VE ŞİMDİ ÜZERİNDE OLDUĞUMUZ AYETİN NAZM VE DİZİLİŞİNE GEÇİYORUZ

İşârâtü’l-İ‘câz (Abdülkadir Badıllı Tercümesi) · s.305

İşte: Önce ayetimizin makabliyle olan umumî nazmlığı itibariyle, sonra da cümle-cümle heyetlerinin nazmı itibarıyla olan nazm ve diziliş vecihlerinin keyfiyetine bakıyoruz.

Amma umumîyeti itibarıyla makabliyle olan nazmlık ciheti ise, bilmiş ol ki; Kur'an-ı Hakîm vaktaki beşerin mertebece kısımlarını ve mükellefînin enva'ını, yani müttaki mü'minleri, inatcı kâfirleri ve bu iki kısım arasında mütereddid bulunan münafıkları beyan ettikden sonra; hepsine birden teveccüh ederek;

ﻳَﺎ ﺍَﻳُّﻬَﺎ ﺍﻟﻨَّﺎﺱُ ﺍﻋْﺒُﺪُﻭﺍ

kavliyle hitab eyledi. Arkasından da, hendesî plana göre yapılan bir binanın tertibi gibi, sabıkının izini takib ederek tertibe aldı. Yani: Emr ve nehyi, ilim kanunu üzere amele bağladı. Kazayı da kaderin üstüne bina eyledi. İnşa ve icadı dahi kıssa ve hikayeye rabt eyledi.

Evet, Kur'an-ı Hakîm vakta mezkûr üç fırkanın hal ve hareketlerinin mebhaslerini zikr eyledi. Sonra da herbirisinin hassa ve özelliğini ve her hepisinin akıbetlerini dile getirdikten sonra, yer ve mahall hazır hale gelmiş oldu. Dinleyici olan Sâmi' de uyanarak intibaha geldi. Kur'an dahi dönüp mezkûr ayetteki hitap ile iltifatlı bir bakış içinde tevcih-i kelam eyledi. Sonra, Kur'an'ın bu iltifatında, yani önceki ayetlerde onları gıyaben yadeylemek, sonra burada bu ayette doğrudan hitab etmekte; Beyan ilmi uslubuna göre, umumî bir nüktenin bulunmasındandır. Şöyle ki; bir şahsın mehasini, iyilikleri veya kabahat ve kötülükleri zikredilirken, yavaş ve aheste bir tarz-ı üsluptaki îkaz ve heyecanlandırmanın lüzumlu hükmüyle; ya istihsan meyli, ya da nefret temayülü ziyadeleşip artmaya başlar. Sonra o meyil, yavaş yavaş kuvvetleşir, ta o dereceye gelir ki; meyil sahibini, iyilikleri ya da kötülükleri zikredilen şahsı müşafeheten görmek için sevketmeye zorlar. Sonra, makamın haline göre, dinleyicilerin meyilleri o şahsın evsafına yönelmeleri iktizası ile, Cenab-ı mütekellim, bahsi yapılmış şahsı hazır edip, alıp dinleyicilerin huzuruna çeker ki, direkt hitap ile ona teveccüh edilsin.

Hem yine, aynı ayetin hitabında hususî bir nükte de bulunmaktadır ki, o da: Yapılmış teklifin ağır yüklerini hitabın lezzetiyle hafifletmektir. Ayrıca da ayette şöyle bir işarette vardır ki, ibadette abd ile Halıkı arasında herhangi bir vasıtanın, aracının olmadığına ve olamayacağına da bakmaktadır.