VE SADEDE DÖNÜYORUZ
İşârâtü’l-İ‘câz (Abdülkadir Badıllı Tercümesi) · s.243
(Ayetlerin tefsir ve tahkiki arasına giren bu uzun fasıl ve mukaddemeden sonra)
Bilmiş ol ki: Şu
ﻣَﺜَﻠُﻬُﻢْ ﻛَﻤَﺜَﻞِ ﺍﻟَّﺬِﻯ ﺍﺳْﺘَﻮْﻗَﺪَ ﻧَﺎﺭﺍً
ayetimizde medar-ı nazar "üç mesele" dir.
Birincisi: Önceki ayetle olan nazm ve dizilişi..
İkincisi: Kendi cümleleri arasında diziliş ve nazmı..
Üçüncüsü: Tek tek her bir cümlenin keyfiyet ve vaziyeti itibariyle olan dizilişidir. İşte, geçmiş bütün izah ve tefsirleri de burada gözönünde hazır bulundurarak bu üç madde ve meselenin üzerinde duracağız.
Evet, bilmiş ol ki: Vakta, Kur'an-ı Mu'ciz-ül Beyan münafıkların hallerini sarih bir şekilde dile getirip, cinayetlerine de tansis eyledikten sonra; Temsil {[*]: Yirmisekizinci Mektub'un Yedinci Meselesinin ahirindeki "Mahrem bir suâle cevap" namındaki parçaya da müracaat eyle! -Mütercim-} ile "üç nükte" yi bulmak üzere onları ta'kibe aldı.
BİRİNCİ NÜKTE: Temsil ile hayali te'nis etmektir, (ünsiyetlendirmektir.) Zira ma'kulattan tehayyül edilebilen şeylere karşı en itaatlı hasse hayaldir. Aynı zamanda hayal ile birlikte işi, kârı teşkikât yapmak olan vehmin itaatında temsil ile te'min eylemektir. Bunun yanında, ünsiyet edilmiş bir suret ile (Yani: Me'nus olan o suret içinde) vahşî olanı açığa çıkararak, gâibi de hazır ve görünen bir suret ile sûretlendirerek; vehmin akl ile olan muarazasını karşı karşıya getirip inkiyadını sağlamaktır.
İKİNCİ NÜKTE: Temsil vasıtasıyla ma'kul olanı hissedilen bir şeyin temsiliyle göstermekle; vicdanın heyecanını te'min edip nefretini tahrik etmektir. Tâ ki his ve fikir ittifak eyleyebilsinler.
ÜÇÜNCÜ NÜKTE: Temsil vasıtasıyla müteferrik, perakende olan ma'naları birbirine rabteylemek ve aralarında mevcûd olan hakikî rabıtaları çıkarıp göstermektir. Hem yine temsil yoluyla; lisanın ihmal etmiş olduğu ve ya dile getiremediği ince mânâları hayalin gözü önüne koymaktır, ki bundan sonra onlar nazar ve fikir ile koparılıp alınabilsin.
Hem yine bilmiş olasın ki: Şu üstteki ayetin cümlelerinin mealleri, münafıkların hal hikayelerinin tamamına bakan ayetlerin toptan mealleri ile münasebattar olduğu gibi; o ayetlerin tek tek her birisi ile de münasebettardırlar. Görmüyor musun ki; münafıkların hal hikayelerini kısaca mealinin hülasası: Dünyevî bazı menfaatler için sureten iman etmiş gibi görünmelerinden ibarettir. Amma sonra, hep küfrü içlerinde sakladılar. Sonra da tahayyür ve tereddüdlere saplandılar. Sonra bundan kurtulmak için, hak ve hakikatı araştırma yolunda hiçbir adım atmadılar. Amma sonra iş işten geçince; saplanmış oldukları hal ve vaziyetten çıkmak ve kurtulmak için, geri dönmek istedilerse de, dönemediler; ta ki, hakikati öğrenipte tanısınlar. İşte, münafıkların şu hali; gecenin karanlığında -kendilerine ışıklandırmak için- bir ateş, ya da bir fener yakanların haline ne kadar da uygun düşüyor!..
Evet, münafıkların hal ve meseli şöyledir ki: Karanlıklı, yağmurlu bir gecede sahranın ortasında kalmış bazı insanların, ısınmak veya aydınlanmak için ateş, yada bir fener, bir lamba yakarlar. Yaktılar amma, o ateşi veya lamba ve feneri fırtınadan koruyamadılar. Sonra, fırtına ve rüzgarın şiddetiyle, o ateş ve fenerleri söndü.. akabinde kapkaranlık bir zulmet onları sarmış oldu; her şey karanlığa boğularak görünmez oldu. Öyle ki adeta her şey kendileri için ma'dum ve yok gibi oldu. İşte bu vaziyet içinde kalmış olan o adamlar; gecenin zifiri karanlığından, hem durgunluk ve sâkinliğinden dolayı adeta sağırdırlar. Hem gecenin körleşmesi ve körleştirmesi yüzünden; ve yakmış oldukları ışıklarının sönmesinden ötürü de, sanki kördürler. Hep o vaziyette konuşacak bir muhatap ve yardım ve imdad edebilecek bir muğîsleri (yardımlarına koşup kurtaranları) olmamasından, dolayısıyla istimdad edecek hiçbir yer ve kimseleri olmadığından, keennehû dilsiz ve laldırlar. Hem o halden kurtulmak için geri gelmekten de çaresiz kaldıklarından adeta birer ruhsuz, cansız karaltı gibidirler.
İşte, şu temsil ile benzetmesi yapılan müşebbehünbihde, (benzetilende) birkaç esaslı noktalar var ki; anlatılmak istenen kimselerin haline, birkaç esasî noktalardan birbirine bakmaktadır. Mesela: Temsildeki zulmet, küfre bakmakta; ve temsildeki çaresizlik içindeki hayretli hal, münafıkların tezebzüb ile tereddüdlü hallerine; ve orada yakılan ateş de, buradaki münafıkların fitnelerine nazar ediyor. Ve daha buna göre kıyasla!..
42- Eğer desen: Temsilde bir nurdan, bir ışıktan bahsedilmiş, münafıkların herhangi bir nuru, ışığı var mıdır ki; temsil onların haline tamamiyle tatbik edilebilsin?..
Cevaben sana denilir: Şahısta (bir münafık olan şahısta) nur ve ışık olmasa da, muhitinde bulunabilen ışıklar, ona nur ve ziya verebilmesi, ulaşılması mümkin olabilir. Muhitinde, etrafında nur bulunmasa da, kavm ve milleti içeriside bulunabilir de, ziyalanması imkan dahili olabilir. Şayet kavm ve kabilesinde de olmazsa; nev'inde, cinsinde bulunabilir ve onun bundan, dolaylı olarak istifadesi mevzuubahis olabilir. Faraza nev'i ve cinsinde de olmazsa, -üst kısımlarda izahı geçtiği üzere- o şahsın (her bir insan gibi) fıtratına tevdi' edilmiş olan "Hidayet çekirdeği" nuruyla bir derece istifazası mümkündür.
Ey arkadaş! Eğer sen bu cevab ile ikna edilemedin ise; bir başkasının nazarına, düşünce ve anlayışına göre var olan ve o münafıkın lisanında, zahir hal itibariyle; ve yahut zahirî olan bir imanla; bazı dünyevi menfaatlerin kendisine terettüb etmesi cihetiyle ve dolayısıyla onun bir istifadesi mümkün olabilir. Bu da olmazsa; onlardan başta iman edip, sonra irtidad etmeleriyle beraber, tesir noktasında hal ve vaziyetlerinde, bu da olmazsa, Nur kelimesinden murad, her hangi bir yol ve çeşitle İslâmdan, Kur'andan istifadelerine işaret etmiş olması cevazı mümkün olabilir... Nasıl ki temsildeki ateş, buradaki fitne ateşine işaret olduğu gibi.. Hey arkadaş, sen eğer bu cevapla dahi razı olmayıp ikna olamadınsa; o zaman hidayetin tenzili, indirilmesi imkanını, nazil olmuş menzilesinde kabul etme gibi bir hal ile istifadeleri düşünülebilir, ki
ﺍِﺷْﺘَﺮَﻭُﺍ الضَّلَالَةَ ﺑِﺎﻟْﻬُﺪﻱٰ
(yani: Onlar hidayet ile dalaleti satın aldılar.) olan ayetin cümlesi buna işaret eylemiş. Çünki imkân ve ihtimal, temsilin yakın komşusudurlar.
Amma bu ayetin cümleleri arasındaki nazm ve diziliş vechi ise şöyledir:
ﻣَﺜَﻠُﻬُﻢْ ﻛَﻤَﺜَﻞِ ﺍﻟَّﺬِﻯ ﺍﺳْﺘَﻮْﻗَﺪَ ﻧَﺎﺭﺍً
cümlesinin nazm ve irtibatı, mevzu'un makamı ile münasebeti vardır. Evet, ayette temsili yapılan şu suret ile, ateş yakanın hali saff-ı evvel olan Kur'an muhataplarının -ki Ceziret-ül Arab sâkinleridir- mukteza-yı hallerine mutabık gelmiş oluyordu. Çünkü onlar, temsilde gösterilen dehşetli haleti bizzat, ya da birbirlerinden işitmek suretiyle çok iyi biliyor ve o haletin te'sir derecesini ve müşevveşiyetli vaziyetini anlıyor ve hissediyorlardı.
Evet, Ceziret-ül Arab sâkinleri gündüzde, güneşin yakıcı zulmü sebebiyle; gecenin serinlik ve karanlığına sığınıp, gece içersinde -bilhassa eski zamanda- yolculuk yaparlardı. Geceleyin yaptıkları yolculukları esnasında, bazen gökyüzünün bulutlarla kaplanması sebebiyle; taşlık, sarp ve çetin yollara rastlayarak büyük zahmet ve meşakkatlere düçar olabiliyorlardı. Hatta bu sapa yolları onları helakete de götürebiliyordu. Hem bazı kereler vaki' oluyordu ki; geceleyin yaptıkları bu yolculukları esnasında, yolları sarpa uğrayıp; haşerelerle dolu mağaraların ve yarıkların eğri-büğrülüklerinin çıkmazlıklarında dolaşabiliyor ve dolayısıyla şaşırıp yollarını kaybedebiliyorlardı. İşte mezkûr vaziyette, yani o gibi engebeli, yarıklı yerde ve o tip karanlıklı, fırtınalı gece içersinde bir ateşin yakılmasına, ya da bir fenerin ışıklandırılmasına haliyle çok muhtaç oluyorlardı. Tâ ki, arkadaşlarını görüp ünsiyet etsin ve silah ve eşyalarını görerek muhafaza altına alsınlar.. Ve ta ki, yollarını keşfedip bulup, yolculuğa devam eylesin ve zararlı şeyler ve tehlikeli vaziyetler görüp sakınsınlar. İşte bu haldeki o yolcular, ateşi yakarak ışık ve ziyasını alma hazırlığına başlamışlarken, birden semavî bir afet onları kaptı ve ateşlerini söndürdü. Evet, onlar, o ateşin zîyasıyla reca ve ümidin kemalinde ve zafer anının zirvesinde iken, birden o semavî âfet ile sönen ateşleri yok olup ışıkları kaybolunca, mutlak yeis ve ümidsizliğin ta dibine kadar düşmüş oldular.
İşte bu vaziyete Kur'an-ı Hakîm
ﻓَﻠَﻤًّﺎَ ﺍَﺿَٓﺎﺀَﺕْ ﻣَﺎ ﺣَﻮْﻟَﻪُ ﺫَﻫَﺐَ ﺍﻟﻠّٰﻪُ ﺑِﻨﻮُﺭِﻫِﻢْ
kavliyle nass edip ferman buyurmuştur. Yani bunu şöyle bil ki; bu ayetin başındaki ﻓَﺎﺀْ "fe" harfi, şöyle işaret ediyor ki: Onlar (münafıkların hallerini tasvir eden temsildeki kimseler,) etraflarını ve kendi kendilerini, ışık ve ziyasıyla müşahede edip görmek için ateşi yaktılar. Haliyle ateş ziya vermeye başladı. Bunlar o ateşin ziyasıyla sâkin ve mütmain olmuşlarken; birden bir haybet ve mahrumiyet takib ederek bu sakinliği mahveyledi. (Yani fırtına ve rüzgar ateşi söndürüp yok eyledi.) ümid ve emelleri suya düşüp gitti. Elbette ümid ve recanın husûlü anında tam muzaffer olunmuşken, birden ve âniden kaybolup yok olmanın te'siri ne kadar şiddetli olacağı herhalde malumdur.
Sonra, şu ﻓَﻠَﻤًّﺎ daki şu şartiyet ise; nur'un, ziyanın sönüp gitmesinden dolayı, yeni bir ziyalandırmanın lüzûmluluğunu istilzam eyler. Fakat bu lüzumluluğun gizliliği (Yani ayette zahir görünmemesi) onu izhar eyleyecek bir mukaddere işaret vermektedir. Şöyle ki: Onlar, vakta ki yaktıkları ateşleri ziya vermeye başladı ve o ışıkla etraflarını birazcık olsun gördüler.. Ve o ateş ve o ışıkla meşğul olmaya koyuldularsa da; bu ateşe layıkı vechiyle ehemmiyet vererek muhafaza içine alamadılar, ondaki nimetin kadrini de bilemediler, dolayısiyle uzun bir müddet koruyupta devam ettiremediler. O ateş nimeti de sönüp gitti. Zira gaflet eseri olarak, ateşin koruma vesile ve sebeplerini muhafaza etmekle değil, neticesiyle meşgul olmaları yüzünden
ﺍِﻥَّ الْاِنْسَانَ ﻟَﻴَﻄْﻐَﻲ ٭ ﺍَﻥْ ﺭَﺍٰﻩُ ﺍﺳْﺘَﻐْﻨﻲٰ
(Alak Suresi, 96/6, 7) (Yani insanoğlu kendini müstağnî, ihtiyaçsız gördüğü zaman, başlar Rabbisine karşı isyan etmeye) sırrıyla; o ateşin sönmesini gerektiren, ehemmiyetsizlikle ona yaklaşım göstermeleri, onun devamsızlığına sebebiyet vermiş oldular. Öyle ki, îzâenin, (ziyalandırmanın) kendisi bile, nur'un kaybolup gitmesine adeta sebeb olmuş oldu.
Amma ﻭَﺗَﺮَﻛَﻬُﻢْ ﻓِﻲ ﻇُﻠُﻤَﺎﺕٍ cümlesi ise; Nur'un, ışığın zeval bulmasıyla, buna bağlı olan nimetlerin elden çıkıp gitmesinden gelen hüsranlarına işaretten sonra; zülumatın içine düşerek, üzerilerine nıkmet ve musibetlerin nüzûlünden gelen hızlan, rüsvaylık ve perişaniyetlerine de bakan bu cümle evvelki cümleyi (nazm ve irtibat için) takib eylemiştir. Yani ki, (artık nur ve ışık bulma ümidi kalmadığı için, tamamen hızlana büründürülüp zulümat içerisinde bırakıldılar.) mânâsını ifade eder.
لَا ﻳُﺒْﺼِﺮُﻭﻥَ cümlesine gelince, bil ki: İnsanoğlu karanlığın ortasına düştüğünde, ya da, karanlıklar onu sardığında, haliyle o da yolunu kaybeder. İşte o vaziyette arkadaş, yoldaş ve beraberlerindekileri görmekle birazcık sâkinleşip tesellî bulabilir. Eğer bunları göremezse; onun hakkında, sükûn ve durgunluk da, hareket gibi musibet olur. Belki daha vahşice ve vahşetzar bir tarzda ürküntülü olur.
Amma
ﺻُﻢٌّ ﺑُﻜْﻢٌ ﻋُﻤْﻲٌ ﻓَﻬُﻢْ لَايَرْجِعُونَ
cümlesi ise, bil ki; insan, bunun gibi belanın içine düştüğü zaman, tertip sırasıyla dört cihetten, necat için -az da olsa- tesellî bekler, emel ve ümid besler durur.
İşte, Evvela: Etrafta olan köylülerden, ya da gelip geçen yolculardan; kendi aralarında birbirlerine seslenmelerini işitme ümidini besler ki;
imdad istediğinde, sesini duyup imdadına gelsinler. Fakat, vaktaki gece lâl kesilmişcesine sâkin ve sâkittir. Onun bu vaziyetinde kendisiyle sapsağırın arasında hiçbir fark olmadığından, ümid ve recanın tamamen kesilmiş olduğunu ifade etmek sadedinde, ayet ﺻُﻢٌّ demiştir.
Saniyen: Mezkûr vaziyetteki o adam, bir ümid ihtimalini besler ki; çağırdığı vakit, ya da imdad istediği zaman; birisinin onun sesini işitip de imdadına yetişsin. Fakat vaktaki gece, sessizlik ve hareketsizlikten tamamen sağıra kesilmiş olduğundan; lisanlı ile lâl'in (dilli ile dilsizin) arasında hiçbir fark kalmamış olduğuna, dolayısıyla ağızlarına taş ile vurulup bu ümid ihtimalinin de tamamen kesilmiş olduğuna işaret için ayet, ﺑُﻜْﻢٌ der.
Salisen: O vaziyetteki şahıs; maksadının asıl hedefi olan o vaziyetten kurtulmaya işaret eden bir alâmetin, bir işaretin, ya da bir ateş parıltısının ve uzakta görünen bir ışığın görünmesiyle necat ümidini düşünür. Fakat gece karanlığının köraktırırcasına her tarafı kaplamış olmasından ve gece ise, adeta kör ve abûs çehreli kesilmiş olmasından dolayı, gözlü ile gözsüz arasında bir fark kalmamış olmasından, onun bu emel ve ümidini de tamamen söndürmek için, ayet ﻋُﻤْﻲٌ demiştir.
Rabian: O durumda olan bir insanın artık tek bir çaresi kalmış olur ki; o da geldiği yere geri dönmeye gayret ve çaba sarfetmesi ve buna çalışmasıdır. Fakat karanlık ve zulmetin zifirî dalgaları onu o derece sarmıştır ki; adeta bir bataklığa ihtiyarıyla girip takılan ve artık ondan kurtulmak için çıkış imkanı kalmamış bir şahıs gibi olduğu için, geriye rücû' imkanı dahi kalmamıştır. Evet, bazı haller ve işler olur ki; sen kendi ihtiyarınla ona gidersin, amma sonra geri dönüş için ihtiyar senden selbedilip alınır. Sen onu bırakmak istersin, amma o seni bırakmaz. İşte, Cenab-ı Hak Teala, onlara bu kapıyı da kapatmak ve yapıştıkları son ümid iplerini de kesmek için ﻓَﻬُﻢْ لَا ﻳَﺮْﺟِﻌُﻮﻥَ diye ferman buyurmuştur.
Böylece; artık onlar hiçbir tarafta kurtuluş imkanı olmayan bir ye'sin ve bir vahşet ve ürküntünün, hareketsizlik, korku ve dehşetin içine düşüp kalmış olurlar.
Amma az yukarıda taksimatı yapılmış cihetlerden üçüncü cihet ki, bu ayetin veya üç ayetlerin cümle cümle kaydlarının nazm, diziliş ve irtibatları keyfiyetidir. İşte;
ﻣَﺜَﻠُﻬُﻢْ ﻛَﻤَﺜَﻞِ ﺍﻟَّﺬِﻯ ﺍﺳْﺘَﻮْﻗَﺪَ ﻧَﺎﺭﺍً
ayet cümlesine bak ki; nasıl onu kayıdları arasından nüktelerin kıvılcımları uçuşmaktadır gör! Evet, mesela: ﻣَﺜَﻠُﻬُﻢْ deki ﻣَﺜَﻞُ lafzı, münafıkların hallerinin garipliğine, kıssa ve hikayelerinin de bir u'cube olduğuna işaret eyler. Çünki ﻣَﺜَﻞُ ile ifade edilip gösterilmek istenen şey, garipliği tezammun etmiş olmasından dolayı dillerde dolaşan, insanların birbirine nakl ve rivayet eyledikleri ibret dersli bir keyfiyettir. Çünki, münafık halının en hâs sıfatı garabettir. Hem sonra darb-ı mesellerin içinde esaslı bir kaidenin bulunmasından, bu gibi mesellere "Avamın hikmeti" ya da "umûm'un felsefesi" denilmiştir. İşte burada ﻣَﺜَﻞُ den murad, onların garip sıfatı, âcip kıssaları ve iğrenç halleridir. Buna göre; burada münafıkların hali ﻣَﺜَﻞُ ile ta'bir edilmesinde, mecaz olarak garabete bir işarettir. Bu işarette de şöyle bir remz bulunmaktadır ki; münafıkların vasıf ve sıfatlarının şanına layık olan şey, kötü ve zararlı hallerinin darb-ı mesel olarak anlatılması nev'inden lisandan lisana nefret ve te'linle dolaşmasıdır.
Amma ﻛَﻤَﺜَﻞِ de ki ﻙ ise:
43- Eğer desen: Buradaki ﻙ eğer hazfedilmiş olsa idi, daha çok beliğ bir teşbih olurdu. (Yani mesela: ﻙ siz ﻣَﺜَﻞِ ﺍﻟَّﺬِﻯ tarzında bir ifade olmuş olsaydı) ona daha uygun ve en belagatlısı olmaz mı idi?..
Cevaben sana denilir: Hayır, bu makamda en uygun ve beliğ olanı 3/4'in (kâf'ın) zikridir. Zira, ayet onu sarahaten ifade etmesiyle, zihinler îkaz edilmiş olarak; temsil ve misal'a tebaî bir nazarla baktıktan sonra, onun (misalin) en mühim noktalarının merdivenlerinden geçer ve o noktalarla benzetilmesi yapılanın mühim noktalarına intikal eder.
Aksi halde, temsilin içine kasden dalarak, benzetilenin sıfatlarına temsilin ayrıntı ve inceliklerini tatbik etme vaziyet ve teşebbüsü fevt olmuş olurdu.
Amma aynı cümledeki ikinci ﻣَﺜَﻞُ ise; temsilde geçen öylesi bir ateşin tutuşturup yakanın gariplik arzeden haliyle beraber, hiss-i umumîde varlık ve devamı bir darb-ı mesel hükmünde olup sürüp geldiğine işarettir.
Amma ﺍَﻟَّﺬِﻯ ise:
44- Eğer desen: Temsilde ateşi yakanlar cemaat olduğu halde, ﺍَﻟَّﺬِﻳﻦَ değil, ﺍَﻟَّﺬِﻯ diyerek, burada bunu müfred yapmış, niçin?..
Cevaben sana denilir: Bir işde, bir meselede cüz' ile küll'ün, ferd ile cemaatin arasında müsavîlik olursa; ve ferdin (mufredin) sıfatında olan bir iştirak; ziyadelik ve ya noksanlık noktasında bir te'siri olmazsa, iki vecihle de (yani hem müfred, hem de cem' siğasıyla) caizdir. ﻣَﺜَﻠُﻬُﻢْ ﻛَﻤَﺜَﻞِ ﺍﻟْﺤِﻤَﺎﺭِ ayet-i celilesinde olduğu gibi.. (Evet, zahiri kaideye göre ﻛَﻤَﺜَﻞِ ﺍﻟْﺤُﻤُﺮِ gelmesi iktiza eylerdi. Çünki "Himar" müfreddir) Demek ki, ateşi yakmayı, cemaat oldukları halde, ifrad ile getirmesinde; o dehşetli hali temessül ettirip, canlandırarak göstermeye ve iğrenç kabahatlarını tasvir ederken, o cemaatin her bir ferdinin o iğrenç kabahatta ayrı ayrı müstakil olduklarına işarettir. Ya da, bu ﺍَﻟَّﺬِﻯ , ﺍَﻟَّﺬِﻳﻦَ imiş de, sonra ihtisar edilmiş ﺍَﻟَّﺬِﻯ yapılmış olabilir.
Amma ﺍﺳْﺘَﻮْﻗَﺪَ kelamındaki "sin", tekellüf ve taharriye işarettir. (Yani, o ateşi yakanlar, kendi ihtiyarıyla onu yakma hazırlığı külfetine çabalayarak girmişlerdir.)
Amma ﺫَﻫَﺐَ ﺍﻟﻠّٰﻪُ ﺑِﻨﻮُﺭِﻫِﻢْ deki ﺑِﻨﻮُﺭِﻫِﻢْ de olan zamîr'in cem'iyle beraber ﺍﺳْﺘَﻮْﻗَﺪَ nin müfredliği vaziyetinde şöyle latif bir remiz vardır ki; Bir ferd, bir cemaat için ve hepisin namına ateş yakabilir. İşte, gel bak ki; ateşin yakılmasında ifrad siğasıyla, amma aydınlanma ve ısınma işinde cem' ile ifade eylemesi ne kadar latif düşmüştür değil mi?
Amma ﺍَﻟْﻤِﺼْﺒَﺎﺡُ veya benzeri bir kelime yerine ﻧَﺎﺭﺍً kelimesini zikretmesinde, teklifin (ilahi teklifin) nur'unda olan meşakkate işarettir. (Yani, teklif-i ilahînin içindeki hidayet nuruna ihlas ile vasıl olma meşakkati) Aynı zamanda; münafıkların, zahirî nur'un altında (Yani, zahirde imanlı görünmelerinin altında) fitne ateşini yaktıklarına da bir remiz vardır.
Amma ﻧَﺎﺭﺍً deki tenvinin tenkiri ise, ateşe olan şiddetli ihtiyaçlarına, hatta her hangi bir ateş olursa olsun aşırı derecede ona muhtaç olduklarına bir îmadır.
Ve bundan sonra, sen gel şu
ﻓَﻠَﻤًّﺎ ﺍَﺿَٓﺎﺀَﺕْ ﻣَﺎﺣَﻮْﻟَﻪُ ﺫَﻫَﺐَ ﺍﻟﻠّٰﻪُ ﺑِﻨﻮُﺭِﻫِﻢْ
cümlesi etrafındaki incelik ve letaiflere de nazarı bir çeviriver de bak, ta göresin ki; cümledeki kaydlar, maksad ve garazın esası olan o dehşetin zulümatını nasıl aydınlattığını gösteriyorlar. Ayrıca da, üst taraftaki "Dördüncü Mesele" de {[*]: Dördüncü Meseleden murad, üst tarafta "Bir fasıl ve bir mukaddeme" başlığı altındaki bölümün ortasında yeralan "Dördüncü Mesele"dir. -Mütercim-} [Kelamım kuvveti, onun kayıtlarının arasındaki cevaplaşmalarındadır] diye olan hükmün buna ve buraya da baktığını işitmiş ve görmüştün.
İşte, ﻓَﻠَﻤًّﺎ daki "Fa" nın atıflığı ise; temsildeki adamlara mutlak ye'sin hücumu ardından, ümid ve recanın kemali ta'kip eylediğine bir îmadır. (Yani: Onlar gecenin zulümatı içersinde kaldıklarında, mutlak bir ye'se giriftar olup müstağrak olmuşlarken, kalktılar bir ateş yaktılar, bu ateşin ışığıyla ümidin kemaline kavuştular zannettiler)
Amma ﻟَﻤًّﺎ harfi, edatı ise; müstakim olan istisnaî bir kıyası tazammun ettiğinden, aynı zamanda öngörülen şartiyenin (Yani "vaktaki" diye şartlılığının) tahakkukuna da delalet etmesiyle; ardından gelecek "tâlî" nin, yani neticenin de tahakkuk eyleyeceğine, dolayısıyla tesellî ümidini kat'etmiş olduğuna işaret eder. (Yani ki, temsilde ateş yakanlar, o ateşin ışığıyla vaktaki aydınlandılar, arkasından Cenab-ı Allah onların nurlarını, ışıklarını söndürüvererek, alıp götürdü.)
Amma ﺍَﺿَٓﺎﺀَﺕْ ise, yakılan ateşin ısınmak için değil ışıklanma, aydınlanma için olduğuna işaret eder. Ayrıca kelimenin vaziyeti ve lisan-ı remzi, dehşetin şiddetine de bakmaktadır. Zira, o izae, ziyalandırma; mehalikin onun ile görünmesinden dolayı, o ışık o tehlikeli şeylerin mevcudiyetlerini bildirmekten gayrı bir faide vermemiştir. Eğer ateş ışığı olmamış olsaydı; belki nefis muğalatlarla kendini teskin edebilme ihtimali olabilirdi.
Amma ﻣَﺎﺣَﻮْﻟَﻪُ ise, onların dört taraflarını dehşetin sarmış olduğuna ve altı cihetten hücûma geçen zararlardan ancak o ateşin ışığıyla korunmanın lüzumuna işarettir.
Amma ﺫَﻫَﺐَ kelimesi, şart'ın cezası olduğu için; yani ayette ﻓَﻠَﻤًّﺎ ile, vaktaki yakılan ateş, onların etraflarını ziyalandırdı" ifadesiyle, cümlenin kuruluş karakterinde şartlı bir ziyalandırma olmuş oluyor. Bunun menfî cezası, yani karşılığı ise; o ışık ve ziyanın gitmesi, giderilmesi bunun cezaüşşartdır. Hem ﺫَﻫَﺐَ nin, yani "gitti" nin bir lazımı olması gerekir. Bu lüzûmun gizliliği de, -az üstte izahı yapıldığı üzere- onlar, o ışığın (ve burada münafıklar, hidayet nuru ışığının) teahhüdünü üstlenmedikleri ve ondaki büyük nimetin kadrini bilmedikleri için; ziyalanma ve ışıklanma nimeti ellerinden alınmış oldu. (Yani: Kapkaranlık gecenin içersinde, onlara nurun ziya nimetini verdi. Amma onlar bunun taahhüdünü yaparak ve koruma tedbirlerini alarak muhafaza edemedikleri için; o ışık nimeti tamamen ellerinden alındı.) Hem o ışığa karşı gösterdikleri ziyadesiyle sevinme ve ferahlanma; onlara bunun muhafaza taahhüdünü unutturdu. Cenab-ı Allah da onlardan onu aldı.
Amma ﺫَﻫَﺐَ ﺍﻟﻠّٰﻪُ da ﺫَﻫَﺐَ nin Allah'a isnad edilmesin de, iki çeşit reca ve ümidin de kesildiğine işarettir:
1- Tamirin (onarmanın) ümid ve recası..
2- Rahmete karşı beslenen ümid..
Zira, evvela ayet, o afetin semavî olduğuna işaret eylemiştir ki, tamire kabil olmadığına, onlara verilen ceza dahi kişinin kendi kusurunun cezası olduğuna işaret ve remz etmektedir. Bu yüzden Cenab-ı Allah da, o ni'meti onlardan alıyor.. Ve o ni'metin (temsilde ateş ve ışık nimetinin, tatbikatta ise hidayet nuru ni'metinin) onlardan alınmasıyla da, sebeplerin inkıta'ı demek olduğuna göre; hararetli bir ümid ile sarılmış oldukları Rahmet emelinin ipi de kesildiğine remz etmektedir. Evet, çünkü hakkı iptal etmek için, Hak teâla dan yardım ve muavenet istenilmez.
Amma ﺫَﻫَﺐَ ﺍﻟﻠّٰﻪُ ﺑِﻨﻮُﺭِﻫِﻢْ deki ﺑِﻨﻮُﺭِﻫِﻢْ ün başında olan ﺏ ise, temsildekilerin saplanmış oldukları bataklıktan kurtulup da geriye dönüş ve necatın imkansızlığından gelen yeislerine işarettir. Evet, Zat-ı Zülcelal olan Allah'ın ahz ederek alıp götürdüğü şeyin, geri alınması mevzu-u bahis olmadığının; ﺫَﻫَﺐَ ﺑِﻪِ (yani onu alıp beraberinde götürdü.) ile, ﺍَﺫْﻫَﺒَﻪَ (yani; aldı gönderdi).. Ve ya ﺫَﻫَﺐَ (yürüdü gitti) nin arasındaki beyyin ve açık farka işaret etmek içindir. Zira birinci mânâdaki ifade, yani ﺫَﻫَﺐَ ﺍﻟﻠّٰﻪُ ﺑِﻨﻮُﺭِﻫِﻢْ ifadesi, geri dönüşün imkansızlığını, diğer üç mânâlar ise, geri dönüş imkanının bulunabileceğini ifade ediyor.
Amma ﻧﻮُﺭِ nin ifade tarzında, onların (münafıkların temsil ile gösterilen hallerinin) sırat üstündeki hallerinin (sırat köprüsü) hatırlatılmasına da latif bir işaret vardır.
Amma ﻧﻮُﺭِ ﻫِﻢْ deki ﻫِﻢْ izafesinde, -ki ihtisası hâs işareti ifade eder- onların o haldeki şiddetli teessürlerine işarettir ki, yalnız bir ateşlerinin sönmeside çok şiddetli teellüm verdiği halde; hele hususiyle sair insanların ateşleri yanarken, onun ateşi sönerse, daha da çok şiddetli elem verir.
İşte, ﻭَﻟِﻠَّﻪِ ﺩَﺭُّ ﺍﻟﺘَّﻨْﺰ۪ﻳﻞِ tenzilin (Kur'anın) belagat fünûnunda göstermiş olduğu şu harika, latif nüktelerine bak, Bârekallah! de. Evet, görüyorsun ki; Kur'anın bu ayetinin cümlelerindeki heyet ve vaziyetleri, nasıl burada küllî ve en büyük garaz ve maksad olan "Yeis" ile birlikte "dehşet"e de teveccüh ediyorlar. Adeta, bir çok vadilerin kesişip buluştukları kavşaktaki bir havuz gibi olup, bütün kelimelerin heyetleri ona geliyor ve ona boşanıyor.
* * *
Ve sonra gel,
ﻭَﺗَﺮَﻛَﻬُﻢْ ﻓِﻲ ﻇُﻠُﻤَﺎﺕٍ لَا ﻳُﺒْﺼِﺮُﻭﻥَ
cümlesi içine iman ile nazarı sal! İşte bak, en baştaki ﻭ (vav) şöyle bir işaret veriyor ki; onlar, (Yani temsildekiler ve onlara benzetilen münafıklar) iki hasaretin mabeynini cem'edip birleştirmişlerdir. Yani ki: Onlardan ziya selb edilip alındığı gibi; zulmet ise kendilerine giydirilmiştir. Y da, ziyayı atıp, zulmeti giymişlerdir.
Amma ﺗَﺮَﻙَ yerine ﺍَﺑْﻘٰﻲ ya da benzeri bir kelimeyi kullanmaması ise, işarettir ki; onlar o halette ruhsuz bir cesed, ya da içsiz bir kabuk gibi olmuşlardır. Bu halde onlar için artık yapılacak bir şey kalmamış demektir. Şayet bir şeyler yapılacak olursa da, o da onları kendi hallerine terketmek ve sırt üstü bırakıp gelmektir.
Amma ﻓِﻲ ﻇُﻠُﻤَﺎﺕٍ deki ﻓِﻲ ise, remz ediyor ki; artık onların nazarında her şey yok olmuş, kalan tek bir şey var; o da ademin, yokluğun ünvanı olan zulümattır, karanlıklardır. Demek ki bu zulmet, onlara artık bir zarf, bir kap ve bir kabir olmuştur.
Amma ﻇُﻠُﻤَﺎﺕٍ deki cem' siğası ise, îmadır ki; gecenin siyah karanlığı ve bulutun kesif zulmeti onların ruhlarında bir yeis ve havf zulmetini doğurduğu gibi; bulundukları mekanlarında da bir tevahhuş, bir ürküntü ve bir dehşet karanlığını bırakmış; ve zaman ve vakitlerine de bir sağır sükûn ve sükût zulmetini musallat kılmıştır. Yani, bu hallerinde onları çeşitli ve renkli zulmetler ihata eylemiştir demektir.
Amma ﻇُﻠُﻤَﺎﺕٍ deki tenvin-i tenkîri ise, îmalıdır ki; onların şu içinde bulundukları karanlıklı haller ve vaziyetler kendilerinin mechûlüdür. Yani: Tanımadıkları, görmedikleri bir haldir. Dolayısıyla bu gibi hallerle ülfetleri sebkat etmiş değildir. Öyle ise, başlarında olan bu haller pek şiddetli ve müdhiş bir vak'adır.
Amma لَا ﻳُﺒْﺼِﺮُﻭﻥَ ise, musibetlerin temel esasına bir tansistir. Yani, şeksiz olarak o musibetlerin ana esasını kat'î bildirme ve göstermedir. Zira gözleri görmeyen bir kişi, bir şahıs, belaları en çok gören ve çekendir demektir. Ve basarın (görme hassesi) kaybedilmiş olması demek, musibetler'in en hafîsi ve gizlisini görüyor demektir.
Amma لَايُبْصِرُونَ deki mudarîlik, yani Türkçe ile; "onlar görmüyorlar ve görmeyecekler" mânâsında hali ve istikbali içine alan mudariliği ise, onların halını, hayalin gözü önünde tasvir ve temsil etmek içindir. Ta ki dinleyicinin, o dehşetli vaziyetlerini görsün de vicdaniyle de mütahassis kalmış olarak hissen de müteessir olsun.
Amma لَا ﻳُﺒْﺼِﺮُﻭﻥَ de mef'ûlün terkedilişi, (yani, ayetin bu cümlesi: "onlar zulmetler içersinde göremiyorlar" diyor. Mef'ûl olarak neyi göremediklerini bildirmiyor, söylemiyor. Bu halde "Mef'ul" terkedilmiştir) umûmileştirmek içindir, şöyle ki:
1- Onlar, menfaatlerini görmüyorlar ki muhafaza etsinler.
2- Tehlikeli hal ve işleri görmüyorlar ki, onlardan hazer edip kaçınsınlar.
3- Karşılıklı olarak arkadaşlarını göremiyorlar ki. Onlarla ünsiyetlenip tesellî bulsunlar, adeta herbirisi kendi başına yalnız, ğarip ve tekdir.
* * *
Ve şimdi gel,
ﺻُﻢٌّ ﺑُﻜْﻢٌ ﻋُﻤْﻲٌ ﻓَﻬُﻢْ لَايَرْجِعُون
nin cümlelerine atf-ı nazar kıl da, gör ki: Aralarında neyi ve neleri çağrıştırdıklarını işitip duyasın. Evet, bu "dört şeyler", yani sağırlık, dilsizlik körlük ve geriye dönmemezlik halleri; temsil edilenle, temsildeki hali yaşayanın arasında müşterek bir haddır.. Ve bu ikilerin arasında bir berzahtır; ve bu dört şeyler her iki guruba da (Yani temsildekilerle, temsil ile gösterilenlere) müteveccihtirler ki, her iki tarafın hallerini dile getiriyorlar.. Ve adeta her iki tarafın ayineleridirde, şe'n ve işlerini sana gösteriyorlar.. Ve kıssa ve hikayelerinin neticelerini sana işittiriyorlar.
Amma temsil edilen, yani temsilde gösterilen tarafa bu dört şeylerin nasıl baktıklarını görmek istiyorsan, bilmiş olasın ki; temsil de gösterilen o gibi musibetli hallere düşenin kurtuluş ümidi ise:
Evvela: Bir kurtarıcının sesini işitmekdir. Lakin gecenin ebkemiyyeti, yani çok ziyade lallık ve dilsizliği kendisininde pek ziyade bir sağırlığını istilzam etmiş.
Saniyen: Birinci ümid tahakkuk etmeyince, ikinci bir ümid çaresi olarak bir yardımcıya kendi sesini işittirme işi belirir. Amma gecenin esammiyeti (taş gibi sağırlığı) kendisininde çok çok dilsizlik ve lallığını iktiza eylemiş.
Salisen: Sonra üçüncü bir çare olarak; bir ateşi ya da uzakta görünen bir parıltı da olsa bir ışığı görmek suretiyle yolunu bulmak ümidi belirir. Lakin gecenin kör karanlığı onunda körlüğünü netice verdiği için, etrafta hiçbir şey görünmüyor.
Rabian: Ve sonra en son bir ümid ve çare olarak; geldiği yere dönme emeline yapışıyor. Fakat vâesefa ki, o kapı da çoktan kapanmıştır. Çünki bunun hali; bir bataklığa saplanan birisinin, her harekelendikçe batmakta olan halini andırmaktadır.
Amma aynı temsil ile gösterilenin haline tatbik noktasından bakış cihetine gelince bil ki, münafıklar vaktaki küfrün ve nifakın karanlıkları içerisine düşmüş oldular. Bunların da küfür ve nifakın zulumatından kurtuluş imkanları, tertip sırasıyla yalnız dört yol iledir.
Birinci Yol: Onlara başlarını kaldırıp hakkı dinlemek ve Kur'an ın irşadına kulak verip dinlemek düşer. Lakin vaktaki nefs ve hevanın gulgulesi (sürükleyen akıntısı) Kur'an sadasının gelipte kulaklarının içine girmeye mani' ve engel olmuş.. ve nefis ve hevanın tehevvüsü dahi (geçici arzu ve meyilleri) bunların kulaklarından tutup, hak yolundan çekip çıkarmıştır. Bu vaziyette Kur'an-ı Hakîmde ﺻُﻢٌّ diyerek menfi haberle onlara haykırıp bu kapının kapalı olduğunun işaretini vermiştir.. ve bu işaret içinde; onların kulakları adeta koparılmış olup, kulak yerinde
bir takım çirkin deliklerin kalmış olduğuna, ya da başlarının iki yanından asılı, sarkık bir kerih et parçası suretinde kalmış olduğuna ima etmektedir.
İkinci Yol: O vaziyette onlara lazım olan budur ki: Başlarını eğip, vicdanlarıyla müşavere ederek, hakkı ve doğru yolu bulmak için sorup sual etmeleridir. Lakin vaktaki inad, onların lisanlarının elinden tuttu.. hıkd (yani kin) dahi arkadan iterek lisanı alıp ağızın iç kısmına çektiler. İşte bu vaziyette Kur'an-ı Hakîm de ﺑُﻜْﻢٌ kavliyle ağızlarına taş vurarak, bu kapının dahi yüzlerine kapatılmış olduğuna işaret eyledi.. Ve bu işaret içinde onların hakkı görüp ikrar etmeye karşı dilsizcesine sükutla karşılamaları adeta lisanı koparılmış gibilerin durumunda kaldıklarına ve artık bu ağız, içindekinden, yani lisandan boş bir mağara heyetinde kalıp yüz için çirkin bir vaziyet arzeden bir halde olduğuna remzetmektedir.
Üçüncü Yol: O vaziyetteki münafıklara ibret nazarlarını etrafa salmaları lazımdır ki; afakî delileri toplayıp getirsin. (yani, mevcudat ve mahlukatın gösterdikleri delail-i vahdaniyeti toplayıp getirsin.) fakat ne çareki; teğaful, kendini aldatma gibi haller elini onların gözleri üstüne koymuş kapamış... Ta'âmîde (hak ve hakikatı görememe ve manen körleşme) onların nazarlarını geri dönderip kovarak göz çukurlarına hapseylemiştir. İşte bu vaziyettede Kur'an-ı Hakîm ﻋُﻤْﻲٌ dedi. Yani, artık onların bu yoldan dahi körleşerek mahrum kalmış olduklarına işaret eyledi.
Ayrıca burada, yani ﻋُﻤْﻲٌ de teşbih edatının hazfı ile; (mesela: ﻛَﻌﻤْﻲٍ veya ﻣِﺜْﻞَ ﻋﻤْﻲٍ demeyip, edatı hazf ederek ﻋُﻤْﻲٌ demesiyle) şöyle remz ediyor ki; kafanın, başın nurları olan gözleri, sanki kökünden kal'edilmiş ve sökülüp çıkartılmış da cephelerinde çirkin ve şevhâ çukurlar olarak kalmışlardır.
Dördüncü Yol: Münafıkların şu içinde bulundukları vaziyetlerinde kendi kabih olan hallerinin çirkinliğini bilip tanımaları icab ediyor ki, ondan nefret edip pişman olsunlar ve ardından tevbe edib dönsünler. Fakat vakta ki fıtratları (su-i ihtiyarlarıyla bozulmuş olmasında ve heva-yı nefis ve şeytanın kendilerine galebesinden; nefisleri ısrarla o çirkinlikleri onlara süslü sevimli ve hoş gösterdi. Kur'andaki bu makamda لَا ﻳَﺮْﺟِﻌُﻮﻥَ dedi. Yani en son, yollarının da kapanmış olduğuna işaret eyledi ve bu işarette onların kendi ihtiyarlarıyla düşmüş oldukları bataklık ve bu işrette onların kendi ihtiyarlarıyle düşmüş oldukları bataklıktan çıkmada ise, artık bir ihtiyarları, bir tercihleri kalmamış olduğuna remzetmektir ki, bunların hali de tıpkı kum deryasına saplanıp kalmış muztar ve çaresiz bir şahsın hali gibidir.
* * *
ﺍَﻭْﻛَﺼَﻴِّﺐٍ ﻣِﻦَ ﺍﻟﺴَّﻤَٓﺎﺀِ ﻓ۪ﻴﻪِ ﻇُﻠُﻤَﺎﺕٌ ﻭَﺭَﻋْﺪٌ ﻭَﺑَﺮْﻕٌ ﻳَﺠْﻌَﻠﻮُﻥَ ﺍَﺻَﺎﺑِﻌَﻬُﻢْ ﻓ۪ﻲٓ ﺍٰﺫَﺍﻧِﻬِﻢْ ﻣِﻦَ ﺍﻟﺼَّﻮَﺍﻋِﻖِ ﺣَﺬَﺭَ ﺍﻟْﻤَﻮْﺗﺪِ ﻭَﺍﻟﻠَّﻪُ ﻣُﺤ۪ﻴﻂٌ ﺑِﺎﻟْﻜَﺎﻓِﺮ۪ﻳﻦَ ٭ ﻳَﻜَﺎﺩُ ﺍﻟْﺒَﺮْﻕُ ﻳَﺨْﻄَﻒُ ﺍَﺑْﺼَﺎﺭَﻫُﻢْ ﻛُﻠَّﻤَٓﺎ ﺍَﺿَٓﺎﺀَﻟَﻬُﻢْ ﻣَﺸَﻮْﺍ ﻓ۪ﻴﻪِ ﻭَﺍِﺫَﺍٓ ﺍَﻇْﻠَﻢَ ﻋَﻠَﻴْﻬِﻢْ ﻗَﺎﻣُﻮﺍ ﻭَﻟَﻮْﺷَٓﺎﺀَ ﺍﻟﻠّٰﻪُ ﻟَﺬَﻫَﺐَ ﺑِﺴَﻤْﻌِﻬِﻢْ ﻭَ ﺍَﺑْﺼَﺎﺭِﻫِﻢْ ﺍِﻥَّ ﺍﻟﻠّٰﻪَ ﻋَﻠٰﻲ ﻛُﻞِّ ﺷَﻲْﺀٍ ﻗَﺪ۪ﻳﺮٌ ٭
Bakara/19, 20)
Ey aziz bilmiş ol ki: Şu ayette (iki ayette) dahi "üç vecih" den medar-ı nazar olacak yönleri vardır. Bunlar:
1- Önceki ayet ile nazmı dizilişi ve irtibatı..
2- Kendi cümleleri arasında intizamlı münasetli dizilişi..
3- Cümle cümle (kelime ve kelam olarak) heyetleri arasında olan birbirlerine bakış... Bunun meseli, nümünesi; saatları dakikaları ve saniyeleri sayan millerin arasındaki irtibat ve münasebet gibidir.
Amma şu ayet ile (iki ayet) önceki ayet arasında olan nazm vechi ise: Bu ayette yine temsili {[*]: Yani bundan önceki ayette ﻣَﺜَﻠُﻬُﻢْ ﻛَﻤَﺜَﻞِ ﺍﻟَّﺬِﻯ ﺍﺳْﺘَﻮْﻗَﺪَ ﻧَﺎﺭﺍً temsilini, bu ayette ise ﺍَﻭْﻛَﺼَﻴِّﺐٍ ﻣِﻦَ ﺍﻟﺴَّﻤَٓﺎﺀِ kavlini tekrarlayıp getirmiş olmasıdır. -Mütercim-} tekrarlaması ve tasvirdeki izahı itnab edip uzatmış olmasıdır. Bu ise, münafıkların dehşet ve hayretleri içerisindeki hallerinin iki nev'
e ayrıldığının tasvir edilmesine işaret içindir.
İşte birinci temsilin hülasası şöyledir: Münafık olan şahıs, vucüd sahrasında kendi kendini arkadaş ve sohbet-nişinlerinden ayrı düşüp tek başına ve kâinat cemiyetinden tardedilmiş, hakikat güneşinin hüküm ve tesirinden de hariç kalmış görüyor. Onun nazarında herşey madum ve yokdur. Umum mahlukat da kendine ecnebî ve yabancı görüyor. Bu vaziyette umum mevcudat onun nazarında sâkin ve sâkit, suskun ve cansız bir halde olup; vahşet, ürküntü ve humud da (sönmeklik) onları istila etmiş bir haldedir.
İşte acaba bu korkunç ürküntülü hal ile yaşayan bir münafık nerede?.. Nur-u iman ile bütün mevcudatı kendine samimi ahbablar suretinde gören ve umum kâinatla musahabet edip arkadaşlık Kur'an bir mü'min'in hal-i şifakârı nerede?!.
İkinci temsilin hülasasası da şudur:
Münafık olan şahıs zanneder ki; alem bütün eczasıyla kendisinin üzerine ve aleyhine kötü haberlerle ona haykırıyor.. Belalarıyla onu tehdit ediyor.. Hadiseleriyle ona sayhalar savuruyor.. Afet ve musibetleri ile de onun her taraftan sarmış vaziyettedir. Öyle ki, adeta bütün neviler kendisine düşmanlık etmek üzere ittifak etmiş gibidirler de; yararlı işler, menfaatlı haller kendisine zarar verici düşmanlara inkılab etmiş haldedir. İşte bu halet ise, -sabıkan geçtiği üzere- "istimdad noktası" ile "istinad noktaları"nın yokluğundan, kaybedilmişliğinden neşet etmektedir.. Ve işte acaba münafıkın şu kapkaranlık hal-ı pürmelalı nerede?!. Sonra imanın nuruyla bakan bir mü'minin kâinattan işittiği tesbihatlı ve tebşiratlı sadalarının meydana getirmekte olduğu huzur ve saadet hali nerede?!:
Hem yine bu iki ayetimizde (önceki ayetle bu ayette) iki defa temsil üslübunun tekrarlanmasında, münafıkların iki tabakaya inkısam ettiklerini ve birinci tabakası: Birinci temsildeki hale münasib düşen aşağı, ami kısmına.. İkinci tabakası ise: İkinci temsile muvafık olan mütekebbir ve mağrur kısmına ima etmektedir.
Amma samia nazaran (yani: Dinleyici makamında olana göre) bu temsilin kendi makamı ile olan münasebeti şudur ki: Kur'anın ilk muhatabları olan saff-ı evvel insanlar, düz ve geniş sahra ehli olup; sahrayı minder, göğü de çadır bezi gibi yaparak fıstat ve çadır edip hayat süren (yani: Düz sahra ehli çölde yaşayan insanlar, bilhassa eski zamanda medeniyet ve şehirlilikten uzak, nerede olsa konup barınan insanlar hep düz yerde yattıkları için bu tarzda teşbih yapılmıştır.) o insanlar hemen hemen hepisi temsilde gösterilen hali, ya kendileri bizzat yaşayarak ya da ebna-i cinsinden ayni tarz hayat sürenlerden işitmiş ve duymuş olduklarından; hiss-i umumî bu temsil ile ünsiyet içinde olması noktasından, köklü bir darb-ı mesel gibi mezkûr halden teessür duymalarıdır.
Amma ikinci temsilin birinci temsil ile münasebet ve irtibatı ise açıktır. Zira her ikiside bir çok noktalarda ittihad içinde olmalarıyla beraber bu, onun tekmil ve tamamlayıcısı mesabesinde kalıyor.
Amma temsilin içindekilerine benzetilenin münasebeti ise, beş vecih iledir. O vecihler de şöyledir:
1- Her iki tarafın, yani hem temsilde tasvir edilenlerin hemde ona benzetilenin yüzlerine bütün kurtuluş yollarının kapanmış olmasıyla, şiddetli hayret ve şaşkınlık içerisine düştükleri ve kurtuluşun çare ve sebeplerinin kendilerinden kesilip kaybolmuş olması..
2- Temsilde gösterilen halı yaşayanlarla temsil ve benzetme ile haline işaret edilen münafık'ın hali, her ikiside pek şiddetli bir korku içine düşmüş olmalarıdır. Hatta bunların her iki tarafı da hayal eder ki; bütün mevcudat kendilerine düşmanlık etmek üzere ittifak etmiş olarak hayatlarının bekasından bir an bile emin olunamaz bir haldedir.
3- Her ikisi de dehşetin en şiddetli hali içerisine düşmeleri ile, aklın ihtibalını (oynatmasını) ve fesadını netice vermiş olduğundan, tebellühe yani bunaklık ve oynatmaya kadar gitmişlerdir. İşte bunların hal ve vaziyetleri; kılınç parıltısını gördüğü zaman kendini korumak için(!) gözünü yuman.. ya da tüfenk sesini duyduğunda yaralanmaktan uzak kalayım diye kulaklarını tıkayan.. veyahutta güneşin batmasını istemiyen adamın, feleğin çarhı devredip dönmesin diye saatının zenbereğini tutan adamların haline benziyor. Ne kadar ahmaklık değil mi? Evet çünki: Saika, yıldırım ve şimşek, kulakların tıkanmasıyla sıçrayıpta gitmiyor. Yakıcı ve yandırıcı olan yıldırım da gözlerin yumulup kapatılmasıyla, acıyıpta hareketini durdurmuyor.. Evet onların bu vaziyetteki hallerinden görünen şey odur ki, artık kendileri için tutunacak birşeyler kalmamıştır.
4- Güneş, yağmur, ziya ve su nasıl ki çiçeklerin hayat kaynağı, bitkilerin mürebbisidirler. Aynı zaman da, ölmüş şeylerin laşelerin teaffununa ve kazuratın, posaların da kokuşmasına sebeptirler. İşte onun gibi rahmet ve ni'metlerin dahi kendilerini ona muhtaç bilerek bekleyen ve tam isteyen layık mevki'lerine tesadüf etmezse ve bunların kıymetine takdir edip bilenlere rast gelmezse; zahmet ve azaba inkılab edebiliyorlar.
5- Nasıl ki, cüzlere tatbik etme işi nazara alınmaksızın temsilli istiarenin in'ikadında (yerine oturmasında) asıl olan şey temsilin kendisi ile ona benzetilenin arasında olan iki mealin tenasüplüğünün bulunmasıdır. Öyle de: Burada da ikisinin eczaları arasında münasebet bulunmaktadır. Zira ayetin temsilinde ﻛَﺼَﻴِّﺐٍ diye zikredilmiş olan yağmurlu bulut, nasıl nebatatın hayatıdır: Onun gibi İslâmiyet dahi, ruhların hayatıdır. Hem temsilde "berk ve raad" ise, burada vaad ve vaide işaret ediyor.. ve temsilde olan (zulümat) da, burada sana küfrün şüphelerini ve nifak'ın şeklerini göstermektedir.
* * *
Amma cümlelerin arasındaki nazm vechi ise:
Bilmiş ol ki: Vaktaki tenzil, ﺍَﻭْﻛَﺼَﻴِّﺐٍ ﻣِﻦَ ﺍﻟﺴَّﻤَٓﺎﺀِ dedi ve bununla şöyle işarette bulundu ki: Münafıkların hali, öylesi kimselerin haline benziyor ki; vahşetli ve korkunç bir sahrada, karanlık bir gecede, şiddetli yağmur altında yolculuk yapmaya muztar ve mecbur kalmışlardır. Gecenin karanlığı ve yağmurun şiddeti o derecededir ki; damlaları havadan süratle yere inmesiyle, musibetlerin kurşunu gibi isabet etmektedir. Cevv-i hava ise, yağmurun kesretinden dolayı adeta baştanbaşa su ile dolmuş, deniz vaziyetindedir.. işte bu halı işiten dinleyicinin zihni harekete geldi.. ve ﺻَﻴِّﺐٍ (yani yağmurlu bulut) aslında merğub ve istenilen bir rahmet iken, korkunç bir müsibet halını almasının sebebi hakkında izahlayıcı bir beyanın intizarında iken; Kur'an-ı Hakîm o halin dehşetini tasvir etmek için: ﻓ۪ﻴﻪِ ﻇُﻠُﻤَﺎﺕٌ dedi. Bu ifade ile şöyle işarette bulundu ki; yağmur nasıl ki bulutun ve keşafetin zülmetine bir zarftır. Onun gibi; yağmurun umumîliği çokluğu ve ihatadarlığı hasebiyle de adeta gecenin kırılmış dağılmış ve yayılmış olan siyah dalgaları içerisinde kara katreler halını aldığı için, buna da bir kap ve bir zarf olmuştur.
Ve sonra hiçbir sami bulunmaz ki ﻓ۪ﻴﻪِ ﻇُﻠُﻤَﺎﺕٌ lafzını işitsinde, onun beyan ve izahına muntazır kalmış olmasın. İşte mütekellim (Kur'anın kelamını söyliyen mütekellim-i ezelî sami'in zihninden adeta "raad"ın sadasını işitmiş olarak, hemen derakab ﻭَﺭَﻋْﺪٌ dedi. Yani temsildeki kimsenin ve buna benzetilen münafıkın hali, daha çok korkunç olacağına ve şiddetlendireceğine işaret eylemiş oldu. Yani ki, mevcudatı semîresi olan sema, bunların helakleri için (Rabbisinin emriyle) azmetmiş de; ra'dıyla üstlerinde müthiş sayhalar atıp haykırmaktadır. Evet münafıklar dahi; mezkûr dehşetin içine düşmüş ve müsibete giriftar olan temsildeki şahıslar gibidirler. İşte o vaziyette hakikat olarak birbirleriyle yardımlaşmakta olan kâinattan, kendilerine zarar dokundurmak üzere ittifak etmişlercesine; adeta mevcudatın sükûnü altında müziç bir hareket ve sükûtü tahtında müthiş, heybetdar bir nutuk bir konuşma olarak tahayyül eder. İşte bu şahıs, gök gürültüsünü işittiği zaman tevehhüm eder ki; raad kendisini tehdid için konuşuyor, üstünde sayhalar savuruyor. İşte bu vaziyette olan şahsın kapılmış olduğu havf sebebiyle işitilen bütün ses ve gürültüleri kendisinin aleyhindedir zanneder.
Budan sonra, dinleyici raadın ismini işitir işitmez, kendi zihninde onun daimi arkadaşını gözlemeye başlaren "Berk" (şimşek) hemen parıldamaya başlıyor. Kur'an-ı Hakîm de bu makamda ﻭَﺑَﺮْﻕٌ diyerek; tenvin-i tenkirî ile şimşeğin garip ve acip bir hadise olduğuna işaret eyledi. Evet hadd-ı zatında Berk, acib bir hadise olduğu şüphesizdir, kat'îdir. Çünki onun doğup parıldamasıyla; zulümattan teşekkül etmiş olan bir alem ölürcesine toplattırıp dürülür, ademe atılır. Ve ansızın sönüp ölmesiylede tekrar zulumattan bir alen dirilerek haşr olur. Güyaki şimşek, bir ateşdir de söndüğü anda dünya dolusu bir duhanı miras bırakır da gider. Demek ki mezkûr hal'e giriftar olan şahıs, şimşeği gördüğünde ona düşen şey, dikkatle nazar eylemesidir. Ülfet ve alışkanlığa bina edilmiş sathî bir nazarla bakmamasıdır.. ta ki, Kudretin sun'u üstündeki perdeler aralansın meydana ve zahire çıkmış olsun.
İşte bunun böylece tasvirinden sonra, sanki sami'in zihni harekete gelerek soruyor: "Peki acaba temsilde gösterilen o pek müdhiş haldeki şahıslar nasıl hareket ediyorlar.. ve ne yapıyorlar.. ve ne gibi bir şeye teşebbüs ediyorlar.?"
Kur'an-ı Hakîm de bu gibi mukadder zihnî suallere cevaben:
ﻳَﺠْﻌَﻠﻮُﻥَ ﺍَﺻَﺎﺑِﻌَﻬُﻢْ ﻓ۪ﻲٓ ﺍٰﺫَﺍﻧِﻬِﻢْ ﻣِﻦَ ﺍﻟﺼَّﻮَﺍﻋِﻖِ ﺣَﺬَﺭَ ﺍﻟْﻤَﻮْﺕِ
onlar için hiçbir sığınak, dayanak ve necat mahalli bulunmadığına işaret eyledi. Hatta onların hali, suda boğulmak üzere olan birisinin tutunamıyacak şeylere de el atıp tutunması gibi hareket içerisindedir. İşte bu halin dehşetinden dolayı kulaklarını kapamak için parmak uçları yerine, parmaklarının tamamını kulağın içine sokarcasına istimal ediyorlar. Yani adeta o dehşetli hal ellerini şiddetle vuruyor öyle bir acıtıyor ki; o ağrıdan parmaklarını ağızları yerine kulaklarının içine sokmak istiyorlar. Hem şaşkınlıkla budalalaşmalarından ne yapacaklarını şaşırmış olarak; yıldırım isabet etmesin diye kulaklarını tıkıyorlar.
Sonra sam'i, bunu da dinledikten sonra; zihni meseleyi biraz daha yakından öğrenmek için soruyor ki: "Şu mevcud musibet, müstevlî olan umumî bir musibet midir? Yoksa hâs bir mevkiye aid bir hadise midir? Eğer hâs bir hadise ise, belki bir ümid ışığı beklenebilir?..
Kur'an-ı Hakîm buna da cevaben ﻭَﺍﻟﻠَّﻪُ ﻣُﺤ۪ﻴﻂٌ ﺑِﺎﻟْﻜَﺎﻓِﺮ۪ﻳﻦَ diyerek; o musibet (kâfirler için umumî ve muhit olduğunu beyan buyurdu.) Yani şu müsibet, onların ni'metleri küfran ve inkarla karşılamalarına mukabil bir cezalarıdır. Bu ceza ile; Allahü Teala onların cumhûrde, yani umum mevcudatta tevdi' edilmiş olan İlahî kanundan serkeşlik edip şuzûz ettikleri için tutturup cezaya çarptırdı.
Sonra dinleyici makamında olan sami, ra'dın şiddetli savtını işittiğinde kalbine dönüp konuşuyor "acaba aydınlatarak yolu göstermekte şu şimşeğin ışığı bunlara bir faide vermiyor mu?
Kur'an-ı Hakîm buna cevaben:
ﻳَﻜَﺎﺩُ ﺍﻟْﺒَﺮْﻕُ ﻳَﺨْﻄَﻒُ ﺍَﺑْﺼَﺎﺭَﻫُﻢْ
diyerek raadın, gökgürültüsünün onlara karşı gösterdiği adavet ile işitme, duyma imkanları -müthiş savttan- kalmadığı gibi; şimşekde onlara hasm-ı can olarak vermiş olduğu çok keskin, müdhiş ziyasıyla onların gözlerini kamaştırıp kararttığına işaret eyledi.
Daha sonra, temsildeki adamlara karşı buğz ve düşmanlık etmek üzere kâinatın mevcudatı her taraftan cevaplaşmalarını duyduktan sonra sami'in zihni bu defa şöyle istifsarla çağırıyor: "Peki acaba bunların hali nereye varacak?. Ve ne yapacaklar?. Ve şimdi ne yapıyorlar?. Ve ne ile meşğuldurlar?.
İşte buna da cevaben, Kur'an-ı Mu'ciz:
ﻛُﻠَّﻤَٓﺎ ﺍَﺿَٓﺎﺀَ ﻟَﻬُﻢْ ﻣَﺸَﻮْﺍ ﻓ۪ﻴﻪِ ﻭَﺍِﺫَﺍٓ ﺍَﻇْﻠَﻢَ ﻋَﻠَﻴْﻬِﻢْ ﻗَﺎﻣُﻮﺍ
diyerek, bu haldeki adamlar müşevveş, sergerdan, mütereddid ve mütehayyir bir halde bulunduklarını.. ve kurtuluş ve onun yolunu gösteren herhangi bir işareti için en küçük bir fırsatı dahi değerlendirdiklerini ve en ufak ve görünmez en ince yolu da gösteren en edna bir görüntüyü dahi gözlediklerini ifade eyledi. Demek ki o durum ve halde olan bu adamlar, şimşeğin her parıldayışından ayağa kalkarak yürümek için harekete geçtiklerini, lâkin o hareket; ruhlarının ızdırabından, başı kesilmiş hayvanın hareketi cinsinden olduğunu beyan etti. Buna rağmen, yine onlar şimşeğin her parıldamasından, belki ışığından istifade ederiz diye -faidesizliğini bildikleri halde- bir iki adım atıyorlarsa da; fakat her parıldama arkasından derakab bir zulmetin gelip, onları gaşyedip, müthiş şaşkınlık içerisinde bırakmasıyla, yerlerinde donup kalıyorlar.
İşte istima' makamındaki zat, bunu da böyle dinledikten sonra; bu defa şu gelen suali istifsar yoluyla sormaya hazırlanırken; "yani niçin ölüp gitmiyorlar? Ya da büsbütün körleşip sağırlaşmıyorlar ki, bu ızdırab ve azaptan kurtulsunlar?." diye sormak isterken; Kur'an cevap verdi.
ﻭَﻟَﻮْﺷَٓﺎﺀَ ﺍﻟﻠّٰﻪُ ﻟَﺬَﻫَﺐَ ﺑِﺴَﻤْﻌِﻬِﻢْ ﻭَ ﺍَﺑْﺼَﺎﺭِﻫِﻢْ
Yani onlar, içinde bulundukları ızdırabtan kurtulmaya müstehak değillerdir. Onun için meşiet-i İlahiyye onların öldürülmesine taallûk etmiyor. Eğer taallûk etmiş olsaydı, işitme ve görmelerini alır götürürdü. Fakat semi'in (işitme hassesinin) yerinde bırakılmasında ikabı işitip duymak; ve görmenin bekasında azabı müşahede etmek noktasından; Allahü Tealanın kanunu dairesinden şüzûz eden ve ona karşı serkeşlik edenler için en muvafık iştir, muameledir.
Sonra vaktaki bu kıssa (yani, münafıkların halini tasvir eden temsilli kıssa ve hikaye) birkaç noktayı ihtiva eylemesiyle ve bu noktaların ayrıntılı bölmelerinde istidradî bir tarzda levhalanan kâinattaki Kudret-i İlahiyyeyi ve onun azim tasarrufunu göstermesi, hususiyle dinleyici olan kimsenin, bu noktaların lifleri ve ceplerinde bulunan ra'adın, berkin ve bulutun acaipliklerini tebai olarak tezekkür eylemesiyle; vicdanı hüşyar olan bu sami'in hakkıdır ki, bütün bunları ilan edip desin:
ﺳُﺒْﺤَﺎﻧَﻪُ ﻣَٓﺎ ﺍَﻋْﻈَﻢَ ﻗُﺪْﺭَﺓُ ﻣَﻦْ ﻫٰﺬِﻩِ ﺍْﻟﻜَﺎﺋِﻨَﺎﺕُ ﺗَﺠَﻠِّﻲَ ﻫَﻴْﺒَﺘِﻪ۪ ﻭَﻫٰﺬِﻩِ ﺍﻟْﻤُﺼ۪ﻴﺒَﺎﺕُ ﺗَﺠَﻠِّﻲَ ﻏَﻀَﺒِﻪِ
sonra da:
ﻭَﻫُﻮَ ﻋَﻠٰﻲ ﻛُﻞِّ ﺷَﻲْﺀٍ ﻗَﺪ۪ﻳﺮٌ
diyerek, azamet ve kudretini tasdik edip ikrar etsin.
* * *
Şimdi ayetin cümle cümle heyetlerinin nazm ve diziliş cihetine geçiyoruz.
İşte bilmiş ol ki: ﺍَﻭْﻛَﺼَﻴِّﺐٍ deki ﺍَﻭْ harfi, temsildekilerin halini temsil eden şahısların vaziyeti iki kısma ayrıldığına işaret eylediği gibi; iki temsil arasındaki (önceki ayetle bu ayetteki iki temsil) münasebetin tahkiki de olmakla beraber, iki temsilin arasıyla temsildekilere benzetilenin halı arasındaki münasebete de remzetmektedir. Ve aynı zamanda şu müşabehetin de doğru ve sağlam olduğuna ayrıca remz vermektedir. Hem aynı zamanda bu ﺍَﻭْ terakki ﺑَﻞْ ini de tazammun ediyor. Çünki buradaki ﺑَﻞْ ise, daha üst dereceye götürdüğü cihetle, terakki ﺑَﻞْ olmuş olur. Zira ikinci temsil, daha çok ürkütücü ve korkutucudur.
Hem ﻛَﺼَﻴِّﺐٍ nin temsilindekine benzetmesi yapılana halin mutabakatsızlığından dolayı, lüzumlu bir mukadder cümleyi iktiza eyler... Ve bu lazım olan mukadderi izhar eylemedeki sükût ise, îcaz içindir. Lafızda yapılan îcaz da, mânâyı itnab edip uzunlaştırmak içindir ki, sami'in hayaline havale edilsin de, tâ itnab edip makamdan istimdad eylemesine mahall hazırlansın içindir.
İşte ﻛَﺼَﻴِّﺐٍ temsilde gösterilen hale ve ona benzetilenin haline mutabakatsızlığı vaziyetiyle, güya diyor ki: "Ya da o gibi kimseler gibidir ki; hâlî bir sahrada ve karanlıklı çok muzlim bir gece içinde yolculuk yaparlarken, "sayyib" ile (yani, yağmurlu bulut ile) müsibetlere giriftar oldular." İşte burada, me'nus ve me'luf olan "matar" kelimesinden saparak geçip, "sayyib" ile ifade etmesinde şöyle bir remz vardır ki; o yağmur'un katreleri onlara kasden atılan musibetin kurşun damlaları gibidir ki; koruyucu bir örtü veya çadırları olmadığı için hep onlara isabetle neticelenmiştir. (zira, iki kelimenin -sayyebe ile asabe kelimelerinin- kökü birdir)
Amma yağmurun yalnız sema cihetinden geldiğinin bedahetiyle beraber, ﻣِﻦَ ﺍﻟﺴَّﻤَٓﺎﺀِ diye zikr eylemesinde şöyle bir imâ vardır ki; yağmuru semaya tahsis etmesiyle umumîleştirmeğe götürmesinde; ve yağmuru sema ile kayıdlı ve bağlı tutmasında ise, mutlaklığa geçirmek içindir. Bu mesele
ﻭَﻣَﺎ ﻣِﻦْ ﺩَﺍﺑَّﺔٍ ﻓِﻲ لْاَرْضِ وَلَا ﻃَٓﺎﺋِﺮٍ ﻳَﻄِﻴﺮُ ﺑِﺠَﻨَﺎﺣَﻴْﻪِ
(Enam/38) ayetindeki takyid ve tahsislerinin nazîri gibidir. İşte buna göre ﺍَﻭْﻛَﺼَﻴِّﺐٍ ﻣِﻦَ ﺍﻟﺴَّﻤَٓﺎﺀِ nin bir mânâsı; yağmur, bütün sema afakını tutmuş ve her yeri kaplamış bir tabaka halindedir demektir.
* * *