BİR TEZYİL
İşârâtü’l-İ‘câz (Abdülkadir Badıllı Tercümesi) · s.232
Lafzı süslemek, zinetlendirmek, evet vardır.. Ama o zinet o vakit zinet olur ki; mânânın tabiatı ve fıtrî ahengi onu iktiza ederse.. Ve sûret-i ma'naya şaşa'a ve parlaklık vermeli, ancak bu ona o vakit haşmet olur ki; meali izin verdiği takdirde.. Ve üslubunun parlatılıp aydınlatılması olabilir. Lâkin bu ona o vakit cezalet getirir ki; maksudun istidadı müsait olduğu zaman.. Ve teşbihe letafet vermek mümkindir, ancak bu ona o vakit belagat olabilir ki; maksudun münasebeti üstünde teessüs eylediği ve matlubun ona rızadade olması halinde.. Ve hayale azamet ve ve cevelan verilmeli, fakat bu ona o zaman belagat sayılabilir ki; hakikatı incitmediği ve ona ağırlık vermediği ve aynı zamanda hayalin hakikat için bir misal olup üstünde sümbüllendiği takdirde!..
Eğer bütün bu söylenen ve kaydedilen düsturlar ve şartlara câmi' misaller istiyorsan; işte sana, üstte mukaddemeden evvel zikredilmiş olan o temsilli ayetler...
* * *
İKİNCİ MESELE: Sihr-i beyanî (yani ateşîn ve büyüleyici olan ifade ve beyan) kelamda tecelli ettiği zaman; arazları cavahir, ma'naları cisimler, cemadatı canlı ve ruhlular, nebatatı akıllılar yapar ve kılar.. Ve o tecellî ile sayılan eşyaların aralarında karşılıklı bir muhavere, bir sesleniş başlar.. Ve bu muhavere bazen muhasamaya (çekişmeye); bazen de mutayebeye (yumuşaklık gönül almaya) incirar eder ki; adeta hayalin nazarında cemadat rakseder hale gelir.
Eğer buna bir misal istersen, şu gelen beytin içine gir:
İşte:
ﻳُﻨَﺎﺟ۪ﻴﻨِﻲَ الْاِخْلَافُ ﻣِﻦْ ﺗَﺤْﺖِ ﻣَﻄْﻠِﻪ۪، ﻓَﺘَﺤْﺘَﺼِﻢُ الْاٰمَالُ ﻭَﺍﻟْﻴَﺎﺀْﺱُ ﻓ۪ﻲ ﺻَﺪْﺭ۪ﻱ
(Divan-ı İbn-ül Mu'tazz, sh: 266)
Yani: Sevgilinin, çekicilik, nazdarlık ve cazibedarlığının zahirî haleti, vaziyeti altında, vaade muhalefet, sözünde durmamak bana (gizlice) seslenmektedir. Bu halette benim sinemde emellerle yeis birbiriyle muhasama içinde çekişiyor.
Ya da toprağın yağmurla olan muaşaka ve sevişmesini, aynı zamanda yağmuru yağmura şikayetini dile getiren şu gelen beyti işit! İşte:
ﺗَﺸَﻜَّﻲ الْاَرْضُ ﻏَﻴْﺒَﺘَﻪُ ﺍِﻟَﻴْﻪِ، ﻭَﺗَﺮْﺷُﻒُ ﻣَﺎٓﺋَﻪُ ﺭَﺷْﻒَ ﺍﻟﺮُّﺿَﺎﺏِ
(Divan-ül Mütenabbas: 1/263)
Yani: Yer ve toprak, yağmurun gecikme ile gelmesini yine yağmura şikayet eyledi. Yağmur geldiğinde de; onun suyunu, sevgilisinin ağız suyunu içer gibi, eme eme içti.
İşte, beytteki şu suret ise, ancak susamış kuru toprağın gecikmeden sonra gelen yağmurun çıkardığı savt ve ses üstünde sünbüllenebilir. Buna göre, her bir hayalde bu misalin bir nazirî olan hakikatın bir çekirdeği bulunması lazımdır. Hem herbir mizacın kavanozunda, ya da kannesinde hakikatın bir lambası bulunması gerekir. Yoksa, hayalî olan belagat, esassız bir hurafe olur ki, hayretten başka bir şey ifade etmez.
* * *
ÜÇÜNCÜ MESELE: Bilmiş ol ki, kelamın kemali ve cemali ve onun beyanî olan hûllesi, kaftanı ise, onun üslûbu iledir. Üslûbu da temsilli istiarenin parçalarından alınmış hakikatlerin sureti ve mânânın kalıbıdır. Öyle ki, o temsilli istiarenin parçaları adeta hayalî bir simotoğraf oluyor. Evet, nasıl ki ﺍَﻟﺜَّﻤَﺮَﺓُ lafzı kendi bağ ve bostanını (hayale) gösterdiği.. ve ﺑَﺎﺭَﺯَ lafzı da, harb meydanını irae eylediği gibi..
Sonra temsiller, eşya arasında mevcut olan münasebetlerin sırrı üzerinde müesses olduğu gibi; kâinatın nizamı içindeki in'ikaslar üstünde de kuruludur. Hem de bir çok emirler işler, başka emirleri hatırlattırdığına binaen; nasıl ki Süreyya dairesi içinde hilalin görünmesiyle, Hurmacılıkla iştigal eden insanların zihninde; Hurma ağacının eskiyerek beyazlaşıp eğilen bir dalının ucuna bir salkım hurmanın asılmışlığını ihtar etmesi gibidir. İşte tenzilde (Kur'an da)
ﺣَﺘَّﻲ ﻋَﺎﺩَ ﻛَﺎﻟْﻌُﺮْﺟُﻮﻥِ ﺍﻟْﻘَﺪِﻳﻢِ
{[*]: Yasin Sûresi, ayet: 39} demesiyle mezkûr teşbihin letafetini bak ne kadar parlatıyor!
Hem sonra, az yukarda kayıtlı olan ayetlerde geçtiği üzere; temsilli üslûbun faidesi şudur ki: Mütekellim, temsilli istiâre vasıtasıyle, derin yerdeki ma'nanın damarlarını izhar edip meydana çıkarır. Ya da, müteferrik ayrı ayrı manaları birbirine kavuşturur, buluşturur. Dinleyicinin de eline bu ma'naların bir tarafı verildiğinde, geri kalanlarını da kendine taraf çekebilmesine imkân hasıl olmuş olur.. Ve bu itttisal ve kavuşma vasıtasıyla, öbür manalara da intikal etmesi mümkün olur. Demek ki, o müteferrik ma'nalardan az bir kısmının görünmesiyle; dinleyici olan kimse, -karanlık içinde olsa da- yavaş yavaş tamamına doğru gider, ulaşır ve alabilir.
İşte mesela: Bir cevherciden beliğ kelam'ın tavsifi sorulduğunda: "Kelam-ı beliğ, onu düşünce ve tefekkürün delmiş olduğu şeydir." Sözünü işitirse; ve yahut meyhaneciden: "Kelam-ı beliğ, ilim kazanlarında pişirilen şeydir" tavsifi dinlerse; ve ya da, Devecinin: "Kelam-ı beliğ, yularını tutup, getirip, ma'na mebrekinde, tavlasında ıhlettirip çöktürdüğün şeydir" dediğini işitirse, elbette sanat'ın mulahazasıyla maksadın tamamına intikal etmiş olur.
Ve sonra, üslubun teşekkülündeki hikmet şudur: Mütekellim kendi iradesiyle; kalbin köşelerinde adeta çıplak, başaçık bir tarzda duran, sâkin mânâlara seslenerek îkaz eyleyip uyandırır.. Ve o uyanan mânâlar dahi yerlerinden fırlayıp çıkarak, gelip hayale giriyorlar ve hemen, hayalin içersinde buldukları elbiseleri -iştiğal ettikleri sanatları sebebiyle; ya tevağğul, ya ülfet, ya da ihtiyaçtan dolayı- alır, giyerler. Hiç olmazsa, sanatı ne ise, ona münasip olacak bir mendili alır, başına sarar. Ya da, meşgul olduğu vaziyete münasip bir renk ile renklenir. İşte, ilmî kitapların dîbacelerinde tesadüf eylediğin "Beraat-ül istihlallar, (Hilalin belirtileri) Yani, kitabın içindeki hakikatların ince damar ve nüveleri onun dibacesinde, çok ince de olsa görünmeleri, şu meselenin en zahir misallerindendir.
Hem sonra; kelamın üslûbu, bazen muhatabın hayalini nazar-ı itibara alarak oluşur. Unutma ki; bu hâsiyet, Kur'an-ı Mu'ciz-ül Beyanın üslûplarında da çokça görülmektedir.
Ayrıca, üslûbun mertebeleri mütefavittirler. Bu üslûplardan bazısı estiği zaman, seherin nesiminden daha aheste ve daha rakik eserde, kelam'ın hey'etleri ile ona remzeyler. Bazısı da, harbın desise ve şeytanlıklarından daha gizli oluyor da, onu ancak erkan-ı harb olan kurmay zabitler kokusunu alabilir. Tıpkı Zamahşerî'nin
ﻣَﻦْ ﻳُﺤْﻴِﻲ ﺍﻟْﻌِﻈَﺎﻡَ ﻭَﻫِﻲَ ﺭَﻣِﻴﻢٌ
(Yasin/78) den {[*]: Yani: Büyük allame Zemahşerî'nin bu ayetten ve arkasında gelen ﻗُﻞْ ﻳُﺤْﻴِﻴﻬَﺎ ﺍﻟَّﺬِﻱ... ayetinden, yani "kafirler dediler: "Kim şu çürümüş kemikleri diriltecek?" Sen de: "Kim onları bidayeten inşa edip halketmişse, o diriltecek" ten ﻣَﻦْ ﻳﺒْﺮُﺯُ ﺍِﻟَﻴﺎﻟْﻤَﻴْﺪَﺍﻥِ nin kokusunu almış. Yani: "Meydana, bu mevzu'da çıkan yok mu? Kokusunu Cenab-ı Hak, kibriya ve azametiyle ehl-i inkârı meydan-ı muarazaya davet ediyor, diyor ki: Geliniz bakalım, bu açık ve bahir hilkat mu'cizesi olan insanın yaradılışını inkâr edin, sonra gelin deyin: "Kim çürümüş kemiklere hayat verecek" diye meydan okuyor. -Mütercim-}
ﻣَﻦْ ﻳَﺒْﺮُﺯُ ﺍِﻟَﻲ ﺍﻟْﻤَﻴْﺪَﺍﻥِ yi istişmam ettiği gibi... Eğer
bu mevzu' hakkında daha biraz bilgi istersen; üst tarafta geçen ayetlerde teemmül eyle! Ta bunların doğruluklarını en latif bir vechte göresin.
Ya da, bu mevzu da -eğer istersen- İmam-ı Busîrî'yi bir ziyaret eyle! Bak, nasıl bir doktor-u hekîm üslubuyla reçeteyi yazmış, "Himye" lafzıyla bu üslûba işaret eylemiş. İşte:
ﻭَﺍﺳْﺘَﻔْﺮِﻍِ ﺍﻟﺪَّﻣْﻊَ ﻣِﻦْ ﻋَﻴْﻦٍ ﻗَﺪِ اْمَتَلَاتْ، ﻣِﻦَ ﺍﻟْﻤَﺤَﺎﺭِﻡِ ﻭَﺍﻟْﺰَﻡْ ﺣِﻤْﻴَﺔَ ﺍﻟﻨَّﺪَﻡِ
Mânâsı: Şeran hazar edilip bakılması caiz olmayıp haram olan şeylerle dolmuş bulunan bir gözden, gözyaşlarını akıtmak suretiyle onları istifrağ ile boşalt! Sonra da, nedamet ve pişmanlık perhizini o göze tuttur.
Ya da, Süleyman aleyhisselamın Hüdhüd'ünü dinle! Bak, nasıl o, şu ayette; su bulma ârîfliği ve mühendisliği olan kendi sanatına îma etmiştir. İşte:
اَلَّا ﻳَﺴْﺠُﺪُﻭﺍ ﻟِﻠَّﻪِ ﺍﻟَّﺬِﻱ ﻳُﺨْﺮِﺝُ ﺍَﻟْﺨَﺐْﺀَ ﻓ۪ﻲ ﺍﻟﺴَّﻤٰﻮَﺍﺕِ وَالْاَرْضِ
(Neml, 23/25) kısacık meali: "Bir kavm gördüm; göklerde ve yerdeki gizlilikleri, ma'den definelerini çıkaran Allah'tan gayrısına secde ediyorlardı."
* * *
DÖRDÜNCÜ MESELE: Bilmiş ol ki; Kelam ifade, ve beyan, ancak o vakit kuvvet ve kudret kesbedebilir ki; eczaları şu gelen beytteki ma'nanın tasdikçisi ola. İşte:
ﻋِﺒَﺎﺭَﺍﺗُﻨَﺎ ﺷَﺘَّﻲ ﻭَﺣُﺴْﻨُﻚَ ﻭَﺍﺣِﺪٌ، ﻭَﻛُﻞٌّ ﺍِﻟَﻲ ﺫَﺍﻙَ ﺍﻟْﺠَﻤَﺎﻝِ ﻳُﺸِﻴﺮُ
[Yani: Senin hüsnün, cemalin bir iken, bizim ifadelerimizdeki ta'birler ayrı ayrıdır, değişiktir. Lâkin o değişik ibarelerin tamamı, senin o biricik cemaline işaret ediyorlar.]
İşte bunun gibi; kelamın da bütün kayd, diziliş ve heyetleri de karşılıklı olarak birbirleriyle cevaplaşmaları ve herbirisi diğerlerinin elini tutmuş olması ve yekdiğerlerine muzahir ve yardımcı olması; ve küllî garazın hususî semereleri ile birlikte -vaziyetine göre- her birisi o küllî garaz ve maksada el atması lazımdır, Öyle ki, adeta müşterek olan o garaz ve maksad ortada bir havuzdur da, etrafındaki rutubet ve yaş nemleri kendine çekip emmektedir. İşte kelamın bu tarzdaki cevaplaşmalarından yardımlaşma doğar. Ondan da intizam ve düzgünlük doğar. Bundan da tenasüp ve uygunluluk meydana çıkar.. Ve bundan da zatî hüsün ve cemal zahir olmuş olur.
İşte, belagatın şu tarzdaki sırrı, Kur'anın mecmuundan parlayıp şu'le verdiği gibi; eczalarında da, hususan
ﺍﻟٓﻢٓ ٭ ﺫٰﻟِﻚَ ﺍﻟْﻜِﺘَﺎﺏُ لَا ﺭَﻳْﺐَ ﻓِﻴﻪِ
de daha çok parladığını evvelce işittiğin gibi; onun benzerini ifade eden
ﻭَﻟَﺌِﻦْ ﻣَﺴَّﺘْﻬُﻢْ ﻧَﻔْﺤَﺔٌ ﻣِﻦْ ﻋَﺬَﺍﺏِ ﺭَﺑِّﻚَ
(Enbiya, 12/46) de pek zahir görünmektedir. Bunları bu kitabın üst taraflarında gördün ve işittin.
* * *
BEŞİNCİ MESELE: Kelamın zenginliği, servet ve vüs'ati odur ki; onun aslı ve kökü maksadın aslını, esasını ifade etmesi lazım geldiği gibi; öyle de: O kelamın keyfiyetleri, (hal ve durumu) heyetleri ve müstetbeâtı olan ayrıntıları da, tevabii ve fur'u ile beraber maksad ve garazın levazımına işaret, remz ve telvih etmiş olması lazımdır. Öyle bir tarzdaki; tabaka tabaka altında, makam makam ardında görünür gibi olmalıdır. Eğer bu hususa misal istersen; sabıkan tefsirleri yapılmış tarz üzere ﻭَﺍِﺫَﺍﻗﻴ۪ﻞَ ﻟَﻬُﻢْ لَاتُفْسِدُوا ve ﺍِﺫَﺍ ﻟَﻘُﻮﺍ ﺍﻟَّﺬﻳ۪ﻦَ ﺍَٓﻣَﻨُﻮﺍ ayetlerinde teemmül eyle, düşün!
* * *
ALTINCI MESELE: Kelamın haritasından derlenen ma'nalar; muhtelif nevilere ve mütefavit mertebelere göre yapılabilen telaffuzun fotoğrafıyla nakışlanmadan alınan şeylerdir. Buna göre: O mânâların bir kısmı hava gibidir, hissedilir. Amma görülmez. Bazısı da buhar gibidir; görülür, fakat tutulmaz. Diğer bazısı da su gibidir; tutulur, lâkin zaptedilmez. Başka bir kısımda, erimiş gümüş gibidir; zabtedilir, amma belli bir kalıpta tutulupta ta'yin edilmez. Bir başka sınıfı da, dizilmiş inci veya darbedilmiş altun gibi olup teşhis ettirilebilir, lâkin sonra garaz ve makamların te'sirlerine göre, havaî olan kısmı da bazen mayileşir, sertlik peyda eder. Hem bazen bir ma'nanın başına üç çeşit halin sarıldığı da oluyor.
Görmez misin ki; Senin vicdanında haricî bir emrin, hal'in tesiri görüldüğünde, senin kalbin hemen heyecanlanmaya başlar. Ondan da hissiyata sıçrar.. derken, birden havaî olan mânâlar havada uçuşmaya başlarlar. Bundan da meyiller doğarlar ve meyillerden de bir kısmı harmanlanır, yığılır. Sonra, bu harmanlaşandan az bir kısmı şekillenir. Sonra bundan da az bazısı inikad eder, oturur. İşte sayılan bütün bu tabakaların herbirisinden birer mikdar gelir, konar ve oturur. Kalan diğer kısımları da, harflerin teşekkülü anında bazı savtların muallakiyetleri gibi, ya da harmanda danelerin yerde kalıp, samanın ise uçuşup gitmesi gibi muallakta kalmış olurlar.
İşte, bir beliğin (belagatlı, düzgün ve ciddi konuşanın ve şe'ni o olmalıdır ki; kelamın açık, sarih ifadesiyle garaz ve maksadın bağlantısını.. Ve makamın îcab ve iktizasını.. Ve muhatabın taleb ve isteğini beraber dile getirsin. Sonra da; geri kalan tabakaları, garaz ve maksada yakınlık derecelerine göre kayıdların delaletine.. Ve mânâ muhtevasının işaretine.. Ve keyfiyet ve vaziyetlerin remzine.. Ve terkiplerin müstetbeatına (arkadan gelen ayrıntılarına) ve üslûbların telmihlerine... Ve mütekellimin tavırlarının gösterdiği imasına havale etsin.
Hem sonra bunu da bil ki; -bahsi geçmiş- muallak olan manalardan bazısı havaî olan "harfî" mânâlardır ki, mahsus bir lafızları bulunmaz, muayyen bir vatanları da yoktur. Belki de seyyar olan seyyahlar gibi olup, bazen bir kelime içinde saklanıyor, bazen bir kelam onu kendine çeker ve emer.. Ve bazı kerelerde, bir kısa hikayenin içine girerler de kayb olurlar; eğer o kıssayı sıksan, ondan o damlayacaktır. Tıpkı ﺍِﻧِّﻲ ﻭَﺿَﻌْﺘُﻬَٓﺎ ﺍُﻧْﺜﻲٰ (Al-i İmran/46) ayeti içinden tekattur eden tehassür gibi.. (Hasret ile âh!. çekme,) ya da ﻟَﻴْﺖَ ﺍﻟﺸَّﺒَﺎﺏَ den damlanan ah!.. gibidir. Ve daha buna göre, makam ve mertebeler itibariyle; iştiyak, temeddüh, hitap, işaret, teellüm, tehayyür, teaccüb, tefahür ve daha başkaları gibi kelime ve kelamlara veya bir hikayeye de girebiliyorlar. Sonra, şu sıkışık vaziyetteki ma'naların arasında hüsn-ü muaşereti, iyi geçinmeyi sağlamanın şartı ise; esas olan garaz ve maksada hizmetinin derecesi nisbetine göre, inayet ve ihtimamı taksim eylemektir. Şayet bu meseleye
de bir misal istiyorsan; Sûrenin (Bakara Suresi) başından buraya kadar şerhleri yapılmış vecih üzere olan ayetler buna dair beyyin, açık ve net misaldirlar.
* * *
Not: Gelen "Yedinci Mesele"yi, Muhakemat kitabındaki "Unsur-ül Belagat" ın yedinci meselesinde de okumak lazım..
-Mütercim-
YEDİNCİ MESELE: Bilmiş olasın ki; üslubun içinde mündemiç bulunan hayal, hakikatın bir çekirdeği üstünde sünbüllenmesi lazımdır. Aynı zamanda o hayal, bir ayine gibi olup, onunla ma'neviyatın (ma'naya ait şeylerin) içindeki haricî silsilelerle de, münderic bulunan kanunlar ve illetlerde inikas etmelidirler. Nahv ilmi felsefesinin kitaplarında mezkûr olan münasebetler dahi bu kabildendir. Nasıl ki mezkûr ilimde: "Ref', fail içindir. Çünki kuvvetli olan kuvvetliyi bulup almaktadır." diye söylenmiş.. Ve daha buna göre kıyasla..
SEKİZİNCİ MESELE: (Nahv ilmi üstadlarında İmam-ı Ömer bin Osman) Seybeveyh, katiyyen hüküm etmiştir ki: "birkaç mânâyı ifade eden "Harf" namı altındaki "Min" ve "ila" ve "ba" ve diğerleri gibi edatlar da ma'nanın aslı birdir, zail olmaz. (Yani, herbirisinin bir aslî ma'nası vardır) lâkin makam ve garaz itibariyle, bazen muallak mânâlardan birisini çeker alır, içer. O vaziyette asli olan mânâ, yeni gelen misafirlerine bir suret ve bir uslüp olmuş olur."
Aynen bunu gibi; luğat fıkhı ve ilminin özüne âşina olan kimseler, derince bir teemmül edip düşünseler, bileceklerdir ki; ekseriya (mânâlarda) müşterek ola lafzın bir ma'nası vardır, sonra bazı münasebetlerle teşbihler araya düşer.. Ve sonra ondan da "mecaz" lar baş gösterir.. Ve sonra bundan da örfî {[*]: Örfî hakikatler, bir lafzın kendi asli yerinden başka bir mevkiye nakledilmiş olmasıdır. Mesela: "Adl" ismi ve lafzı, luğatın esasında "Adalet" gibi masdardır. Sonra kullanış örfünde "Adil" olmuş, dolayısıyla "Örfî bir hakikat" olmuş, kalmıştır. (Elmuhitül- Muhit, sh: 182) -Mütercim-} hakikatler meydana çıkarlar. Sonra da ma'nalar taaddüd eder birkaç olur. Hatta, mesela: "Ayn" kelimesinin bir olan ma'nası ki "Basar" (göz) veya "pınar" iken; güneşe dahi ıtlak edilmiş verilmiştir. Yani: "Ayn" lafzının güneşe itlakının mânâsı ile remzeyler ki: Alem-i ulvî güneş gözü ile alem-i süfliye, (alt ve aşağı alem) nazar eder. Yahudda, bir çeşit âb-ı hayat olan ziya'nın, pek yüksekte bulunan o cebel-i ebyadin (Akdağ) içindeki nurlu kaynaktan, yani güneşten akıp geldiğini hatırlatır.
* * *
DOKUZUNCU MESELE: Bilmiş ol ki; cüz'î iradeyi ve şahsî tefekkürü ve basit tasavvuru aciz bırakan belagatın en yüksek mertebesi odur ki; mütekellim kelamın kaydlarındaki münasebetini ve kelimelerinin aralarındaki rabıtalarını ve cümlelerinin müvazenelerini bir defadan ve beraberce muhafaza etsin, müraat etsin ve nazar eylesin. Çünki mezkûr münasebetler, rabıtalar ve müvazenelerin her birisi ve herhepsi yekdiğerleriyle beraber en büyük nakşa doğru silsile halinde giden ve ona doğru yol alan vaziyetleri bir nakşı izhar eylerler. Hatta öyle ki; mütekellim (bütün bu şartlara müraat eden konuşmacı) güya ki bir çok akılları alıp kendi aklına hizmet ettiriyor gibi olur. Nasıl ki bazı hattatların "Ayn" harfini {[*]: Hulafa-i Raşidin, Hazret-i Ebubekir, Ömer, Osman ve Alidir. Hz. Ebubekirin asıl ismi Abdullah olduğu için her dördünün isimlerinin baş harfi ﻉ "ayn" dır. Bir tek "ayn" harfiyle, dört halifenin isimlerini müşterek bir çizgide hattatlar yazmışlardır. -Mütercim-} müşterek bir çizgi üstünde Hulefa-i Raşidînin isimlerini yazdıkları gibi; bir bânî (dülger) ustanın da, bir sarayın binasında öyle mahir bir vaziyetle renkli taşları yerlerine yerleştiriyor ki; o mahirane ustalıkla, taşların herbirisi herhepisine bakmalarını ve yek-âhenklik göstermelerini te'min ediyor ki; neticesinde çok garip nakışlar hasıl olmuş oluyor. İşte şu izahına çalıştığımız mevzu' ve meselenin en zâhir izah ve delilleri, Hak Teala Azze ve Celle'nin şu:
ﺍﻟٓﻢٓ ٭ ﺫٰﻟِﻚَ ﺍﻟْﻜِﺘَﺎﺏُ لَا ﺭَﻳْﺐَ ﻓِﻴﻪِ ﻫُﺪًﻯ ﻟِﻠْﻤُﺘَّﻘِﻴﻦَ
kelamıdır, sözüdür ki, üst taraflarda tahlil ve izahını dinledin ve işittin.
Hem yine Kelamın ulvîlik ve üstünlük sebeplerinden birisi de: O kelamın; nisbet ve münasebetlerin teselsül ile nesillenen ve büyük makam ve maksada doğru eğilip giden maksad dallarınn ağacı ve vaziyetinde olmasıdır.
Hem yine Kelamın tabakalarının rıf'at, üstünlük sebeplerinden birisi dahi; o kelamın bir çok şube, dallar ve vecihlerin ondan istinbat edilmesine müstaid ve müsaid olmuş olmasıdır. Mesela Hazret-i Musa Ala Nebiyyina ve Aleyhisselamın Kur'andaki kıssasının ayrı ayrı yerlerdeki, ayrı ayrı vecih ve dalları gibi..
* * *
ONUNCU MESELE: Hem bil ki, kelamın letafetini ve tatlılığını netice veren selaseti, yani âsanlık ve akıcılığı odur ki: Kelamda mündemiç olan mânalar ve hissiyatların, ittihad etmiş bir mümteziç ve intizam çizgisine girebilen bir muhtelif (ihtilaflı vaziyet) olmalıdır, ki etrafta safbeste duran hâricî mânalar ve hissiyatlar, bu kelamın, ifadenin ve garazının kuvvetini kendilerine çekip götürmesinler. Belki tam aksine, merkezin onları kendine doğru cezbedici halde olmalıdır.
Keza, selaset ve akıcılığın bir şartı da, kelamda maksud ve garazın ta'yin edilmiş olmasıdır.. Ve başka bir şartı da, garazların mültakası tarzında tezahür etmiş olması cihetidir. Yani: Birbirlerine kavuşma kavşağı tarzında olmalıdır.
* * *
ONBİRİNCİ MESELE: Bil ki; kelam'ın sıhhat ve kuvvetin sebeb ve vesilesi olan selametliliği, yani: Ayıp ve noksanlıklardan uzak bulunması ise, şöyledir ki; kelam, mebadîye yani temel esaslara ve birde delil ve hüccetlere işaret ettiği cihetle, aynı zamanda levazım ve tevabi'lerede remz eylemesi gereklidir. Hem mevzû' ve mahmûlün kayıdları ile ve bunların keyfiyet ve vaziyetleriyle evhamların reddine, şüphelerin de define îmada bulunması lazımdır.. Öyle ki, kelamın her bir kaydı, adeta mukadder bir sûalin cevabı gibi olmalıdır. Buna da bir örnek misal istiyorsan; Fatiha suresinin {[*]: İlk matbu' ve Hazret-i Müellifin eli ve kalemiyle tashihli Arabî İşarat-ül İ'cazın tam burasının kenarında şöyle yazılıdır: "Evet, amma Fatiha Sûresi bu meseleye misal olabilecek bir derecede tefsir edilmiş değildir. Bu mesele için açık ve vâzıh bir misal, münafıklar hakkındaki ayetlerin yapılmış olan tefsirleridir." -Mütercim-} tefsirine bak!
* * *
ONİKİNCİ MESELE: Ey aziz bilmiş ol ki: Üsluplar üç nev' veya üç tarz üzeredir. Bunlardan:
Birincisi: Mücerred üslubdur ki rengi, levni birdir. Hassa ve hususiyeti ise, ihtisardır.. (muhtasarcadır) ve selikiyyettir. Yani za'fiyetsiz fıtriliktir, selamettir.. Ve istikamettir ki, sıhhat ve cemale en yatkını da budur. Bu üslûbu kullanıldığı mahall ise; muamelat, muhavereler ve âlet ilimleridir. Eğer bu üslubdan selasetli, akıcı bir örnek istiyorsan; Seyyid Şerif-i Cürcanî'nin kitaplarına bak!
İkincisi: Süslü ve parlak üsluptur. Bu üslubun hassası ise, kelamı süsletmek ve parlaklık vermekti. Hem kalbleri teşvik ve ya tenfir ile heyecana getirmektir.. Ve bu üslûbun kullanıldığı makamı da, hitabiyattır. Yani, medih veya zemm gibi hususlar veya iknaîyattaki zemm ve medh gibi yerlerdir. Eğer bu müzeyyen üsluba da bir örnek istiyorsan; Abdülkahir-i Cürcanî'nin "Delail-ül- İ'caz" ve "Esrar-ül Belagat" adlı eserleri içine gir bak! Elhak bu iki kitap, adı geçen üslûp için müzeyyen bir bahçedir.
Üçüncüsü: Üslub-u âlîdir. (yüksek, üslup) Bu üslubun hassası: Şiddet, kuvvet, heybet ve ruhanî ulviyettir.. Ve bu üslubun kullanıldığı uygun makam; ilahiyyat, usûl ve hikmet ilimleridir. Bu usluba beyyin, net ve parlak bir misal ve mu'ciz bir timsal istiyorsan; işte Kuran!.. Çünkü gözlerin görmediği ve hiçbir belîğin kalbine hutur etmemiş bir tarzda bu uslup, Kur'an'da parlayıp dalgalanmaktadır.
(Fasıl ve mukaddeme hulasasıyla sona erdi)
* * *