UFAK BİR İZAH

İşârâtü’l-İ‘câz (Abdülkadir Badıllı Tercümesi) · s.275

(Üstteki son paragraf şöyle açıklanabilir:

Ayet

ﺍَﻭْﻛَﺼَﻴِّﺐٍ ﻣِﻦَ ﺍﻟﺴَّﻤَٓﺎﺀِ ﻓ۪ﻴﻪِ ﻇُﻠُﻤَﺎﺕٌ

tabiriyle; "yahutta semadan gelen bir sayyib gibi olup içinde karanlıklar... bulunmaktadır" der. Sayyib kelimesi, yağmur demek olduğuna göre, zahirde olan hal, kendisi yani sayyib, gece karanlığı içindedir. Lakin ayet karanlığı yağmurun içinde göstermiş. İşte zarfiyet, mazrufiyet böyledir.

-Mütercim-

Amma ﻇُﻠُﻤَﺎﺕٌ nün cem'i ise, bulutun simsiyah karanlığından ve kesafet ve katılığı ve tabakalaşmasından; ve yağmur'un âniden pek suratlı gelip yaklaşmasından ve katrelerinin yığın yığın tekasüfünden ve gecenin katmerli karanlığından gelen çeşitli karanlıklara imâ etmek içindir. Lâkin ﻇُﻠُﻤَﺎﺕٌ nün tenkiri ise, istinkar içindir. Yani: Görünmiyen ve bilinmiyen bazı eşya ile beraber, muhatabın de cehline işaret içindir, ki bu da ﻇُﻠُﻤَﺎﺕٌ deki cem'i tekid ediyor.

Amma ﻭَﺭَﻋْﺪٌ ﻭَﺑَﺮْﻕٌ cümlesine gelince, bilesin ki: Burada temsil yolu ile getirilmiş olan halden maksad ve gaye, münafıkların hayretli, dehşetli hallerini tasvir etmek içindir. Ayni zamanda temsildeki musibete uğramış mütehayyir şahsın bütün dikkat ve tamam-ı nazarını toplayıp en küçük hadiseye dahi dikdiğini göstermektir. İşte bu dikkat-ı nazar ve imanından raadın ve berkin içindeki acib inkılabları ve garib olan tehavvüllerdeki hadiseleri düşünüp tefekkür etmek gerek. Zira öylesi bir musibete giriftar olmuş olanlar, bir bakarlar ki; bir zulmettir kâinatı istila eyledi. Ve tıpkı bir adem gibi mevcudatı birden yuttu, yok eyledi. İşte bu halde onların hayretleri yetimane bir gam ve kedere ve meyyitane bir sükûta inkılab eyler. Çünki onlar o vaziyetlerinde vucud ve varlığın en zahir delillerini görmemektedirler, ki o da yücelerdeki alemlerin konuşmaları ve sesleridir. Sonra âniden hicabın keşfiyle, yani şimşeğin defaten parıldayarak mevcudatı zuhura çıkarıp gözlere göstermesiyle; nazarları dehşete kapılmış bir mütehayyir haifin (şaşkınlık içinde korku hissedenin) nazarına inkılab eder. Evet nasıl ki onlar (temsildekiler); gayr-ı mütenahî bir fezada hiçbir tarafta zaiflik ve yufkalığı olmayan ve kendileri için hiçbir ümid kapısını, ya da bir deliğini bırakmayacak tarzda olan hasra gelmez bir zülümatı birden gördüklerinden, buna onlar nevmic ümidsizlik nazarıyla bakarlarken; birden ve ansızın fezadan zülümatın boşanıp yok olduğunu ve derakab onun yerini bir nur'un, bir ziyadan doldurduğunu görürlerde; az önceki mutlak yeis ve ümidsizlikleri birden bir ümidi inkılab eder.

Ey aziz kardeş! Katiyyen bil ki: Raad ve berk hadiseleri âlem-i gayb cihetinden gelen iki zahir ve açık ayet ve alametlerdir. Bu iki alemde bulut alemi üzerine müekkel ve alemin kanunlarını tanzim eden melaikenin ellerindedir. Hem sonra hikmet-i İlahiyye sebepleri müsebbeblere -bu dünyada- bağlamış olduğundan hava içerisinde dağınık bulunan su buharından bulutlar teşekküle başladıklarında, bu bulutlardan bir kısmı menfi elektriğin, bir kısmı da müsbet elektriğin hâmili, yüklüsü olarak bulunurlar. Bu iki ayrı bulut gurubu birbirine yaklaştıklarında, arlarında ansızın müsademe vucuda gelir. Bu müsademeden de "Berk" şimşek meydana gelir. Sonra bulutlar yerlerinden kokup emir olan yerlere doğru def'ataen vucuda geçtiklerinde boşalan yerlerinin boş kalmaması için başka yerin bulut gurubunun gelip orayı doldurmaları anında tabakalar dalgalanmaya başlar. Ve temevvücden raadın sadası tevellüd eyler. Amma katiyyen bilesin ki şu hikmetfeşan halatın cereyanı ancak bir kanun ve nizamın tahtı hükmünde olan ve kanun ve nizam ise raad ve berke müekkel meleğin elindedir. O bu kanunları temsil eyler.

Amma Berk ve Raada ﺻَﻴِّﺐٍ nin zarfiyeti yani ayet Raad ve Berki ﺻَﻴِّﺐٍ nin içinde göstermesi (halbuki bunlara zarf olan buluttur.)nin hikmeti ise dehşete kapılmış şahsın ve onun dehşetiyle methûş samiin "sayyibi"in kendisini ihata eylediği gibi, sair şeyi de kaplamış olduğunu gördüğü ve ya öyle sandığı içindir.

Amma ﻇُﻠُﻤَﺎﺕٌ nü cem' sigasıyla verdiği halde Raad ve Berki müfred olarak zikretmesinde şöyle bir işaret vardır ki; dehşetin menşei ve kaynağı müsibete düçar olmuş şahsın kendi tahayyülüdür. Yani: O musibetzede şahıs, semanın raadı konuşturarak çıkardığı konuşmasını ve zahirî korkunç tehdidini ve şimşeğin parıldaması neticesinde karanlık perdesinin keşfi ile aydınlatmasını dehşet olarak tahayyül etmesidir. Oysa ki, bu ikisi yani Raad ve Berk masdarı birer mânâ olup kelam ve yed-i beyza değillerdir. Yani kendi zatlarında müstakil ve hür olup bu sada ve büyük gürültü kendilerinin değildir. Belki gafil olan kimseleri ikaz etmek için birer mâna kaynağıdırlar.) Hem dahi Berk ve Raadın her birisinin fertleri çoğalmış olsalarda nev'i olarak birer vâhiddirler. Onun için Raad ve Berk'i müfred olarak vermiş olması aynı isabettir.

Amma ﺭَﻋْﺪٌ ﻭَﺑَﺮْﻕٌ deki tenvin ise, sıfatlarının bedelidir. Yani mesela: ﺭَﻋْﺪٌ ﻗَﺎﺻِﻒٌ ﻭَﺑَﺮْﻕٌ ﺧَﺎﻃِﻒٌ gibi sıfatlarıyla beraber zikredilmeleri yerine ve onlara bedel tenvin-i tenkir ile vermiştir. Bundan başka, bu tenvin ile, raad ve berkdeki acayipliklerden dolayı, dikkatle teemmüle, derin düşünmeye sevketmesi sebebiyle; bunlarla herhangi bir ülfetin hasıl olmadığına delalet etmek içindir.

Hem yine bu tenvinde şöyle bir îmâ da vardır ki; münafıkların hakkı işitmek ve dinlemekten kulaklarının tıkanmış olması ve gözlerinin ibretle bakıp azamet ve Kudret-i İlahiyenin delilerini toplamaktan kapalı bulunmuş olması ile; berk ve raadın ne olduğunu bilmiyor ve tanımıyorlar. İşte bundan dolayı raad ve berk, nekire ile ifade edilmiştir.

Amma

ﻳَﺠْﻌَﻠﻮُﻥَ ﺍَﺻَﺎﺑِﻌَﻬُﻢْ ﻓ۪ﻲٓ ﺍٰﺫَﺍﻧِﻬِﻢْ ﻣِﻦَ ﺍﻟﺼَّﻮَﺍﻋِﻖِ ﺣَﺬَﺭَ ﺍﻟْﻤَﻮْﺕِ

cümlesi hey'atındaki keyfiyete gelince, bilmiş ol ki: Bu cümle, mukadder bir sualin cevabı olduğu gibi; ayni zamanda güzel bir istinaftır. Zira ki sami', vakta şu hissî olan temsilli kıssaya yöneldi, birden musibetin hal keyfiyeti ne olduğu hakkında malumat edinmek için, üstündeki perdenin kalkmasını şiddetle arzu etti. Sonra da, tasvir tasviri tekmil etmesinden sonra ve onunla olan ihtiyaç işi bitmesi akabinde, sâmi'in meyelan ve arzusunun mecrası, musibete uğramışın halini keşfetmeye eğildi. İşte bu makamda sanki sualci soruyor: "acaba şimdi musibete giriftar olmuş şahsın halı nasıldır? Ve kurtuluş için ne gibi bir vesileye tesebbüs ediyor!?.."

İşte, Kur'an bu istifhama şöyle cevap verdi:

ﺍٰﺫَﺍﻧِﻬِﻢْ ﻳَﺠْﻌَﻠﻮُﻥَ ﺍَﺻَﺎﺑِﻌَﻬُﻢْ ﻓ۪ﻲٓ

diyerek, onlar için kurtuluşun çaresi yoktur. Belki onlar, suda boğulmak üzere olan birisinin kurtulmak için, tutunamıyacak şeylere bile yapışması nev'inden; onlarda semavattan atılan mancınıklardan korunmak için kulaklarını tıkıyorlar. Oysa, onların yaptığı bu iş, muhal bir sebep, bir vesile olduğundan; elbette işe yarayan bir sebep değildir.. ve yapılacak bir şeyde kalmamıştır.

Amma ﻳَﺪْﺧُﻠﻮُﻥَ ye bedel, ﻳَﺠْﻌَﻠﻮُﻥَ lafzıyla verilmesinde şöyle bir îma vardır ki; onlar kurtuluş için sebebleri araştırırken; rastlayıp buldukları sebebler, aslında bir sebep olmayıp, yalnız kendilerince bir sebeb zannedilmiştir.

Hem ﻳَﺠْﻌَﻠﻮُﻥَ nin hali istihzar eden mudari'lik sureti ise, bir remizdir ki; dinleyici olan şahıs, hayreti tahrik ve tehyic eden bu gibi makamlarda kendi hayal mekanizmasiyle vakıa'nın zamanını ve hadisenin mekânını kendi yanında hazır ediyor. Hem sonra mudarilik vaziyetinden teceddülü bir devamlılıkta vardır.. ve bu devamlılıktada, bulutun ard arddaki taktakasının devam ettiğine bir îma vardır.

Amma ﺍَﻧَﺎﻣِﻠَﻬﻢْ yerine ﺍَﺻَﺎﺑِﻌَﻬُﻢْ getirmesinde, hayretin öylesi şiddetlisine işarettir ki; parmak uçları ile kulaklarını tıkamak yerine, parmaklarının tamamını kulaklarına sokarcasına is'timal etmişlerdir.

Amma ﻓ۪ﻲٓ ﺍٰﺫَﺍﻧِﻬِﻢْ de ise, raad'ın sadasından şiddetli korkuya kapıldıklarına bir îma vardır. Öyle ki, eğer raad'ın gürültüsü kulaklarının penceresi olan deliğinden girerse ağızlarının kapısından ruhlarını fırlayıp uçacağını tahayyül ettirilmektedir. Ayrıca bunda şöyle latif bir remiz de vardır ki; münafıklar vakta, kulaklarını hakkın sesine ve (irşadkâr) nasihat'ın nidasına ve davetine açmadılar, o cihetten ra'dın na'releriyle ikaba uğratıldılar. Demek ki, burada hakkın davet nidasına karşı kulaklarını tıkadıkları için orada, temsilde ra'dın na'relerinin haykırışlarının şiddetinden kulaklarını tamamen kapamışlardır. Bunların halinın misali, birisi ağzında bir kötü söz çıkardığında; ağzının üstüne yumruk indirilir ki; nedamet yemini ağzının içine girsin, hacalet yesarı da {[*]: Arab üslübunda iyi ve güzel işler de kullanılan ele "yemin", kötü haller de istimal edilen ele de "yesar" diye kullanılır. -Mütercim-} gözünün üzerine kapatılsın.

Ve amma ﻣِﻦَ ﺍﻟﺼَّﻮَﺍﻋِﻖِ ise, raad ile berkin kendisine zarar dokundurmak üzere ittihad ettiklerine işarettir. Çünki sâika (yıldırım), şiddetli bir savt olup, beraberinde yandırıcı ateş dahi bulunur ki, isabet eylediği şeyi ve şahsı devirir, yıkar ve yakar.

Amma ﺣَﺬَﺭَ ﺍﻟْﻤَﻮْﺕِkelamı ise, onların ma'ruz kaldıkları bela öylesi bir beladır ki; adeta, etlerini kemiğe kadar kesip, koparıp attığı gibi; ahval ve evda'larını da, ta hayata ve ruha dayanıncaya dek kesip biçmiştir diye işaret eder. İşte bu vaziyette onları alâkadar eden en başta gelen şeyin, tek ölüm gamı, kaygısı ve hayat hıfzı olduğunu bildirmektedir.

Ve amma ﻭَﺍﻟﻠَّﻪُ ﻣُﺤ۪ﻴﻂٌ ﺑِﺎﻟْﻜَﺎﻓِﺮ۪ﻳﻦَ cümlesi heyetlerine gelince bil ki: Cümlenin başındaki "vav" harfi önceki cümleyle bir münasebetin varlığını iktiza eder. Bu münasebet ise, bu cümle ile önceki cümlenin meallerine hal ve vaziyeti tevafuk edenin arasında olan münasebettir. Adeta bu "vav", temsildekilerin ve bunlara hali uyan münafıkların üstünde şu gelen mânayı okuyor gibidir: "Onlar öyle bir kavm ve millettir ki; imaretten şehir hayatı ve medeniyetten; ve insan cemaatı ve cemiyetinden kaçtılar, firar ettiler. Hem gecenin bir sübat, bir istirahat vakti olduğu kanununa karşı isyan ettiler. Ve samimî hayırhah nasihatçıların nasihatını da dinleyipte uymadılar. Gittiler; kurtuluş ve necatı, sahraya çıkmaktadır sandılar. Hemde çöle, sahraya geceleyin çıktılar. Lâkin pek büyük hüsrana uğradılar ki, Allah ın belaları onları ihata edip sarmış oldu."

Amma ﻭَﺍﻟﻠَّﻪُ ﻣُﺤ۪ﻴﻂٌ ﺑِﺎﻟْﻜَﺎﻓِﺮ۪ﻳﻦَ deki ﺍﻟﻠَّﻪُ lafzı, onların en son ümidleri de kesildiğine remz etmektedir. Zira musibete giriftar olmuş bir kimsenin evvel ve âhir ümidi, ancak rahmet-i İlahiyeye ilticadadır. Fakat bunlar kendi ihtiyarlarıyla seçmiş oldukları hareketlerinden dolayı Allah'ın kahr ü gazabına uğramaya müstehak olarak bu ümidleri sönmüş ve kesilmiş oldu.

Amma ﻣُﺤ۪ﻴﻂٌ lafzı ise şöyle bir imada bulunuyor ki; su her tarafı ihata edip kaplamış olan musibetler Allahü Tealanın asar-ı gazabıdır. Evet nasıl ki o vaziyetlerinde gök, bulut, yağmur ve gece altı cihetten onlara karşı hücüma geçmiş.. öylede: Allahın gazab ve beliyyeleri de kendilerini her taraftan sarmış, ablukaya almıştır.

Keza ﻣُﺤ۪ﻴﻂٌ lafzı, îma ediyor ki; Allahü Tealanın ilmi ve kudreti bütün kâinatı ihata eylediği gibi; onun emri de kâinatın umum zerrelerine şâmildir, yani tasarrufundadır. İşte ﻣُﺤ۪ﻴﻂٌ lafzı adeta onların üstünde: (semavat ve arzın hududundan çıkamazsınız ve çıkamayacaksınız!) ayetinin mealini tilavet ediyor.. ve ﻓَﺎَﻳْﻨَﻤَﺎ ﺗُﻮَﻟُّﻮﺍ ﻓَﺜَﻢَّ ﻭَﺟْﻪُ ﺍﻟﻠَّﻪِ (Bakara/115) Yani: "Hangi cihete yönelirseniz yönelin her yanda ve her yönde Allahın ilim ve kudretin tasarruf yüzleriyle karşılacaksınız!" ayetin mealini okumaktadır.

Amma ﺑِﺎﻟْﻜَﺎﻓِﺮ۪ﻳﻦَ nin başındaki ﺑَﺎﺀْ nın taalluku (bağlantılığı) ise, remz eder ki; onların firar edip kaçtıkları şeyin, dönüp dolaşıp devrettiler amma yine gelip onun içine düştüler.. ve dolayısıyla atılan bela oklarına hedef olmuş oldular.

Amma ﺑِﺎﻟْﻜَﺎﻓِﺮ۪ﻳﻦَ ile tabiri, münafıkların hali şu ayetteki temsilin ayinesiden açıkca gösterilip göründüğüne işarettir. Yani tâ ki, dinleyicinin zihni temsilin ayrıntıları içerisinde tevağğul ile içine batıp maksadı unutmasın. Hem remizdir ki; teşbih ile halleri ibraz edilen kimsenin temsildekinin haline benzerlik o dereceye ulaşmış ve aralarındaki mesafe o kadar daralmıştır ki; nerede ise, benzetilen ile benziyen ikisi beraber ve yanyana görünmekte olup, hakikat ile hayal birbirine katılmış ve girmişlerdir.

Hem yine ﺑِﺎﻟْﻜَﺎﻓِﺮ۪ﻳﻦَ ile yapılan ta'bir; kalblerinin karanlık vaziyetine şöyle imâ eder ki; vicdanları kendilerinin işlemiş oldukları kusur ve cinayetlerinden dolayı muazzeb etmektedir. Zira insan cinayetinin cezasını gördüğü zaman vicdanı istirahat eder.

Amma

ﻳَﻜَﺎﺩُ ﺍﻟْﺒَﺮْﻕُ ﻳَﺨْﻄَﻒُ ﺍَﺑْﺼَﺎﺭَﻫُﻢْ

cümlesi heyetlerine gelince; önce onun istinafı, (mukadder olan suale cevabı) şu işareti veriyor ki, dinleyici diyor: "Onlar, zulmeti hafifletici olan şimşekten, acaba kendilerinden karanlığın belasını def'edip giderme hususunda hiçbir faide, menfaat elde edemiyorlar mı?"

Cevaben denilmektedir ki: Onlar bundan faide görmek şöyle dursun, tam aksine zararından korkuyorlar.

Ve ﻳَﻜَﺎﺩُ kelimesi ise, meşhur hassası itibarıyla, (yani ﻳَﻜَﺎﺩُ nün mânâsı olan "nerede ise şöyle böyle olacak!" olduğuna göre;) basar'ın görme hassesinin sebeb-i zevali ortada olup, nerede ise zeval bulmak üzere iken; herhangi bir engelden dolayı her nasılsa tamamen zeval bulmamıştır diye işaret vermektedir.