Ve Bunun Açıklanması

İşârâtü’l-İ‘câz (Abdülkadir Badıllı Tercümesi) · s.270

İşte, mezkûr buharın zerreleri, yağmuru vermek için, irade-i İlahiyye cânibinden gelen emri aldıklarında; her hepisi hemen bu emre uyarak, taraflardan bütün uzak ve derin yer ve bucaklardan çıkıp elele tutuşarak, sıra sıra dizilip gelirler. Sonrada göz yaşları döken bulut olarak yığılıp hizipleşirler. Sonra da, âmilerinin iradesiyle bazılarının kesafetliliği şiddetleştirilerek sıkılınca; katreler haline gelir gelmez, kavanin-i İlahiyenin mümessilleri ve nizamatının aksettiricileri olan melaikler gelir, o damlaların ellerinden tutar; birbirlerine sıkıntı vermemeleri ve yekdiğerleri ile çarpışmamaları için o katreleri alır, yere indirirler. Hem cevv-i havadaki muvazenenin muhafazası için; tahallül ile eriyip azalan, yani süzülüp katreleşerek yere inen suların eksilen yerlerini doldurmak üzere, deniz ve toprak buharlanır.. ve bu buhar yukarılara yükselir gider; cevv-i hava içinde eksilen yerleri doldururlar.

İşte, bazıları göklerde maddeten semavî bir denizi tahayyül etmelerinin meci'i ise; mecaz olan bir şeyi hakikat olarak tasavvur etmeleridir. Zira cevv-i hava yeşili andıran renginin deniz levnini göstermesi ve ayni zamanda cevv-i havanın büyük okyanus denizinin suyundan daha çok büyük bir suyu ihtiva eylemesiyle; deniz teşbihini yapmayı uzak görmemek lazımdır.

Amma

ﻭَﻳُﻨَﺰِّﻝُ ﻣِﻦَ ﺍﻟﺴَّﻤَٓﺎﺀِ ﻣِﻦْ ﺟِﺒَﻞٍ ﻓِﻴﻬَﺎ ﻣِﻦْ ﺑَﺮَﺩٍ

ayetinin asl-ı hakikatının tahkikine gelince, bil ki: Ayetin kullanmış olduğu istiaresindeki yakılış ve eritici hararetiyle beraber; onun sath-ı zahirîsi üstünde dondurulmak istenen katı zahir perestlik cumudiyeti, aslında buz gibi soğuk bir katılık ve kül gibi hissiz bir sönmekliktir. Evet, ﻗَﻮَﺍﺭ۪ﻳﺮَ ﻣِﻦْ ﻓِﻀَّﺔٍ (İnsan Sûresi/76) Yani: Cennetin camdan kap-kaçak, sürahiye ve bardakları gümüştendir diye ifade eden ayeti nasıl ki garip, bedi bir istiâreyi tazammun ediyor; onun gibi ﻣِﻦْ ﺟِﺒَﻞٍ ﻓِﻴﻬَﺎ ﻣِﻦْ ﺑَﺮَﺩٍ ayeti de; (yani, istiareli zahir mânasında: "Semadan gelen yağmur, kar ve dolu, semadaki doludan mürekkeb dağlardan indiriyor" olan bedi' garip ve acib ve melahatlı ve tatlılık ve zevk bahşeden bir istiareyi ihtiva eylemektedir. Evet, nasıl ki cennetin kab ve kacakları, ne camdan ne de gümüştendirler; belki camın şeffafiyetinde ve gümüşün beyazlığındadırlar. Hem cam ile gümüş nevilerinin birbirine muhalefetinden dolayı, camın gümüş olamaması haysiyetiyle, ﻣِﻦْ diye zikredilmesi, bunun bir istiare olduğuna izafe yaparak işaret vermiştir.

Onun gibi ﻣِﻦْ ﺟِﺒَﻞٍ ﻓِﻴﻬَﺎ ﻣِﻦْ ﺑَﺮَﺩٍ dahi, dinleyiciye nazaran şiirî bir hayal üstüne kurulu iki istiareyi tazammun ediyor. İşte o hayal ise, alem-i ulvînin temessülü ile alem-i süflînin teşekkülü arasındaki muşabehet ve mümaseletin mülahazası üstüne mebnidir. Bu mulahaza dahi arz ile cevv-i hava arasında Kudret-i İlahiyenin elinden -yaratılıp- çıkan suretleri giymedeki müsabakat ve rekabetlerinin tasavvuru üstüne mebni bulunmaktadır. Güya ki arz, kışta kar ve doludan yapılmış beyaz elbiseler giyen dağlarıyla arz-ı endam eylediği; ve baharda ise; enva-ı çiçek sûsen ve yeşillikleri başına imame tarzında sardığı; yazda da rengarenk bağ ve bostanlarrıyla süslenip tebarüz eylediği gibi; yani Arz ve Dünya çeşitli inkılablarıyla nazar-ı hikmette Kudret-i İlahiyenin mu'cizelerini izhar eylediği gibi; cevv-i sema dahi ona, mukabelede bulunarak ve taklidini yaparak, yer ve dünya ile azamet-i İlahiyenin mucizesini göstermekte müsabakaya girişerek; bulut bölükleriyle peçelenip o gömleği giyerek, ve ayrı ayrı ve kıta - kıta olan bulutların parçalarıyla Arz'ın dağ, tepe ve derelerinin şekillerini ibraz eylediği gibi; aynı zamanda yer yüzünün müzeyyen bağ ve bostanlarını da tasvir etmek üzere, çeşitli levn ve renklere bürünerek, şekiller almakta ve bu cevv-i sema bu çeşit tavırlarıyla azamet-i Kudret-i İlahiyenin en parlak ve en kuvvetli delillerini telvih eylemektedir.

İşte mezkûr tarzdaki görünüş; müşabehet ve hayali tevehhüme bina edilen Arab uslübu, bulutları hususen yaz aylarındaki vaziyetlerini dağlara, gemilere, bostanlara ve derelere ve ya da, deve kafilelerine benzetmeyi hoş bulmuş, istihsan eylemiştir. Nitekim Arabın hutbe ve nutukları içerisinde bu üslubu kesretle görüp işitebilirsin. İşte bulutun bu vaziyetiyle; nazar-ı belagatta tehayyül edilebilir ki; yazdaki bulut parçaları, cevv-i hava içinde gezici ve yüzücüdürler. Ra'ad dahi sanki onların çobanı ve sürücüsüdür de, bahr-i muhit-i havaî içinde berk asasını bulutların başları üstünde her salladıkça bulut parçaları da deprenip hareketlenirler.. ve sonun da da, Haşre {[*]: Kur'an-ı Kerimin birkaç yerinde kıyamet hadisesi anlatılıken; dağların hallac edilmiş, çekilmiş pamuk gibi olup, havada uçuşacağını ferman buyuruyor. -Mütercim-} tesadüf etmiş (yani, kıyamet hadisesine rastlamış) dağları andıran şekiller gösterirler. Ya da, denizin üstünde fırtınaların elleriyle oynayan gemilerin vaziyetini; ve yahutta, ta diplerden hareketlenip gelen zelzelerin deprettirdiği bağ ve bostanların heyetini; veya da, yol kesici eşkiyaların hücûmundan kaçışmakta olan bir kafilenin halını gösterirler. Amma bütün bu istiareli teşbihlerle beraber, asıl olan şey; bulutlar Halıkları emriyle yollarına devam ederek akıp gitmeleridir, ki gûya o buharın zerrelerinden herbirisi, ilk önce kendi mekanında sâkin ve sâkit bir tarz da görünmezlerken, ve Halıklarının emrini henüz beklemede hazır dururlarken birden gökgürültüsü olan "Raad" o zerreler ordusunun neferatına bir çeşit borazan aletiyle: "Haydin içtima' ve ittihada" diye seslenir seslenmez; bir bakarsın o zerreler yer ve yuvalarından süratle fırlayıp "ictima'!" diye çağıran âmirlerine doğru koşup giderler. Ve birden bulut olarak haşr olup, canlanıp tabur nizamı kıyamında o zerreler bekler, dururlar. Sonrada, verilen vazifeyi ifayı müteakib, (istirahat!) emri alır almaz, birden bütün o ictima'a gelmiş olan zerreler, her birisi geldiği yere ve yuvasına doğru uçuşup gittiklerini görürsün.

İşte, şu hayali münasebete binaen, (yani askerlik nizamını hatırlatan münasebet) ve bulut ile dağın arasında mevcud komşuluk münasebetine tebean; (çünki dağ, rutubeti cezbetmesi haysiyetiyle, bulutta onun üstünde ve onun miktarı ve civri kadar tezahür ve teşekkül etmekte ve dağın libasını giymektedir. Hem bulut, kar ve dolu beyazlığı naziriyle renklenmesine ve rutubet ve burudetiyle keyfiyetlenmesine binaen.. ve ikisi arasındaki kardeşlik vaziyetlerine nazaran; Kur'anın çok yerlerinde bu ikisi yek-diğerlerinin suret ve elbiselerini mübadele ettiklerini; ve keza tenzil'in birçok menzillerinde bunların birbirleriyle musafaha ettiklerini görürsün. Nasıl ki de, âlem kitabından Arz sahifesinin birçok satırları içerisinde bu ikisinin (dağ ve bulut'un) birbirleriyle yaptığı muhavere ve muanakaları göz ile muşahade edilmektedir.

Evet, bulut ile dağın karşılıklı konuşma ve sarılmalarında olarak bazen görürsün ki bulut, dağın tepesine konmuş, dağ dahi sanki bulut gemilerinin üstüne dikilmiş kazık direkleridir. Yada dağın tepesinde bulutlar ile müvaşeverede bulunmak için, beraber bir meclis kurmuşlardır.. veya da dağ, bir yuvadır da, onun kuşu olan bulut, yuvaya doğru kanat çırpıp gelmektedir. İşte nazar-ı belagatta dağ ve bulutun şu meşhud mücaveretleri hükmüyle, bulut ile dağ birbirlerinin yerine geçmeye ve levazımlarını birbirine ariyeten vermeye her zaman hazır vaziyette bulunmalarından -bir teşbih olduğu unutulsa bile- dağın yukarısındaki buluta: "dağ" diye tabir edilmiş ve edilebilir.

İşte şu izahı geçen münasebetleri iyice işitti isen; ﻭَﻳُﻨَﺰِّﻝُ ﻣِﻦَ ﺍﻟﺴَّﻤَٓﺎﺀِ nin mânâsı için "semanın canibi muraddır." diye fehmedersin. Amma ﻣِﻦْ ﺟِﺒَﻞٍ nin mânâsını ise, "dağlar gibi olan bulutlardandır" diye anlarsın. ﻣِﻦْ ﺑَﺮَﺩٍ ise; "dolunun renginde rutubetinde ve burudetinde olan buluttandır" diye kanaat getirirsin.

Ey arkadaş! Belagat'ın istihsan ederek kabul ettiği şu geçen te'vilin vucudu ortada iken, ne zorun var ki; iki dakika zarfında buluttan sağılıp yere ulaşan yağmuru, "beş yüz senelik mesafeden geliyor" diye olan yersiz, asılsız inanışa dayanıyor ve dayandırıyorsun. Ki böylesi bir inanış ve itikadî herşeyin san'atını itkan üzere yapan hikmet-i İlahiyyeye zıdd ve muhalif iken...

* * *

Amma ayetimizde ﻓ۪ﻴﻪِ ﻇُﻠُﻤَﺎﺕٌ cümlesinin heyetlerine gelince (ki bu cümle tehvile sevk edip korkutma işine bakmaktadır.) Bilmiş ol ki: ﻓ۪ﻴﻪِ nin takdimi (öne, başa alınması) şöyle işaret verir ki; musibete giriftar olmuş şahs-ı medhuşun hayalı ile o dehşetli halı istihzar eden sami'in hayalı şöyle tehayyül ve tevehhüm ederler ki; adeta bir çok gecelerin karanlıkları tamamiyle o gecenin (temsilde gösterilen gecenin) içine boşaltılmıştırda, kat kat karanlıklara boğulmuştur.

Amma ﺻَﻴِّﺐٍ lafzı bir mazruf olduğu halde, zarfiyyet ile gösterilmesinde şöyle bir remzi verir ki; o musibetten dehşet alan şahıs zanneder ki; feza-yı alem baştanbaşa yağmur ile dolmuş bir havuzdur. Gece ise, yağmurun eczaları arasında kırılmış bölünmüş ve dağılmış bir mazruftur.