GÜZEL VE LATİF BİR TEŞBİHTİR

İşârâtü’l-İ‘câz (Abdülkadir Badıllı Tercümesi) · s.282

{[*]: Asıl ve ilk matbu' ve Hz. Müellifin eliyle tashihli bir İşarat-ül İ'caz nüshası kenarının burasında böyle yazılı. -Mütercim-} Amma ﻳَﺨْﻄَﻒُ kelimesi ise, kullanıldığı yer ve mevzu' itibariyle: "Gûl kaptı veya ukab kuşu kaptı" gibi mânalarıyla, onda zihne ışıklanan latif bir belagat var olduğu gibi; gözün şua'ı eşyanın suretlerini almağa giderken, ama henüz ulaşıpta alamadan, arkadan gelen şimşek ulaşıp geçip ve gözün şuaını kesip ve onun kapağına sille vurup ışığını kapıp götürmüş diye işare eyler. Yani güya ki; gözün nuru eşyanın suretlerini derleyip toplamak üzere, yuvasından çıkıp süratle giderken; gece gözünün şuaı olan şimşek, süratle geldi ona ulaştı; gözün şua'ları, toplamış olduğu suretleri henüz getirip mahzenine ulaştıramadan şimşeğin şuâ'ı geliyor onları göz şuaının elinden kapıp götürüyor demektir.

Amma ﺍَﺑْﺼَﺎﺭَﻫُﻢْ kelam ise; gözler kalblerin ayinesi olduğuna binaen, münafıkların kat'î ve şeksiz olan Kur'anî bürhanlara karşı, körleşmiş olan gözlerinin görmeye bağlı işlerine veya gördükleri iş ameline remzen bakar ve baktırır. Az üsttede bu mânâya dair tafsilat verilmiştir.

Ve amma

ﻛُﻠَّﻤَٓﺎ ﺍَﺿَٓﺎﺀَ ﻟَﻬُﻢْ ﻣَﺸَﻮْﺍ ﻓ۪ﻴﻪِ ﻭَﺍِﺫَﺍٓ ﺍَﻇْﻠَﻢَ ﻋَﻠَﻴْﻬِﻢْ ﻗَﺎﻣُﻮﺍ

cümlesi heyet ve vaziyetine gelince; evvela bu cümlenin istinafı (müstaki mukadderliği) şöyle işaret ediyor ki: Dinleyici sami', vakta musibetin çeşitlik ve değişkenliğini gördü; münafıkların iki halet içerisindeki ahval ve şeinleriden sual eyledi. (Yani ayetin bu cümlesinde: "Her ne vakit şimşek çok parlak ışığıyla onları aydınlatsa; ziya içinde yürümeye başlarlar. Fakat çok az sonra, şimşeğin nuru çekilerek üzerlerine karanlığın çökmesiyle, yerlerinde donarcasına durup kalırlar olan temsilindeki iki hal demektir.) ayet ise, şu cevabı suali içinde olan bir ifade ile samia cevab verdi.

Amma cümle-i ayette olan ziyalandırma, aydınlatma işinde ﻛُﻠَّﻤَٓﺎ ifadesini, karartmada ve karanlığı getirtmede ise, ﺍِﺫَﺍ yı isti'mal etmesindeki hikmet ise; temsil ile halleri gösterilenlerin ziyaya karşı çok şiddetli hırs gösterdiklerine ve en edna bir ziyanın, ışığın kırıntısına karşı bile fırsat kolladıklarına işarettir. Ayrıca ﻛُﻠَّﻤَٓﺎ lafzı, müstakim bir istisnaî

{[*]: Kıyas-ı istisnaî ve ﻛُﻠَّﻤَٓﺎ lafzına tatbiki: Risale-i Nur'un bazı yerlerinde mantıkî bir ıstılah olan bu kıyasın tarif ve tatbiki yapıldığı malum. Mesela: Onbirinci Lem'a'nın birinci nüktesinde olduğu gibi... Seyyid Şerif-i Cürcanî'nin "Tarifat" adlı eserinde yapılmış tarifin hülasası ise şöyle: "Kıyas-ı istisnaî: Neticenin, ya da nakîzinin bilfiil içinde mezkûr olan kaziyedir." diyor ve misaller de veriyor.

Risale-i Nur'un Lem'alar kitabının "Onbirinci Lem'a"sında bu kıyas şöyle izah edilmiş, aynen alıyoruz: (Nasıl mantıkça kıyas-ı istisnaî misali olarak denilir: "Güneş çıktı.. öyle ise netice veriyor şimdi gündüzdür. Menfî netice için deniliyor: "gündüz yok, öyle ise netice veriyor ki Güneş çıkmamış.. ilh)

Şimdi burada ﻛُﻠَّﻤَٓﺎ içinde mevcudiyetinden söz edilip, misali verilmemiş izahı da yapılmamış olan "müstakim kıyas-ı istisnaî", (dosdoğru istisnalı kıyas) şöyle izah ile tatbiki yapılabilir: Ayet ﻛُﻠَّﻤَٓﺎ yani şimşeğin her çakışında, karanlıktakiler ziya gelir gelmez, hemen kalkıp o ziya içinde yürümeye başlıyor." diyor. Buna göre; "şimşek çaktı öyle ise netice veriyorki; şimdi aydınlanma başlamıştır. Şimşek yok, öyle ise netice veriyor ki, dünya şimdi karanlıktadır.

Bu kıyasın hale tatbiki ise, şöyle olabilir: "Vicdan-ı beşer içindeki "hidayet çekirdeği", imanın ve hidayetin nuru tecelli etti. Öyle ise, netice veriyor ki; kalb ve ruh alemi aydınlanmıştır. Amma iman ve hidayet güneşi, vicdandaki hidayet çekirdeği ufkundan - ziyasının su-i istimali engelinden tecelli edemedi. Öyle ise netice veriyor ki; şahsın hususî alemi kapkaranlıktır." -Mütercim-} kıyası tazammun ettiğine de bakmaktadır.

Amma, ecliyet ve menfaat "lam"ı ile, (yani ﻋَﻠَﻴْﻬِﻢْ değil, ﻟَﻬُﻢْ ın "lamı ile) ﺍَﺿَٓﺎﺀَﻟَﻬُﻢْ ü ifade etmesindeki hikmet ise; musibete giriftar olmuş olan şahs-ı medhuş, kendi hacet ve istekleri içerisinde müstağrak olup başka bir şeyi düşünemediğine remz etmek içindir.. o derece müstağrak ki, Kudret-i İlahiyyenin eli binler küllî hikmetlere bakan ve pek çok maslahatlara medar olan -alemde- neşrettirdiği ziyayı güya yalnız kendisine (şahs-ı medhuş'a) hâs ve sadece kendisi için yaratılmışda münhasıran kendisi için dünyaya salmıştır sanar.

Amma çok tez ve son derece süratli yürümeyi iktiza eden fırsatı değerlendirme haletinin mevcudiyetiyle beraber, ﻣَﺸَﻮْﺍ kelimesini, yani sadece (yürüdüler) ifadesini kulanmasının sebebi ise müsibet onları yerlerinde oturtmuş olduğundan, en çabuk seyir ve yürüyüşleri de ancak normal ve aheste bir hareketten gayri olamadığına işaret etmek içindir.

Amma ﻓ۪ﻴﻪِ ise, onların hareket mesafeleri zamanın levni olan şimşeğin âniden parlayıp sönen ziyası olduğuna işaret eyler. Adeta bu ziya, onlara mekanı dahi hudutlandırmaktadır. (Yani aniden parlayıp sönen şimşeğin ziyası ne kadar zaman alıyorsa, hareketlerinin mesafesi de o kadar olduğu gibi, mekanları da o nisbettedir.)

Amma ﻭَﺍِﺫَﺍ daki (vav) ise; tesirini şiddetlendirmek için, ziyanın parlayıp sönmesi ile musibetin yenilendiğine işarettir. Fakat ﻛُﻠَّﻤَٓﺎ nın aksine olarak ﺍِﺫَﺍ daki (mânâ itibariyle) ihmal, mehil verme, tanıma ve cüzîlik ise, onların musibetten şiddetli nefretleri yüzünden adeta şaşkınlaşıp körleşerek fırsat anını kollama içerisinde dalmış ve batmışken, birden bire bir zulmet onları yakalayı verdiğine işaret eder.

Amma ﺍَﻇْﻠَﻢَ fiilini berk'e, (şimşeğe) isnad eylemesinde ise; ve her tarafı gündüz gibi aydınlatan ziyanın akabinde gelen karanlığın daha çok şiddetli olduğuna işaretle beraber îma eder ki: Musibete uğramış olan şahsın hayali, vaktaki şimşeğin karanlığı tard edip kovduğunu, fakat sonra tekrar yerine zulmetin dolduğunu gördüğünde şu sönüp giden ziya' Kendi yerine miras olarak simsiyah bir duhanı bırakarak gitti tahayyül eyler.

Amma zarara telvih edip göz önüne koyan ﻋَﻠَﻴْﻬِﻢْ ün zikri de işaret veriyor ki; o karartma, zulmetlendirme bir tesadüf işi değil, belki işledikleri amellerinin bir cezasıdır. Hem remz ediyor ki; musibetin dehşetine kapılmış olan o şahıs, fezayı ve her tarafı doldurmuş ve kaplamış olan o karanlığı, bütün eşya arasından sanki hususiyle şu küçük zelil insan kasdederek hedef seçmişte hassaten ona zarar iras etmek için hucüma geçmiştir tahayyul etmektedir.

Ve amma ayet, ﺳَﻜَﻨﻮُﺍ yerine ﻗَﺎﻣُﻮﺍ demesi işarettir ki; onlar o musibet yüzünden kurtulma çarelerine karşı şiddetli bir surette teşebbüse geçmek istemelerinden dolayı, rukua eğilmişlerin hali gibi tekavvus etmiş, belleri bükülmüştür. Nitekim işine ciddi yapışan kimselerin şe'ni de öyle eğilmedir.

* * *

Amma

ﻭَﻟَﻮْﺷَٓﺎﺀَ ﺍﻟﻠّٰﻪُ ﻟَﺬَﻫَﺐَ ﺑِﺴَﻤْﻌِﻬِﻢْ ﻭَ ﺍَﺑْﺼَﺎﺭِﻫِﻢْ

cümlesi heyetlerinin keyfiyetine gelince bil ki; cümlenin başındaki "vav", iki cümleyi bir birine bitiştirme bağlatma edatı olan vav-ı atıf olması sırrıyla, telvih ediyor ki; kudret-i ilahiyenin eli zahiri sebeblerin perdesi altında tasarruf içinde iş görmekte; onun hikmetinin nazarı da bütün illet ve asıl hakikî sebebleri en üstten doğru mürakebe etmektedir.

Amma ﻭَﻟَﻮْ harfi ise, gayr-i müstakim bir istisnaî kıyası tazammun etmektedir. Yani ki: Meşiet-i ilahiyenin adem-i taalluku farz edildiği takdirde; temsildekilerin kulak ve gözlerinin zehabsızlığına, yani bu iki büyük ni'metin kendilerinden alınıp selb edilmemesine illet olmuş olur. Nasıl ki menfî yönüyle düşünüldüğünde, kulak ve gözlerinin gitmemişliği meşiet-i ilahiye bunların kendilerinden selb edilip giderilmelerine tealluk etmediğine dair ilmen bilinen bir delildir. Hem bu ﻟَﻮْ remz etmektedir ki; bu makamda sebeb artık kendi son haddine veya had sınırına ulaşmış, dayanmıştır.

Amma ﺷَٓﺎﺀَ kelimesi ise işaret veriyor ki; sebeb ile müsebbebi bir birine bağlıyan ancak meşiet ve İrade-i İlahiyedir. Öyle ise, hakikî tesir sahibi Kudret-i İlahiyedir. Sebebler ancak izzet ve azamet-i ilahiyenin birer perdesidirler. Yani tâ ki, bu perdedarlık vaziyetiyle aklın zahir nazarında Kudret-i Rabbaniyenin eli hasis işler ve emirlerle mübaşeret ettiği görülmesin.

Amma lafza-i celal olan ﺍﻟﻠّٰﻪَ ile tasrih eylemesinde ise; (yani ayet cümlesi başı: "Ve eğer Allah meşietiyle istese idi" ifadesiyle olduğu için, sarahaten ferman buyurmuş demektir.) İnsanları sebeplere fazla mübtelalıklarından ve içlerine batıp dalmalardan zecr edip ayırmak istediğine ve zihinleri umum sebeplerin arkasındaki yed-i kudreti görmeye davet ettiğine işarettir.

Ve amma ﺷَٓﺎﺀَ nin müttarid kaideye göre bir mef'ulunün {[*]: "Şâe"nin mefulune bir misal: ﻭَﻟَﻮْ ﺷَﺎﺀَ ﺍﻟﻠّٰﻪُ اَنْلَا ﻳَﺬْﻫَﺐَ ﺑِﺴَﻤْﻌِﻬِﻢْ gibi mudari'li bir meful hazf edilmiştir. -Mütercim-} bulunması icap ederken hazf edilmiş olması ise; bu kelimenin sair arkadaşlarının gösterdikleri karine ile meşiet ve İrade-i İlahiyye ahval-i kâinatla müteesir olmadığı gibi, sıfat-ı İlahiyye içinde eşyanın tesirini hiç ve asla mevzu olmadığına da ima etmek içindir denilse caizdir. (Yani nasıl ki beşerin iradesi eşyanın yumuşaklık ve sertliği veya küçüklük ve büyüklüğü gibi halleriyle müteessir olduğu tarzda ve bunun gibi değildir.)

Amma ﻟَﺬَﻫَﺐَ kelimesi işaret vermektedir ki; sebepler müsebbebatın üzerine musallat kılınmışta istila etmiş değillerdir. Tâ ki, şayet sebepler aradan ref' olup kalktıklarında müsebeblerde ademin cevfinde kalmış olsunlar da, tesadüfün eli onlarla oynuyor olsun.. ve sonra sebepler gelip ittifak denilen rast gelenlerle birleşip, o müsebbebleri karmakarışıklarla tar û mar edip dağıtsın, hayır!.. Belki sebeblerin arkasında yed-i kudret (her an ve zaman) hazır bulunmaktadır ki, o kudret eşyayı vücud sahasına çıkarır çıkarmaz, derekab Hikmet-i İlahiyyenin eli, müvazene ve intizam kanunu ile onları alır, başka yerlere sevk edip, başıboş bırakmaz ihmal etmez.

Evet, nasıl ki sıcaklık, suyun bünyesini tahrib ettiği vakit, imtizaclığı dağılır, buharlaşmaya başlar. Buhar ise, havada mündemic bulunan bir nizam ile yukarı çıkar, muayyen bir mecra içinde yükselerek gider. Yani onun Sani'-i Hakîmi de onu belli bir yere sevk ederek iskan ettirir.

Yine ﺫَﻫَﺐَ de şöyle bir remiz daha vardır ki; havass-i hamse-i zahire denilen beş zahirî duygular tabiattan doğup gelme bir şey olmadıkları gibi; sem' ve basarın duyma ve görme hisleri de, şu maddi olan göz çukurlarının kendiliğinden gelen bir lazımı ve onların zarurî bir icab ve îcadı da değillerdir. Belki ancak o duygular, Hakim-i Zülkemali olan Allahü Tealanın hedaya ve atayasıdırlar. Göz çukurları ve boşlukları ve bunların zahirî sebebleri ise, ancak adî bir takım şartlardır.

Amma ﺑِﺴَﻤْﻌِﻬِﻢْ de, hemze yerine mutaaddî ve sirayetkâr olan "ba" ile ifade edilmesi (yani, mesela hemze ile لَاَذْهَبَ ﺳَﻤْﻌَﻬُﻢْ demeyip, ﺑِﺴَﻤْﻌِﻬِﻢْ demesi) îmadır ki; Kudret-i İlahiyenin eli eşyayı sebeblerin ipine takıpta teslim ederek başıboş bırakmış değildir. Belki eşyanın dizginlerin Hakîm isminin tecellisi olan bir nizamın eline vaz' etmiş ve etmektedir.

Amma (sem')in yapısını ifrad ile (basar)ınkini ﺍَﺑْﺼَﺎﺭْ diye cem' sigasıyla getirmesinde şöyle bir işaret vardır ki; kulak ile işitilen şeyler tek-tektir, ferd-i ferddir. Amma göz ile görülenler taaddüt ediyor. Zira bin kişi de olsa, her birisi yalnız bir şeyi işitebilir, anlayarak birkaç şeyi beraber işitemez. Amma göz ile görünen şeyler ise, bir göz aynı anda bir çoklarını berabaer görebilmektedir. Fakat kulak ancak sıra ile birer sesi işitir ve anlayabilir.

Amma

ﺍِﻥَّ ﺍﻟﻠّٰﻪَ ﻋَﻠٰﻲ ﻛُﻞِّ ﺷَﻲْﺀٍ ﻗَﺪ۪ﻳﺮٌ

cümlesi heyetleri ise, bil ki: Bu cümle temsildekinde ve temsil ile benzetilende dehşetin tahkiki için bir fezlekedir. Nasıl ki münafıkların ahval ve vaziyetlerinin en cüz'î ayrıntılarına kadar gösterme ve tanıtma hususunda; temsilde musibete uğramışların en ince ahvallerinin detaylarını da ihmal etmiş değildir. Onun gibi; bu cümle Kudret-i İlahiyyenin de her bir zerrede mutasarrıf olduğuna işaret eylemek içindir.

Amma cümlenin başında tahkik ﺍِﻥَّ si ise üst tarafta izahı yapılmış bu hükmün (yani Cenab-ı Kadîr-i Küllü Şey'in kudreti herşeye hakîm ve kadîr olduğu hükmünün) hakaik-ı rasihadan olduğuna işaret edilmiş olmakla beraber; meselenin azamet, genişlik ve inceliğine; ve aynı zamanda beşerin acz, zaaf ve kusuruna da remz etmektedir, ki zira beşerde bunların en yakini şeylerinde bile tereddüdü netice veren evham ve vesveseleri doğmaktadır.

Amma lafza-i celal olan ﺍﻟﻠّٰﻪَ ile tasrih eylemesi, hükmün deliline bir îmadır. Zira uluhiyetin lâzımı, tam ve şamil bir kudrettir.. ya da, tam ve şamil olan bir kudret, uluhiyetin lazımıdır. (Onun için ayet, muhakkak ve mutlaka Cenab-ı Allahın kudreti her şeye şamildir diye ferman buyurmuş.)

Amma ﻋَﻠٰﻲ ise, ima ediyor ki; eşyayı ademden vucûda çıkaran Kudret-i İlahiyye elbette o eşya ve mevcuddattı başı boş sahipsiz bırakmaz ve bırakmamaktadır. Belki Hikmet-i İlahiye daimî olarak onları murakabe altında tutup terbiye eylemektedir diye işaret eder.

Ve ﻛُﻞِّ ise işarettir ki; zahiri olan esbabın eserleri gibi görünen emirler işler ve hasıl-ı bilmasdardan sudûr eden ihtiyari fiiler dahi - icad ve halketme noktasından - Allahü tealanın kudretiyledir.

Amma ﺷَﻲْﺀٍ ise, ﻣَﺸ۪ﻴﻲﺀٍ mânâsındadır. Yani herşey, meişetin taalluk eylediği şeylerdir demektir. Bu da işarettir ki; eşya vücuda geldikten sonra Sani-i Hakîmden müstağnî ve bağımsız kalamazlar. Belki her ân bekaları, yani vücudda kalabilmeleri için, Sani-i Kadir-i Zülcelalin onlardaki tasarruf ve te'sirine muhtaç bulunmaktadırlar. Beka ve vücudda kalabilmek ise, vücudun tekrarlanma ve tazelenmesindedir. Yani, yeniden yeniye rızk ve gıda ile vucud zerrelerinin tekrarlı tazelenmesiyledir.

Amma ﻗَﺎﺩِﺭٌ bedeline ﻗَﺪ۪ﻳﺮٌ lafzını getirmesi ise, remz etmektedir ki; Kudret-i İlahiyye eşyanın yalnız makdûrâtı denilen mevcud hal ve keyfiyetleri mikdarınca değil, belki siğa-ı mubalağa ile bunların hadd ve gayelerinden taşmaktadır. Hem o kudret zatiye olup, içinde tegayyur yoktur. Hem zatın lazime-i zaruriyesi olup, onun zıddı olan acz herhangi bir fürce bulup da müdahele etmesinin imkansızlığı ile, o kudrete ziyadelik veya noksanlık terettüb eyleyemez. Ya da o kudret ziyadelik ve noksanlığı kabul etmez. Yani, zatî olmayan kudret cinslerinde zıdlarının müdahaleleriyle şiddet veya eksiklik terettüb ettiği gibi değildir. Hem ﻗَﺪ۪ﻳﺮٌ lafzı telvih ediyor ki; kudret bir cins gibidir.. ve "sarf" ilmi mizanı olan ﻓَﻌَﻞَ terazisi gibidir ki; Rezzak, Gaffar, Muhyi, Mumit ve saire gibi olan bütün evsaf-ı fiiliyyeye câmi'dir.. ve hakeza üst taraflardan tâ buraya kadar işitip dinlediğin bütün tahkik ve müvazenelerde tam bir tefekkür ile düşün ve teemmül eyle!

* * *

[Münafıkların halleri hakkındaki 12. ayetin tefsir ve tahkiki burada sona erdi.]

-Mütercim-

* * *

ﻳَﺎ ﺍَﻳُّﻬَﺎ ﺍﻟﻨَّﺎﺱُ ﺍﻋْﺒُﺪُﻭﺍ ﺭَﺑَّﻜُﻢُ ﺍﻟَّﺬِﻱ ﺧَﻠَﻘَﻜُﻢْ ﻭَ ﺍﻟَّﺬِﻳﻦَ ﻣِﻦْ ﻗَﺒْﻠِﻜُﻢْ ﻟَﻌَﻠَّﻜُﻢْ ﺗَﺘَّﻘُﻮﻥَ ٭ ﺍَﻟَّﺬِﻱ ﺟَﻌَﻞَ ﻟَﻜُﻢُ الْاَرْضَ ﻓِﺮَﺍﺷًﺎ ﻭَﺍﻟﺴَّﻤَﺎﺀَ ﺑِﻨَﺎﺀً ﻭَﺍَﻧْﺰَﻝَ ﻣِﻦَ ﺍﻟﺴَّﻤَﺎﺀِ ﻣَﺎﺀً ﻓَﺎَﺧْﺮَﺝَ ﺑِﻪِ ﻣِﻦَ ﺍﻟﺜَّﻤَﺮَﺍﺕِ ﺭِﺯْﻗًﺎ ﻟَﻜُﻢْ فَلَا ﺗَﺠْﻌَﻠُﻮﺍ ﻟِﻠّٰﻪِ ﺍَﻧْﺪَﺍﺩًﺍ ﻭَ ﺍَﻧْﺘُﻢْ ﺗَﻌْﻠَﻤُﻮﻥَ ٭

Bakara/21, 22