ŞİMDİ SADEDİN TAHLİLİ

İşârâtü’l-İ‘câz (Abdülkadir Badıllı Tercümesi) · s.89

Amma ﻫُﺪًﻱ ﻟِﻠْﻤُﺘَّﻘِﻴﻦَ cümlesi ise, bil ki; bu kelamın güzelliğinin menba'ı "Dört Nokta" dandır.

Birinci Nokta: Müptedanın hazfedilmiş olmasıdır ki; içindeki ittihadın hükmü (müpteda ile haber arasındaki ittihadın hükmü) müsellem, kesin olduğuna işarettir. Öyle ki, müptedanın zatı, adeta haberin içersinde mevcuddur. Hatta öyle ki, zihinde bile cümlenin müpteda ile haberi arasında adeta muğayeret yok gibidir.

(Mesela: Müpteda için ﺍِﺫْﺍَﻧَّﻪُ ﻫُﺪًﻱ ﻟِﻠْﻤُﺘَّﻘِﻴﻦَ gibi, haberden önce bir müptedayı getirmemiştir.)

İkinci Nokta: İsm-i fâilin masdar ile tebdil edilmiş olmasıdır ki, (Yani: ﻫُﺪًﻱ masdarı yerine ﻫَﺎﺩِﻱ ism-i fâilini getirmemiş olmasıdır) şöyle bir remize bakar ki, diyor: "Hidayetin nuru tecessüm eylemiş, Kur'an cevherinin kendisi olmuştur. Nasıl ki kızıl'ın rengi tecessüm edince "Kırmız"a {[*]: "Kırmız" Arapça bir kelime olup, küçük bir böceğin dışkısından elde edilen bir çeşit boyadır. Belki Türkçedeki "kırmızı" kelimesi de bundan alınmış olabilir. -Mütercim-} kesildiği gibi...

Üçüncü Nokta: ﻫُﺪًﻱ nin tenkiridir. (yani tenvin ile nekirelendirilmiş olmasıdır) Zira bu tenkirde, Kur'anın hidayeti son derece ince olduğuna, hatta bu inceliğin künhüne erişilemeyecek derecede dakik olduğuna bir îmadır. Aynı zamanda bu "Nekire"; Kur'an hidayetinin ilim ile ihata edilemeyecek derecede ki vus'atının sonsuzluğuna da ima etmektedir. Zira, menkûriyet", (nekirelendirme) ya incelik ve gizlilik ile, ya da ihatayı aşan vus'at ile alakadardır. İşte, bu noktadandır ki; bazen "Tenkir", tahkir için (yani az, za'if ve küçük gösterme için) olduğu gibi, bazen de ta'zim ve hürmet için de kullanılır.

Dördüncü Nokta: ﻟِﻠْﻤُﺘَّﻘِﻴﻦَ deki îcazıdır.

Yani:

ﺍَﻟﻨَّﺎﺱُ ﺍﻟَّﺬ۪ﻳﻦَ ﻳَﺼ۪ﻴﺮُﻭﻥَ ﻣُﺘَّﻘ۪ﻴﻦَ ﺑِﻪ۪

cümlesine bedel, îcazlı olan ﻟِﻠْﻤُﺘَّﻘِﻴﻦَ kullanması ile, "Mecazül Evl" {[*]: "Mecaz" birkaç mana ve mevkide kullanılır ve birkaç şekli vardır. Mesela: Arabî üleması yanında "mecaz" hakikatın hilafı olan şeydir. Beyan ilmi üleması yanında ise, aslının hakikatı olmayan lafızlarda kullanılır. Buna göre, Mecazın hem müfredi hem de mürekkebi vardır. Müfredine "luğavî mecaz" denilir ki kullanılan kelimenin irade ettiği mana ile bir alakası olması lazım. Bu alaka bazen benzerlik gösterir, bazen de gösteremez. Benzerlik göstermezse, ona" mecaz-ı mürsel" denilir. Bir de istiare "mecaz" ı vardır. Bu mecazın sadece hakikatle bir benzerliği vardır. Bir de "mecaz-ı akli" vardır ki bir fiili, ya da fiil manasında olan bir şeyi herhangi bir libasta bir hakikata isnad etmektir. Bunun da dört çeşidi bulunur. Bu dörtler iki taraflıdır; bir tarafı hakikî, bir tarafı da mecazîdir. Hakikî tarafın misali için ﺍﻧﺒﺖ ﺍﻟﺮّ ﺑﻴﻊ ﺍﻟﺒﺎﻗﻠﺔ bahar baklayı inbat eyledi, yeşertti. Mecazî tarafı için ﻓَﻤَﺮَﺑِﺤَﺖْ ﺗِﺠَﺮَﺗُﻬُﻢْ "ticaretleri kâr etmedi" denilir. İşte, mecazül evl için ﺍﻧﺰﻟﻨﺎﻋﻠﻴﻬﻢ ﺳﻠﻄﺎﻥ (üzerlerine bir sûltan, yani bir delil indirdik.) uslübuyla tarif edilir.

El muhitül Muhit- sh 136 B. Bistamim

Mütercim} ile tabir edilen ilk mecaz ile îcazlandırmıştır.

(Arapça cümlenin Türkçesi: "O insanlar ki Kur'anın hidayetiyle müttakî oluyorlar")

Bu îcaz ise, hidayetin semerelerine ve te'siratına bir işaret olduğu gibi; aynı zamanda hidayetin vücudunu isbat eden "Burhan-ı innî" {[*]: Bûrhan-ı innî ile Bûrhan-ı limmî mantık ilminin iki istılahıdırlar ve şöyle izahlıdırlar. Bûrhan-ı innî deki "inne" subût ve vucud'un katîliğinde kullanılır. "Limmî" ise, ﻟِﻢَ kelimesinden alınmıştır. Yani: Bu iş böyledir dendiği zaman, ﻟِﻢَ denilir. Yani: "niçin öyledir"in cevabı olarak, getirilen isbat delillerine bir isim olmuştur. Mütercim} ye de remzetmektedir. Çünkü herhangi bir asırda yaşamış bir dinleyici, geçmiş asırlarda cereyan etmiş hadiselerle ve ya mânâlarla kendi fehim ve anlayışı hususunda istidlal ettiği gibi; onun lâhikıda onunla istidlal edebilirler.

10- Eğer desen: Beşerin güç ve takatı haricindedir diye kabul edilen Kur'anın belagatı, şu az ve sayılı noktalar sebebiyle nasıl tevellüd edebiliyor? Meydana gelebiliyor?.

Cevaben sana denilir ki: Yardımlaşma da ve içtima'da acip bir sır vardır. Çünki birbirine ini'kâs etme sırrıyla; mesela üç şeyin güzelliği biraraya gelip içtima' eylese, beş güzellik gibi olur. Beş şeyinki bir araya gelse, on tane gibi olur. On şeyin güzelliği birleşse kırk gibi olur {[*]: Bu gibi, bir ilim ve tecrübenin ifadeleridir. İn'ikas ve temessül ilmi erbabı yanında meşhûddur. Bir muallim kardeşimiz -bununla ilgili olarak- aynı parçalarını kestirerek, bu sırrın maddî vaziyetini bulmuş ve ayrıca grafiklerle ortaya koymuştur. -Mütercim-} zira her bir şeyde bir inikâs çeşidi ve bir temessül derecesi vardır.

Evet, nasıl ki iki âyinenin arası cem'edilse, yani karşı karşıya getirilse, bu iki ayine içinde bir çok ayineler görünecek... Yahutta, bu iki ayinenin arasını lamba ile, ışık ile aydınlatırsan; inikasın şualarıyla ziyaları artarak çoğalacaktır. Aynen bunlar gibi (Kur'anın i'cazına dair ince) nükte ve noktaların dahi içtima' etmeleriyle, öylesi inikasın sırrıyla, ayinelerin mezkûr misal ve vaziyetini göstereceklerdir.

İşte bu sırr ve hikmettendir ki; her kemal sahibi ve cemal mâliki olanlar, kendi emsallarıyla inzimam etmeye ve kendi benzerlerinin elini tutmağa fıtrî bir meyli kalbinden hissedip duyarlar, ta ki o emsal olan kemal ve cemallerle güzelliğine bir güzellik daha katılsın. Hatta bak ki; taş bile, taşlığıyla beraber kemerli kubbelerde, onları yerlerine yerleştirip koyan ustanın elinden çıkar çıkmaz, birbirlerinden koparak düşmekten alıkoymak üzere eğiliveriyor ve başını eğiyor ki, arkadaşının başıyla teması olsun. Dermek ki, teavun sırrını idrak edemeyen insanlar, taştan da camiddirler. Zira taşlar, taş iken arkadaşına yardım için eğilip tekavvus ediyorlar.

11- Eğer desen: Hidayet ve belagatın şe'ni güzel ifade ve beyan olduğu ve netlik ve vuzûh ve zihinleri çatallaştırmadan muhafaza etmek iken; şu müfessirlere ne oluyor ki, bu ayet gibi diğer benzeri ayetlerde dağınık ihtilaflara düşüyor ve bir çok muhtelif ihtimalleri izhar ediyor ve birbirinden uzak bir çok ma'na vecihlerini beyan ediyorlar. Acaba bütün bunların arasında hak olanı nasıl tanınacaktır?

Cevaben Sana denilir: Dinleyiciden dinleyiciye değişen telakkilerle, bazen olur ki bütün o ihtimal ve vecihler dahi hak olabiliyor. Zira Kur'an-ı Hakîm yalnız bir asrın ehli için nâzil olmuş değil, belki bütün asırlara hitap etmektedir. Hem insan tabakalarından yalnız bir tabakaya veya bir sınıfa bakıyor değildir. Belki beşerin bütün tabaka ve sınıflarına bakmaktadır. Elbette beşerin bu ayrı ayrı tabaka ve sınıflarının her birisinin, Kur'anın mânâca fehim ve anlayışından birer hissesi ve birer nasibi olması lazımdır. Hal böyle iken, nev'-i beşerin fehim ve anlayışı derece derece muhteliftir.. Ve zevki çeşit çeşitir.. Ve meyli taraf taraf dağınıklık göstermektedir.. Ve istihsan ve takdiri vecih vecih ayrılmaktadır.. Ve lezzeti çeşit çeşit tenevvü' ediyor.. Ve tabiat ve mizacı kısım kısım tebayün ediyor. İşte buna göre, insan kitlelerinden mesela bir taifenin nazarı, mezkûr cihetlerden bir cihetini istihsan ederken, başka bir taife onu hoş görmeyebiliyor.. Ve yine mesela: Bir tabakanın lezzetlendiği bir şeyi, başka bir tabaka ona tenezzül etmeyebiliyor.. Ve hakeza kıyas et!

İşte bu sırr ve hikmettendir ki; Kur'an-ı Hakîm hâs olan hazfleri {[*]: "Hazf" lugatta silme, kesme, giderme manasında ise de, istilahta, o yerde bir cümle, kalem ve ya kelimenin örfen bulunması lâzım iken, yazılmamış olmasına denir. -Mütercim-} -mânâ itibariyle umumîleştirmek için- çoğaltmıştır, ta ki her kes kendi zevkinin ve istihsan anlayışının muktezasına göre takdir edebilsin. Yani, Mukadder olan bir mânâyı çıkarabilsin. Buna binaen: Kur'an-ı Hakîm, âyet cümlelerini öyle bir tarzda dizerek nazmetmiş ve her birisini öyle bir mekan'a vaz'edip yerleştirmiştir ki; muhtelif fehimlerin anlayışlarına muraât etmek için onun cihet ve yanlarından bir çok muhtemel vecihler ve pencereler açılmaktadır ki, ta her bir fehim kendi hissesini alsın ve hakeza, buna göre kıyasla! İşte bu hale binaen, caizdir ki; bütün o ayrı ayrı vecihlerin tamamı Kur'anca mûrad edilmiş olabilsin. Lâkin ulum-u arabiye kanunları onu reddetmemesi; ve belagatın onu istihsan etmesi kaydı; ve maksad-ı Şeriat'ın usulunu beyan eden ilmin onu kabul etmesi şartıyla..

İşte bu nükteden zahir olmuş oluyor ki; i'caz-ı Kur'anın vecihlerinden bir kısmının nazm ve dizilişi, ayrı ayrı her bir asrın ve çeşit çeşit her bir tabakanın anlayışlarına göre, ayrı ayrı birer üslub ile gelmiş ve kalıba dökülmüştür.

* * *

ﺍَﻟَّﺬِﻳﻦَ ﻳُﺆْﻣِﻨُﻮﻥَ ﺑِﺎﻟْﻐَﻴْﺐِ ﻭَ ﻳُﻘِﻴﻤُﻮﻥَ ﺍﻟﺼَّﻠَﻮﺓَ ﻭَ ﻣِﻤَّﺎ ﺭَﺯَﻗْﻨَﺎﻫُﻢْ ﻳُﻨْﻔِﻘُﻮﻥَ