Bakara/3

İşârâtü’l-İ‘câz (Abdülkadir Badıllı Tercümesi) · s.94

Ey aziz bilmiş ol ki: Bu ayette muhassil'in (Yani tahsil ettiren Kur'anın) muhassal ile (tahsil edilmiş) nazm ve diziliş vechi ise; Kur'anın medhinden mü'minlerin medhine dökülüşü ve onunla sicimleşmiş olmasıdır.

(Yani: ﺍﻟٓﻢٓ ile başlayıp Kur'anın medhini eden ayetler, gelip mü'minlerin medhini yapan ayetlere katılıp kaynaşmaları ile, bu âyetin üstteki ayetlerle diziliş ve nazm vechi hasıl olmuştur.) Zira mü'minlerin medhi, Kur'anın medhinin neticesi olarak, bu ona bir bürhan-ı innî olmuş ve hidayetin semeresi durumunu almıştır. Hem mü'minlerin güzel hâli, onun kemalinin şahididir. Keza bu cümle, bir teşviki de tazammun eylemesi sebebiyle, hidayetten şu ayetin hissesi cihetine ve bunun ona, yani hidayete bir misal, bir örnek olduğuna işarettir.

Amma ﺍَﻟَّﺬِﻳﻦَ nin önceki ayetin son kelimesi olan ﻟِﻠْﻤُﺘَّﻘِﻴﻦَ ile (yani önceki ayetin son kelimesi ve bu ayetin birinci kelimesi ile) vech-i münasebeti ise, "tahliye" ﺗﺤﻠﻴﻪ ile "tahliyye" ﺗﺨﻠﻴﻪ yi teşyi' etmektir, yolculamaktır. Çünki bu, Yani tahliye ﺗﺤﻠﻴﻪ "tahliye" ﺗﺨﻠﻴﻪ nin arkadaşı ve ikisi birbirinin daimî refiki ve ortağıdırlar. Evet, Tezyin, süsleme işi, daima tenzihten, yani enkazdan temizleme işinden sonra gelir. Görmez misin; "Takva" ki günahlardan, seyyiattan bir boşanma ve temizlenme hali olmakla; Kur'an-ı Hakîm, Takvayı üç meratibiyle zikreylemiştir. O mertebeler ise: 1- Şirki terk.. 2- Sonra maâsî ve günahları terk.. 3- Daha sonra da, Allahın masivasını (Yani, rızasının gayrisini) terketmedir.

İşte, burada "Tahliyye" ﺗﺤﻠﻴﻪ den mûrad ise, hasenatı işlemektir. O da, ya kalb ile, ya da mal iledir. Amal-i kalbiyenin güneşi imandır. A'mal-ı Kalıbiye (bedeniye) nin fihriste-i câmiası Namazdır, ki Din'in {[*]: اَلصَّلَاةُ ﻋِﻤَﺎﺩُ ﺍﻟﺪِّﻳﻦ hadisinin kaynakları için bak R. N. K. 2. baskı, sh: 362, sıra no: 6} direğidir. A'mal-i maliyenin kutbu da zekattır. Zira, Zekat, İslâm'ın kantarası, {[*]: ﺍَﻟﺰَّﻛَﻮﺓُ ﻗَﻨْﻄَﺮَﺓُ اْلاِسْلَامِ Hadisinin birçok me'hazleri için bak: R. N. K. 2. baskı, sh: 810 sıra no: 833 -Mütercim-} geçiş köprüsüdür.

Hem bunu da bil ki: Sen eğer

ﺍَﻟَّﺬِﻳﻦَ ﻳُﺆْﻣِﻨُﻮﻥَ ﺑِﺎﻟْﻐَﻴْﺐِ

ye mukteza-yı hale göre bakarsan; bir îcazdır, öz kısadır dersin. Amma eğer ayetteki ﻳُﺆْﻣِﻨُﻮَﻥَ yi müradifi olan ﺍَﻟْﻤُﺆْﻣِﻨُﻮﻥَ ile muvazene ederek bakarsan; bir itnab, bir uzatmadır zannedersin. Evet, ayet, ﻳُﺆْﻣِﻨُﻮﻥَ nin müradifi olan ve onun yerine gelmesi düşünülen ﺍَﻟْﻤُﺆْﻣِﻨُﻮﻥَ nin başındaki ﺍﻝ i, ayet cümlesinin başındaki ﺍَﻟَّﺬِﻳﻦَ ile tebdil etmiştir. Evet, ﺍَﻟَّﺬِﻳﻦَ nin şe'ni, yalnız sıla ile zata işaret etmekdir. Burada ise, zat yok, sıfat bulunduğu için; gûya ki imana teşvik etmek ve onu ta'zim etmek için, ﺍَﻟَّﺬِﻳﻦَ nin başka sıfatı yoktur da, yalnız budur. Hem ayrıca da remzediyor ki: "iman" zatın başında bir Şem'dan, bir menardır ki, sair sıfatlar onun altında inceleşip görünmezler.

Ve keza, ism-i fail ile olan ﺍَﻟْﻤُﺆْﻣِﻨُﻮﻥَ yi, mudari' siğası ile olan ﻳُﺆْﻣِﻨُﻮَ ile değişmesi ise, iman etmek olan o mübarek halet-i müstahsenesini hayalin nazarında tasvir ve izhar etmek içindir. Hem ﻳُﺆْﻣِﻨُﻮﻥ ile tabiri, imanın istimrar ve daimîlik içinde teceddüt ettiğine ve âfakî ve enfüsî delillerin yeniden yeniye ardı sıra gelmeleriyle, onun parlaması ve tecellisine işaret etmek içindir. Demek oluyor ki; her bir yeni zuhûr'un ve nuranî olan her bir delilin ona eklenmesiyle, imanı parlatıp ziyadeleştirmektedirler.

Ve ﺑِﺎﻟْﻐَﻴْﺐِ ise, yani kalb ile iman, yani nifaksız, ihlas ile ve ğaibiyetle beraber iman... ve ğâibane olarak ve alem-i ğaybe iman etmek... gibi mânâları olabilir.

Hem bilmiş ol ki: İman ise, peygamberin (A.S.M.)getirmiş olduğu bütün zarûriyat-ı diniyenin tafsilatını ve ğayr-ı zarurî olan kısımlarda da icmalini tasdik etmekten hasıl olan bir nurdur.

12- Eğer desen: Avam-ı nastan yüzden biri dahi ancak iman hakikatlarının tabirine (yani ilmî bir şekilde araştırıp anlamaya ve onu ifade etmeye) muktedir olabiliyor?..

Cenaben sana denilir: Ta'bir ve ifade edememek, imanın adem-i vücûduna, (yani olmamasına) alem ve delil değildir. Nasıl ki çoğu zaman lisan, aklın tasavvuratındaki dekaiki tercüme etmekte kısa ve kasır kalıyor...

Kezalik, çoğu kere vicdanın derûnundaki sırlar dahi akla görünmüyor, belki akla karşı nazlanarak saklanıp gizleniyorken, nasıl akıl onları tercüme edebilecektir. Görmez misin ki; koca Sekkâkî, o dahi imamın zekası, İmri-ül Kays'ın, {[*]: İmri-ül Kays'in asıl adı, "Cündüh bin Hacer-il Kindî"dir. Meşhur "Muallakat-ı Seb'a" dan bir beytin yazarıdır. İslâmiyetin doğuşundan az önce vefat etmiştir. Meşhur divanı ve şerhleri bulunmaktadır. (Kamus-u A'lam s: 1035) Mütercim} ya da başka bir bedevînin seciye ve karakterinin üslubundaki incelikleri yakalayıp, koparıp almada, yani sezip duymada kısa ve nakıs kalabiliyor. Bu sırra binaen: Avam halktaki îmanın vücuduna dair delilleri ise; ondan sual etmek ve birazcık izah istemekle sabit olmuş olur. Yani: Müslüman bir âmîden, nefy ve ispat arasında mütereddid olan şu tarzda bir sûal ile istifsar edilse ki: "Ey âmî Kardeş! Sani-i alem ki, bu kâinat altı cihetiyle kabza-i tasarrufundadır. Şimdi senin aklında o Sani-i Kadîr, âlemin herhangi bir cihetinde, tarafında durup, mekan tutması mı mümkin, yoksa hiçbir mekanda bulunmaması mı?."

Eğer dese: "Hiçbir mekanda bulunup durması mümkin olmaz." O halde, onun vicdanında, "Allah-ı Zülcelal hakkında ciheti nefyetme" hakikatı sabittir demektir. Ve bu da ona kâfi gelir. Daha buna göre sair şeyleri kıyas eyle!

Hem sonra iman ise, -Sa'd-ı Taftazanî'nin tefsir ettiği üzere- "Cenab-ı Hak Tealanın kendi meşiet-i Sübhaniyesiyle istediği kulunun kalbine attığı bir nurdur." Yani: Abdin kendi cüz-i ihtiyarîsini sarfetmesinden sonra.... Buna göre, "iman" beşerin kalbi ve vicdanı için bir nurdur ve Şems-i Ezel olan Cenab-ı Allahtan gelen bir şua'dır ki; vicdanın melekûtiyet ülkesini birden ve bitamamiha ziyalandırıyor. İşte iman, bu nûru ile bütün kâinatla bir ahbablık, bir dostluk ve bir ünsiyet kuruyor ve şems-i ezelînin nurunu neşredip dağıtıyor, yayıyor. Hem iman, vicdan ile bütün eşya arasında öyle bir münasebet te'sis ediyor ve kalbe öyle manevî bir kuvvet ilka eyliyor ki; onunla insan bütün hadiseler ve musibetlere karşı direnmeye muktedir olmuş oluyor. Hem o iman, kalbe öyle bir vüs'at, bir ihata veriyor ki; onunla mazî ve müstakbeli yutabilecek bir kuvvete sahib olmuş oluyor.

Evet, nasıl ki iman, Şems-i ezelden gelen bir şuadır; kezalik iman, Saadet-i Ebediyeden, yani haşre imandan gelen bir Lem'a ve bir ışıktır ki, onun ziyasıyla bütün emellerin, arzuların tohumları; ve vicdanda tevdi' edilmiş bütün isti'datların çekirdekleri neşv u nema bularak, yeşerip ebede uzanır, giderler. Ve o halde, insandaki istidad çekirdeği ise, Tûba ağacı gibi bir şecerenin tohumuna inkılab ile, yeşerip dallanarak ebede uzanabiliyor.

Amma ﻭَ ﻳُﻘِﻴﻤُﻮﻥَ ﺍﻟﺼَّﻠَﻮﺓَ ise, bilesin ki: Bu cümlenin, evvelki cümle olan ﻳُﺆْﻣِﻨُﻮﻥَ ﺑِﺎﻟْﻐَﻴْﺐِ ile nazm ve münasebet vechi, gündüzün ortasındaki güneşten daha zahirdir. Hem ﻭَ ﻳُﻘِﻴﻤُﻮﻥَ ﺍﻟﺼَّﻠَﻮﺓَ nin kalıba ait hasenat'ın içinden (yani beden hasenatı içerisinden) hâs olarak "Namaz"ı ele alıp ileri sürmesindeki hikmet ise, şöyle bir işarettir ki; "nasıl Kur'anın tamamı fatihada, âlemin mecmu'u da insandadır" olan hakikatı gibi; Namaz dahi bütün hasenat ve ibadetlerin bir fihristesi, bir enmûzeci ve bir makesidir. Zira namaz; bir çeşit orucu, Haccı, Zekâtı ve diğerlerini müştemil olup içinde saklamaktadır. Aynı zamanda mahlûkatın fıtrî ve ihtiyarî olan enva-i ibadetlerine de şamil bulunmaktadır.

Evet, mesela namaz; rükû'da, sücûdda ve kıyamda bulunan Melâikelerin ibadetlerini.. ve secde halinde bulunan Taşların; ve hal-i kıyamda olan Ağaçların; ve rükû' halindeki hayvanların ibadetlerini müştemil bulunmaktadır.

Hem sonra, ﺍﻟﻤﻘﻴﻤﻴﻦ yerine, ayet ﻳُﻘِﻴﻤُﻮﻥَ yi ikame eylemiştir ki; sami'in nazarına alem-i İslâmda ki o ilahî intibah-ı rûhanîyi ve o nuranî hayatı ve pek geniş olan hareketi izhar eylesin. Hem nev-i beşer dünyasının etrafından sami'in hayali önüne o mübarek ve müstahsen vaziyeti ve o müntazam haleti vaz'eylesin; ta ki, sami'in meyelanını onlara dahil olmak ve yollarında sülûk etmek için tehyiç edip için uyandırsın.

Evet, dağılmış ve etrafa yayılmış asker neferatını sevkedip toplamağa ve taburlar nizamı altına getirip dahil ettirmeğe mahsus "borazan" denilen mâruf aletin te'sirini ve o nidanın yaptığı tahrik'in vaziyetini görüp düşünen bir insan, kendisinin de o askerlere katılıp içlerine girmeye sevkeden bir iştiyakı kalbinde hisseder.

İşte, aynen onun gibi, ﻭَﻟِﻠّٰﻪِ ﺍﻟْﻤَﺜَﻞُ الْاَعْلَي âlem sahrasında dağılmış, yayılmış olan insanların arasında da Ezan-ı Muhammedî'nin te'sir ve teşvikide öyledir.

Ve keza, âyet, îcazın mesafesi yolunda ﻳُﺼَﻠُّﻮﻥَ kelimesiyle kısaltmayıp, belki ﻳُﻘِﻴﻤُﻮﻥَ ﺍﻟﺼَّﻠَﻮﺓَ ile uzunca tamamlaması, "Namaz daki ikame" ma'nalarını mürâat etmenin ehemmiyetine işarettir. O manalar ise; "Ta'dil-i erkân, devamlılık, muhafaza, (yani vaktini) ciddiyet ve alem çarşısında onu teşvik ve terviç etmekten ibarettir.. Ve daha buna kıyasen teemmül eyle!

Hem sonra, Namaz: Sultan-ı ezel ile abdi arasında âlî bir nisbet, ğalî bir münasebet ve nezih bir hizmet olduğundan; her bir ruh'un o nisbet ve münasebete karşı âşık olması sezadır, yerindedir. Namazın erkânı ise, "Futûhat-ı Mekkiye" sahibi Muhyiddin-i Arabî (K. S) ve emsalinin şerheyledikleri gibi; bir çok esrarı mütazammındır. İşte namazdaki o nuranî esrara karşı, elbette her bir vicdanın meftûn olup muhabbet etmesi gerekmektedir.

Keza Namaz: Sani-i Ezel'in gece ve gündüz içersinde beş defa kendi huzûrunun seradık ve hicaplarına yapılan da'vetlerdir, ki o namaz, mü'minin münacâtı için miracı hükmündedir. Öyle ise, her kalbin bu ilahî da'vetlere müştak olması lazımdır.

Ve keza, Namazda: Adalet-i İlahiye Kanununa karşı itaatı tesis etmek ve Rabbanî nizama imtisali temin etmek için, Kalblerde Sani'in azamet ve heybetini idame etmek ve akılları ona tevcih eylemek manaları da bulunmaktadır. İnsan ise, -insan olduğu ve fıtratıyla medenî bulunduğu için- o kudsî idameye daima muhtaçtır.

İşte, veyl ve hasaretler namazı terkedenler'in başına.. Ve hüsranlar, zarar ve ziyanlar ona karşı tenbellik edenlere.. ve cehaletler ve câmidlikler onun kıymetini bilmeyenlere olsun!.. Ve bu'd, aşağılık, kötülük, hakaretler de, namazı beğenmeyenlere olsun!..

Amma

ﻭَ ﻣِﻤَّﺎ ﺭَﺯَﻗْﻨَﺎﻫُﻢْ ﻳُﻨْﻔِﻘُﻮﻥَ

cümlesi ise, bunun üstteki cümle ile münasebeti, nazm ve diziliş ciheti de şöyledir: Nasıl ki "Namaz" Dinin direği ve dinin Kıvamı da onunladır; onun gibi zekât dahi İslâmın kantarası ve köprüsü olup, ehl-i İslâm arasında olan yardımlaşma ancak bu köprüden geçer.

Lâkin zekat'ın ve sadakanın layık yerine düşebilmesi için, elbetteki bazı şartları olacaktır. O şartlar bunlardır:

Birinci Şart: Tasadduk eden, (sadaka veren) kişinin sadakada israfa girmemesi lazımdır ki, sonra yerinde oturup kara kara düşünmesin.

İkinci Şart: Bundan alıp, şuna vermek değil, kendi öz malından vermektir.

Üçüncü Şart: Sadakayı verirken, minnet etmemek ve zekât verilenin başına kakmamak..

Dördüncü Şart: Sadaka ve zekât verirken, fakirleşeceğim diye korkmamak..

Beşinci Şart: Sadaka ve zekâtı sadece mal'a mahsus bırakmamak; ilim ile, fikir ile ve fiil ile de işleyip genişletmek..

Altıncı Şart: Sadaka ve zekatı alanın sefahette ve lüzumsuzluklarda sarfetmeyip, nafakasında ve zarurî ihtiyaçlarında sarfeylemektir.

İşte, bu nüktenin ihsan edilmesi; ve şu zekâtın kabul şartlarının hissettirilmesi için, Kur'an-ı Hakîm ﻭَ ﻣِﻤَّﺎ ﺭَﺯَﻗْﻨَﺎﻫُﻢْ ﻳُﻨْﻔِﻘُﻮﻥَ yı ﻳَﺘَﺼَﺪَّﻗُﻮﻥَ ye, ya da ﻳُﺰَﻛُّﻮﻥَ ye ve diğerlerine tercih etmekle, fehimlere pek mühim bir tasaddukta bulunmuştur.