(HÜRMET VE TA'ZİM HAKKINDA BİR MİSAL)

İşârâtü’l-İ‘câz (Abdülkadir Badıllı Tercümesi) · s.84

Evet, bilhassa

ﺍﻟٓﻢٓ ٭ ﺫٰﻟِﻚَ ﺍﻟْﻜِﺘَﺎﺏُ لَا ﺭَﻳْﺐَ ﻓِﻴﻪِ ﻫُﺪًﻱ ﻟِﻠْﻤُﺘَّﻘِﻴﻦَ

(ayetin kelimeleri tazim etme, azim gösterme maksadı üzerinde aynı maksada yürümüşlerdir.) Zira şu ayet, Kur'anın medhi için ve ona kemali ispat etmek üzere zikredilmiştir. Ondandır ki, şu maksad üzerine ayetin kelimeleri birbirleriyle cevaplaşmış ve birbirlerinin ellerini tutmuşlardır. İşte bunun ispat ve izahı ise; bir veche ve bir kavle göre "Kasem" olan ﺍﻟٓﻢٓ kelamı ve ﺫٰﻟِﻚَ nin işareti ve mahsûsiyeti (hissettirmekliği) ve aynı zamanda uzağı gösteren karakteri; ve ﺍﻟْﻜِﺘَﺎﺏ deki "Elif, lam"; ve لَا ﺭَﻳْﺐَ ﻓِﻴﻪ ile ispatı için yapılan tevcihtir.

İşte bak, ayetin her bir kelimesi nasıl ki, ta'zim ve ihtiram maksadına imdat ediyor ve maksad ve garazdan kendine düşen payeyi alıp ona bırakıyor. Aynı zamanda -ince ve dakik olsa da- kendi altındaki dayanak delillere de remz edip şeffaflaştırıyor.

İşte, eğer istiyorsan; ﺍﻟٓﻢٓ ile yapılan "Kasem" de teemmül eyle! {[*]: Bu tahlil, çok mühim ve pek azim ilmî bir mevzu'dur. Fakat çok mücmel ve ziyade îcazlıdır. Bizim de onu layıkı vecihle açıp izah edecek güce sahip olmayışımızdan, iyicesine anlaşılması biraz güç olmuştur. Mütercim} Çünki o, Kur'anın hürmet ve ta'zimini te'kid ettiği gibi; altındaki mezkûr olan letaiflerin inkişafını icap ettiren duruma nazarı tevcih etmekle; remz ile gösterilmiş olan davaya bürhan ve delil delilli olsun diye ta'zime de işâretmektedir.

Hem sonra: Sıfat ile zat'a rucû' ve dönüş hasiyetli olan ﺫٰﻟِﻚَ deki işarete nazar eyle! Ta, bilesin ki o, ta'zim ve ihtiramı ifade ettiği gibi; aynı zamanda onun delillerine de telvih etmektedir. Çünki: ﺫٰﻟِﻚَ ile, yada ﺍﻟٓﻢٓ ile ta'zimi yapılmış Kur'ana işarettir... Veyahût Tevrat ve İncilde müjdelenmiş olan zat'a (Resul-ü Ekrem A.S.M.) bakmaktadır. İşte bak ki, ﺍﻟٓﻢٓ in baktığı ve onunla kasem edilen şey (Kur'an), ne kadar a'zam.. Ve Tevrat ve İncilin müjdeledikleri Zat (A.S.M.) ne kadar ekmeldir.

Ve sonra: ﺫٰﻟِﻚَ de emr-i ma'kulu, hissî işaretle göstermesindeki vaziyete nazarı çevir de bak, ta göresin ki; bu vaziyet, ta'zim, ehemmiyet ve ihtiramı ifade ettiği gibi; aynı zamanda zihinlerin mıknatıs gibi ona müncezip olduğu ve nazarların üzerinde yığıldığı olan Kur'an, her kesin hayalını kendisiyle meşğul olmaya zorlamaktadır, ki hayalin müracaatı halinde, arkasından gözlerin ayan-beyan görebileceği derecede tezahür etmiş olarak Kur'anın sıdkına, kat'îlik ve şeksizce itimadına ve ayrıca gizlilik ve örtülüğe davet eden za'fiyet ve hileden teberrisine lisan-ı hal ile remzeylemektedir.

Sonra: ﺫٰﻟِﻚَ den müstefad olan bu'diyette (uzaklığa bakan halinde) tefekkür eyle ki, o ﺫٰﻟِﻚَ Kur'anın sair kemal taraflarını gösteren ve bildiren pek yüce rütbesini ifade eylediği gibi; deliline de şöyle ima eder ki: "O Kur'an, emsali olan sair münzel kitapların sülûk ettikleri yol ve üslûptan uzaktır. Şu halde, onun makamı, ya hepsinin altındadır, ki bu bil-ittifak batıldır. Öyle ise o, mutlaka hepsinin üstündedir.

Ve sonra: ﺍﻟْﻜِﺘَﺎﺏُ deki ﺍَﻝْ in vaziyetini düşün bak; yine kemali ifade eden Hasr-ı Örfîyi dile getirdiği gibi; muvazene kapısını da açarak, şöyle bir telmih ile baktırır ki: "Kur'anı Hakîm bütün münzel kitapların mehasin'ini kendisinde toplamakla beraber, onlarda bulunmayan bir çok hakaiki de cem' eylemiştir. Öyle ise: Kur'an hepsinin en ekmelidir.

Ve sonra: ﺍﻟْﻜِﺘَﺎﺏُ ile yapılan ta'birin (yani "Kitap" ile tavsif etmenin üstünde de az dur da bak, gör ki: Bu kelime, telvih yoluyla nasıl da diyor: "Kitap okuma ve yazma işi, kıraet ve kitabet ehli olmayan şu ümmî'nin sanatı, eseri elbette olamaz. Öyle ise?!..

Amma لَا ﺭَﻳْﺐَ ﻓِﻴﻪِ cümlesinde ise, iki vecih vardır. Yani, zamîr'in irca'ı (döndürülmesi) ya hükme ait olur, ya da kitaba... (yani ﻓِﻲ deki zamir ile: "onda şek, şüphe yoktur" diyor. Bunun zamiri "onda" kelimesidir.) İşte bu zamir, ya "Kur'anın kemalinde şek, şüphe yoktur" olan hükmüne.. Ya da, "kitapta" ya raci'olur.)

Birinci görüşe göre olsa, -İmam-ı Sekkakî'nin- "Miftah-ül Ulûm" eserinde kabul ettiği vecihtir ki, o zamîr hükme racidir. O durumda: "yakinî ve şeksiz olarak" mânâsında olur ki, bu da Kur'an'ın kemalinin isbatına dair hükmün bir ciheti ve bir tahkiki olmuş olur.

Eğer ikinci görüşe göre olsa; -Zemahşerî'nin "Keşşaf" isimli tefsirindeki re'yi üzere- Zamir, kitaba raci' olduğunda ise, kemalinin sûbutunu tekid olmuş olur. Ve her hepisinin müşterek görüşlerine göre de, لَا ﺭَﻳْﺐَ nin verdiği hüküm altından

ﻭَﺍِﻥْ ﻛُﻨْﺘُﻢْ ﻓِﻲ ﺭَﻳْﺐٍ ﻣِﻤَّﺎ ﻧَﺰَّﻟْﻨَﺎ ﻋَﻠٰﻰ ﻋَﺒْﺪِﻧَﺎ ﻓَﺎْﺗُﻮﺍ ﺑِﺴُﻮﺭَﺓٍ ﻣِﻦْ ﻣِﺜْﻠِﻪِ

ayetinin meydan okuyuşunu gösteriyor ve hâs deliline de remzediyor.

Hem ﻻ deki istiğrak ise, (hiçbir şek ve şüphe içinde yoktur istiğraki) umum şek ve şüphelerin i'dam edilip yok olmuş olması sebebiyle, adeta şu gelen beyti inşa edip okuyor.

ﻭَ ﻛَﻢْ ﻣِﻦْ ﻋَﺎﺋِﺐٍ قَوْلًا ﺻَﺤِﻴﺤًﺎ ﻭَ ﺍٓﻓَﺘُﻪُ ﻣِﻦَ ﺍﻟْﻔَﻬْﻢِ ﺍﻟﺴَّﻘِﻴﻢِ

(yani sahih, sağlam ve doğru bir sözü de ayıplayıp şaibelendirmek isteyenler olabilir. Ama o ayıp ve kusur, o sahih olan sözde değil, belki hasta ve sakim olan fehimlerden neş'et etmektedir.)

Keza, bu ﻻ harfi işaret eder ki; bu yer, mahall ve makam, şek ve şüpheleri doğuracak kabiliyette olan bir makam değildir. Zira etraf u hudutlarda öyle nişan ve emareleri ikame eylemiştir ki: Her cânipten birbirleriyle söyleşip nida ediyor ve hucûm eden şüpheleri def' ve tardedip kovuyorlar.

Amma ﻓِﻴﻪِ deki zafiyete ve sair arkadaşları olan ﻣِﻨْﻪُ ve ﻟَﻪُ gibileri yerine ﻓ۪ﻲ ile tabir edilmesindeki vaziyete gelince; nazarların batına, derinliklere dalıp nufûz edilmesine ve zahir nazarda sathına konabilen evhamı tardedip uçuran hakikatlere işaret etmek içindir.

İşte ey tahlil cânibinden gelen terkibin kıymetini bilip ünsiyet peyda eden ve ﺍَﻟْﻜُﻞُّ nün ﻛٌﻞٍ den farkını idrak edebilen arkadaş! Gel, nazarını topla, bütün o kayd ve heyetlere birden bak! Ta, göresin ki; nasıl o kayd ve heyetlerin her birisi müşterek maksada -hâs delili ile birlikte- hissesini ilka eyliyor.. Hem gör, bak ki: Nasıl cânib ve taraflardan belagatın nuru fışkırıyor!.

Ey aziz bilmiş ol ki.

ﺫٰﻟِﻚَ ﺍﻟْﻜِﺘَﺎﺏُ لَا ﺭَﻳْﺐَ ﻓِﻴﻪِ ﻫُﺪًﻱ ﻟِﻠْﻤُﺘَّﻘِﻴﻦَ

ayetinin cümleler arasında atıf halkalarıyla irtibatlandırılmış değildir. Zira, bu cümleler arasında ittisal, bitişiklik ve teânuk şiddetlice bulunup, her birisi sabıkının kuşağını ve lahikinin eteğini tutmuştur. Buna göre, cümlelerinin her birisi, bir cihette her hepisinin birden delili olduğu gibi; başka bir cihette her birisi, tek tek her birisinin neticesi oluyor. Demek ki bu ayetin üzerinde, iç içe sarılmış ve birbirine girmiş "Oniki münasebet" iplerinden dokunan i'cazın cevahiri nakışlanmakta olduğu anlaşılıyor.

Eğer bu hususta daha biraz izah istiyorsan; gel, şu gelen tahlilde de teemmül edip bak ki: ﺍﻟٓﻢٓ meâliyle münkirleri şöyle muarazaya davet ediyor ve diyor: "Gelin bakalım, Kur'an ile muarazaya! Hani meydana çıkanınız yok mu?" gibi olan mukadder bazı cümlelere ima ettiğini göresin. İşte bu muaraza davetine mukabele edip cevaplayacak güce sahip kimsenin bulunmadığını ispat ile ilandan sonra, Kur'anın mu'cize olduğunu birlikte telvih ediyor.

Ve keza, ﺫٰﻟِﻚَ ﺍﻟْﻜِﺘَﺎﺏُ nün mânâsında dahi gel, bir tefekkür eyle ki: Bu kitap, arkadaşları olan sair kitapların üstündeki kemali, fazileti ve hakaikının daha çokluğu ve bunların tafsilatları gibi noktalar da ziyadelik ve üstünlük kazanmış ve artık onları gömmüş olduğunu tasrihten sonra, telmih yoluyla diyor ki: "Kur'an mümtaz ve müstesnadır, ona erişilemez, benzeri yapılamaz."

Sonra: لَا ﺭَﻳْﺐَ ﻓِﻴﻪِ cümlesinde de tedebbür eyle, bak! Nasıl ki açıkça Kur'anın şek ve şüphelere mahall olacak bir şey olmadığını söylediği gibi, aynı zamanda nur-u yakîn ile münevver olduğunu da ilan ediyor.

Ve sonra: ﻫُﺪًﻱ ﻟِﻠْﻤُﺘَّﻘِﻴﻦَ nın ifade ettiği hidayet kalesi içine de gir ve nazar eyle ki: Kur'an sana Tarik-i müstakimi zahir ve ayan bir tarzda gösterdiği gibi; kendisinin hidayet nurundan tecessüm etmiş bir pırlanta-i İlahiye olduğunu da sana ifade etmektedir.

İşte, bütün bu işaretler, îmalar ve telmihler'in her birisi ilk ve zahir ma'nalarıyla umum arkadaşlarına bürhanlar oldukları gibi; ikinci mânâları itibariyle de tek tek her birisi onlara netice olmuş oluyorlar.

Şimdi burada, bir nûmunelik misal olmak üzere, ayetin cümleleri arasında bulunan geçmiş "on iki" rabıtalardan sadece üçünü zikredeceğiz, tâ ki sen de diğerlerini bunlara kıyaslıyebilesin.

İşte: ﺍﻟٓﻢٓ Yani, şu Kur'an bütün muarızlarına tehaddî ile meydan okumaktadır. Öyle ise o bu Kur'an, kitapların en ekmelidir. Öyle ise şeksizdir, yakînidir. Zira kitabın kemali yakin iledir. O halde O, beşer için tecessüm etmiş bir hidayettir. (hidayetin cisimleşmişidir.)

Sonra: ﺫٰﻟِﻚَ ﺍﻟْﻜِﺘَﺎﺏُ Yani o Kur'ân, ilim ve kemalce emsalinin kat kat fevkindedir. Öyle ise, o mu'cizdir.. Yahutta, o Kur'an mümtaz ve müstesnadır. Zira, içinde şek ve şüphe yoktur. Çünki o, müttakilere sahih ve sağlam yolu göstermektedir.. Ve daha sen kalan kısımları istinbat eyle!

Sonra: ﻫُﺪًﻱ ﻟِﻠْﻤُﺘَّﻘِﻴﻦَ Yani ki: O Kur'an insanları dosdoğru tarik-i müstakime irşad ediyor. Öyle ise o, yakinîdir; öyle ise o, mümtazdır; öyle ise mu'cizedir.