MUKADDİME

İşârâtü’l-İ‘câz (Abdülkadir Badıllı Tercümesi) · s.83

Ey aziz, bilmiş olasın ki: Kelam'ın hüsnünü, güzelliğini parlatan, ışıklandıran Belagat'ın bir esası da; cümlelerin heyetleri olan kelimeleri, birbirleriyle cevaplaşmaları, kayıtlarının her biri diğerleri ile çağrışım içinde olması ve maksad-ı aslîye doğru birbirlerinin ellerini tutup götürmesi ve her hepsinin -takatı nisbetinde- maksada imdad ile yardımda bulunması iledir. Bu ise, adeta vâdilerin akıntılarının toplandığı bir göl, ya da etraflardan gelen suları kendi içine çeken bir havuz misali gibi olur. Böylelikle:

ﻋِﺒَﺎﺭَﺍﺗُﻨَﺎ ﺷَﺘَّﻲ ﻭَ ﺣُﺴْﻨُﻚَ ﻭَﺍﺣِﺪٌ ﻭَ ﻛُﻞٌّ ﺍِﻟَﻲ ﺫَﺍﻙَ ﺍﻟْﺠَﻤَﺎﻝِ ﻳُﺸِﻴﺮُ

sözünün bir tasdikçisi ve bir timsali olur.

(Arapça beytin mânâsı: "İbare ve ifadelerimiz, ayrı ayrı üslûpta da olsa, senin hüsn ü cemalin bir tanecik olduğu için, bütün o ayrı ayrı ibarelerimiz yalnız o biricik cemale bakıp işaret ederler.")

(İşte azab-ı İlahîyi şiddetli göstermek için) Bir misal olmak üzere, azab'ın en azını çok büyük göstererek, daha büyüğünün derece-i şiddet ve azametini göstermek için; heyetleriyle azlığa bakan şu gelen ayete dikkatle bak:

ﻭَ ﻟَﺌِﻦْ ﻣَﺴَّﺘْﻬُﻢْ ﻧَﻔْﺤَﺔٌ ﻣِﻦْ ﻋَﺬَﺍﺏِ ﺭَﺑِّﻚَ

İşte bu ayet, az azab ile korkutarak ayıltmaya sevk ettiği için, zıddın zıddan inikası sırrıyla; (Yani çokluğun zıddı olan azlıktan çoğu çıkarmak) taklil ve azlığı ele almıştır.

İşte bak, nasıl ﺍِﻥْ deki teşkik (şeklilik) azlığa elini uzatmış bakıyor. Ve ﻣَﺴَّﺖْ de, ﺍَﺻَﺎﺑَﺖْ yerine ﻣَﺲَّ yi kullanması ile, yalnız bir küçük koklama ve azıcık bir dokunma ile, nasıl azlığa işaret ediyor. Keza ﻧَﻔْﺤَﺔٌ nun cevherinde, siğasında ve tenvinindeki "Masdarün merretün" deki ifadesiyle, küçük ve hakir görmeklik dahi, nasıl da kılleti telvih ediyor.. Ve ﻣِﻦْ deki ba'ziyet, nasıl da kıllete ima ediyor.. Ve "nekâl" yerine ﻋَﺬَﺍﺏِ yi alması, nasıl kıllete remzediyor.. Ve ﺭَﺏِّ isminin ifade ettiği şefkat ile, nasıl yine azlığa işaret ediyor... Ve daha buna göre kıyas et ki; cümledeki bütün kelimelerin vaziyet ve heyetleri, nasıl kendi hâs olan cihetleriyle, asıl maksada (yani: Azı şiddetli göstermekle, büyüğün azametli şiddetini irae etmek maksadına) imdat ediyor ve ona bakıyorlar. İşte, bu ayete sairlerini kıyas eyle!..