Şimdi ayet'in cümle cümle heyetlerinin nazmına geçiyoruz

İşârâtü’l-İ‘câz (Abdülkadir Badıllı Tercümesi) · s.440

İşte birinci cümle olan

ﻛَﻴْﻒَ ﺗَﻜْﻔُﺮُﻭﻥَ ﺑِﺎﻟﻠّٰﻪِ ﻭَﻛُﻨْﺘُﻢْ ﺍَﻣْﻮَﺍﺗًﺎ

dır. Bunda ki ﻛَﻴْﻒَ ile edilen istifham, zihinlerini kendi kabahatlarına çevirmek içindir, taki kendileri bizzat kabahatlarını görerek, insafa gelip ikrar etsinler. Hem ﻛَﻴْﻒَ kelimesi aynı zamanda halin lazımına, yani yaşanan ve isbatlı delilleri ile silsilenin hal ve tavrılarını inkâr ile yapılan küfrün inkârın imkansızlığına ve ademine istidlal olduğuna işarettir.

Amma ﺗَﻜْﻔُﺮُﻭﻥَ deki hitab ise, (yani "nasıl olurda siz, bütün bu delaili inkâr ile küfre girersiniz?" hitabı) -az üstte geçtiği üzere- onlara karşı Hazret-i Allah'ın (c.c.) şiddetli gazab gösterdiğine îmâdır.

Ayrıca لَا ﺗُﺆْﻣِﻨُﻮﻥَ (iman etmiyorsunuz) demeyip, ﺗَﻜْﻔُﺮُﻭﻥَ ile ifade etmesi, kâfirlerin şiddetli inadlarına işarettir. Zira onlar, pek çok delillerle isbatı yapılmış olan imanı terk edip, butlanı bürhanlarla açığa çıkmış bir küfrü kabul ediyorlar.

Hem ﻭَﻛُﻨْﺘُﻢْ deki "halî vav" {[*]: "Halî vav" bahsi bu kitabın başka yerlerinde de geçti. Onun sarf ilmindeki tarifi şöyle yapılmış: Vav-ı halî, hem ismî cümleye, hem de fiilî cümleye dahil olur. Eğer ismî cümleye dahil olursa, misali şöyle verilir: ﺟَﺎﺀَ ﺯَﻳْﺬٌ ﻭَﺍﻟﺸَّﻤْﺲُ ﻃَﺎﻟِﻌَﺔٌ yani: Zeyd geldi, güneş de doğmak üzeredir. (Fiilî cümlenin misali ise: ﺟَﺎﺀَ ﺯَﻳْﺬٌ ﻭَﻗَﺪْ ﻃَﻠَﻌَﺖِ ﻭَﺍﻟﺸَّﻤْﺲُ yani: "Zeyd geldi, güneş ise, çoktan doğmuştur. Merhum Molla Abdülmecid ise, hali vavı: "mabadinin makabline haldir." şeklinde vermiştir. -Mütercim-} ise, bir mukadder cümleye işarettir. Zira ayetin iki cümlesi maziyye diğer ikisi de müstakbeliyyedirler. {[*]: Ayetin ilk yarısı olan ﻛَﻴْﻒَ ﺗَﻜْﻔُﺮُﻭﻥَ ﺑِﺎﻟﻠّٰﻪِ ﻭَﻛُﻨْﺘُﻢْ ﺍَﻣْﻮَﺍﺗًﺎ ne kadar iki cümlesi maziyye, sonra gelen iki cümlesi ise müstakbelliyyedir. -Mütercim-} Her iki taraf cümleler de, halli âmilin (çalışanın) haline mukarin, hemdem olma kaidesine muvafık düşmemektedir. Öyle ise mukadder olan cümle şöyle olacaktır. "O halde siz, katiyyetle onu biliyorsunuz!" (yani kat'î biliyorsunuz ki, sizler yok iken, ölü iken o sizi var eyledi.)

71- Eğer desen: Kâfirler her ne kadar ölümü ve ilk hayat olan dünya hayatını ve geliş keyfiyetini ve bu hayattan sonra gelen ölümü biliyorlarsa da, lâkin bunların işleyiş fiili Allahtan olduğunu bilmiyorlar.. Ve bundan dolayı, ikinci hayat olan dâr-ı Ahiretteki hayatı ikrar etmiyor ve sonunda Allaha rücû, dönüş olacağını tasdik etmiyorlar.

Cevaben sana denilir ki: Cehli silip götüren delillerin zuhûrü vaktinde, câhili âlim menzilesine çekmek ve ona o makamdan hitab etmek belagattandır. İşte, mademki ilk ölüm halinde (yani dünya hayatına gelmeden önceki ölü gibi tavırlar) ve birinci hayatın tavırlarında yapılan tefekkür, Sani'i ikrar eylemeye sürüklemekte ve o tavırları bilmekle de ikinci hayatın vukû' bulacağına zihni ikna etmek derkârdır. O halde onlar, adeta bu mezkûr silsileyi biliyorlar gibidirler.

Ve ﻛُﻨْﺘُﻢْ deki hitab ise, (ölü halde iken sizler) onlar için, (yani umum herkes ve her şey için) zerreler aleminde dahi bir vücudları ve bir muayyen varlıkları olduğuna işarettir. Yoksa, zerrelerin kendiliklerinden herhangi bir surette bir araya gelmiş, ittifak etmişlerde; Şu muayyen cesedleri, (yani: Bir nizam ve bir kanunun ta'yiniyle vücüd bulmuş olan şu cesedleri) bir tesadüf neticesinde meydana gelmiş değildir.

Ve ﺟَﻤَﺎﺩٍ , yada ﺫَﺭَّﺍﺕٍ değil, ﺍَﻣْﻮَﺍﺗًﺎ kelimesini tercih eylemesi, ﻟَﻢْ ﻳَﻜُﻦْ ﺷَﻴْﺌًﺎ ﻣَﺬْﻛُﻮﺭًﺍ (İnsan/1) ayetinin mealine ima etmek içindir. Meali: (İnsan, hatırlanan, dillerde dolaşan bir şey değilken....) dir.

Amma ﻓَﺎَﺣْﻴَﺎﻛُﻢْ cümlesine gelince;

72- Eğer desen: Cümlenin başındaki ﻑ takip ve ittisal içindir. (Yani: Mânâyı tamamlamak için, bir cümleden sonra gelen cümleyi takip edip bitiştirmek içindir) halbuki ise, zerreler aleminden, belki daha öncesinden başlanıp gelen ve hayat verip diriltinceye kadar olan vaziyetlerde çok çeşitli ve değişik tavırlar araya giriyor.. ve uzun mesafeler tavessut eyliyor. O halde şu "fa-i ta'kibiyye" ile, hemen takib ve bitiştirme nasıl olacaktır?!

Sana cevaben denilir: Bu "fa", Sani'i isbatlıyan delilin menşe'ine işaret etmek içindir. O ise, ma'kul bir sebeb'in tevessütü olmaksızın, câmidlik vaziyetinden hayvaniyete, yani hayatdarlığa def'aten inkılab eylemesi; zihni Sani'in ikrarına sürükler.. Ve keza, ölülük haletindeki

tavırlarda nakıslıklar olup, sabit halde olmadığından; takib "fa"sının şe'ni onu hemen takib eylemektir.

Ve ﺻِﺮْﺗﻢْ ﺍَﺣْﻴَﺎﺀً ifadesi yerine, ﺍَﺣْﻴَﺎﻛُﻢْ mütercih eylemesi de meseleyi daha sarahata kavuşturmak içindir. Yani ki: "Siz hayattar ve hayat sahibi oldunuz ve olmuşsunuz." Bu ise, elbette Sani'in kudri olmaksızın böyle olması mümkün değildir. Öyle ise, netice olarak: Hayat veren ve dirilten yalnız Allahtır.

Amma ﺗَﻤُﻮﺗُﻮﻥَ ye bedel, (yani: "ölüyorsunuz" yerine) ﺛُﻢَّ ﻳُﻤِﻴﺘُﻜُﻢْ cümlesini getirmesi ise, (o, sonra sizi öldürür) -yukarıda geçtiği üzere - işarettirki; ölüm kaderin ölçü ve proğramiyle çizilip, kudretin eliyle yapılan azîm bir tasarruftur.

Aya görmezsin ki; Tabiî, yani fıtrî ömrünü tamamlayıpta, son eceline kadar devam edip giden ve öyle ölenler azın azıdırlar. (Yani: Ekseriyetle kazalar, su-i istimallerin neticesinde arızalarla "ecel-i kaza" denilen ölüm ile ölüp, fıtri ömrünün sonuna ulaşamamaktadırlar.) işte bundan zihin, hüşyar olabiliyor ve olmalıdır ki; mevt, bir netice-i taibiiye değildir. Öyle ise ölüm, zahirde cesedin inhilali, dağılması ise de, amma ruhun fenası, ademi asla değildir. Belki ölüm, ruhun serbest, hürr ve mutlak kalmasına sebeb olmaktadır.

Amma ﺛُﻢَّ ﻳُﺤْﻴِﻴﻜُﻢْ cümlesi başındaki ﺛُﻢَّ ise; ölüm ile ahiret, ya da dünya ile ahiret alemi arasına, acaiblerle dolu olan "Berzah" aleminin tevessüt ettiğine ve edeceğine işaret eylemektedir.

Amma ﺛُﻢَّ ﺍِﻟَﻴْﻪِ ﺗُﺮْﺟَﻌُﻮﻥَ nün başındaki ﺛُﻢَّ ise, (yani: Ayetin başından buraya kadar üçüncü ﺛُﻢَّ oluyor.) pek büyük, geniş ve pek kalın bir perdenin, araya girdiğine ve gireceğine işarettir. Amma ﺗُﺮْﺟَﻌُﻮﻥَ ise, o kalın ve büyük perdenin, nikabın sonra nef'edilip kalkacağına ve sebeblerin tard edilip kovulacağına, vasıtaların da iskat edileceğine işarettir.

73- Eğer desen: Allah'a rücû' etmek ve ona dönmek ise, sanki önceleri ondan kopup gelindiğini iktiza eyliyor. O ise, buradan, bazıları Allah ile ittisalı tevehhüm etmişler. Bir kısım tasavvuf ehli de; benzetme, müşabehet gibi (zıdd) anlayışlara yeltenmişlerdir?!.

Cevaben sana denilir ki: Dünyada nasıl ki vucüd ve onu bekası vardır. Ahirette de vücud ve onun bekası olacaktır. Dünyadaki vucud ve hayat, vasıtasız olarak kudretin elinden sudûr ediyorsa da, lâkin kevn ve fesad alemi olan dünyadaki beka, (yani dünyadaki ömür boyunca olan bakîlik) tahlil ve terkiblerle, tasarruf ve tahavvüller ile mahfüftür, çevirilidir. Ve hikmetleri üst taraflarlarda zikredilen illet ve sebebler araya giriyor ve bir takım vasıtalar tavassut edebiliyorlar. Lâkin Ahirette ise; vücud olsun, bekası olsun, bütün levazımat ve terkibleriyle beraber, bizzat yed-i kudretten zahir ve sadır olmaktadır... Ve her şey ve herkes, kendi hakiki Malik ve Sahibini bulacak ve tanıyacaktır. İşte eğer sen bu yapılı (kısacık) izahda teemmül edip düşünce bildi isen; rucû'un bir mânâsını da anladın demektir.

* * *

ﻫُﻮَ ﺍﻟَّﺬِﻱ ﺧَﻠَﻖَ ﻟَﻜُﻢْ ﻣَﺎ ﻓِﻲ الْاَرْضِ ﺟَﻤِﻴﻌًﺎ ﺛُﻢَّ ﺍﺳْﺘَﻮَﻱ ﺍِﻟَﻲ ﺍﻟﺴَّﻤَﺎﺀِ ﻓَﺴَﻮَّﻳﻬُﻦَّ ﺳَﺒْﻊَ ﺳَﻤٰﻮَﺍﺕٍ ﻭَﻫُﻮَ ﺑِﻜُﻞِ ﺷَﻲْﺀٍ ﻋَﻠِﻴﻢٌ ٭