Geçen ayet cümlelerinin nazm ve diziliş vaziyetlerinin hülasaları için bir "Tezyil"

İşârâtü’l-İ‘câz (Abdülkadir Badıllı Tercümesi) · s.439

Bilmiş ol ki: Cenab-ı Hak Teâla vakta ki ﻛَﻴْﻒَ içindeki istifham-ı ihbarî tariki ile, vaki'deki ihbarlı küfürlerini redd ü inkar eyledi. Hem ondan insanları teaccüb duymaya davet eyledi. Sonra bu davaya delil ve bürhan getirmek üzere, şu ﻭَﻛُﻨْﺘُﻢْ ﺍَﻣْﻮَﺍﺗًﺎ nin başındaki "halî vav" ı ta'kib edecek halleri göz önüne getirmek suretiyle; yani dört büyük inkılapları göstererek (yani: Nutfe, alaka, mudğa ve lahm-ı cedid inkılaplarını) bunların herhepsi ve herbirisi imanın vucûb ve zarûretine şâhidler olduğunu isbat etmiştir. Sonra bu inkılaplar, herbirisinin arkasında gelen inkılaptaki tavır ve mertebeleri müştemil olarak, ona mukaddeme ve zemin hazırlayıcısı durumundadır. Demek ki, birinci inkılabın birinci tavrından, son inkılabın ahir tavrına kadar canlının aslî cesedi daima teceddüd ile tazelenmekte ve bir kabuğu çıkarıp atar, daha ekmelini giyer bir tarzda devam eder, gider. Böylece o canlı, bu libası çıkarır, daha âlâ ve üstün bir sureti giyinir; sonra onu dahi bırakır, yerine daha güzelini telebbüs eyler tarzda ve hakeza, gittikçe gider; ta en a'lanın en a'lasına ulaşıncaya kadar devam eder gider. Nihayet en sonun da Saadet-i ebediyyenin tekarrur etmesiyle istikrar bulur, durur.. Ve bütün bu tehavvüller, değişimler muayyen bir nizam ve muntazam bir kanun ile cereyan eder. Bundan dolayı ayet, o inkılabların ilkine ve birincisine ﻭَﻛُﻨْﺘُﻢْ ﺍَﻣْﻮَﺍﺗًﺎ kavliyle işaret eylemiştir. İşte bu ilk inkılab ise, tavırların en âhirinin en son tavırlarını da müştemil bulunarak ﺍَﺣْﻴَﺎﻛُﻢْ ün mealini netice vermektedir ki, ikinci inkılaba da delalet eyliyor. Hakaik-ı alemin en acibi olan şu ikinci inkılap ise, ﺛُﻢَّ ﻳُﻤِﻴﺘُﻜُﻢْ ün inkılabıyla nihayetlenen en son tavırları müştemil bulunmaktadır.. Ve şu gelen üçüncü inkılap dahi ﺛُﻢَّ ﻳُﻤِﻴﺘُﻜُﻢْ inkılabıyla tamamlanan berzahî tavırlarını da müştemildir.. Ve bu inkılab dahi ﺛُﻢَّ ﺍِﻟَﻴْﻪِ ﺗُﺮْﺟَﻌُﻮﻥَ kavliyle hitam bulan dördüncü inkılaba kadarki kabir ve haşir tavırlarını içine almaktadır. İşte acaba, bütün bu inkılabların etvarında dikkatlice düşünen bir kimse, haşrin inkârına nasıl cesaret edebilecektir.?.

* * *