Bakara/16

İşârâtü’l-İ‘câz (Abdülkadir Badıllı Tercümesi) · s.212

Ey aziz bilmiş ol ki: Bu ayetin önceki ayetle olan nazm, irtibat ve dizilişi ise şöyledir: Bu ayet, geçen ayetlerde tafsili verilip izahı yapılmış olan mananın ve hakikatlarının bir fezlekesi ve bir icmali; ve aynı zamanda evvelki ayetin âlî ve müessir bir tasviri olmasıdır. Ayrıca, temsilin icabını yapmak için, ticaret üslûbunu alıp tahsis etmesinde ise; imana gelmiş saff-i evveldeki Kur'an muhataplarının yaz ve kışda ayrı ayrı rihlet ve göçleri ile, ticaretin tatlılık ve acılığını tatmış insanlar olmalarıdır. Amma burada, bu temsil ile meselenin vech-i münasebeti ise, şudur ki: Nev-i beşer, dünyada daimî yerleşmek için değil, belki buraya, sermayesi olan istidad ve kabiliyyetlerini çalıştırarak, kâr ve ticaret elde etsin diye gelmiştir. Yani, tâ ki burada o istidad ve kabiliyet tohumlarını ziraat yaparak eksin, sonra ileride onun başağında, harmanında tasarrûf edebilsin.

Sonra, bu âyetin cümleleri arasında olan nâzm ve diziliş vechi de şöyledir ki: Cümleleri temsil üslûbunun nasak ve tarzı üzerinde bulunarak; selîs, yumuşak bir fıtrîlik içerisinde birbirine müretteb olmalarıdır. Şöyle ki: Zarara uğramış, perişan kalmış bir tüccara behadar, yüksek bir sermaye verilir, ta ticarete gitsin, kâr ve kazanç elde ederek, eski zararlarını telafi eylesin. Fakat bu adam, kalkar gider; o sermaye ile zehirli ve kendisine zararlı malları, eşyaları satın alır. Sonra da, satın aldığı o zararlı şeyleri pazara götürerek satıp sarfetmeye çalışırsada, hiçbir kâr elde edemez, bir faide göremez. Belki o yüksek sermayesini hasaret üstüne hasaretin içine bırakmış olarak tamamen zayi' eder. Sonra da geri evine dönemiyecek derecede yolunu kaybeder, kalır. Ve hâkeza, bu minval üzere...

Amma ayetin tek tek cümleler heyetinin nazm ve diziliş vaziyeti ise, gelecek tarzdadır:

İşte ﺍُﻭﻟٰٓﺌِﻚَ lafzı, uzakta iken hissedilmekte olan bir şeyi ihzar eyleme mevzuunda kullanıldığından, şöyle işaret veriyor ki: O mezkûr cinayetleri işiten herbir dinleyici, onları işleyenlere karşı kalbinde yavaş yavaş bir nefret ve bir öfke hasıl olması, hem gittikçe de o nefretin şiddetlenmesi normal seyrinin icabıdır, şe'nindendir. Öyle ki o nefret ve öfke, dinleyiciyi, teşeffi-i gayz denilen öfkesini dindirmek ve cinayet sahiplerinin yüzlerine karşı nefret ve tahkirle mukabelede bulunmak için, o cinayetleri işlemiş kimseleri görmeye arzulandırır.

Amma ﺍُﻭﻟٰٓﺌِﻚَ deki mahsusiyet (hissedilmişlik) ise, şöyle remzeder ki: Zikri geçmiş o acib evsafla müttasıf olanların vaziyeti, zihinde öyle bir cisimlendirir ki, adeta hayalin gözü önünde hissedilen, görülen cisimler halini alır. Hem bu mahsusiyetten; ma'siyetin ma'siyete incirarı sırrıyle, (verilen) hükmün asıl sebep ve illetine remzetmektedir. (Yani ki ﺍُﻭﻟٰٓﺌِﻚَ denince, hemen "onlar ki şöyle şöyle yaptılar" diye hissedilir.) İşte burada, münafıkların rezil, pis vasıfları bahse medar olduğu için, ﺍُﻭﻟٰٓﺌِﻚَ lafzı işitilir, işitilmez: "Münafıklar dalaleti, nifakı vesaireyi hidayetle değiştirip aldılar" diye olan cinayetleri hatırlanır. O halde bu ma'siyet; zarar ve ziyan, hüsran ve helaket ma'siyetine incirar ettiği için, kendileri hakkında verilen hükmün illetini teşkil etmektedir.. Ve hakeza!)

Amma uzağa baktıran ﺍُﻭﻟٰٓﺌِﻚَ deki bu'diyet ise, münafıkların tarik-i haktan şiddetli bir uzaklıkta olduklarına bir işarettir. Öyle bir uzaklık ki, artık geriye dönemeyecek bir uzaklıktadırlar. Yani ki; gidiş onların ihtiyarlarının elinde imiş, amma geriye dönüş ise, değildir.

Ve ﺍﻟَّﺬ۪ﻳﻦَ Lafzı ise, şöyle bir işaret eder ki: Şu nifak, münafıklık dahi bir çeşit ticarettir. Amma öyle bir ticaret ki; acip ve habis olup, üstünde bazı insanların geçip gelmelerine medar yeni bir temel ve taze bir meslek olmaya başlayan bir vaziyettedir. Evet, az üstte izahı geçtiği üzere mevsul edatı olan ﺍِﺫَﺍ yeni yeni in'ikada başlamış taze ve yeni hakikatlara işaret eder.

Amma ﺍِﺷْﺘَﺮَﻭُﺍ lafzı ise, münafıkların; "ne yapalım, bizim fıtratımız böyledir işte!" gibi batıl mazeretlerinin reddine işaretdir. Güya Kur'an-ı Hakîm (lisan-ı remziyle) onlara der ki: "Hayır!.. Cenab-ı Allah (cc) size ömür nefeslerini sermaye olarak vermiştir. Ruhunuzda da kemal istidadını (yükselme, terakki etme, çekirdeklikten ağaç haline gelme kabiliyet ve istidadı) tevdi eylemiştir. Vicdanınızda da hakikat çekirdeğini ekmiş, zer' eylemiştir ki o da, vicdandaki fıtrî olan hidayet çekirdeğidir. İşte size i'ta edilmiş bütün bu emanetlerle, sizin ebedî bir saadeti satın almanız gerekirken onun yerine belki de bu pek mühim, işi terkederek; peşin, muvakkat ve fanî lezzetleri ve bazı dünyevî menfaatleri satın aldınız. Demek ki siz, su-i ihtiyarınızla hidayetin parlak aydın, nurani caddesine, dalaletin pis mesleğini tercih ettiniz. Böylece vicdanınızdaki fıtrî hidayet çekirdeğini ifsad eylediniz.. Ve o pek yüksek, çok behadar sermayenizi de bad-ı heva zayi' ettiniz!

Amma الضَّلَالَةَ ﺑِﺎﻟْﻬُﺪﻱٰ lafzı ise, şöyle bir işarette bulunmaktadır ki: "Münafıklar hasaret üstüne hasaret ile zarar ettiler." Evet onlar dalalet ile nasıl hüsrana uğradılarsa, onun gibi; bir nimet-i azime olan hidayeti terketmekle de, daha büyük bir hasaret ve zarara uğradılar.

Ve ﻓَﻤَﺎﺭَﺑِﺤَﺖْ ﺗِﺠَﺎﺭَﺗُﻬُﻢْ cümlesine gelince, bil ki: Münafıkların değil sadece kazanç ve kâr'da zarar etmek, sermayelerini dahi bütün bütün zayi' ettikleri halde, ayet cümlesinde kârı, kazancı nefyetmesindeki tahsisin vechi, (Yani: Münafıkların ticaretleri hiçbir kâr ve kazanç bırakmamıştır) diye olan nefyetmedeki tahsis; işaret ediyor ki, akıllı insanın şe'ni ve kârı; kazançsız, kârsız bir ticarete el atmaz iken, hele içinde bütün bütün zararla birlikte, sermayenin de zayiliği mevzu-u bahis ise, hiç yanaşmaması lazımdır.

Sonra, ayetin aynı cümlesinde fiili, işi ticaret vasfına isnad etmiş.. (yani zarar fiilini "yaptıkları ticaretleri kâr ve kazanç elde edemedi" fiilini, ticareti yapan tacir kimseye vermek değil, ticaretin zatına verilmesinde, ki asılda

ﻓَﻤَﺎ ﺭَﺑِﺤُﻮﺍ ﻓ۪ﻲ ﺗِﺠَﺎﺭِﺗِﻬِﻢْ

olması gerekirdi. (Yani: Kendilerinin yaptıkları ticarette kâr ve kazanç elde edemediler) de şöyle bir işaret vardır ki; münafıkların yaptıkları ticaretlerinde, cemi-i eczasıyla ve bütün ahvaliyle ve umum vasıtalarıyla; ne cüz'î, ne küllî hiçbir faide yoktur. Bazı ticaretlerin hasılat fezlekesinde kazanç olmasa da, eczalarında bazı faideler ve hizmetinin vasıtlarında bir takım istifadeler bulunabiliyor. Amma münafıkların şu ticareti öylesi bir ticaret de değil, belki sadece şer ve sırf zarar olan bir ticarettir. Bu meselenin misal ve örneği: ﻧَﺎﻡَ ﻓ۪ﻲ ﺍﻟﻠّٰﻴْﻞِ değil, ﻧَﺎﻡَ ﻟَﻴْﻠُﻪُ ye yapılan isnad gibidir. Yani: "Gecede uyudu" değil, gecesi uyudu" ya benziyor. Yani uykuyu şahsa değil, geceye vermeye benziyor. Misalin birinci şıkkındaki vaziyet, (Yani ﻧَﺎﻡَ ﻟَﻴْﻠُﻪُ gecesi de uyumuş gibi sâkin ve sâkittir; onun gecesini hiçbir şey hareketlendirmiyor, hiçbir gürültü de onu uyandırmıyor. İşte, aynen bu misal gibi, münafıkların ticaretleri de; sermayesiyle, kârı ile, vesait ve vesailiyle ve herşeyiyle zarar ender zarardır.

Amma ﻭَﻣَﺎ ﻛَﺎﻧُﻮﺍ ﻣُﻬْﺘَﺪ۪ﻳﻦَ cümlesi ise, şunu işaretle ifade ediyor ki: Münafıklar, mal ve paralarını (yani: Sermaye-i hayatları olan istidad ve kabiliyetlerini) zayi' ettikleri gibi; yollarını dahi kaybettiler. Demek ki bu cümle, önceki cümleler gibi ﺍِﺷْﺘَﺮَﻭُﺍ un üslûbunu bir bezeme ve bir süslemedir. Hem yine bu cümle içinde, sûrenin başındaki ﻫُﺪًﻱ ﻟِﻠْﻤُﺘَّﻘِﻴﻦَ cümlesine de hafî bir remiz vardır. Evet, bu cümle sanki diyor: "Kur'an, hidayeti bahşeyledi.. Lâkin onlar onu kabul edipte almadılar."

* * *

ﻣَﺜَﻠُﻬُﻢْ ﻛَﻤَﺜَﻞِ ﺍﻟَّﺬِﻯ ﺍﺳْﺘَﻮْﻗَﺪَ ﻧَﺎﺭﺍً ﻓَﻠَﻤًّﺎ ﺍَﺿَٓﺎﺋَﺖْ ﻣَﺎﺣَﻮْﻟَﻪُ ﺫَﻫَﺐَ ﺍﻟﻠّٰﻪُ ﺑِﻨﻮُﺭِﻫِﻢْ ﻭَﺗَﺮَﻛَﻬُﻢْ ﻓِﻲ ﻇُﻠُﻤَﺎﺕٍ لَا ﻳُﺒْﺼِﺮُﻭﻥَ ٭ ﺻُﻢٌّ ﺑُﻜْﻢٌ ﻋُﻤْﻲٌ ﻓَﻬُﻢْ لَايَرْجِعُونَ ٭

Bakara/17, 18, 19, 20

Ey aziz! Bilmiş ol ki: {[*]: Merhum Seyda Molla Abdülmecid-i Nursinin tercümesinde, Arapça metninin buradaki 13 sahifesi neden tercüme edilmeden atlanmış olduğunun hikmetini anlayamadım. - Mütercim-} Kur'an-ı Mu'ciz-ül Beyanın i'cazının esası ve temeli, nazmının belagatındadır. Nazmının belagatı da, iki kısma ayrılır.

Bir kısmı: "Hilye"gibidir, (zinet ve süs eşyası) diğer kısmı da: "Hulle" gibidir. (alt-üst iki parçadan ibaret olarak giyilen îzar ve rida) İşte, i'cazın birinci kısmı olan Hilye; serpilmiş mensûr inciler ve intişar etmiş zinetler ve işlenmiş nakışlar gibidir. Bunun böyle olduğunun veya öyle teşekkülünün madeni ise, kelimelerin mabeyninde cereyan eden nahv ilminin harfî manalarının kasd ve garazlarının parmaklarıyla gösterdikleri işaretlerinden elde edilen nüktelerdir. Adeta altunu eritip beyaz gümüş taşların aralarına dökmek gibidir. İşte i'cazın bu kısmının semere ve meyveleri ise, Fenn-i Meânînin taahüdünde olan "Beyan" letaifleridir.

İkinci Kısım İ'caz: Yüksek fiatlı bir libas, pek kıymetli bir hulle bir kaftan gibidir ki, manaların kametine göre üslüptan kesilip biçilen ve bir çok değişik parçalardan alınarak muntazam bir haytla, iplikle dikilen ve sonra ondan kıssa ve hikayelerin şekline, ya da garaz ve maksadın vaziyetine göre giydirilen kalıp ve üslüplardır. Bu kısmın imali, yapılışı ise, fenn-i Beyanın taahhüdündeki temsilattır.. Ve bu ikinci kısım i'cazın en ehemmiyetli meseleleri de "temsil keyfiyeti" dir. (Yani misal verme, temsil ile misalini göstermekle, zihnin anlamasını sağlamadır.) Bu hikmetten olsa gerektir ki, Kur'an-ı Mu'ciz-ül Beyan, bine yaklaşan temsilatı çoğaltmış, zikretmiştir. (Kur'an ﻭَﻟِﻠّٰﻪِ ﺍﻟْﻤَﺜَﻞُ الْاَعْلَي en yüksek temsil Allah'ın dır buyurmuştur.) Zira, temsilde latif bir sır ve yüksek bir hikmet vardır. {[*]: Bu makamda, 28. Mektubun 7. Meselesindeki "Sırr-ı Temsil" ile ne kadar muazzam hakikatlerin toparlanıp vuzûha kavuşturulduğu yere de bakmak gerek. -Mütercim-} Evet, temsil ile kuve-i vâhime (vehim duygusu) akla mağlup olduğu gibi, hayal dahi fikre inkiyad etmeye mecbur kalır. Hem yine temsil ile gaipte olan, görünmeyen şey, hazırmış gibi vaziyet alır.. Ve makul olan işler ve emirler (Yani akılda varlıkları mümkin ve mevcud, fakat elle tutulup, gözle görülmiyen şeyler) hissedilmiş gibi olur. Manalardaki hakikatlarda adeta göz önünde cisimleşir. Hem yine temsil ile, dağınık ve müteferrik hakikatlar cem' edilip toparlanabilir. Keza birbirleri içinde karışık, muhtelit meseleler temsil ile birbiriyle kaynaşmış halini alır. Keza sırr-ı temsil ile, ihtilaflı görüş ve fikirler ittihada gelir ve birbirinden kopuk hal ve durumlar ittisal peyda ederler. Yine temsil sırrı ile silahsız hakikatlar (yani delil ve bürhansızlar) silahlanır durur ve hakeza...

Eğer bu meselenin biraz daha tafsilini istiyorsan; gel, benimle beraber "Delail-ûl İ'caz" kitabı sahibi Abdulkahir-i Cürcanînin esrar-ı belagat mevzu'unda terennüm eylediği sözlerine kulak ver. İşte o demiştir ki:

Not: Abdulkahir-i Cürcanînin tercümesi siyahlandırılmış olanlardır.

-Mütercim-