TEMSİLİN MEVKİİ VE TE'SİR SAHASI HAKKINDA BİR FASIL
İşârâtü’l-İ‘câz (Abdülkadir Badıllı Tercümesi) · s.218
Bilmiş ol ki: Bütün ukalanın üstünde ittifak eyledikleri hüküm şudur ki:
Temsil, eğer manaların akabinde gelirse, yada manalar meydanında, sahasında ihtisar ile tebarüz ettirilirse ve aslî suretinden manaların suretine naklettirilirse; birden bir büyüklük ve asalet elbisesine bürünecek ve bir menkıbe kesbeyleyecektir. O manaların derecesine göre beraber yükselecektir. Hem beraber bulunduğu ma'nanın ateşinden kıvılcım alır, parlamaya başlar. Keza, o manaya kalb ve ruhları tevcih ettirmek için, temsil tahrik edildiğinde, onun kuvveleri daha da kavileşir, kalbleri de ona da'vet etmiş olur; kalplerin iç merkezinden bir şevk ve bir hırsı koparark alır, ma'naya verir. Hem ona tabiat ve huyların muhabbet ve aşkını vermeyi teşvik eyler.
Eğer mevzu' medih ise; temsil ona en yakışıklılık ve ululuk olur. Hem medhi en çok tesirli ederek azim kılar.. Ve ona karşı meyl ve temayülü en çok harekete getiren olur, nefis ve kalbleri de en çok ünsiyetlendiren ve ferah ve neşeyi de en çok veren olur. Hem medhedilenin tarafına galibiyet te'min eden olur.. Ve mâdihin (medhedenin) üzerine şefaati vacip kılar. Hem mevhibe ve bahşişlerin en güzelini en çabuk kaza edip veren olur. Hem lisanlara en kolay gelen ve en çok zikri edilen olur. Ve keza, kalplerin onunla bağlanmasına yarayan en evlası ve en münasibi olur.
Ve eğer mevzu' zemmetmek ise; temsilin teması en incitici, dağlaması en çok ısırıcı, te'siri en şiddetli ve hadd ü icrada en çok kesici olur.
Şayet mevzu' hüccet ve delil işi ise; temsil ile bürhanı en nurlu, makam ve delili kahir, beyanı en bahir olur.
Eğer mesele, iftihar makamı ise; temsil ile nihayet ve gayeti en uzak, şerefi en ciddî, lisanı en şedid olur.
Şayet makam, i'tizar makamı ise; temsil vasıtasıyla kalplere en yakın, gönülleri en çok çekici, tehacümlere karşı kınından çekilmiş hazır kılınç; gazabın giderilmesinde en çok yardımcı, ve sihir düğümlerini en ziyade üfüren ve dönüşün güzel tarzını temin eden, en tez şekilde sağlayan olur.
Ve eğer mevzu' va'z u nasihat ise; temsil, sadre en çok şifa, fikirlere en güzel davetçi; îkaz ve zecirde en belagatlı; ışığı parlatmada en hoş hareket; gaye ve neticeye ulaştırmada en iyi kılavuz; hastayı şifaya kavuşturmada en tez; susamışa en tatlı su bahşeden olur.. Ve hakeza, eğer hüküm; söz ve kelam fenlerini içeriyorsa; ve darb-ı mesellerini içine alıyorsa; ve bab, fasıl ve şu'beleri de o hükme ittiba' ediyorsa, temsilin ahengi daha çok cazib olur.
-SON-
Not: Allâme Abdulkahir, temsilin mâhiyet ve te'sirini anlatırken yine temsil üslubunu kullandığı için, anlaşılması zor düşmüştür.
-Mütercim-
Bundan sonra gelen ayetlerde, i'cazın delilleri ve belagatın esrarı bulunduğundan; ileride gelecek mukaddimedeki meselelerle olan münasebetleri dolayısıyla o ayetleri burada zikrediyoruz. İşte medih makamında Kur'an-ı Mu'ciz-ül Beyan sahabelerin evsafı hakkında zikreylediği "Temsil" in örneği:
ﻭَ ﻣَﺜَﻠُﻬُﻢْ ﻓِﻲ الْاِنْجِيلِ ﻛَﺰَﺭْﻉٍ ﺍَﺧْﺮَﺝَ ﺷَﻄْﺎَﻩُ ﻓَﺎٓﺯَﺭَﻩُ ﻓَﺎﺳْﺘَﻐْﻠَﻆَ ﻓَﺎﺳْﺘَﻮَﻱ ﻋَﻠٰﻰ ﺳُﻮﻗِﻪِ ﻳُﻌْﺠِﺐُ ﺍﻟﺰُّﺭَّﺍﻉَ ﻟِﻴَﻐِﻴﻆَ ﺑِﻬِﻢُ ﺍﻟْﻜُﻔَّﺎﺭَ
Fetih/29
Ve daha bu ayet gibi diğer ayetleri kıyas eyle!
Meali: {[*]: Günümüzdeki tercümevarî mealler, Kur'an'ın kudsî i'cazdar manalarını dile getirmekten çok uzaktırlar. Hatta bir çoğu Kur'anın mukaddes hürmetini kırar mahiyettedirler. Dolayısiyle Kur'ana layık hiçbir faideye medar olamamaktadırlar. Bizim de burada verdiğimiz mealler aynı kabilden sayılabilir. Zaten piyasadaki hemen hemen bütün mealler tercümevaridirler. Hiç de bir hayra, bir mukaddes hürmete şayeste değillerdir. Bunlar ile hiçbir zaman Kur'an anlaşılamaz. Lakin buradaki Hz. Üstadın örnek meali Kur'ana layık ve muvafık bir niteliktedir. -Mütercim-} (Risale-i Nur'un Yedinci Lem'asında verilmiş bir mealdir.)
-Sahabelerin mesel ve medhi İncil'de mevcuttur. -
"Sahabeler çendan azlığından ve za'fından "sulh-u Hudebiye'yi" kabul etmişler.. Elbette ve her halde, az bir zamandan sonra, sûr'aten öyle bir inkişaf ve ihtişam ve kuvvet kesbedecekler ki; rûy-ı zemin tarlasında dest-i kudretle ekilen; nev-i beşerin o zamanda gafletleri cihetiyle; kısa, kuvvetsiz, nakıs, bereketsiz sünbüllerine nisbeten gayet yüksek ve kuvvetli ve meyvedar ve bereketli bir surette çoğalacaklar ve kuvvet bulacaklar; ve haşmetli hükümetleri gıptadan, hasedden ve kıskançlıktan gelen bir gayz içinde bırakacaklar."
Zemm makamının misalleri:
1-
ﻓَﻤَﺜَﻠُﻪُ ﻛَﻤَﺜَﻞِ ﺍﻟْﻜَﻠْﺐِ ﺍِﻥْ ﺗَﺤْﻤِﻞْ ﻋَﻠَﻴْﻪِ ﻳَﻠْﻬَﺚْ ﺍَﻭْ ﺗَﺘْﺮُﻛْﻪُ ﻳَﻠْﻬَﺚْ
A'raf, 7/176
2-
ﻣَﺜَﻞُ ﺍﻟَّﺬِﻳﻦَ ﺣُﻤِّﻠُﻮﺍ ﺍﻟﺘَّﻮْﺭَﺍﺓَ ﺛُﻢَّ ﻟَﻢْ ﻳَﺤْﻤِﻠُﻮﺍﻫَﺎ ﻛَﻤَﺜَﻞِ ﺍﻟْﺤِﻤَﺮِﻳَﺤْﻤِﻞُ ﺍَﺳْﻔَﺎﺭًﺍ
Cum'a, 62/5
3-
ﺍِﻧَّﺎ ﺟَﻌَﻠْﻨَﺎ ﻓِﻲٓ ﺍَﻋْﻨَﻘِﻬِﻢْ اَغْلَالًا ﻓَﻬِﻲَ ﺍِﻟَﻲ لْاَذْقَانِ ﻓَﻬُﻢْ ﻣُﻘْﻤَﺤُﻮﻥَ
Yasin, 36/8
Ve daha bunlara benzer sair ayetleri sen kıyas eyle!
Kısacık, nakıs birer mealleri:
1- [... İşte onun meseli kelb'in meseli gibidir ki; üzerine varırsan, ya da ona bir şey yüklesen; o, dilini çıkararak kehleme yapacak. Üstüne varmazsan ve kendi haline bıraksan, yine kehleyecektir]
2- [Kendilerine Tevratın hükümlerini icra etme vazifesi yükletildiği halde, bilahare o vazifeyi yapmayıp bırakan Yahûdilerin meseli; sırtına bir çok kitaplar yüklenmiş himarın (eşeğin) meseli gibidir.
3- [... Biz elbetteki müşriklerin boğazlarına takdığımız parangalar, tâ çenelerine kadar sımsıkı sarılmış olduğundan, başlarını eğipte bakamaz haldedirler.]
İhticac ve İstidlal Makamında:
4-
ﻣَﺜَﻠُﻬُﻢْ ﻛَﻤَﺜَﻞِ ﺍﻟَّﺬِﻯ ﺍﺳْﺘَﻮْﻗَﺪَ ﻧَﺎﺭﺍً
Bakara, 2/17
5-
ﺍَﻭْﻛَﺼَﻴِّﺐٍ ﻣِﻦَ ﺍﻟﺴَّﻤَٓﺎﺀِ ﻓ۪ﻴﻪِ ﻇُﻠُﻤَﺎﺕٌ
Bakara, 2/18
6-
ﻣَﺜَﻞُ ﺍﻟَّﺬِﻳﻦَ ﺍﺗَّﺨَﺬُﻭﺍ ﻣِﻦْ ﺩُﻭﻥِ ﺍﻟﻠَّﻪِ ﺍَﻭْﻟِﻴَٓﺎﺀَ ﻛَﻤَﺜَﻞِ ﺍﻟْﻌَﻨْﻜَﺒُﻮﺕِ ﺍِﺗَّﺨَﺬَﺕْ ﺑَﻴْﺘًﺎ
Ankebut, 29/41
7-
ﻧْﺰَﻝَ ﻣِﻦَ ﺍﻟﺴَّﻤَٓﺎﺀِ ﻣَٓﺎﺀً ﻓَﺴَﺎﻟَﺖْ ﺍَﻭْﺩِﻳَﺔٌ ﺑِﻘَﺪَﺭِﻫَﺎ ﻓَﺎﺣْﺘَﻤَﻞَ ﺍﻟﺴَّﻴْﻞُ ﺯَﺑَﺪًﺍ ﺭَﺍﺑِﻴًﺎ ﻭَﻣِﻤَّﺎ ﻳُﻮﻗِﺪُﻭﻥَ ﻋَﻠَﻴْﻪِ ﻓِﻲ ﺍﻟﻨَّﺎﺭِ ﺍﺑْﺘِﻐَٓﺎﺀَ ﺣِﻠْﻴَﺔٍ ﺍَﻭْ ﻣَﺘَﻊٍ ﺯَﺑَﺪٌ ﻣِﺜْﻠُﻪُ
Raad, 13/17
8-
ﻭَﻣَﺜَﻞُ ﺍﻟَّﺬِﻳﻦَ ﻛَﻔَﺮُﻭﺍ ﻛَﻤَﺜَﻞِ ﺍﻟَّﺬِﻱ ﻳَﻨْﻌِﻖُ ﺑِﻤَﺎ لَا ﻳَﺴْﻤَﻊُ اِلَّا ﺩُﻋَٓﺎﺀً ﻭَﻧِﺪَﺍٓﺀً
Bakara, 2/171
9-
ﺿَﺮَﺏَ ﺍﻟﻠَّﻪُ مَثَلًا رَجُلًا ﻓِﻴﻪِ ﺷُﺮَﻛَٓﺎﺀُ ﻣُﺘَﺸَﻜِﺴُﻮﻥَ وَرَجُلًا ﺳَﻠَﻤًﺎ ﻟِﺮَﺟُﻞٍ ﻫَﻞْ ﻳَﺴْﺘَﻮِﻳَﺎﻥِ مَثَلًا
Zümer, 39/29
Ve daha bunlara başka ayetleri kıyasla..
Kısacık birer meâlleri:
4- [Münafıkların hali; Karanlık içinde kalmış kimselerin, etraflarını görebilmek için ateş yakanların misali gibidir.
5- [... ya da gökten süratlice inen içi karanlıklı yağmur danelerine tutulanların misalidir...)
6- (Allahın gayrisini uluhiyet ve mabudiyet noktasından dost ittihaz edenlerin meseli, örümcek gibidir ki; o, kendine bir ev ittihaz etmiştir. Eğer onlar bilse idiler ki, Ankebûtun evi, evlerin en zaif ve ehvenidir..]
Lâkin asıl hakikî mealine geçiyoruz ki, Hz. Üstad Bediüzzaman 1949-1953 lerde 2. kez Emirdağında kalebend iken, bu ayetin bir kısmını, bakınız ne kadar, Kur'anın i'cazına uygun meallendirmiş:
"İmana gelmeyen Kureyş reisleri Peygambere (A.S.M.) su-i kasd edeceklerini ve o su-i kasdın içinde, en zaif ve en küçük bir hayvan olan örümcek o reislerin o şiddetli hücumlarına karşı mukabele edip galebe edecek. Yani: Örümceğin hanesi olan ağ, en zaif bir perde iken, o kuvvetli reisleri mağlub edeceğini göstermekle, ayet diyor ki: "En zaif bir hayvana mağlub olacaklarını faraza bilse idiler bu cinayete, bu su-i kasda teşebbüs etmiyeceklerdi." (Emirdağ Lâhikası-2 sh: 127)
7- [Cenab-ı Allah semadan suyu inzal eyleyerek akıttı.. O su ile dolabildiği kadar vadiler, dereler dolup taşdı. Akıp giden su seyllerinin yüzündeki köpükleride beraberinde götürdü. Akan seylin üstünde köpükler olduğu gibi; kap-kacak yapımında, ateşte erittiğiniz madenlerin bir çeşit köpüğü mesabesinde olan pas ve zengarı da ateş ile eriyip gidiyor.]
8- [İman etmeyip inkâr eden kafirler; kelamın, (hakkın) manasını anlayıp bilmeyen, ancak bir ıslıklı ses, ya da çığlık gibi bir nidadan anlayan hayvanlar gibidirler...]
9- [Cenab-ı Allah meselleri, temsilleri darbeyler ki, hakikatlerin özü anlaşılsın.. Ki mesela: Bir recül (köle) vardır ki, birkaç ortağın malıdır. O ortaklar bu kölenin üstünde çekişirler.. bir adamda (köle) vardır ki, bir tek efendisi, sahibi vardır; elbette ki bunun üstünde hiçbir münakaşa mevzu-u bahis değildir. İşte acaba bu ikisinin hali birbiriyle hiç müsavi olur mu?] (Onun gibi; bir tek Rabb-i vahide inanıp ibadet edenler ile, bir çok gayr-ı ma'bud rabblere ibadet edenin halı da ona benzer.)
* * *
İftihar Misalinin Misalleri..
Her ne kadar iftiharla tesmiye edilmemiş olsa da, Azamet-i İlahiyye ve kemalatının beyanı hakkındadır.
10-
ﻭَﻣَﺎ ﻗَﺪَﺭُﻭﺍ ﺍﻟﻠَّﻪَ ﺣَﻖَّ ﻗَﺪْﺭِﻩِ وَلْاَرْضُ ﺟَﻤِﻴﻌًﺎ ﻗَﺒْﻀَﺘُﻪُ ﻳَﻮْﻡَ ﺍﻟْﻘِﻴَﻤَﺔِ ﻭَﺍﻟﺴَّﻤٰﻮَﺍﺕُ ﻣَﻄْﻮِﻳَّﺎﺕٌ ﺑِﻴَﻤِﻴﻨِﻪِ ﺳُﺒْﺤَﺎﻧَﻪُ ﻭَﺗَﻌَﺎﻟﻲٰ ﻋَﻤَّﺎ ﻳُﺸْﺮِﻛُﻮﻥَ
Zümer, 39/67
ve daha başka ayetleri buna kıyas eyle!
Kısacık bir meali:
10- [Onlar Cenab-ı Zat-ı Zülcelalin künh-ü zatını takdir edip anlayamazlar. Zira o, öyle bir Allahtır ki kıyamet gününde (Yıkıp dümdüz harab etmek için) bütün dünya kabza-i kudretinde olduğu gibi, semavat dahi toplanmış, dürülmüş olarak onun elindedir. Öyle ise o, müşriklerin batıl tavsifatından berî olan bir Sübhandır.]