Bakara/13

İşârâtü’l-İ‘câz (Abdülkadir Badıllı Tercümesi) · s.193

Ey birader bilmiş ol ki: Bu ayette gösterilen ma'na cihetiyle nazm ve diziliş nev'i, evvelki ayette ifade edilmiş nazm ve diziliş veçhi ile olan irtibatı ise, her iki ayetin irşad ve nasîhata dair olan yönleridir. Yani: Burada bu ayette emr-i bilma'ruf ve tahliyye ﺗَﺤْﻠِﻴَّﻪ ve terğip vecihlerini, evvelki ayetteki nehy-i anil-münkere ve tahliyye ﺗَﺨْﻠِﻴَّﻪ ve terhibe atfeylemiş olmasıdır.

Hem her iki ayette, münafıkların tarifleri yapılmış olan iki ayrı vasıfları da cinayetten olduğu cihetle; mü'minlere karşı yaptıkları küçültme ve tahkiri tezammun eden tesfihlerini (yani münafıkların, mü'minleri sefih kimseler olarak görüp öyle ta'rif etmelerini) mü'minlere

atfeylemeleriyle ile, onların ğurûrlarını da ifsadlarına bağlaması cihetidir. Nasıl ki de o ifsadlarını fesadlarına rabteyleyerek, bu her ikisinin de nifakın zakkûm ağacının birer dalı olduğunu göstermiştir.

Amma bu ayetin cümleleri arasındaki nazm ve diziliş vechi ise şöyledir: Vakta ki Kur'anın tebliği ile onlara:

ﻭَﺍِﺫَﺍ ﻗﻴ۪ﻞَ ﻟَﻬُﻢْ ﺍٰﻣِﻨُﻮﺍ ﻛَﻤَٓﺎ ﺍٰﻣَﻦَ ﺍﻟﻨَّﺎﺱُ

denildi.. Ve cümlenin vaziyet ve heyetleriyle nasihatın kifayet edecek ölçüde işaret edildi ki bu nasihatın özü de; mükemmel insanlar olan cümhûr-u mü'minîne ittiba etmekten ibaret olan halis bir iman getirmelerini telkindir. Ta ki, kalblerindeki vicdanları bu emri daima onlara ihtar eylesin. İşte Kur'an-ı Hakîm böylece nasihat ve irşadın vasfını beyan ettikten sonra,

ﻗَﻠُﻮٓﺍ ﺍَﻧُﺆْﻣِﻦُ ﻛَﻤَٓﺎ ﺍٰﻣَﻦَ ﺍﻟﺴُّﻔَﻬَﺎﺀُ

(Yani: Bizde mi sefih ve hakir kimselerin inandıkları gibi iman edeceğiz?..) diye münafıkların hal ve vasıflarını hikaye etmesiyle; temerrüd ve gururlarına.. Ve ayrıca kendileri güya hak üzerinde olduklarını da'va ettiklerine de işaret etmiştir. Nasıl ki, batılı benimseyip meslek edinen bütün mübtiller, batılını hak görür ve cehlini ilim bilirler. Evet, nifak ile kalbleri tefessüh edip bozulduğu yanında, fesad ile de ğurura sapma ve ifsad etme meyli neşet eder, doğar. Aynı zamanda tefessüd ve bozulmanın hükmüyle de inatlaşırlar. Hem ifsadın hükmüylede, birbirini dalalete ve idlala girmeye çağırırlar.. Ve ğururun hükmüyle de; istiğna ve kanaatı iktiza eden Diyanetin şiddetini ve imanın kemalini sefihlik, sefillik ve fukaralık olarak görürler. Amma sonra da, nifakın hükmü ile, şu sözlerinde dahi münafıklık yaparlar. Evet, sözlerinin zahiri bu gelen ma'nayı ifade eder ki: "Bizler nasıl şu sefihler gibi olalım, mecnun muyuz ki?.. Bizler istediğiniz kadar ahyarız, hayırlı ve şerefli insanlarız!"

Amma sözlerinin batını ise, şunları söylüyor: "Bizler, nasıl olur da, çoğu fakirlerden müteşekkil mü'minler gibi olabiliriz. Bizim nazarımızda şu iman etmiş kimseler, kavm ve milletlerin bir takım birikinti ve sefillerinden bir araya gelmiş bazı sefihlerdir." İşte şartiyye olan şu ayet cümlesinin iki gurup cüz'leri arasındaki inceliklere sair noktaları tatbik etme işi sana kalmış olsun!

Sonra ayet,

اَلَٓا ﺍِﻧَّﻬُﻢْ ﻫُﻢُ ﺍﻟﺴُّﻔَﻬَٓﺎﺀُ

kavliyle ağızlarına attığı taşı onlara lokma yapmıştır. (Yani münafıklar, mü'minleri sefihler ve sergerdeler tarzında ta'rif etmelerine karşılık, Kur'an-ı Hakîm mü'minleri müdafaaya geçerek: "Âgah olunuz ki; asıl sefih ve zelil olanlar o münafıklardır." diyerek cevaplamıştır.

Evet, bu derece temerrüd ve inad gösteren ve kendi câhilliklerine cahil kalmış olan kimselerin hakkı ise, şu yapılan vasıflarla halk arasında ilan edilmeleridir.. Ve sefihlik, ancak kendilerine münhasır ve hâs bir sıfat bulunduğunu.. Ve hem onların başkasını sefihlik ile tavsif etmelerinin tam aksine, sefihliğin kendilerinde sabit ve değişmeyen hakikatlerden olduğu teşhir edilmeleridir. Bunun yanında, onların mü'minleri sefihlikle ta'rif etmeleri ise, kendi nefislerinin sefahatinden geldiğinin vasfiyle ilan edilmeleridir.

Sonra, ayet ﻭَﻟٰﻜِﻦْ لَايَعْلَموُنَ diyerek; münafıklar kendi cahilliklerini idrak edemedikleri için, onların bu câhilliği bir cehl-i mürekkeb olduğuna işaret eder. Öyle ise, onlara nasihat faidesizdir. İşbu vaziyette, onlardan safh ile yüz çevirilmesi, yani onların damarlarına dokunarak değil, kendi hallerinde bırakıp dönmek gerekmektedir. Çünkü, nasihatın kadrini ancak kendi cehaletini bilen ve anlayanlar bilebilirler.

Amma ayetin cümle cümle hey'âtındaki nazm vechine gelince:

1- ﻭَﺍِﺫَﺍ ﻗﻴ۪ﻞَ ﻟَﻬُﻢْ ﺍٰﻣِﻨُﻮﺍ ﻛَﻤَٓﺎ ﺍٰﻣَﻦَ ﺍﻟﻨَّﺎﺱُ cümlesindeki ﺍِﺫَﺍ lafzı cezmiyyeti ile, yani kat'îliği ifade eden vaziyetiyle; Emr-i bil Ma'ruf ile irşadın lüzumuna remzeder.. Ve ﻗﻴ۪ﻞَ deki bina-yı mef'ûl siğasıyla da -üst tarafta geçtiği üzere- kifayet edecek kadar olan nasihatın vâcipliğine îma eder.

2- ﺍَﺧْﻠِﺼُﻮﺍ ﻓﻲ۪ ﺍِﻳﻤَﺎﻧِﻜُﻢْ yerine ﺍٰﻣِﻨُﻮﺍ lafzını kullanması, (yani münafıklara hitaben: "İmanınızda ihlaslı olun!" bedeline, "iman ediniz"i kullanması) işaret eder ki; ihlassız bir iman, iman değildir, ki yani: Riyasız, katıksız ve halis olmayan bir iman iman olmaz demektir.

ﻛَﻤَٓﺎ ﺍٰﻣَﻦَ lafzı ise, üsve-i hasene denilen güzel ve hayırlı hal ve ahlak üzere olan insanların açmış oldukları iyi yola giriniz ve güzel misale uyunuz, tâ ki onun minvali üzerinde ihlasa eresiniz, diye telvih etmektedir.

4- ﺍﻟﻨَّﺎﺱُ lafzında da iki nükte vardır. Bu iki nüktenin her ikisi de vicdanı, daimî şekilde ma'rufu emreden bir âmir kılmağa sebeptir. Şöyle ki: ﻛَﻤَٓﺎ ﺍٰﻣَﻦَ ﺍﻟﺴُّﻔَﻬَﺎﺀُ Yani: Münafıkların "İman edipte şu sefih ve sergerdeler gibi mi olalım?" sözlerine karşılık, ayetin ﺍٰﻣِﻨُﻮﺍ ﻛَﻤَٓﺎ ﺍٰﻣَﻦَ ﺍﻟﻨَّﺎﺱُ cümlesi der ki: "Sizler de insanların iman ettiği gibi iman ediniz!" in mefhum manası olan: "Siz de insanların cumhuruna, topluluğuna tabi' olunuz. Zira cumhura muhalefet hatadır. Kalbin şe'ni, kârı bu hatayı irtikap etmemektir" manası tereşşüh etmektedir.

Keza, ﺍﻟﻨَّﺎﺱُ lafzı, şunu da telvih eder ki; cumhur-u mü'minin ise, hakikî insanlardır. Mefhum-u muhalifle olsa, güya der ki: Mü'minlerin dışında kalanlar insan değil, sadece sûreten insana benzerler. Bu mana ise, ya mü'minlerin kemalatta terakkî etmeleriyle ve insanlık hakikatı, mü'minlerin üstüne has ve münhasır kalmış olması sebebiyledir.. Veyahutta ötekilerin insanlık mertebesinden alçalmış olması hasebiyledir.

Amma

ﻗَﻠُﻮٓﺍ ﺍَﻧُﺆْﻣِﻦُ ﻛَﻤَٓﺎ ﺍٰﻣَﻦَ ﺍﻟﺴُّﻔَﻬَﺎﺀُ

cümlesinin meali olan: "Bizler, bunlardan gelen nasihatı kabul etmiyoruz; nasıl bizler şu zeliller güruhu gibi olacağız? Çünki bunlar bizim nazarımızda sefih ve hakir kimselerdir. Bizler ise, ehl-i câh ve makam ve şeref sahibi cemaatleriz. Elbette bunlara kıyas edilemeyiz." Demek ki ﻗَﻠُﻮٓﺍ lafzında: Nefsin kusur ve hatiattan tebriesine ve mesleklerinin tervicine çalıştıklarına ve böylece onlara yapılan samimi nasihattan istiğna gösterdiklerine.. ve gurur ve da'vaya sapmış olduklarına remzeylemektedir.

Amma istifham-ı inkârî ile söylenen ﺍَﻧُﺆْﻣِﻦُ lafzında ise, münafıkların cehl-i mürekkeb içindeki temerrüdlerinin şiddetine işarettir. Güya ki onlar istifham suretiyle derler: "Ey nasihatçı! Vicdanına müracaat eyle; acaba bizi reddedebilecek bir insafın olur mu?!.

Sonra, ﻗَﻠُﻮٓﺍ nun müteallıkında (alakalılığında) "üç vecih" bulunmaktadır. Bu vecihler birbirine mürettebdir. Yani sıra ve tertib ile birbirine bağlıdırlar. Yani ki; ilk önce, ﻗَﻠُﻮٓﺍ ile kendi nefislerine dediler. Sonra, ebna-yı cinsi olan insanlara, (Yani, akraba, taallukat, aşiret ve kabilelerine) dediler. Sonra da mürşidlerine dediler. Bu hal ise, bir nasihatçinin nasihata muhtaç kimselere nasihat ettiğinde; bütün nasihat edilenlerin kârıdır ki; nasihatı dinledikten sonra, ilk önce kendi nefsiyle müşavere etsin.. Sonra ebna-yı cinsi olan sair insanlarla etsin.. Ve sonra da, muhakemelerinin neticesini alır, gelir sana müracaat eder.

İşte buna göre, münafıklara herhangi bir öğüt, bir söz söylendiğinde; ilk olarak bozuk olan kalplerine ve mütefessih olan vicdanlarına müracaat ederler. Kalb ve vicdanları ise, bozuk olduğundan, o nasihatlı söze karşı red ve inkâr işaretini vererek; ﻗَﻠُﻮٓﺍ ile zamirlerindekine, yani kalblerinin içindekine iki tercüman olarak: "Biz şu sefihlerin iman ettikleri gibi mi iman edeceğiz?" diye ağızlarından dışarı fırlar.

Sonra, ifsad nazarıyla, hemfikirleri olan ihvanlarına, arkadaşlarına müracaat ettiler.. onlar da inkâr ile redd işaretini verince; bu defa kendi aralarında söyleştikleri söz ve muhaverelerine yapışıp kalırlar.. Ve daha sonra da, safsatalı i'tizar tarikiyle nasihatciye dönerek müşağaba içinde, yani: Kalben inkâr, zahirde beyan-ı özr edasıyla dediler ki: "Şu iman etmiş kimselerle aramızda bir fark vardır, biz onlarla mukayese edilemeyiz. Zira mü'minler fukara sınıfından oldukları için, dini ve diyaneti kabule mecbur ve muztarr kalmış kimseler olduklarından, onların diyanetteki şiddetli takvaları ve zühd ve tasavvufları bir iztırar neticesidir. Amma bizler; izzet, şeref ve rütbe sahibi kimseleriz. Böylece, gurûrun hükmüyle nasihatciyi (sözde) insafına havale ederler. Hile ve hüd' a hükmü ile de, iki lisanlı bir söz konuşurlar. Yani: "Ey bizi doğru yola irşad etmeye çalışan mürşid! Bizi sefihler güruhu olarak zannetme! Hem bizler nazarınızda sefihler gibi görünemeyiz. Belki bizler seçkin ve halis mü'minlerin yaptıklarını yapıyoruz" derler. Halbuki bunların batınlarındaki muradları ise şöyle: "Bizler, şu fukara olan mü'minler gibi olamayız. Çünkü onların bizim nazarımızda bir değerleri yoktur." Demek ki şu ﻗَﻠُﻮٓﺍ onların fesadlarına, ifsadlarına, gururlarına ve münafıklıklarına hafî bir remiz vardır.

Amma ﻛَﻤَٓﺎ ﺍٰﻣَﻦَ ﺍﻟﺴُّﻔَﻬَﺎﺀُ cümlesindeki mana, (münafıklar tarafından söylenip geldiğine binaen, şöyle değerlendirilebilir.) Yani: "Siz ey mü'minler! Kâmil insanlar diye zannettiğiniz kimseler; bizim nazarımızda çokluklarıyla beraber, zelil ve fakirler olup, din ve diyanete mecburen girmiş kimselerdir. Bunların her birisi de, kavm ve milletlerinin sefihleridir."

İşte, onların bu (batıl) da'valarındaki kıyasta, kıyas-ı maal-fârıkla bir fark {[*]: Bu kıyastaki fark şöyle olabilir: Münafıklar kendilerini zengin ve rütbe sahibi havas zannedip; karşılarındaki mü'minleri ise fakir, zelil ve perişan addetmeleridir. Halbuki kaziyye ise, hakikat olarak tam bunun aksidir ki, metinde izahı yapılmıştır. -Mütercim-} vardır. O da şuna işaret eder ki; İslâmiyet biçarelerin sığınağı, fakirlerin melcei, kuvvetin değil hakkın hamîsi, hakikatın muhafızı, gurûr'un mani'i ve tekebbürün kami'idir, kahredicisidir ki, kemal'in büyüklüğün ve şerefin ölçüsü de yalnız budur ve böyledir.

Hem o kıyastaki farkta, nifakın sebebi, ekseriyetle gurur ve tekebbür olduğuna bir işaret vermektedir.

Nasıl ki

ﻭَﻣَﺎ ﻧَﺮٰﻳﻚَ ﺍﺗَّﺒَﻌَﻚَ اِلَّا ﺍﻟَّﺬ۪ﻳﻦَ ﻫُﻢْ ﺍَﺭَﺍﺫِﻟُﻨَﺎ ﺑَﺎﺩِﻯ ﺍﻟﺮَّﺍْﻱِ

{[*]: Hûd Sûresi, ayet: 27 Meali: Bizler seni kendimiz gibi bir beşer, sana tabi' olmuş olanları da perişan, biçare, fakir ve rey'den yoksun kimseler olarak görüyoruz." -Mütercim-}ayeti bu hakikatı tefsir etmektedir.

Hem yine o farklı kıyasta, şöyle gizli bir işarette vardır ki; İslâmiyet hiçbir zaman ehl-i dünyanın elinde ve ehl-i câh ve makam sahipleri yedinde tahakküm ve tegallübün vesilesi olmamış ve olmayacakdır da. Belki İslâmiyet, sair dinlere muhalif olarak, (Yani sair dinlerin bir kısım mensuplarının, o dini kendi enaniyet ve sultalarına alet etmeleri hilafına) ehl-i fakr ve zaruretin ellerinde daima hakkı ihkak vasıtası olmuştur. Evet, tarih bu hakikata alenen şehadet etmektedir.

Amma اَلَٓا ﺍِﻧَّﻬُﻢْ ﻫُﻢُ ﺍﻟﺴُّﻔَﻬَٓﺎﺀُ cümlesine gelince, bil ki: Kur'an-ı Hakîmin nifaka karşı gösterdiği şiddetler ve onun hakkında yaptığı teşni'leri fazlaca ileri sürmesindeki sebep; İslâm aleminin ekser bela ve musibetlerinin kaynağı nifağın nevilerinden gelmesindendir. Hem sonra tenbih ve îkazda kullanılan اَلَٓا lafzı, münafıkların sefihliklerini herkesin başı üstünde tutup teşhir etmek ve umumun fikrini onların sefahetleri üstünde şahit tutmak içindir. Hem اَلَٓا nın bu makama göre asıl manası, "bilmiyor musunuz ki onlar süfehadır. Yani ki; bunu böyle biliniz" dir.

Sonra, burada ﺍِﻧَّﻬُﻢْ deki ﺍِﻥَّ mezkûr hakikatın ayinesi ve ona götüren vesilesidir. Adete şu ﺍِﻥَّ lisan-ı remziyle der ki: "Hakikata müracaat ediniz, ta onların zahirî safsatalarının asılsızlığını bilesiniz.

Sonra, ﻫُﻢْ lafzı da hasrı ifade eder ki; münafıkların kendi nefislerini temize çıkararak tebrie etmelerini red ve ﻛَﻤَٓﺎ ﺍٰﻣَﻨَﺎ ﻟﺴُّﻔَﻬَٓﺎﺀُ ile işaret ettikleri, mü'min insanlara sefihlik isnad etmelerini def' etmek içindir. Yani, ayet der ki: "Asıl sefih ve ahmak odur ki; hevesat ve fanî keyfini ve onun lezzetlerini terk ile, bir bakî hayatı satın almak yerine; gurur, garaz ve fanî lezzet ve hasis menfaat yolunda ahireti terk edip bırakandır.." Ve sonra ﺍﻟﺴُّﻔَﻬَٓﺎﺀُ deki lam-ı tarif olan elif ve lam ise, hükmü ta'rif etmek içindir. Yani: Onların sefih kimseler olduğu ma'lumdur diye.. fakat aynı zamanda o "elif ve lam" kemal içindir, ki şayet sefaheti ta'rif etmek için "kemal" tabirini kullanmak caiz olursa; "münafıklarda olan sefihlik kemaliyle bulunmaktadır" demek için olur.

Amma ﻭَﻟٰﻜِﻦْ لاٰيَعْلَمُونَ cümlesinde ise, "üç işaret" bulunmaktadır:

Birisi: Hakkı batıldan ayırmak; ve mü'minlerin mesleğini münafıkların mesleğinden tefrik etmek için - onların ifsad ve fitnelerinin hilafına olarak- elbetteki bir fikir ve ilme ihtiyaç vardır. Amma, münafıkların fitne ve fesad üzerine kurulu olan mesleklerinin şenaati ise, zahir ve âşikâre olup, az bir şuuru olan dahi onu hissedebilir demektedir. Bunu içindir ki bunu, önceki ayetin sonu olan ﻭَﻟٰﻜِﻦْ لَايَشْعُرُونَ cümlesine zeyl kılmıştır.

İkincisi: Bilmiş ol ki; لَايَعْلَموُنَ ve emsali olan ayetlerin fasılalarında (duraklarında) Kur'an-ı Hakîm لاٰ ﻳَﻌْﻘِﻠﻮُﻥَ ve لاٰ ﻳَﺘَﻔَﻜَّﺮُﻭﻥَ ve لاٰ ﻳَﺘَﺬَﻛَّﺮُﻭﻥَ ve saireleri çokça zikretmiştir. Bu ise, işaret etmektedir ki: İslâmiyet, akıl ve hikmet ve ilim üzerine müessestir. Taklid ve taassub üstüne kurulu olan sair dinler gibi değildir. O halde, her akl-ı selim sahibinin İslâmiyeti kabul etmesi gerektir ve öylesi selim bir aklın şanı ve kârı da budur.. Ve bu işarette başka bir yerde zikrettiğim - mühim bir müjde ve büyük bir beşaret {[*]: Herhalde bu müjde "İşarat-ül İ'cazdan evvel te'lif edilmiş olan "Muhakemat" ve "Hutbe-i Şamiye"deki beşaretlerdir. -Mütercim-} bulunmaktadır.

Üçüncüsü: Münafıklardan yüz çevirmeye ve onları nazar-ı ehemmiyete almamaya işarettir. Yani: Onlara nasihatın artık bir faidesi yoktur. Zira onlar kendi câhilliklerini, bilmezliklerini tanımıyorlar ki, izalesi için çare arasınlar.

* * *

ﻭَﺍِﺫَﺍ ﻟَﻘُﻮﺍ ﺍﻟَّﺬﻳ۪ﻦَ ﺍٰﻣَﻨُﻮﺍ ﻗَﺎﻟُﻮﺍ ﺍٰﻣَﻨَّﺎ ﻭَﺍِﺫَﺍ ﺧَﻠَﻮْﺍ ﺍِﻟٰﻲ ﺷَﻴَﺎﻃِﻴﻨِﻬِﻢْ ﻗَﺎﻟُﻮ ﺍِﻧَّﺎ ﻣَﻌَﻜُﻢْ ﺍِﻧَّﻤَﺎ ﻧَﺤْﻦُ ﻣُﺴْﺘَﻬْﺬِﺅُﻥَ ٭ ﺍَﻟﻠَّﻪُ ﻳَﺴْﺘَﻬْﺰِﺉُ ﺑِﻬِﻢْ ﻭَﻳَﻤُﺪُّﻫُﻢْ ﻓ۪ﻲ ﻃُﻐْﻴَﺎﻧِﻬِﻢْ ﻳَﻌْﻤَﻬُﻮﻥَ ٭

Bakara/14, 15

Ey aziz bilmiş ol ki: Şu ayetin meali, evelki ayetin veya ayetlerin mealiyle olan nazm ve diziliş vechi ise; münafıkların "Dördüncü cinayetlerini" ona atfedip irtibatlandırmasıdır. Yani, üstte bahsi geçen, mü'minlere sefillik isnad etmeleri yanında, fesad ve ifsad çıkarmaları cinayetlerine; istihza ve istihfaf cinayetlerini de atfeylemesi ve eklemesidir.

Amma bu ayetin (iki ayetin) kendi cümleleri arasındaki irtibat, nazm ve ve diziliş vechi ise, şudur ki: Nasıl elemler, kederler ve üzüntülere karşı iman, (yani Allahın vücûb-u vücûd, vahdaniyet ve kudretine iman) bir nokta-ı istinaddır. Aynı zamanda iman; emel, arzu ve beklentiler için de bir nokta-ı istimdaddır. Buna göre, imanın hakikî üç hasiyeti olduğu anlaşılmaktadır.

Birinci Hasiyet: Nokta-ı istinaddan neş'et edip gelen izzet-i nefistir. İzzet-i nefsin şe'ni de, tezellüle adem-i tenezzüldür. (Zira, tahkiki bir iman ile Allah'a dayanan bir kimsenin, tezellül gösterme noktasında kimseye minneti kalmaz.)

İkinci Hasiyet: İmandaki şefkattir ki şeni, adem-i tezlil ve tahkirdir. Yani: Başkasını zelil kılmamak, aşağı görüp hakaret etmemektir.

Üçüncü Hasiyet: Hakikatlere karşı hürmetkar davranmak ve kıymetlerini tanıyıp bilmektir. Zira, yüksek değere sahip hakikatdar bir şeyin yanında ve içinde elbette ve herhalde yekta bir cevherin bulunması gerek.. Onun kıymetini tanıyıp bilmekle beraber, o hakikatı hafife almamaktır. Çünkü hakikatın kendisi yüce bir değerdir ve öyle olmalıdır.

İşte, imanın şu hasiyetleri gibi; onun zıddı olan nifakın da, üç hasis karakteri vardır. İşte onlar da şunlardır: 1- Zillet-i nefis.. 2- İfsad etme meyli.. 3- Başkalarını tahkir ile gururlanma...

Ey arkadaş! Bunları iyice anladı isen, şunu da bil ki: Nifak, katiyyen nefsin zilletini doğurur. Bu da tezellülü (yani ufak bir menfaat, küçük bir korku ile alçalıp zelil olmayı netice verir. Bu ise, bunların kaynağı olan riyaya saplandırır. Riya ise, müdahene, yağcılık ve yaltaklanmadır.. O ise yalancılıktır. İşte Kur'an-ı Hakîm mezkûr manalara

ﻭَﺍِﺫَﺍ ﻟَﻘُﻮﺍ ﺍﻟَّﺬﻳ۪ﻦَ ﺍٰﻣَﻨُﻮﺍ ﻗَﺎﻟُﻮﺍ ﺍٰﻣَﻦَّ

kavliyle işaret eylemiştir. Yani münafıklar, mü'minlerle karşılaştıklarında, "Biz de iman etmişiz. ilh.." derler.

Sonra, vakta ki nifak, kalbi ifsad eyler ve kalbin bozulmasının sebebidir; elbetteki rûhun yetimliğini, yani: Kimsesizlik, sahibsizlik, hamisizlik ve mâliksizliğini netice vermektedir. Bundan da elbetteki havf, korku duyma doğacaktır. Korku da içindekini gizletmeye ve onu perdelemeye sürükler. İşte bu hakikata da, ayet ﻭَﺍِﺫَﺍ ﺧَﻠَﻮْﺍ lafzıyla işaret etmiştir. (Yani: Münafıklar kendi şeytanlarına gidip, başbaşa kaldıkları zaman derler ki; biz kat'iyyen sizinle beraberiz.)

Hem sonra, madem ki münafıklık, kati'-ur-rahmdır. Yani: Sıla-ı rahmi kesiyor, koparıyor. Bu kat' ve kopukluk ise, şefkati izale eylemektedir. Yani, kalbden şefkati siliyor, gideriyor. Şefkatin zevali durumunda ise, ifsad ve bozgunculuğu netice vermektedir. İfsad ise, fitnedir. Fitne dahi hainliktir. Bu da zaafı netice verir. Zaaf ise, sahibini bir kuvvete ve dayanağa iltica ettirir. İşte ayet bu hakikata ﺍِﻟَﻲ ﺷَﻴَﺎﻃِﻴﻨِﻬِﻢْ lafzıyla işaret eylemiştir. (Yani ayet demiyor: ﺑِﺸَﻴَﻄِﻴﻨِﻬِﻢْ (şeytanlarıyla birlikte olduklarında.) Belki ﺍِﻟَﻲ ﺷَﻴَﺎﻃِﻴﻨِﻬِﻢْ (Şeytanlarına gidip başbaşa kaldıklarında) diyor. İşte buna göre; ayet, münafıkların istinadgâhları, büyük şeytanlar olan reislerine gidip iltica ettiklerini ifade etmektedir.

Ve sonra, madem ki nifak, tereddütlü bir cehalettir. İşte bu tereddüd; tabiatın, yani hal ve vaziyetin tezebzübünü netice vermektedir. Yani: Ne ona, ne de buna tam inanmama ve iki şeyin, halin ortasında muallak kalmayı netice veriyor. Bu hal ise, bir sebatsızlıktır, o da mesleksizliktir. O da emniyetsizliktir. (Yani, kendi kendilerine karşı emniyetsizliği doğurur.) Ve bu da, onları reisleri karşısında ahd ve vaadlerini tazelemeye zorlamaktadır. İşte ayet, şu birbirine ekli silsileye ﻗَﺎﻟُﻮ ﺍِﻧَّﺎﻣَﻌَﻜُﻢْ lafzıyla işaret etmiştir. Yani: Münafıklar, şeytan reisleriyle her buluştuklarında: "biz sizinle beraberiz" demeye icbar eylemektedir.

Ve sonra münafıklar, şeytan reisleriyle buluştukları her defasında, özr ve mazeret beyan etmeye mecbur kaldıkları için; nefis ve kalblerinin hafifliğinden dolayı, hakikatı, gerçeği hafife almaya başladılar.. Ve kendileri nifakla kıymetsizleştikleri için, galî ve pek behadar ve çok değerli hakikatleri ucuza indirdiler.. Ve yüce değerlere, âlî hakikatlere, kendilerinin dûn himmetliklerinden ve zaifliklerinden neş'et eden gurur ile ihanet eylediler. İşte Kur'an dahi bu makamda münafıkların vaziyetini ibraz etmek için:

ﻗَﺎﻟُﻮﺍ ﺍِﻧَّﻤَﺎ ﻧَﺤْﻦُ ﻣُﺴْﺘَﻬْﺬِﺅُﻥَ

ifadesiyle işaret eylemiştir.

Ve bundan sonra da; dinleyici, kelamın akış ve dökülüşünden; acaba mü'minler, münafıkları cinayetlerine mukabil nasıl cevap verdiklerine intizarda iken, gördü ki; Allah (C. C.) mü'minlere bedel, şerefliliklerine işaret ederek mukabelede bulundu.. Ve o mukabele içinde; münafıkların yaptıkları istihzalarına Allahın onları -yüzlerine çarparak- verdiği ve vereceği ceza karşısında hiç hükmünde olduğuna remzediyor gördü. Aynı zamanda, Cenab-ı Allah onların ahmaklıklarına ve zecr edilip reddedildiklerine îma da bulunduğunu anladı. İşte acaba nasıl ve ne suretle istihzaya alınabilir o kimseler ki, Allah (c.c) onların hâmîsi, koruyucusu ola?..!

Evet, Cenab-ı Hak Teala ﺍَﻟﻠَّﻪُ ﻳَﺴْﺘَﻬْﺰِﺉُ ﺑِﻬِﻢْ diyerek onlara cevap vermiştir. Yani münafıkların mü'minleri istihzaya almalarına karşılık, Allah da, onları en şiddetli bir ceza ile ikab'a çarptırdı ki, o da Allah'ın onları alaya almasıdır. Yani: Onları dünyada ve ahirettte istihfaf ve istihzaya alır bir surette bir ceza ile; ayrıca da, ardısıra gelip tazelenen bir gazap ve taarruzla mukabelede bulunmak tarzında cezalandırmıştır.

Ayrıca, şu onbeşinci ayetin ahiri olan

ﻭَﻳَﻤُﺪُّﻫُﻢْ ﻓ۪ﻲ ﻃُﻐْﻴَﺎﻧِﻬِﻢْ ﻳَﻌْﻤَﻬُﻮﻥَ

cümlesi ise, istihzalarına mukabil, istihza tarzı ve üslubu ile verilen cezanın bir keşfi, tafsili ve bir tasviridir ki, mealiyle diyor: "Onları, haddi tecavüz eden tuğyanları içinde mütehayyir, sergerdan bir tarzda mehil vererek bıraktı."

Amma üzerinde olduğumuz şu iki ayetten birincisinin tek tek bütün cümlelerinin heyetlerindeki nazm ve diziliş âhenklerinin yönü ise, bil ki

ﻭَﺍِﺫَﺍ ﻟَﻘُﻮﺍ ﺍﻟَّﺬﻳ۪ﻦَ ﺍٰﻣَﻨُﻮﺍ ﻗَﺎﻟُﻮﺍ ﺍٰﻣَﻦَّ

cümlesi (meali: Münafıklar mü'minlerle karşılaştıklarında: "Biz iman etmişiz" dediler, derler) Onların müdahene ve iki yüzlülükleri hakkında sevk-i kelam etmiştir. Evet, ayetin bu cümlesinin başındaki ﺍِﺫَﺍ kelimesi, münafıkların şu fiilleri; cezm, kararlılık ve bilerek yaptıklarına bir îmadır. Yani ki; münafıklar mü'minlerle karşılaşma işini planlı, bilerek azmedip yapmışlardır. Zaten ﻟَﻘُﻮﺍ lafzında, onların belli yollarda, herkesin görebileceği yerlerde mü'minlerle tesadüf edip karşılaşmak için amden hareket ettiklerini îma etmektedir.

Ve ﺍَﻟْﻤُﺆْﻣِﻨ۪ﻴﻦَ kelimesi yerine ﺍﻟَّﺬﻳ۪ﻦَ ﺍٰﻣَﻨُﻮﺍ cümlesi ihtiyar edilmesinde; münafıkların mü'minlerle birlikte iş ve ticaretlere mübaşeret ettiklerine ve her zaman temasları olduğuna işarettir. Hem de onların mü'minlerle olan temas ve bağlantıları iman sıfatı itibariyle olduğuna; (Yani, onlar da kendilerini nifak içinde mü'min göstermeleri) ayrıca, mü'minlerin birçok evsafı içerisinde medar-ı nazar olan yalnız iman sıfatları olduğuna da işaret eyler.

ﻗَﺎﻟُﻮﺍ lafzı ise, onların iç mahiyetleri hakkında şöyle telvih eder ki; onlar kalblerinin içindekini çıkararak değil, sadece ağızlarıyla telaffuz ediyorlar. Hem onların ﻗَﺎﻟُﻮﺍ ile (yani dediler, derler) ifade edilen sözleri; yalnız riya, yaltaklanma, töhmeti def' ve mü'minlerden gelebilecek menfaatleri celbetmeğe ve ayrıca mü'minlerin hususi ve mühim sırlarına ittila' peyda etmeye bakan hırslarına da işaret etmektedir.

Hem makamın iktizasına göre, bir te'kid ve takviyeyi icap edip isterken, te'kidsiz tarzda (yani mesela, ﺍِﻧَّﻨﺎ ﺍٰﻣَﻦَّ gibi bir te'kidi getirmeden) sadece, ﺍٰﻣَﻨَّﺎ lafzıyla iktifa edilmesinde, hem bunu fiili cümle olarak irad etmesinde şöyle bir işaret vermektedir ki; münafıkların kalblerinde teşvik edici bir hal ve tahrik edici bir aşk yoktur ki, sözlerinde şiddet, ciddiyet ve muhkemlik bulunsun. Hem yine te'kidin terkinde, kendi üzerlerindeki töhmeti def' etmeyi şiddetle istediklerine de bir îma vardır. Güya lisan-ı halleri mü'minlere derler ki: "Sizin, bizim hakkımızdaki inkârınız ve şüphelenip kabulde tereddüdünüz yerinde bir iş değil; adem, yok menzilesinde bir davranıştır. Zira bizler töhmet altında bulundurulmağa müstehak kimseler değiliz.

Hem yine ﺍٰﻣَﻨَّﺎ lafzındaki te'kidsizlikte şöyle bir remiz de vardır ki; münafıkların ﺍٰﻣَﻨَّﺎ larında eğer te'kid bulunmuş olsa idi bile, yine de mü'minlerin yanında kendilerini revaçlandırmayacaktı. Keza, adem-i te'kidde şöyle bir lemh, yani ince ve hafif bir işaret bulunuyor ki; münafıkların yalanları üzerindeki şu ince ve zaif perde, şiddetli bir sarsıntı geçirirse, hemen yırtılacak ve parçalanacaktır.

Keza, cümlenin fiilîliği de şöyle bir işaret veriyor ki münafıkların imanda sebat ve devamı da'va etmeleri mümkün değildir. Belki onların şu tasannu'lu, yapmacık imanlarındaki garaz ve maksadları, sadece mü'minlerin dünyevî bazı menfaatlerinde müşterek olmak; ve zahirde iman etmiş görünerek, mü'minlerin içlerine hulül edip esrarlarına muttali olmaktır.

Amma

ﻭَﺍِﺫَﺍ ﺧَﻠَﻮْﺍ ﺍِﻟَﻲ ﺷَﻴَﺎﻃِﻴﻨِﻬِﻢْ ﻗَﺎﻟُﻮ ﺍِﻧَّﺎﻣَﻌَﻜُﻢْ

cümlesindeki ﻭَﺍِﺫَﺍ nın toparlayıcısı olan "vav"ı ise, îma ediyor ki; şu kelam, münafıkların mesleksizliklerini beyan sadedinde sevk-i kelam ederken; evvelki cümledeki ile bunda iki şartiye cümlesinin ﺍِﺫَﺍ ları ile; onların mufassal ve açık tezebzüblerinin, yani ne orada ne de burada olmaya tereddütlerinin beyanı içinde siyaklandırılmıştır. Hem bu ﺍِﺫَﺍ daki cezmiyet, yani kararlılık vaziyeti ise: Münafıklar, fesad ve ifsadın hükmüyle - mutmain olmadıkları halde- bir tarafa sığınmayı zarurî bir iş gördüklerine remzeder. Ve ﺧَﻠَﻮْﺍ lafzı da; onlar hiyanetin hükmü ile, hep korku hissettikleri gibi; bu korkunun da hükmüyle, gizlenme ve istitara bürünme kılığına girmektedir.

Hem ﺧَﻠَﻮْﺍ ﺍِﻟَﻲ ﺷَﻴَﺎﻃِﻴﻨِﻬِﻢْ cümlesinde ﻣَﻊَ yerine ﺍِﻟٰﻲ nın getirilmesi, -ki ﺧَﻠَﻮْﺍ un münasibi ﻣَﻊَ iken- işaret eder ki; münafıklar acz ve za'fın hükmüyle bir tarafa sığınmayı çare görüyorlar. Ve aynı zamanda ﺧَﻠَﻮْﺍ lafzı, münafıkların fitne ve fesad hükmü ile de, mü'minlerin esrarını alıp kâfirlere sızdırma ve ulaştırma işini yapıyor ve görüyorlar diye işaret vermektedir.

Ve ﺍِﻟَﻲ ﺷَﻴَﺎﻃِﻴﻨِﻬِﻢْ deki ﺷَﻴَﺎﻃ۪ﻴﻦِ lafzı da, münafıkların reisleri şeytanlar gibi gizlenerek, bunlara vesvese verme işini yürüttüklerine; ve bu şeytan reisler şeytanlar kadar zarar verdiklerine; ve aynı zamanda bunlar şeytanın mezhebi üzerinde olup, şerden başka bir şey düşünmediklerine işaret vermektedir diye haber verir.

Amma ﻗَﺎﻟُﻮ ﺍِﻧَّﺎﻣَﻌَﻜُﻢْ de: Münafıkların, şeytan olan reisleriyle yalnız kaldıklarında; iman ve İslâmiyetten uzak olduklarına dair o reislere ahdü vaad ile tebrie-i zimmette bulunduklarına, (Yani: Kendilerini reisleri yanında temyize çıkardıkların ve habis olan arkadaşlarına karşı da sık sık ahd ü vaadlerini tazelendirdiklerine, hem mesleklerinde sabit-kadem olduklarına işaret eden ve bu mezkûr manalara sevkedip götüren şu cümleye bak ki; ayetin başındaki

ﻭَﺍِﺫَﺍ ﻟَﻘُﻮﺍ ﺍﻟَّﺬﻳ۪ﻦَ ﺍٰﻣَﻨُﻮﺍ ﻗَﺎﻟُﻮﺍ ﺍٰﻣَﻨَّﺎ

cümlesinde ﻗَﺎﻟُﻮﺍ ﺍٰﻣَﻨَّﺎ yı örtülü tarzda te'kidsiz bırakması.. Amma burada ise; münekkersiz, yani saklı, örtülü değil, apaçık te'kid etmiş olması mezkûr ma'naları ile birlikte; orada, yani mü'minlerle karşılaştılarında tekidsiz olarak sadece ﻗَﺎﻟُﻮﺍ ﺍٰﻣَﻨَّﺎ sözünü söyleyenlerin kalblerinde herhangi tahrik edici bir iştiyakın bulunmadığına; amma burada, şeytan reisleriyle buluştuklarında ise, te'kidli olarak ﻗَﺎﻟُﻮ ﺍِﻧَّﺎﻣَﻌَﻜُﻢْ (Biz kat'i ve şeksiz sizinleyiz dediler) olan sözlerinde şevk ve iştiyakın bulunduğuna işaret ve delalet etmektedir.

Hem burada bu cümlenin ismîliği orada ise o cümlenin fiilîliği vaziyeti de; çünki burada şeytan reisleriyle buluşduklarında, maksud olan şey, şübüt ve devam olduğu; orada ise hudûs, yani imanı ihdas etmek olduğu içindir. Yani imanları olmadığı halde, imanlı olduklarını söyleyip bildirmek içindir.

Amma ﺍِﻧَّﻤَﺎ ﻧَﺤْﻦُ ﻣُﺴْﺘَﻬْﺬِﺅُﻥَ cümlesinin makabli olan cümle ile atfedilmediğini de bilesin. Zira belagat fenninde mevsûleler, yani bitiştirici edatlar; ya son derece ittisal ve bitişiklik arasında, ya da inkita' ve kopukluk mabeyninde tevassutla (arabuluculukla) iş yaparlar. Bununla beraber, bu cümle; bir cihette üstteki cümlenin bedeli, bir yandan da onu te'kid edicisidir. İşte bu iki vaziyet ise, ittisalin kemalindendir. Amma başka bir cihette de, mukadder bir sualin cevabıdır.. Ve bu da cevabın haberliliği, sualinde inşaîliği hasebiyle inkita'ın kemali olmuş olur. Amma bundaki te'kid vechi ise -ki bedellik vaziyetini de yaklaştırıyor. - Budur ki, meal ve fiilî hal itibariyle, hakka ve onun ehline ihanet etmek, dolayısıyla batılı ve onun ehlini ta'zim eylemek çıkar ki, ﺍِﻧَّﺎﻣَﻌَﻜُﻢْ (kesinlikle biz sizinleyiz)in meali olur.

Amma mukadder suâle verilmiş cevaplılığın vechi de şöyledir ki: Onların şeytanları (münafıkların reisleri) kendilerine derler ki: "Eğer siz bizimle beraber iseniz ve bizim mesleğimizde iseniz: Şu mü'minler tarzındaki hareketiniz ve onlar gibi görünmenizin hali nedir? Bu vaziyette ya mü'minlerin mezhebindesiniz, ya da mezhepsizsiniz!" Buna karşı münafıklar, kendi şeytan olan reislerine özür beyan ederek ﺍِﻧَّﻤَﺎ ﻧَﺤْﻦُ ﻣُﺴْﺘَﻬْﺰِﺅُﻥَ deyip, kendilerinin İslâmın herhangi bir şeyine dahil olmadıklarını tasrih eyleyip cevap verdiler. Ayrıca ﺍِﻧَّﻤَﺎ nın hasrıyle de; kendilerinin bilinen bir mezhepsizlik içersinde mütezebzib, mütereddid bir halde bulunmadıklarına işaret eylemişlerdir. Ve ﻣُﺴْﺘَﻬْﺰِﺅُﻥَ nin ismiye cümlesiyle getirilmiş olması, münafıkların şe'ni ve baş sıfatı istihza olduğunu; o ise, onların fiil ve sözleri ciddî, hakikatli bir şey olmadığını göstermektedir.

Amma ﺍَﻟﻠَّﻪُ ﻳَﺴْﺘَﻬْﺰِﺉُ ﺑِﻬِﻢْ (Yani: Allah-ü Teala da onlarla istihza eylemektedir) cümlesine gelince; bu da geçmiş cümlelerle bitiştirilmemiş, tam bir fasıla ile ayrı tutulmuştur. Şayet bu cümle sabık cümlelerle atfı yapılmış olsaydı, ya ﺍِﻧَّﻤَﺎ ﻧَﺤْﻦُ ﻣُﺴْﺘَﻬْﺰِﺅُﻥَ ile bağlantılı olmuş olurdu, ki o durumda ﺍِﻧَّﺎﻣَﻌَﻜُﻢْ ün bir te'kidi olması iktiza etmiş olurdu..

Veyahud ﻗَﺎﻟُﻮ ya ma'tuf olurdu ki; bu dahi, münafıkların kendi şeytan reisleri ile buluştukları bir halvet vakti ile kayıtlı olmasını lazım kılardı. Halbuki ise, Allah'ın onlarla olan istihzası devamlıdır.. Veyahutta bu cümle ﺍِﺫَﺍ ﺧَﻠَﻮْﺍ e atf olurdu ki, mütezebzib olan sıfatlarının bir tetimmesi olmaklığını iktiza eylerdi.. Ya da ﺍِﺫَﺍ ﻟَﻘُﻮﺍ ile sılası olacaktı ki, bu da üstteki iki cümlenin ifade ettkleri iki garazdan birisi olmasını istilzam eylerdi. Oysa; birinci garaz ve maksad, amelin ya işin; ikincisi de, cezanın (vasfı ne ise) karşılığı, beyanı içindirler. O halde ise, levazım batıl olduğundan, vasl da sahih olmaz.. Ve netice olarak: Bir mukadder sualin cevabı olan müstenifeden gayrı bir şey kalmış olmaz. Sonra, bu istinafta da ayrı bir îma ve bir remiz vardır ki; münafıkların şenaat ve cinayetleri öyle bir dereceye varmıştır ki; onu gören her bir dinleyicinin ruhu şöyle bir suali sormaya mecbur bırakmaktadır ki: "ameli, işi böyle olanın cezası nasıl olacak?."

Daha sonra, münafıkların mü'minleri istihzaya alan hakaret-âmiz sözlerini dinleyen sami'in zihni, mü'minlerin de bunlara karşı mukabelelerini işitip almak beklerken, ayetin iftitahı, açılışı "Allah" lafzıyla olmuş olmasında; mü'minleri teşrif etmeye, şereflerini muhafaza altına alarak ilan etmeye ve onlara Allah'ın terahhum ve şefkatini yâr ve yardımcı kılmaya işaret vardır.. Ve böylece mü'minlere bedel, Allah (c.c) onlara mukabele etmiş oluyor. Ayrıca bunda, münafıkları o kabih, çirkin fiillerinden zecredip uzaklaştırmak istediğine de bir ima vardır. Evet, istinadgâhları allamül- ğuyuba olanlar, elbetteki istihzaya alınmaz ve alınmamalı!

Hem yine ﺍَﻟﻠَّﻪُ ﻳَﺴْﺘَﻬْﺰِﺉُ de, münafıkların alay ve istihzalarının tekarrur etmesine ehemmiyet verilmediğine ve nazar-ı itibara alınmadığına îma da vardır. Zira münafıkların istihzaları, kendilerine verilmiş ve verilecek olan cezalarına nisbetle hiç hükmündedir.

Sonra, Allah ü Tealanın münafıklarla olan "şiddetli azaplar verme" ta'bir ve ifadesini istihza üslûbu ile alması -zahiren onun şe'n-i uluhiyetine muvafık görülmemekle beraber- istihza ile tabir etmiş olmasında; sohbette bir müşakelet olduğuna işarettir. (Yani, sanki karşılıklı konuşmaların aynı cinsten olduğuna ve birbirine benziyen ifadelerin kullanıldığı işarettir.) Hem dahi istihza ile cezalandırma vaziyeti ima ediyor ki; bu şiddetli ceza {[*]: Evet, istihza ile ceza şiddetlidir. Zira sen birisini yere yatırmış ellerini ve ayaklarını bağlamış kamçılıyorsun. Kamçılarken de kahkahalar atıp, mezhebin nasıldır diye istihzaya alsan; işte o zaman o adam için en şiddetli bir ceza olmuş olur. -Mütercim-} onların istihzalarının cezasıdır, neticesidir, gereği ve lazımıdır. Bununla berber, burada asıl murad, istihzalarına karşı istihzanın lazımıdır. Yani, onları istihza ile tahkirdir.. Ve keza onların faydasız, (mü'minlere de zararsız) istihzaları, Allah-ü Tealanın aynı tarz ve aynı üslupla istihzalarını kendilerine celbetmekle, onlara pek zararlı düştüğüne remzetmek içindir. Bunun örneği: Tıpkı birisinin, seni istihzaya aldığını zan ettiği vakitte, bir de görürsün ki, istihza eden deli gibi birisidir. O vakit sen de istersin ki, bir şetim ile de olsa, seninle konuşuversin, ta ki ona gülüp eğlenesin Demek ki, onun seninle olan istihzası senin onunla olan istihzan gibidir.

Sonra ﻳَﺴْﺘَﻬْﺰِﺉُ de bir mudari' vardır. (Yani, hali ve istikbali içine alan "istihza eder, ediyor" mudarii) Bunun sabıkında, önceki ayette ise, ﻣُﺴْﺘَﻬْﺰِﺅُﻥَ dir, ism-i fail ile gelmiştir. Bu ise şuna işarettir ki: Allahu Teala'nın şiddetli cezaları ve tahkiratı hep üzerlerinde tazelenmektir ki, elem ve acıyı iyi hissetsinler ve onunla tam müteessir olsunlar. Çünkü, aynı tarz ve yeknesak üzere devam eden bir şeyin gittikçe te'siri azalır, belki de bazen yok olur. Bu manayı ifade için denilmiştir ki: "Hissettirmenin, duyurmanın şartı ihtilaftır. Yani, bir biri, ardı sıra değişip tazelenmedir."

Amma

ﻭَﻳَﻤُﺪُّﻫُﻢْ ﻓ۪ﻲ ﻃُﻐْﻴَﺎﻧِﻬِﻢْ ﻳَﻌْﻤَﻬُﻮﻥَ

den çıkan mana şöyle takdir edilebilir ki: Münafıklar dalaletin esbabına tevessül eylediler ve ona yöneldiler ve onu taleb ettiler. Cenab-ı Allah ta, onu onlara verdi. Buna göre, ﻳَﻤُﺪُّ lafzında İ'tizalın görüşünü reddettiğine remiz vardır. Ayrıca, ﻳَﻤُﺪُّ nın tazammun eylediği "istimdat" manası ise, Cebriye'nin de reddine bir îmadır. Yani onlar su-i ihtiyarlarıyla dalalet yolunu ihtiyar eylediler. Aynı zamanda o yolda mühleti uzatmayı da istediler. Cenab-ı Hakîm-i Mutlak da onlara mühlet verdi ve dizginlerini serbest bıraktı.

Keza ﻓ۪ﻲ ﻃُﻐْﻴَﺎﻧِﻬِﻢْ de ise, onların tuğyan ve isyanları ﻫُﻢْ e izafe edilmesinde şöyle bir mana çıkıyor ki; onlara onda, yani o işi ve fiili işlemekte bir ihtiyarları, seçenekleri vardır. Bu ise, şuna remzeder ki: "Biz onu ister istemez mecburî olarak yaptık, işledik" olan özürlerini redetmek içindir. Hem ﻃُﻐْﻴَﺎﻧِﻬِﻢْ deki "tuğyan" kelimesinde şöyle bir işaret de bulunmaktadır ki, der: "Onların zararları sirayet-kârdır, mütecavizdir. Seyl gibi gelir, mehasini garkeyler, boğar.. ve kemalâtın esasını da hedmeyler, yıkar. İş bu vaziyette seylin sürükleyip getirdiği çör-çöpün kara yığınından gayrı orta yerde bir şey kalmamış gibi olur.

Ve ﻳَﻌْﻤَﻬُﻮﻥَ ise; "mütehayyin, sergerdan ve mütereddid kalmış olurlar." Manasını ifade etmektedir. Aynı zamanda, münafıkların bir mesleğinin olmadığına ve muayyen bir kasd ve hedeflerinin bulunmadığına bir işarettir.

* * *

ﺍُﻭﻟٰٓﺌِﻚَ ﺍﻟَّﺬ۪ﻳﻦَ ﺍﺷْﺘَﺮَﻭُﺍ الضَّلَالَةَ ﺑِﺎﻟْﻬُﺪﻱٰ ﻓَﻤَﺎ ﺭَﺑِﺤَﺖْ ﺗِﺠَﺎﺭَﺗُﻬُﻢْ ﻭَﻣَﺎ ﻛَﺎﻧُﻮﺍ ﻣُﻬْﺘَﺪ۪ﻳﻦَ