KUVVE-İ GADABİYENİN MERTEBELERİ
İşârâtü’l-İ‘câz (Abdülkadir Badıllı Tercümesi) · s.54
1- Tefrit mertebesi: "Cebanet"tir ki, hiç korkulmayacak şeylerden de korkar, evham'a kapılır.
2- İfrat mertebesi: "Tehevvür"dür ki; istibdad, tehakkûm ve zulm'ün menşei ve babasıdır.
3- Vasat mertebesi: "Şecaattır ki; aşk u şevk ile İslâmiyet namusunun himayesi (izzet ve şerefinin korunması) ve Kelime-i Tevhid'in yüceltilmesi uğrunda ruh u canını bezledip feda eyler. Ve daha sair teferruatlarını bu misallere kıyas eyle!
İşte, -görüldüğü üzere- her "üç kuvve" nin ifrat ve tefrit mertebeleri olan "Altı yan"ları zulüm; "üç vasat" mertebeleri de, Adl ve âdalettir ki, sırat-ı müstakimdir. Yani
ﻓَﺎﺳْﺘَﻘِﻢْ ﻛَﻤَﺎ ﺍُﻣِﺮْﺕَ
ayetine tabi' olarak âmeldir.. Ve bu Sırat-ı Müstakim köprüsü üstünden geçen adam, Cehennem'in üstüne uzatılıp konulmuş olan "Sırat Köprüsü"nden de geçmiş olur.
ﺻِﺮَﺍﻁَ ﺍﻟَّﺬِﻳﻦَ ﺍَﻧْﻌَﻤْﺖَ ﻋَﻠَﻴْﻬِﻢْ
Ey aziz bilmiş ol ki, Kur'anın inci ve lü'lüleri tek bir ipliğe dizilmiş değillerdir. Belki (o harika) nazm ve diziliş, bir çok nakışların içersinde; -yakınlık ve uzaklıkça, zuhûr ve hafaca- mütefavit olan münasebetler ipliklerinin nescinden, dokunuşundan hasıl olmaktadır. Zira, İ'cazın esası, îcazdan sonra bu gibi nakışlardır.
Evet, mesela:
ﺻِﺮَﺍﻁَ ﺍﻟَّﺬِﻳﻦَ ﺍَﻧْﻌَﻤْﺖَ ﻋَﻠَﻴْﻬِﻢْ
deki ﺍَﻧْﻌَﻤْﺖَ ﻋَﻠَﻴْﻬِﻢْ cümlesi ﺍَﻟْﺤَﻤْﺪُ ﻟِﻠّٰﻪِ ile münasebetdardır. Çünkü nimet, hamd'ın yakın arkadaşı ve bitişiğidir. Keza bu cümle, ﺭَﺏِّ ﺍﻟْﻌَﺎﻟَﻤِﻴﻦَ ile de münasebetlidir. Çünki terbiyenin tammı ve kemali ise, giden nimetin ardından, yeni gelenlerin olmasıyladır. Hem yine aynı cümle, ﺍﻟﺮَّﺣْﻤٰﻦِ ﺍﻟﺮَّﺣِﻴﻢِ ile de münasebet içerisindedir. Çünkü peygamberler, şehitler, salihler ve âlimler; alemlere ve hususiyle insanlığa in'am edilmiş rahmettirler ve rahmet'in zahir misalidirler. Keza, ayn-i cümle; yani ﺍَﻧْﻌَﻤْﺖَ ﻋَﻠَﻴْﻬِﻢْ cümlesi, ﻣَﺎﻟِﻚِ ﻳَﻮْﻡِ ﺍﻟﺪِّﻳﻦِ ile de bağlantılı ve münasebetlidir. Zira, en hakiki ve en kâmil nimet "Din"dir. Yine ayn-i cümle ﻧَﻌْﺒُﺪُ ye de bakmaktadır. Allah'a karşı ubudiyeti ve şekil ve adabını getiren, öğreten ve koyan Enbiya ve
Evliyalar bu işin pişdarı, imamıdırlar. Hem aynı cümle ﻧَﺴْﺘَﻌِﻴﻦُ ile de alakalıdır. Zira, Ma'bud-u Zülcelallerinden istianede bulunanlar (yardım dileğinde bulunanlar) muvaffak olmuş kimselerdir. (Yani: Cenab-ı Allah onlara ibadetin nurlarına mazhariyeti ihsan buyurmuştur. Keza ayni cümle, ﻳﺎِﻫْﺪِﻧَﺎ ile de münasebetlidir. Çünki hidayete ermiş olan o zatlar, ﻓَﺒِﻬُﺪَﺍﻫُﻢْ ﺍِﻗْﺘَﺪِﻩْ {[*]: En'am Sûresi, ayet: 90 -Mütercim-} ayeti sırrıyle, (Meal-i Şerifi: "... O halde o geçmiş peygamberler'in hidayetli olan yollarına gir.. Ve onların nuranî cemaatlerine uy!..) Sırat-ı Müstakimin bilinmesi görünmesi, ancak o büyük nimetlere mazhar olmuş zatların mesleklerine münhasırdır. Onların yolları dışındaki yollar zulümatlıdır. İşte,
ﺻِﺮَﺍﻁَ ﺍﻟَّﺬِﻳﻦَ ﺍَﻧْﻌَﻤْﺖَ ﻋَﻠَﻴْﻬِﻢْ
cümlesinin pek çok ve pek büyük ma'na mertebelerinden şu getirdiğimiz izah, ancak nûmunecik bir misaldir. Daha sair noktaları buna kıyas eyle!
Şimdi, tekrar aynı cümlenin kelimatının tahliline dönüyoruz:
Evet,
ﺻِﺮَﺍﻁَ ﺍﻟَّﺬِﻳﻦَ ﺍَﻧْﻌَﻤْﺖَ ﻋَﻠَﻴْﻬِﻢْ
deki ﺻِﺮَﺍﻁَ lafzında şöyle bir işaret vardır ki: "(Ey Rabbimiz, büyük ni'metlerine mazhar etmiş olduğun" Enbiya, Şüheda ve Sulehaların yolu, tariki; tecrübesi yapılmış bir yoldur. Bu yolun etrafı da ihata çemberiyle çevrilidir. Bu yola sıdk ile girip sülûk edenler -Biiznillah- bir daha çıkmaz ve yolunu kaybedip sapmazlar, sahil-i selamete ulaşır, çıkarlar.
ﺍﻟَّﺬِﻳﻦَ lafzında ise, -bu kelime mevsûl olduğuna binaen, - mevsûlün şe'ni de dinleyici için gözönünde hazır ve ahdedilmiş bir şey olmalıdır.
İşte bu mânâ ile, şu ﺍﻟَّﺬِﻳﻦَ olan "Mevsûl" {[*]: Esma-i mevsule diye isimlendirilmiş olanlardan ﺍﻟَّﺬِﻳﻦَ ve ﺍﻟَّﺬِﻱ kelimesi, lûgatça "bitiştirilmiş, ulaştırılmış manasıyla; bir cümlenin ifade ettiği manalar, arkasında gelen cümle onu tamamlıyorsa, bu iki cümle arasına ﺍﻟَّﺬِﻱ ile bitiştirmeye "mevsûl" denilir. Mütercim} edatı işarettir ki; Beşer'in karanlıklı yolları içersinde (Yani vahye ve semavî dinlere ittiba etmeden kendi akıl ve vehimlerine göre felsefice yollarını ta'yin edip çizenler ma'nasıyla) Allah'ın "Sırat-ı müstekim" gibi aydın, nurlu bir yol ni'metine mazhar olmuş o Enbiya, Şüheda ve Sülehaların yüce şanlarına; ve hadsiz karanlık yollar içersinde yıldızlar gibi parlayıp yollarını aydınlattıklarına işarettir. Hal böyle olunca; bu kafile-i nûraniye, her bir dinleyicinin -araştırmasa da- gözü önünde adeta ahd edilmiş, ma'lum ve belli imamlar olarak görünmektedirler.
Amma ﺍﻟَّﺬِﻳﻦَ nin Cem'iyetinde ise, (Yani: ﺍﻟَّﺬِﻱ ile müfred olarak değil, ﺍﻟَّﺬِﻳﻦَ yi Cemiyet ve Cemaat ile, Yani: "Cem" siğasıyla zikretmesi) O büyük hidayet ve iman nimetlerine mazhar olmuş zatlara ve onların "Sırat-ı Müstakim" olan yollarına ve ayrıca mesleklerinin hakkaniyetine "Tevatür" sırrıyla uymak ve tabi' olmak imkanının mevcut olduğuna remzetmek içindir. Evet, ﻳَﺪُﺍﻟﻠّٰﻪِ ﻣَﻊَ ﺍﻟْﺠَﻤَﺎﻋَﺔِ {[*]: Hadisin mehazı için bak: Risale-i Nur'un Kudsî Kayn. 2. baskı, sh: 843 Sıra no: 905 -Mütercim-} Hadis-i şerifi de bu mânâyı, (yani, Hak yolunun cemaat-i kübrasına tabi' olmanın lüzumluluğunu) te'yid etmektedir.
Amma ﺍَﻧْﻌَﻤْﺖَ kelimesi ve bunun mazî siğasıyla zikredilmesindeki ma'na ise; ni'meti taleb edip istemenin yoluna ve onun vesilesine işaret etmek içindir... Ve ﺍَﻧْﻌَﻤْﺖَ deki ﺕ nin Allah'a olan hitabı içerisindeki ona nisbet edilmesinde; kendisine de (yani, Fatihayı okuyana da) şefaatçi olduğunu bildirir. Gûya ki, Fatihayı -namazda- okuyan kimse der ki: "Ya İlahî! İn'am etmek senin şanındandır. Hem de fazl-u ihsanınla o in'amı -geçmişte- yapmışsın. Layık ve müstehak olmadığım halde, bana da o inamdan nasip buyur!" (Amin!)
Amma ﻋَﻠَﻴْﻬِﻢْ kelimesindeki ma'na ise, Risalet'in ağır ve şiddetli yüküne ve Teklif'in pek büyük olan hamline işarettir. Aynı zamanda bu kelime îma ediyor ki: Onlar, (Yani: Peygamberler, şehitler ve salihlerle beraber, varisleri olan büyük müctehidler, müceddidler ve kutuplar) yüksek dağlar gibidirler ki; Risaletin yükünü ve teklifin (İlahi şeriatlerdeki emir ve nehiylerin teklifi) hamlini omuzlamışlardır. Aynı zamanda, bu kelime îma etmektedir ki: O büyük zatlar; -sahraları sulamak, feyizlendirmek için- yüksek dağlar gibi, Yağmur'un, fırtınanın şiddetli hal ve vaziyetlerine tahammül etmişlerdir. Yani: İlahî tecellilerin ve pek ağır ve ciddî hitabat-ı Sübhaniyenin ve çok şiddetli emir ve nehiylerin pek ağır yükleri altına, ümmetlerinin salah, necat ve tefeyyüzleri için girmişlerdir.
Amma, ﺍﻟَّﺬِﻳﻦَ ﺍَﻧْﻌَﻤْﺖَ ﻋَﻠَﻴْﻬِﻢْ de yapılan icmal ve ihtisarı
ﻓَﺎُﻭﻟٰﺌِﻚَ ﻣَﻊَ ﺍﻟَّﺬِﻳﻦ ﺍَﻧْﻌَﻢَ ﺍﻟﻠّٰﻪُ ﻋَﻠَﻴْﻬِﻢْ ﻣِﻦَ ﺍﻟﻨَّﺒِﻴِّﻴﻦَ ﻭَﺍﻟﺼِّﺪِّﻳﻘِﻴﻦَ ﻭَ ﺍﻟﺸُّﻬَﺪَﺍﺀِ ﻭَ ﺍﻟﺼَّﺎﻟِﺤِﻴﻦَ
{[*]: Bu ayetin geniş tefsir, izah ve tam meâlini arzu edenler, "Yedinci Lem'a"nın tetimmesi kısmına baksınlar. Ayet, Nisa' suresi 69. sırasındadır. -Mütercim-} ayeti tefsir etmektedir. Zira ki Kur'an, birbirini tefsir eyler.
5- Eğer desen: Peygamberlerin meslekleri mütefavit (birbirinden farklı) ibadetleri de muhteliftir, neden!?.
Cevaben sana denilir ki: Onlara tabi' olmak ve cemaatlerine uymak meselesi ise, âkaid ve ahkamın asılları itibariyledir. Çünkü, akaid ve ahkâmın asılları, devamlı kalan ve değişmeyen sabit hakikatler olup, furûat gibi değişmeye kabil değillerdir. Zira furûât, zamanın değişmesiyle tagayyür ve değişim {[*]: İçtihad Risalesi olan 27. Sözün hatimesi buradaki icmalin bir şerhi mesabesindedir. İstersen oraya müracaat et, bu meselenin tam halli yapılmış olduğunu göreceksin. Evet, şeriatın furuatında olan tegayyür ise ancak vahy ile ve peygamberlerin emriyledir. Yoksa, şunun bunun kafası değil. Mütercim} gösterebiliyor.
Evet, nasıl ki dört mevsimler'in ve insan ömrünün mertebeleri vardır. (İnsanın ömrü; çocukluk, gençlik ve ihtiyarlık mertebeleri gibi) ve keza, ilaçlar ve elbiselerin, mizaçlara ve mevsimlere göre ayrı ayrı tarzda olmasında tesirleri olmaktadır. Evet, bazı ilaçlar bir vakitte vücûda deva olduğu halde, başka bir vakitte zararlı düşebiliyor. Öyle de: Nev-i beşerin ömür mertebeleri (asırlar ve çağlar itibariyle) ahkamın furû'atında, (Yani: Ümmet ve milletlerin vaziyet, yaşayış ve hallerine göre) değişim göstermesinde te'sir ve rolleri vardır. Yani: Allah'ın vahyi ve emri ile değişen o teferruatlı hükümler, gelir ruhların devası kalplerin gıdası olurlar.
ﻏَﻴْﺮِ ﺍﻟْﻤَﻐْﻀُﻮﺏِ ﻋَﻠَﻴْﻬِﻢْ önceki cümle ile olan nazm ve diziliş vechi:
Ey aziz bilmiş ol ki: Bu makam, "Havf ve Tahliye" makamı olması hasebiyle, (Yani, Korkulan yeri; ve dalalet ve sairenin kir, paslarını kalb ve ruhtan çıkarıp atma makamı olduğundan) sabık makamla münasip düşmektedir. Evet bu makam, (dinleyiciyi) hayret ve dehşet nazarı ile, - celal ve cemal ile tavsifi yapılmış olan Rububiyetin makamına baktırıyor ve bakıyor.
Sonra, iltica ve sığınma nazarıyla ﻧَﻌْﺒُﺪُ deki ubudiyet makamına baktırmaktadır.
Sonra, Acz nazarıyla ﻳﻨَﺴْﺘَﻌِﻴﻦُ deki tevekkül makamına nazarı çevirtiyor.
Sonra, tesellî nazarı ile de, "Şu tahliye ﺗﺨﻠﻴﻪ makamının daimî arkadaşı olan "Revac ve tahliye ﺗﺤﻠﻴﻪ makamına (ümit ve süsleme makamı) baktırmaktadır.
Evet, Korkunç bir hadiseyi veya dehşetli bir emri görenin kalbinde en evvel doğan şey, "Hayret" hissidir. Sonra, ondan kaçma ve uzaklaşma meyli doğar. Sonra da, kaçmak ve uzaklaşmaktan çaresiz kalıp âciz kalınca, tevekkül meyli doğar. Bu tevekkül meylinden sonra da, bir ümid ve tesellî doğmaya başlar.
6- Eğer desen: Cenab-ı Hak -Azze ve Cell- Hakîm'dir, Ganîdir; acaba şerri, çirkinliği, dalaleti alemde halketmesindeki hikmet nedir?..
Cevaben sana şöyle denilir: Ey arkadaş! Şunu iyice bilesin ki: Kâinatta kemal, hayır ve hüsün maksud-u bizzattırlar. Hem bunlar kâinatın külliyatı ve erkânıdırlar. Şerr, kubuh ve noksan ise, o büyük rükünlere nisbeten cüz'iyât ve küçük şeyler olup; hilkatte azınlık, teba'î ve dağınıktırlar. Bu cüz'î şer ve noksanlıklar'ın Halıkı; bunları Hüsün, güzellik ve kemal arasında dağınık bir tarzda halkeylemiş olması; bunların zatiyetleri i'tibarıyla değil, belki hayır, hüsün ve kemal'in hakaik-i nisbiyelerinin {[*]: "Hakaik-i nisbiye" meselesi Risale-i Nur'un bazı yerlerinde, hususan "Pencereler" Risalesinin 26. penceresinde izahı vardır. Hülasası şudur: Mesela, şu adam cesurdur, elbetteki birilerine göre cesurdur. Sonra bu adam daha cesur birisiyle karşılaşınca, bu defa buna göre o adam cesurdur... Ve hakeza, cesaret gibi güzellik, ilim, sanat ve sairedede bu hal yürütülebilir. -MütercimM} zuhûrlarına, belki de vücûda gelmelerine bir mukaddime ve bir vâhid-i kıyasî olsunlar diye yaratılmışlardır.
7- Eğer desen: Hakaik-i nisbiyenin ne kıymetleri vardır ki, vücûda gelmeleri yolunda cüz'i şerler istihsan edilip yaratılsın?..
Cevaben sana denilir: "Hakaik-i nisbiyye" dediğin şeyler, kâinat arasında bağlar ve rabıtalardır. Hem Kâinatın nizamı, bunların iplerinden dokunmuş ve örülmüştür. Ve enva'-i Kâinat'ın ayrı ayrı nev'ler halinde birer birlik ve ayrı birer teşahhus kesbetmesinin vücûdu da, onlardan in'ikâs etmiş şualardır. Ayrıca, hakaik-i nisbiyeler, hakaik-i hakikiyeden binler defa daha fazladırlar. Evet, bir Zat'ın hakikî sıfatları şayet yedi dane olsa; nisbî hakikatleri yediyüz olabilir. Öyle ise, hayr-ı kesir'in hatırı için, şerr-i kalil bağışlanır, belki de hayr-ı kesire vasıta olduğu için, beğenilerek alınır. Zira ki, içerisinde az bir şerr vardır diye, hayr-ı kesiri terketmek, şerr-i kesir olur. Hem "hikmet" in ve kâinat ve beşeriyetin maslahatı nokta-i nazarında; az olan bir şerr, çok olan bir şerr ile mukabeleye gelmesi takdirinde; o az olan şer, bil-gayr ile hasen olur diye ilm-i usul-u {[*]: İlm-i usul-u şeriattan olan bu mesele: "Ehvenişşerreyn ihtiyar edilir" ile ta'rif edilmiştir. -Mütercim-} Şeriatta, zekat ve cihad gibi meselelerinde takarrur etmiş kaidelerindendir. {[*]: NOT: Risale-i Nur da bu mesele, çok yerlerinde izah edilmiş, hülasası şudur: Düşman gelmiş, memleketin hududuna dayanmış, istila etmek üzeredir ki büyük şerdir. Buna karşı "cihad" için asker ve ordu hazırlamakta bazı zahmetler, meşakkatler de olacaktır ki, az şerdir. Eğer bu az şerli işi yapmazsak; düşman gelir, memleketi istila eder; İslâmın izzet, şeref ve namusu payımal olur ve hakeza! Mütercim}
Amma meşhur olan
ﺍِﻧَّﻤَﺎ الْاَشْيَاءُ ﺗُﻌْﺮَﻑُ ﺑِﺎَﺿْﺪَﺍﺩِﻫَﺎ
nin, Yani: "Eşya, ancak zıddlarıyla bilinir, tanılır"ın mânâsı ise: Bir şey'in zıddının bulunması, o şey'in hakaik-i nisbiyesinin zuhuruna sebeptir. Mesela: Eğer çirkinlik olmamış ve güzelliğin arasına karışmamış olsaydı; o zaman hüsnün, güzelliğin, iyiliğin ğayr-ı mütenahî mertebeleri tezahür etmeyecekti.
8- Eğer desen: Şu gelen üç kelime ﺍَﻧْﻌَﻤْﺖَ ve ﻣَﻐْﻀُﻮﺏِ ve ﺿَﺎﻟِّﻴﻦَ de fiil, ism-i mef'ûl ve ism-i fâilin yanyana ve beraberce kullanılmasındaki tefavütün vech-i hikmeti nedir? Hem aynı kelimelerde -mealleri itibariyle- ﺿَﺎﻟِّﻴﻦَ ile üçüncü fırka sıfatının ﺍﻟْﻤَﻐْﻀُﻮﺏِ ile ikinci fırka sıfatının akibetinin ve ﺍَﻧْﻌَﻤْﺖَ ile birinci fırka sıfatının ünvanını dile getirerek zikretmelerindeki tevafütün (birbirinden uzak vasıflarının zikri) hikmeti nedir?
Cevaben sana denilir: ﺍَﻧْﻌَﻤْﺖَ de sadece ni'met'in ünvanını, adresini seçip zikretmiştir. Yani: Vasfını ve şeklini bildirmeden adresini vermiştir. Bunun hikmeti de; ni'metin kendisi bir lezzet olduğu için, nefisler ona hep meyildar olduğunu bildirmektir.. Ve ﺍَﻧْﻌَﻤْﺖَ yi mazî fiiliyle zikretmesindeki mânâ da, işarettir ki; Kerim-i Mutlak olan Cenab-ı Hakk'ın i'ta edip bahşeylediğ bir ni'meti, geri alıpta götürmeyecek bir şana sahiptir.
Hem yine bunun mazi fiili sigasıyla olan zikrinde; Cenab-ı Mun'im-i hakikînin ni'metleri verme, lâkin geri almama adetini izhar eylemek suretiyle; istenilen şey'in vesilesine remzetmek içindir. Yani ki fatihayı okuyan kimse, sanki diyor: "Ya Rabb, in'am etme senin şanın olduğu için; geçmişte de hep bu in'amı yapmışsın, ne olur bana da o in'amdan lutfeyle!"