(Güzel bir tedkikdir -Müellif -)

İşârâtü’l-İ‘câz (Abdülkadir Badıllı Tercümesi) · s.433

İşte bu sırdandırki; yed-i kudret ile hayat arasına her hangi zahirî bir sebep girmediğinden; kudret elinin bizzat hayat ile mübaşereti izzet-i kudrete münafî gelmiyor. Bununla beraber, zahirî olan sebebler -üst tarafta geçtiği üzere- oraya vaz'edilip konulmaları ise, kudretin izzeti zahir nazarda hasis ve napâk gibi görünen şeylerle mubaşeretli görünüp (insanlarca) şaibelenmekten muhafaza edilmesi içindir.

Amma hayatın mebde' ve maâda en zahir delil olduğunun yanı ise: Az üstte işitip duymuş olmanla beraber, burada hülasasını sana anlatalım:

İşte her kim ki şu hayatın gidişatında nazar eder ve nazarı ile üst üste mürettep, tertiplice olan tavırlarından, ta en basit cisim suretlerine varıncaya kadar ta'kib edebilirse; bu hayat, henüz zerreler âleminde yayılmış, dağılmış eczalar halinde iken, sonra o cüz'ler anasır alemine geçmeleriyle, orada başka suretler giydiklerini görecektir. Sonra, mevalid âlemine geldiklerinde, başka bir tavır ve vaziyet aldıklarını bulacaktır, ve daha sonra, Nutfe vaziyetine geçtiklerine mülakî olacaktır. Sonra Alâkaya ve sonra Mudğaya intikal ettiklerini müşahede edecektir. Sonra, def'aten bir inkılâb-ı acib ile başka bir sûret giydiklerini görecektir. Ve bütün bu inkılâbların içerisinde de, mutlaka muayyen düsturlara tabi' olan hareketler olduğunu görecek ve bütün bu hareketlerin ortasından göze görünen şey odur ki; herbir zerre mezkûr tavırların başında ve başlangıcında bir hizmet ve bir vazife için ta'yin edilmiş olarak, zihayat bir cesedini münasib yerine gidip, girip vazife görmeye adeta "hazır ol" a getirilmiş vazifedardırlar. İşte insanın zihni, bu vaziyette o zerrelerin bir kasd ile sevkedildiklerini ve bir hikmet ile gönderildiklerini herhalde düşünüp tefettun edecektir. Hem o insanın nazarında "Hayat-ı Saniye" yani öldükten sonra ikinci defa diriltme, bu birinci hayattan çok dereceler daha ehven ve daha kolay ve daha mümkin olduğunu düşünüp anlaşılması müyesser olacak ve bit-tarikkil evla kalbi de bu vaziyetlerle ikna edilmiş olacaktır. İşte ayetin ﻓَﺎَﺣْﻴَﺎﻛُﻢْ cümlesinini fade eylediği şu mânâ ise, sanki arkada gelen ﺛُﻢَّ ﻳُﻤِﻴﺘُﻜُﻢْ ün delili gibi olup, her ikisi beraber ﻛَﻴْﻒَ ﺗَﻜْﻔُﺮُﻭﻥَ nin ﻛَﻴْﻒَ sinden müstefad olan inkâr reddeylediğinin bürhanıdır. Çünkü ayetin başında ﻛَﻴْﻒَ ﺗَﻜْﻔُﺮُﻭﻥَ ﺑِﺎﻟﻠّٰﻪِ diyerek "Nasıl Allaha karşı inkâr ile küfre girersiniz ki!.." dir.

ÜÇÜNCÜ MESELE: ﺛُﻢَّ ﻳُﻤِﻴﺘُﻜُﻢْ Hakkındadır.

Ey aziz bilmiş ol ki: ﺧَﻠَﻖَ ﺍﻟْﻤَﻮْﺕَ ﻭَ ﺍﻟْﺤَﻴَﻮﺓَ (Mülk/2) ayeti delalet ediyor ki; ölüm, sırf bir i'dam ve bir yok olma değildir. Belki hikmetli bir tasarufa mazhar olmaktır, bir yer değiştirmedir. Ve dünyanın mahbesinden, zindanından ruhun serbest bırakılmasıdır. Hem nev-i beşerde işin başından (Hz. Ademden) ta şimdiye kadar gelen ve elde edilen sayısızca emareler ve ışıklanan gayr-ı mahdud işaretler; zihinlere şöyle bir kanaât ve bir hadsi ilka eylemişlerdir ki: İnsan öldükten sonra, bir cihet ile bakidir. Ve bakî kalacaktır.. Ve insandan bakî kalacak olan cihet ve şey ise, Ruhdur. İşte insan ruhunun şu zatî hasiyeti (yani zatında var olan bakîlik hasiyeti) insan oğlunun bir tek ferdinde varlığı tahakkuk eylemiş olsa, bu zâtîliğin vücûdu bütün nevinde de bulunduğuna delildir. Çünkü zatî hasiyetlidir.. Ve işte buradan "mûcibe-i şahsiyye" mûcibe-i külliyeyi müstelzim olur. (Yani: Bir şahısta müsbetiyle bulunan bir mûcibe, bir zarurî îcaplı iş; o şahsın bağlı bulunduğu bütün ne'vinde de varlığını gerektirir.) İş bu vaziyette ölüm, hayat gibi kudretin bir mu'cizesi olmuş olur. Yoksa zahir nazar da, ölümde hayat şartlarının görünmemesi ile, yokluk olduğunun illeti, delili olamaz.

68- Eğer desen: Ölüm, nasıl ve hangi cihetle nimet olabiliyor ki, nimetlerin ipine dizilmiş olsun?

Sana cevaben denilir ki: Ölüm, bir cihetle değil, birkaç cihetle ni'mettir.

Birinci ciheti: Çünkü ölüm, ebedî saadetin mukaddemesi, mebdeidir. {[*]: Birinci Mektubun İkinci Sual ve cevabı ve Yirminci Mektub'un her iki makamının ﻭَﻳُﻤِﻴﺖُ kelimelerinin harika izahatı bu mevzu'u daha parlak ve daha ra'na dile getirmişlerdir. -Mütercim-} Evet, bir şeydeki güzellik veya çirkinlik hükmü, o şeyin mukaddimesine, esasına da terettüp eyler. Evet, mesela vacibin üstünde mütevakkıf olduğu şeyde vaciptir.. Ve harama giden ve götüren şey dahi haramdır. Öyle ise, ölüm, saadet-i ebediyyenin mukaddemesi olmakla, elbette saadet ve nimettir.

(Şu üstteki "güzellik ve çirkinlekteki hüküm" meselesi şöyle izah edilebilir: Mesela cihad, yerine göre farz-ı ayn, farz-ı kifaye veya vaciptir. Öyle ise, her şahs-ı mü'min, malıyla ve gayretiyle ona hazırlık yapması da vâciptir. Hem mesela müskirattan şarap ve saire içmek haramdır. Öyle ise, içki meclislerine -ihtiyarıyla- gidip oturmak da haramdır. Zira yavaş yavaş harama götürmeye sebep olabilir. Ve daha buna göre, zinanın ön perdeleri olan haram nazar ve benzeri şeyler kıyaslanabilir)

İkinci ciheti: Çünki ölüm, mutasavvifînden tahkik ehline göre, {[*]: Hazret-i Mevlana Celaledin-i Rumî Kuddise Sirrühu'nün ölümü "Şeb-ı Arûs" gerdek gecesi addetmesi gibi... -Mütercim-} şahsın muzır hayvanat ve haşaratla dolu hapishane gibi bir yerden, geniş bir sahraya çıkması gibi necatı, kurtuluşudur.

Üçüncü ciheti: Çünkü ölüm, nev'-i beşer'in nesli ve ictimaî hayatı itibarıyla büyük bir ni'mettir. Eğer ölüm olmasa idi, insan nev'i müdhiş sefaletlere, perişaniyetlere düşmüş olacaktı.

Dördüncü ciheti: Çünki ölüm, bazı şahısların hal ve vaziyetleri itibarıyla matlup bir ni'mettir. Zira insanın âcizliği ve zaifliği sebebiyle hayatın tekâlifine ve beliyyelerin tazyikatına ve unsurların -zahiri- şefkatsizliklerine tahammül edememektedir. Öyle ise ölüm, şahsın kurtuluş kapısıdır.

DÖRDÜNCÜ MESELE: ﺛُﻢَّ ﻳُﺤْﻴِﻴﻜُﻢْ hakkındadır.

Ey kardeş! Bilmiş ol ki:

ﺍَﻣَﺘَّﻨَﺎ ﺍﺛْﻨَﺘَﻴْﻦِ ﻭَﺍَﺣْﻴَﻴْﺘَﻨَﺎ ﺍَﺛْﻨَﺘَﻴْﻦِ

(Mü'min Sûresi/11) {[*]: Bu ayetin çok kısa bir meali: "Kıyamet gününde, yani: Yevm-ı haşirde, kafir ve münafıklar: "Ey Rabbimiz, ne olur bizleri ikinci bir defa öldür ve dünyada bir defa daha dirilt diyecekler... ve kusurlarını da itiraf edeceklerdir." -Mütercim-} ayetinin işareti ve keza ﺛُﻢَّ ﻳُﺤْﻴِﻴﻜُﻢْ cümlesini takib eyleyen ﺛُﻢَّ ﺍِﻟَﻴْﻪِ ﺗُﺮْﺟَﻌُﻮﻥَ nin remzi ile birlikte Kur'anın icazına bakıldığında; ayetin şu ﺛُﻢَّ ﻳُﺤْﻴِﻴﻜُﻢْ cümlesi, kabir hayatına îma eylediği gibi, haşir hayatına da delalet etmektedir.

69- Eğer desen: Bir insanın cesedi ateşle yakılır, külü de havaya saçılır ve savurulursa, acaba onda nasıl kabir hayatı tasavvur edilebilir?

Cevaben sana denilir: Ehl-i sünnet vel-cemaat yanında; bünye, yani maddî cesed ve vucûd hayatın bir şartı değildir. O halde rûhun bazı zerrelerlerle tealluk eylemesi, (yani: Alakadarlık içinde bulunması) imkân dahilidir.

70- Eğer desen: Kabir azabı nasıl tesavvur edilebilir ki; kabre konulan bir cenazenin göğsü üstüne bir yumurta bırakılır ve günlerce öyle kalırsa, onda en edna bir hareket bir kımıldanma dahi hissedilmeyecekdir. Acaba bu halde, o ölüde hayat ve kabir azabı nasıl olur?

Cevaben sana denilir ki: Âlem-i misalin mevcudiyeti hakkında yerinde, mevkiinde deliller ve bürhanlar zikredilmiştir. Hatta o âlemin varlığı İlahiyyûn olan muhakkiklerin indinde kat'îdir, şübhesizdir, işte varlığı kat'i olan misal aleminin hassası ve husûsiyyeti; ma'nalar halindeki ilmî mevcudâtı, o alemde cisimler haline getirmek... Ve araz denilen sûret ve kabukları, cevahir vaziyetine... Ve değişken olan tavır ve halleri sabit şeyler haline tahvil eyleyip değiştirmektir. Ve o aleme şu şahadet aleminden nâzır olan gözler ise; sadık rüyalar, keşf-i sadıklar ve şeffaf cisimlerdir ki, bütün bunlar dahi o alemin varlığını telvih ve tasvir etmektedirler. Hem sonra, alem-i berzah ise, bir timsali olan alem-i misalden hakikatça daha çok sabittir. Berzah aleminin bir gölgesi de rüya alemidir. Rüya aleminin gölgesi de hayal alemidir. Hayal aleminin nazîri, benzeri de ayine gibi şeffaf şeylerdir..