Bakara/28

İşârâtü’l-İ‘câz (Abdülkadir Badıllı Tercümesi) · s.429

Ey aziz bilmiş ol ki: Şu ayetin dahi "üç çeşit" nazm ve diziliş vechi vardır:

Birinci vecih: Ayetin mecmû-u meali sabık ayetle olan nazımıdır. Buna göre bilesinki: O ayetlerde Cenab-ı Hak teâla vaktaki insanları kendine ibadet etmeye; ve kendisine (veya ibadetin hakikatına) iktikad getirmeye davet eyledi. Ve akaid ve ahkâmaların delillerine icmalen işaret ederek usullarını da zikreyledi. Bu ayette ise, gelecek ve bu ayete lahik olup eklenecek "üç lahikalar"la birlikte o usullere bakan ve delilleri içine alan in'metleri sayarak; o akaid ve ahkâmın delillerini getirmiş, serdeylemiştir. Sonra bu ayette işaret edilmiş olan en büyük ni'metin "Hayat" olduğunu.. Ve bundan sonra gelecek ikinci ayette işaret edilen en büyük ni'metlerden birisi de; semavat ve zeminin tanzim edilmesiyle ancak mümkin olabilen hayatın kemali olan "Beka" olduğunu.. Ve sonra gelen üçüncü ayette ifade edilen büyük nimetlerden birisi de; kâinatın içinde ve bütün mahlukatın üstünde "beşerin tafdili ve tekrimi" (yani insan oğlunun faziletliliği ve kerimliliği) olduğunu.. ve sonra dördüncü ayette beyan edilmiş olan en azim nimetlerden birisi de "beşere ilmi ta'lim eylemek" olduğunu hatırlatarak, ibadeti akaid ve ahkamın delillerini serdeyleyip göz önüne sermiştir. İşte bütün bu nimetler ise, nimetin suretine nazaran "Delil-ül İnayet vel-gayet" {[*]: (1, 2): Delilül-in ayet vel-gayet ile, Delil-i ihtira'ının daha güzel izahları, Asar-ı Bediiye, 2. baskı Nokta Risalesi Kısmı, sh: 50 ve 51 dedir. -Mütercim-} olduğu gibi; ibadetin sebeb ve illetinin de delilleridirler. Evet, akıllarda Cenab-ı Mün'im-i Hakîkinin in'amlarına karşı şükreylemek vacib; ve nimetlerini inkar ve küfran ise, haram olduğunu hissettiriyor. Lâkin hakikata nazaran olsa; mebde' ve maâd'ın vucüduna (yani dünyaya gönderiliş ve ahirette dirilişin olacağına) bakan, isbat eden "ihtiraî delil"ler kısmından olmuş olur.

Hem yine şu ayet, sabık ayete, (önceki ayete) baktığı gibi; sabıkın sabıkı olan ayetlerdeki kâfir ve münafıkların bahislerine de nazar eylemektedir. Yani bu ayetteki istifham-i inkarî-i taaccübû ile, o kâfir ve münafıkların rüsvay ve rezilliklerini izhar eyliyerek, başlarına kakıldığına ve onları tehdid ve terhib eylediğine işaret etmiştir.

İkinci vechi: Bu ayetin cümleleri birbirleriyle nazmlı ve ahenkli olduğu keyfiyetine gelince, bilmiş ol ki; burada gıybetten hitaba geçip bakan bir iltifat vardır. Evet, sabık ayetler evvela onların (fasıkların) hal ve vaziyetlerinden bahsedip hikaye eyledi. Sonrada doğrudan onlara hitaba geçti. Bu vaziyet ise, belagat ilminde malum olan bir nükte içindir, o nüktede şudur: Bir şahsın mesavîsi, kötülük ve günahları yavaş yavaş ve perdeypey zikredildiği zaman, hiddet ve buğz dahi ona karşı gittikçe ziyadeleşir ve öyle bir hale gelir ki; eğer o şahıs bir insan ise, mütekellimi; o kusurlu şahsı getirip, karşı karşıya olarak hitap etmeye zorlar. Amma eğer başka birisinin haseneleri, iyilikleri derece derece zikredilirse; bu zat ile şifahen konuşma meyli kuvvetleşir ki, mütekellimi ona müteveccih kılıp, doğrudan hitap eylemeye iltica ettirir.

İşte Kur'an-ı Hakîm Arabın üslûbleri üzerine nüzûl ettiği için; (ve Arab lisanında mezkûr kaidenin ehemmiyetli mevkii olduğundan) onları muhatabaya alarak ﻛَﻴْﻒَ ﺗَﻜْﻔُﺮُﻭﻥَ deyip iltifatta bulunmuştur. (yani: Sabık ayetlerde, cenab-ı hak teala kullarını ibadete davet için, bahşeylemiş olduğu nimetlerini, in'amlarını yâdedip, yâd'a getirip, kullarını vicdanlarıyla muhasebeye sevkettikten sonra, onların günah ve kötü hallerine bir dönüverip left-i nazar eylemiş. Yani: Göz ucuyla bakarcasına onlara yönelmiş ki: "Ey insanlar! Nasıl olurda küfran-ı ni'mette bulunuyorsunuz??" demiştir.)

Üçüncü vechi: Bilmiş ol ki: Buradaki maksad ve gaye madem -sabık ve geçmiş asıllara binaen- iman ve ibadete dair; ve küfrü red, küfran-ı ni'meti men'etmeye bakan bürhanlar serdeylemektir.. Sonra, bu delil ve bürhanların en vâzıhı; beşer ahvali ve hayat seyrinin silsilesinden istifade edilen delillerdir. Nimetlerin en mükemmeli ise, insan oğlunun hayat seyrinin çeşitli silsilelerinin borularında sarkıtılan ve boğumlarında mündemiç bulunan nimetlerdir ki; ayet:

ﻭَﻛُﻨْﺘُﻢْ ﺍَﻣْﻮَﺍﺗًﺎ ﻓَﺎَﺣْﻴَﺎﻛُﻢْ ﺛُﻢَّ ﻳُﻤِﻴﺘُﻜُﻢْ ﺛُﻢَّ ﻳُﺤْﻴِﻴﻜُﻢْ ﺛُﻢَّ ﺍِﻟَﻴْﻪِ ﺗُﺮْﺟَﻌُﻮﻥَ

diyerek, o boğumlu ve budaklı ve birbirine bağlı ve müretteb borularından ni'met salkımları sarkıtmış olan âcib silsileye işaret etmektedir. Şimdi bizde o ukdelerin halli için "beş mesele" yi temhid ve tesviye edeceğiz. (Hazırlayıp düzenliyeceğiz.)

BİRİNCİ MESELE: ﻭَﻛُﻨْﺘُﻢْ ﺍَﻣْﻮَﺍﺗًﺎ hakkındadır.

Bilmiş ol ki: İnsan, cesedi itibariyle; alemde münteşir, yayılmış camid zerreler halinde iken, (yani: Henüz cesedde toplanmamış dağınık zerreler olarak bulunurlarken) birden görürsün ki; o zerreler mahsûs bir kanun ve muayyen bir nizam ile bir intizamın kanunu altına girer anasıra dahil olurlar. Sonra bu zerreler, unsurlar aleminde mütesettir, saklı ve sâkit bir halde bulunurlarken, birden görürsünki; bir kasd ve bir hikmeti îma eder bir tarzda muayyen bir düstûr ve bir intizam ile anasır aleminden çıkarak, mevalid alemine girerler. (Yani kimyevî bir imtizac ile unsurların birleşimi ve karışımları neticesi de su, buhar ve diğer masnuatı doğuran bir vaziyete girerler.) Sonra bakıyoruz; Mevalid Aleminde de bu zerreler mütefekkir bir halde sâkin-sâkin durmuşlarken, birden acib bir tarz ile bölükleşerek -mesela- nutfe denilen bir suya dönüşürler. Sonrada, birbirine eklemli ve müteselsil inkılablarla "alaka"ya, sonra "mudğa"ya, sonra et ve kemik vaziyetine ve hakeza.. ilh.. ye tahavvül ederler.

İşte bütün bu inkılablı tavırlar gerçi, her birisi bir evvelki tavra göre daha mükemmeldir. Lâkin yine ölü {[*]: İhsan Kasım es- Salihî'nin tab'ettirdiği son şekil Arabî İşarat-ül İ'caz'ın şurasının dipnotunda: "Lahikına nisbeten ölüdür" ibaresini koymuşsada, mehazını vermemiştir. -Mütercim-} ve cansız sayılırlar.

67- Eğer desen: Ölüm, hayatın yok olması, sona ermesidir. Halbuki onlarda (yani: O ölü zerrelerde -Abdülmecid-) hayat yoktur ki, zeval bulup sona ersin?!

Cevaben sana denilir: Burada şimdi, aşağıda gelecek üçüncü ve dördüncü meselelerdeki, ya da alttaki ikinci meselede olan üçüncü ve dördüncü bölümlerdeki ukdelerin içinde olan hakikatleri kabul ettirmeye zihni hazırlamak için bir mecazı ihtiyar eylemiştir.

* * *

İKİNCİ MESELE: ﺍَﺣْﻴَﺎﻛُﻢْ hakkındadır.

Bilmiş ol ki: Hayat, kudret mu'cizelerinin en âcaibi ve en dakikidir. Hem bütün ni'metlerin de en büyüğüdür... Ve keza mebde' ve ma'ad (dünyaya geliş ve ahirette yeniden diriliş) hakkındaki umum bürhanların en zahiridir.

Amma hayatın en dakiklik yanı ve gumûzluk ciheti şudur ki: Hayat nevilerinin en aşağı tabakası nebat hayatıdır. Şu nebat hayatınında ilk mertebe ve derecesi, çekirdek ve tohumdaki hayat düğümünün tenebbühü ve uyanışıdır. Çekirdek ve tohumdaki bu tenebbüh de, şiddetli âşikarlığı ve umûmiliği ile ve zaman-ı Ademden (a.s.) beri onunla olan ülfetler ile beraber, yine de beşerin ilmi ve hikmeti gözünden mestûr ve saklı kalmıştır.

Amma hayatın en büyük bir ni'met olduğu tarafı ise {[*]: Bu kısmın mufassal izahı, Yirmidokuzuncu Söz'ün Birinci Maksadının Birinci Esasındadır. -Mütercim-} şöyledir: Hayatsız bir cisim, bulunduğu müşahhas ve muayyen mekândan ve ona gelip karışan şeylerden gayri, hiçbir şeyle münasebeti, tanışması yoktur. Hayatsız bir dağ dahi olsa yetimdir, tek başınadır. Lâkin, mesela "Arı" gibi küçük bir cisim, hayat ona düştüğünde, birden görünsün ki; bütün kâinatla münasebetleri ve enva'larıyla ticaretleri ve alış verişleri başlıyor. Hatta o canlı şeyin, bu vaziyetiyle hakkıdır ki desin "mekânım olan içinde yaşadığım kâinat, benim mülküm gibidir." Hususan hayat, hayvanî hayata intikal ile terakki edince, bir görürsün ki; o şey duygularıyla alemlerde cevalan etmeye ve kâinatın etrafında tasarrüf eylemeye başlıyor. Öyleki o zihayat, canlı mahlukla enva-i kâinat arasında bir ihtisas, yani birbirlerinin lisanından anlama, alışveriş ve sevgi husûsiyeti hasıl oluyor. Hele hususiyle hayat, insan hayatı tabakasına yükseldiğinde, görürsün ki; o insan, aklının nuru ile (yani aklındaki ilim ve ma'rifetle) âlemlerde cevelan etmeye başlıyor. Evet, insan nasıl aklının ilim ve marifet nuru ile cismanî alem alem içerisinde tasarruf edebiliyorsa; kalb ve ruhu ile de, ruhanî alemde cevalan edebiliyor. Misal alemde de seyran edebilmektedir. Keza insan, o mezkûr alemlere müsafir olarak gidebildiği gibi; o âlemler dahi onun rûhunun ayinesinde temessül etmek suretiyle ona misafir olabiliyorlar. İşte böyle bir insan: "Şu alem, Allah'ın lütf ve fazliyle benim için halk edilmiştir" diyebilir. Böylece, havas ve cihazları inbisat ve inkişaf kaydetmiş öylesi bir insanın hayatı, tenevvu' ile çeşitleşerek; maddî ve manevî cismanî ve rûhanî hayata da, inbisat ile yayılabilir ki; bu çeşitli olan hayatların her birisi, bir çok hayat tabakalarına müştemil olmuş olabiliyor. Öyle ise, bu mezkûr ma'naya binaen haktır ki denilsin: Ziya, levn ve renklerin zuhuruna sebeb olduğu gibi; hayat dahi kâffe-i mevcûdatın keşşafı ve zuhûrlarının sebebidir. Hem yine o hayat, bir zerreyi alır, bir alem gibi kılar, yine o hayattır ki; şu alemin tamamı tek başına bir zihayata, bölünmeden sıkıntısız olarak ihsan edilmiş olmasına vesile olabilir. Fakat nev'-i insanın -azın azı olan- şerli kısmı dışında, milyonlarca âlemlerin yanyana ve beraberce yaşamasına bir mani', bir engel olmadan sıkıntısız hayat sürmesine ve her birisi "şu alem benimdir" diye bilmesine imkân verilmiştir.

Amma hayatın Sani-i Zülcelale ve keza haşr ve neşre en zahîr delil olduğunun vechi ise; bilmiş ol ki: Bazı camid zerrelerin bulundukları ilk vaziyetten, bir başka heyet ve tavra -makul bir sebeb tevassut etmeksizin- def'aten intikal ve inkılab etmeleri de bir çeşit bürhandır. Oysa ki, hakikatların en şereflisi ve en temiz ve nezihi olan hayatın ne mülk, ne de melekût cihetlerinde; ve ne içinde ne de dışında hiçbir vechle bir hasislik ve bir kir bulunmamakta ve her iki vechi de latif bulunmaktadır. Hatta bir hayvanın zahirce hasis ve cüz'î olan hayatı dahi âlidir, yücedir.