Bakara/4

İşârâtü’l-İ‘câz (Abdülkadir Badıllı Tercümesi) · s.103

Azizim bilmiş ol ki: Kur'an-ı Hakîm, nazmı (Yani kelamın diziliş ve ahengini serbest bırakmıştır. Yani: Bu ayet gibi, bir çok ayetlerde terkiplerin vücûhundan yalnız bir vechi emare olarak alıpta ta'yin etmiş değildir. Bu vaziyet ise, latif bir sırr içindir. O sırr da îcaz'ın menşeidir ki, i'caz'ın kaynağıdır. Şöyle ki:

"Belagat" ki, halin icab ve muktezasına göre mutabakattan ibarettir. (Yani: Durum, vaziyet ve insanların yaşayış hali neyi icap ettiriyorsa, ona göre hakikatı tefhim eylemek, anlatıp ifade etmektir.) İşte burada halin müktazası ise; Kur'anın hitaplarına muhatap olmuş insanlar, muhtelif asırlarda yaşamış ve seviyece birbirinden uzak kalmış olan insan tabakalarıdır. Ve işte, bütün bu tabakaları nazara alarak müraât etmek ve umum şu asırlara -içlerindeki muhtelif anlayışlı insanlarına- mücaverette bulunmak, yani yakın olmak üzere; her çeşit ve sınıf muhatapların -fehimlerine göre- kendileri için takdir edilmiş hisselerinden istifade edebilmek için; Kur'an-ı Mu'ciz-ül Beyan bir çok mevkilerde hazıflar yapmıştır ki, mana vecihleri umumîleştirilip her kese tevzi' edilmiş olsun. Hem o manaları herkese şumüllendirmek üzere taksim eylemek için, bir çok yerlerde mutlak bırakmıştır. Keza, bir çok mevzi'lerde mana vecihlerini çoğaltabilmek; ve belagat nazarında müstahsen ve ulum-u arabiye yanında makbul olan bir çok ihtimalleri tazammun edebilmesi için nazmı, diziliş ahengini serbest bırakmış, ta ki her bir zihin ve anlayış -kendi zevki mikdarınca- ondan feyizlensin.. Ve daha buna göre düşün!

İşte bunları böylece anladıktan sonra, bilesin ki: Bu ayetin sabık ayet ile olan nazm ve diziliş vechi; umumîleştirdikten sonra, tahsis etmiş olmasıdır. Yani: Üstteki ayette infakı, tasadduku umuma şamil ve geniş tutarak zikretmişken, burada imanı ve onun sıfat ve vasıflarını ta'yin ederek hâs tutmasıdır. Bunun hikmeti de, ta ki ehl-i kitaptan Kur'ana ve peygambere iman etmiş zatların şereflerini her kesin başı üstünde ilan etsin.. Ve aynı zamanda, ehl-i kitaptan -bir kısmının- Kur'ana karşı gösterdikleri iğna, yani ihtiyaç duymazlık ellerini ağızlarına dönderip hayretlerini celbettirsin... Ve Abdullah İbn-i Selam {[*]: Abdullah İbn-i Selam, (r.a.) o günkü Yahudî âlimlerinin ileri gelenlerinden olup; peygamberimiz Medineye gelir gelmez, hiç tereddüt etmeden müslüman olmuş bahtiyar bir zattır. Sahabe-i Kiramın da ileri gelenlerinden olmuştur. Evvelki ismi "Hasin" iken, Peygamberimiz, onu "Abdullah" ile değiştirmiş. Mütercim} gibi imana gelmiş zatların ellerinden tutup göstererek; iman etmemişlere bir numûne-i imtisal olarak ilan etsin.

Ve keza ayet, iki kısım muttakilere bakıp tansis etmekle, Kur'anın hidayeti bütün ümmetlere kâfi ve vafî olduğunu; ve Hz. Muhammedin (A.S.M.) peygamberliği umum milletlere şâmil olduğunu tasrih etmek içindir.

(İki kısım muttakilerden murad -Allahu a'lem- şudur ki: ﺍﻟٓﻢٓ den sonra gelen birinci ayetteki

لَا ﺭَﻳْﺐَ ﻓِﻴﻪِ ﻫُﺪًﻱ ﻟِﻠْﻤُﺘَّﻘِﻴﻦَ

de muttakilerin zatı zikredilmiş, sonra gelen iki ayette ise, müttakilerin ayrı ayrı iki vasıfları ta'rif edilmiş olmasından "iki kısım müttakiler" le tabir ve ifade edilmiştir.)

Ve keza: Üstteki (Bu ayetten önceki) ayetin icmalinden sonra, bu ayette tafsil etmesinin hikmeti ise; evvelki ayette

ﻳُﺆْﻣِﻨُﻮﻥَ ﺑِﺎﻟْﻐَﻴْﺐِ

cümlesinin sandığında icmalen mündemiç bulunan "imanın rükün" lerini şerhetmek içindir. Evet bu ayet, kitaplara ve kıyamete sarahaten; peygamberlere ve melaikelere ise, zımnen delalet etmektedir.

Sonra: Bu ayette, Kur'anın ﻭَﺍﻟْﻤُﺆْﻣِﻨُﻮﻥَ ﺑِﺎﻟْﻘُﺮْﺍٓﻥِ gibi kısa bir cümle ile îcazlı ifade etmemesinin sebebi: Şu üstteki manayı latif ve kıymetli taşlar mesabesinde olan işaretlerle bezemek ve zeyillerini de ayrı ayrı şirin nüktelerle tezyin etmek üzere

ﻭَﺍﻟَّﺬِﻳﻦَ ﻳُﺆْﻣِﻨُﻮﻥَ ﺑِﻤَﺎ ﺍُﻧْﺰِﻝَ ﺍِﻟَﻴْﻚَ

yi tercih eylemiştir.

Evet, ﺍَﻟَّﺬِﻳﻦَ şöyle bir remiz ile der ki: "Hükmün merci'i ve kutbu imanın vasfıdır. Zat ise, sair sıfatlarıyla birlikte ona tabi' ve onun altında mağmûredirler. Yani dağınık olarak serpiştirilmiştirler. Hem ﺍَﻟْﻤُﺆْﻣِﻨُﻮﻥَ ye bedel ﻳُﺆْﻣِﻨُﻮﻥَ de (-ki her hangi bir zaman zarfında iman ediyorlar"ın sübutuna delildir.-) nüzûl'ün tevatür tarzında, yani ardısıra gelmesiyle; ve yeni gelen deliller'in her zuhûr'unda imanın tazelendiğine telvih etmektedir.

Hem ibhamlı olan ﺑِﻤَﺎ daki ﻣَﺎ da, mücmel bir imanın da bazen kifayet ettiğine bir îma olmakla beraber, aynı zamanda bu ﻣَﺎ imanın zahir ve batın vahye teşmili ile birlikte, batın olan vahye, yani hadis-i şerife de şamil olduğuna bakmaktadır.

Ve ﺍُﻧْﺰِﻝَ de -maddesi ve mazî siğalığı itibariyle- şöyle işaret eder ki; "Kur'ana iman etmek demek, onun Zat-ı Zülcelal olan Allahın yanından nâzil olmuş olduğuna iman etmek demektir." Nasıl ki Allah'a iman etmek, onun varlığına iman etmek olduğu gibi... Ve keza, ahiret gününe iman etmek demek, onun -şeksiz- geleceğine iman etmek olduğu gibi...

Hem Kur'anın nüzûlü o vakit henüz tamamlanmamışken, ﺍُﻧْﺰِﻝَ nin mazîlik siğasına bakıldığında; nüzûl edecek olanın, nüzûlü vaki' olmuş menzilesinde olduğuna bir işarettir. Bununla beraber, ﺍُﻧْﺰِﻝَ nin yanı başındaki ﻳُﺆْﻣِﻨُﻮﻥَ nın muzari'liği, onun mazîliğindeki noksanlık veya câlib-i şüphe durumunu telafî etmektedir. Belki de şu âyetin bu tarz tenzili vesilesiyle, Kur'anın üsluplarında bir çok kereler mazî zamanı, müstakbeli yutup içine çektiğini ve muzari' de, mazîlik elbisesine büründüğünü görürsün. Evet, bu vaziyet içinde latif bir belagat vardır, ki o da, kendisine nisbeten henüz geçmemiş olan zamanı mazi olarak işiten kimsenin zihni hareketlenir, uyanır ve düşünür ki: "Kur'anı dinleyen yalnız kendisi değildir." Diyerek, arkasında - kendisinden ğayri- çeşitli ve değişik mesafelerde bulunan başka sınıfların da bulunduğunu tezekkür ile derhatır eyler. Hatta öyle ki asırlar, oturulacak anfi-vâri sıralardır da, kavm ve milletler ise, adeta onda dizilmiş saflardır ve kendisinin arkasında oturmuşlar gibidir. İşte bu vaziyetten dinleyici bir intibah hasıl eder ki; kendisine müteveccih olan hitap ve ya ona olan sesleniş, öyle şiddetli ve yüksek bir derecededir ki; umum asırlardaki bütün kavim ve milletler de onu işitmektedir. Hem o hitab, öylesi bir ilahî hitapdır ki; umum asırlardaki bütün kavim ve milletler de onu işitmektedir. Hem o hitab, öylesi bir ilahî hitaptır ki; umum asırlardaki bütün insan kitlelerinin safları o hitaba karşı pürdikkat kesilmiş dinliyorlar. Buna göre, mazî zamanı, ekser vakitlerde bir çok kimseler için hakîkat iken, az bazı zamanda, kalil bir kısımda da mecaz olabiliyor. Ekseriyetin anlayış ve vaziyetini müraât etme ise, belagatın hakkına daha çok vefadır.

Hem ﺑِﻤَﺎ ﺍُﻧْﺰِﻝَ ﺍِﻟَﻴْﻚَ deki ﺍِﻟَﻴْﻚَ nin yerine ﻋَﻠَﻴْﻚَ nin getirilmemesi ise, peygamberlik vazifesi, Nebiyy-i Zîşan Aleyhissalatü Vesselama teklif edilmesinden sonra, o onu kendi cüz-i ihtiyarisiyle ihtiyaren yüklenmiş olduğuna bir remizdir. Hem Cebrail Aleyhisselamın ona hizmet etme yolunda Risaleti getirip takdim etmekle, peygamberlik derecesinin yücelik ve yüksekliğini de gösterdiğine bir îmadır. Evet, çünki ﻋَﻠٰﻰ da ihtiyaren değil, iztiraren Risalet yükünü kaldırmış olduğunun ve vahyi getiren vasıtanın da daha yüksek dereceli bulunduğunun kokusu vardır. Hem ﺍِﻟٰﻲ ﻧَﺤْﻮِ ﻣُﺤَﻤَّﺪٍ yerine, (yani "Muhammedin tarafına doğru" ifadesi yerine) ﺍِﻟَﻴْﻚَ ile yapılan hitapta, Muhammed'in (A.S.M.) sadece bir mühatap olduğuna, Kur'anın kelamı, sözü de Allah'ın Kelamı olduğuna telvih etmek içindir. Kezalik, ﺍِﻟَﻴْﻚَ ile yapılan hitabın ma'nası, nüzûl'ün manasını te'kid ve tasvirdir ki, yani: Nazil olan şey, vahy ile gelen Kur'andır, ki o da, Allahın peygambere hitabıdır. Bu ise, Küllün içine nüfûzeden haslığın hususiyetidir. (Küllün içine nüfûzdan murad, -Allah u a'lem- bütün peygamberlerin umumî Risaletleri içerisinde, hâs ve nâfiz bir makama; ya da, küll halindeki ezelî Sıfat-ı Kelamiyenin derinliklerine hâs bir nüfûz ve saire gibi özel bir makamına işaret olabilir.) İşte, o has hususiyetten, peygamber'in hissesi üzerindeki perdeyi kaldıran ise, o cüz'dür. (Yani: Şu incelik ve hususilikleri dile getiren cüz'dür. İşte şu ﺍِﻟَﻴْﻚَ bu incelik ve derinlikleri müştemil bulunmuş olmasına nazaran, bu kelam, yani ﺑِﻤَﺎ ﺍُﻧْﺰِﻝَ ﻣِﻦْ ﻗَﺒْﻠِﻚَ kelamı, îcazı'ın nihayet hududunda olduğu zâhir olmuş oluyor.

ﻭَﻣَﺎ ﺍُﻧْﺰِﻝَ ﻣِﻦْ ﻗَﺒْﻠِﻚَ cümlesine gelince, bilmiş ol ki: Bu gibi tavsifatlar, (Yani: "Senden evvel gelen peygamberlere nazil olmuş kitaplar diye" olan tavsifat) bir teşviki tazammun ediyorlar. Teşvik ise, inşaî hükümleri tazammun eyler. Yani mesela: "Şöyle şöyle iman ediniz ve tefrikaya düşmeyiniz!" gibi hükümler.

Sonra: ﻭَﻣَﺎ ﺍُﻧْﺰِﻝَ ﻣِﻦْ ﻗَﺒْﻠِﻚَ nın şu nazm, diziliş ve bağlanışında dört ayrı letaif bulunmaktadır.

Birincisi: Medlul'un delil üzerine olan atfıdır. Yani: Delil ile ispatı yapılmış olan eski peygamberlerin ve kitaplarının medlulu, ﺑِﻤَﺎ ﺍُﻧْﺰِﻝَ ﺍِﻟَﻴْﻚَ ye atfedilmiş olmasıdır. Yani -mealiyle- şöyle demektedir ki: "Ey insanlar. Kur'ana iman ettiğinizde, münzel olan sabık kitaplara dahi iman ediniz! Çünkü Kur'an, o kitapların hem tasdikcisi, hem de onların hak olduklarının şâhididir. {[*]: Bakara sûresi, ayet: 97 -Mütercim-} ﻣُﺼَﺪِّﻕً ﻟِﻢَ ﺑَﻴْﻦَ ﻳَﺪَﻳْﻪِ ayeti bu hükmün delilidir. (Bu ayetin delil olduğu şu noktadandır, ayetin tamamı mealen) Şöyle diyor: "Ey nebiyy-i zîşan! Sen onlara de ki: Cebrail Aleyhisselama düşmanlık eden (-ki Yahudilerdir- "neden bu Kur'anı Muhammede indirdi" diye ona düşman olmuşlardı) kimseler gebersinler. Zira Cebrail Aleyhisselam hem Kur'anı, hem eski peygamberlerin kitaplarını getirmiştir. Dolayısıyla Kur'anında, eski kitapların da tasdikçisi odur... İlh.)

İkincisi: Delilin medlul üzerine olan atfıdır. Bunun manası da şöyle ifade edilebilir: "Ey ehl-i kitap! Siz madem geçmiş peygamberlere ve kütüb-ü salifeye iman ediyorsunuz, her halde Kur'ana ve Hazret-i Muhammedede (A.S.M.) iman etmeniz lazımdır. Zira, eski peygamberler ve onların kitapları Hz. Ahmed'in (A.S.M.) geleceğini müjdelemişlerdir. Hem çünki eski peygamberlerin ve kitaplarının doğruluklarının medarı; ve peygamberliklerinin merc' ve menatı, hakikatıyla ve ruhuyla en ekmel vechle Kur'anda ve en zahir bir tarzda Hz. Muhammed de bulunmaktadır. Şu halde, kıyas-ı evlevî ile, Yani: Eğer onlar peygamber iseler ve ellerindeki kitaplar Allah'ın fermanları iseler; her halde ve hiç çaresi yok, bu da onlar gibi peygamberdir; elindeki Kur'an da Allahın kelamıdır.

Üçüncüsü: ﻭَﻣَﺎ ﺍُﻧْﺰِﻝَ ﻣِﻦْ ﻗَﺒْﻠِﻚَ de şöyle bir işaret vardır ki: "Kur'anın meâli, yani asr-ı saadette Kur'andan çıkan ve neşet eden İslamiyet, öyle bir ağaç gibidir ki; kökü mazînin derinliklerinde sabit olup, damarları da her yere dağılmış, yayılmış olarak, o metin kök'ün hayat ve kuvvetinin menbalarından feyiz ve nur alıp içmekte; ve onun fer' ve budakları da istikbal semasında intişar ederek meyvedar dallarını yaymışlardır. Yani: İslâmiyet dini, hem mazînin hem de müstakbelin iki kanadını tutmuş demektir.

Dördüncüsü: Bu ayet cümlesinde, ehl-i kitabı imana teşvik etmeye ve sonra ünsiyetlendirmeye ve onlara kolaylık göstermeye bir işaret de vardır, ki bu cümle-i ayet ehl-i kitaba der ki: "Sizin bu yola (Kur'an yoluna) bu çizgiye girmenizde bir zorluk, bir meşakkat, bir sıkıntınız olmaması lazımdır. Zira ki siz, birden bire eski kabuğunuzdan çıkmayacaksınız. Belki sadece inandıklarınızı ve akaidinizi tekmil etmiş olacaksınız.. Ve sizin yanınızda müesses olan inancınız üstüne bina edeceksiniz!.."

Evet, Kur'an, üsûl-üd Din ve akaidde ta'dil edici, tekmil edici olduğu gibi; Kütüb-ü Sabıkadaki ve geçmiş şeriatların asıllarındaki bütün mehasini kendisinde toplamış bir kitaptır. Ancak zaman ve mekanın teğayyür ve değişkenlik göstermeleriyle, tahavvül ve tebeddül edebilme kabiliyetinde olan teferruatta ise Kur'an, müessistir. Zamanın ve insanlarının hal, yaşayış ve durumuna göre, yeniden hükümleri te'sis edicidir. Evet, nasıl ki dört mevsimlerde tedavi tarzları ve elbise şekilleri; ve şahsın ömür tabakalarına göre ta'lim ve terbiye usülleri değişebildiği gibi; nev-i beşer ömrünün devr ve mertebelerinde de ahkam-ı fer'iyenin tebeddül etmesi hikmet ve maslahatın iktizasındandır.

Evet, bazı fer'î hükümler, bir zamanda -o zaman için- uygun ve maslahat bulunmuşken; veya beşeriyetin tufuliyeti vaktinde bir hüküm, ona ilaç olmuş iken; başka bir zamanda başka şahıslarda, onun maslahatlığı kalmaz ve nev'in şebabiyeti vaktinde onun ilaçlığı da sona erer. İşte bu sırr ve hikmettendir ki; Kur'an-ı Hakîm, bazı eski furûatı nesheylemiştir. Yani: O eski füruât hükümlerin tatbik vakitlerinin artık geçip bittiğini ve başka bir vaktin gelip girdiğini açıklamış, o eski füruâtı tedavülden kaldırmıştır.

Hem ﻣِﻦْ ﻗَﺒْﻠِﻚَ de dahi ayrı bazı letaifler vardır. Evet, bilmiş olasın ki; Tenzilde, (Yani Kur'an-ı Hakîmde) hiçbir kelime yoktur ki; bulunduğu mekan onu beğenmemiş olsun, ya da ondan razı olmamış olsun.. Ve yahutta o kelimenin yerine başka bir kelime, o mekana daha evla ve enseb olmuş olsun, hayır!.. Belki Tenzilin tek tek her bir kelimesi birer işlenmiş murassa inci gibi olup, bulunduğu yerlerine kurşunlaştırılarak yerleştirilmişlerdir.. Ve her biri pek çok münasebat ipleriyle sıkıca yekdiğerlerine bağlattırılmışlardır.

Bu davaya bir misal istiyor isen; işte ﻣِﻦْ ﻗَﺒْﻠِﻚَ de dikkatlice düşün, bak; şu kelimenin içinde bulunduğu bu ayetin etrafından uçuşan letaifler, şu tek kelimeye nasıl gelip konduklarını gör! Evet, ﻣِﻦْ ﻗَﺒْﻠِﻚَ mesele-i nübüvvet içinde bulunan en büyük "beş maksad"lardan -ki şu ayet onlara götürmektedir- inikas eden münasebetleri teşerrub edip içtikten sonra ve o levnlerle televvün ettikten sonra, o beş letaif ile süzülüyor ve remizlerini de gösteriyor.

İşte bak: ﻭَﻣَﺎ ﺍُﻧْﺰِﻝَ ﻣِﻦْ ﻗَﺒْﻠِﻚَ ayeti içine girip, ona karışarak gizlenen mezkur maksadlar şunlardır:

1- Hz. Muhammed Aleyhissalatü Vesselam şüphesiz Nebidir, peygamberdir.

2- O, peygamberlerin en mükemmelidir.

3- O, Hatemûl-Enbiyadır. (Nübüvvet divanının fermanını mühürleyerek kapamıştır.)

4- O, bütün kavimlere ve her hepisine birden peygamberdir.

5- Onun Şeriatı, diğer bütün şeriatleri neshetmiş, kaldırmıştır.

6- {[*]: Aslî maksadlar 5 iken, 6.cısı o beşlerin bir nevi neticesi ve hülasaları olduğu için beşden altıya çıkmıştır. Mütercim} Onun Şeriatı, diğer şeriatlerin bütün hasenelerini kendinde cem'eylemiştir.

Şimdi sen, eğer ﻣِﻦْ ﻗَﺒْﻠِﻚَ kelimesinde -üstte sıralanan maksatların vech-i inikaslarından (1) rakamıyla gösterilen maksadın inikas vechini görmek istiyorsan; gel, bak! İşte, ﻣِﻦْ ﻗَﺒْﻠِﻚَ sözü, ancak mesleklerinde ittihad olduğu zamanda ve yolları bir olduğu vakitte ve o münasebetle söylenen bir sözdür. Buna göre; bu kelime, şu gelecek manaları sızdırıyor gibidir. "Yani: Peygamber olan Hz. Muhammedden önce gelmiş, gitmiş Nebilerin nübüvvetlerine dair hüccetler ve peygamberliklerinin doğruluklarını gösteren deliller tamamıyla ve birden ve heyet-i mecmuâsıyla; mantıktaki en baş kıyas olan Kıyas-ı evlevi ile; Ve "tankihül-menat" ile "Tahkikül menat" denilen sabit illetleri ve asıl sebepleri tehzip ve tahkik neticesinde; Hazret-i Muhammed'in (A.S.M.) nübüvvetine ve kitabı olan Kur'anın ona nazil olduğuna bir tek delil olduğu gibi; umum enbiyanın bütün mucizeleri de adeta onun sıdkına, doğruluğuna ve hakkaniyetine bir tek mu'cize hükmündedir.

Amma (2) rakamıyla gösterilen ikinci maksadın ondan vech-i inikası, yansıma yönü ise, Peygamberdeki ekmeliyettir. Yani şöyle: ﻣِﻦْ ﻗَﺒْﻠِﻚَ nin işaretiyle; "padişahlar, halkın en sonlarında makamlarından çıkar, gelirler" olan meşhur adeti mülahaza ettirdiği gibi; nev-i beşerdeki tekemmül meselesinde, "İkinci mürebbînin birinci mürebbîden daha mükemmel olduğunu iktiza eder." kaidesine göre; ve "Halefin selefe göre mehareti daha fazla ve daha galip olduğu" düstûruna binaen, telvih ile gösteriyorlar ki: Hazret-i Muhammed Aleyhissalatü Vesselam umum enbiyanın Sûltanıdır.. Ve her hepsinden daha mükemmeldir. Kur'an dahi o eski peygamberlerin umum kitaplarından daha câmi' ve daha ahsendir (ya da daha eşmeldir).

Amma (3) rakamıyla gösterilen üçüncü maksadın bu kelimeden teşerrüb eylediği vechi ise, hiç şüphesiz ki "Hâtemiyet"tir, O da böyledir: ﻣِﻦْ ﻗَﺒْﻠِﻚَ kelimesi der ki: "vâhid olan bir şey, tekessüre (bölünüp çoğalmaya) başladığı zaman, durmamak üzere teselsül eder gider. Ve kesir olan bir şey, ittihad ettiğinde, kopmamak üzere bir olur, istikrar peyda eder." Kaidesi sırrıyla; ve ayni zamanda bu kelimenin koklattırdığı mefhum-u muhalif ile telmih eder ki; Hz. Muhammed Aleyhissalatü Vesselam Hatemülenbiyadır.

Amma (4) rakamıyla gösterilen dördüncü maksadın bu kelimeden aldığı insibağ, boyalanma vaziyeti ise; da'vetin umûmîliğidir. İzahı şöyledir: ﻣِﻦْ ﻗَﺒْﻠِﻚَ den şöyle bir mana çıkar ki "Ey nebiyy-i kerim, sen umum peygamberlerin halefisin. Onların hepsi de senin seleflerindir. Oysa: Halef, selefin tamam vazifesini devralır ve yerlerinde kaim olur" kaidesi sırrıyla işaret eder ki; bütün onlar madem ki senin seleflerindir, demek ki sen de onların umumunun nâibisin, vekilisin. O halde sen bütün ümmetlerin peygamberisin... Neâm! Bu, ancak böyle olabilir. Bela! Fıtrat kanunu bunu böyle hükme bağlar. Hikmet ise, onu öyle iktiza edip kaza eyler. Çünki zaman-ı Saadetten evvel, insan âlemindeki kavm ve milletler, ümmet ve cemaatler maddeten ve manen, istidat ve terbiyece birbirinden son derece uzak ve nihayet derecede ihtilaf içersinde idiler. Öyle olunca da, onlara tek bir terbiye sistemi ve bir tek davet yetmiyor, hepsine ulaşılamıyordu. Sonra vaktaki zaman-ı Saadette ve daha sonrasında, insan âlemi bir derece intibaha geldi.. Ve birbirleriyle müdavele-i efkâr ve tabiatlarının döğüşüm ve değişim mübadelesiyle ittihad etmeye meyillendi. Hem milletlerin birbirleriyle ihtilat ve muhabereler etmeleriyle ve birbirlerinin hal ve vaziyetlerini taharriye başlamalarıyla, hatta zamanın bir çok muhabere ve münakaleleri vasıtalarıyla çalkalanması sebebiyle; Küre-i arz adeta bir tek memleket gibi.. Ve sonra bir tek vilayet gibi.. ve sonra bir tek belde halini alması neticesi, ehl-i dünya arasında Sıla-ı rahm başlamış oldu. Ve o halde, artık tek bir davet ve yalnız bir tek peygamber hepsine kafi geldi.

Amma ﻣِﻦْ ﻗَﺒْﻠِﻚَ cümlesinin (5) rakamlı beşinci maksadı koklattırmasının vechi ise, şöyledir: ﻣِﻦْ ﻗَﺒْﻠِﻚَ deki ﻣِﻦْ , ﺍِﻟٰﻲ ya, yani nihayete.. Nihayet olan "ilâ" ise, "iğna"ya, yani kâfiliğe ima ettiği sezilmektedir. Yani: "Ya Muhammed! Senden öncekilerden tut, ta bu işin seninle kâfi gelmesine kadar" diye bir manayı sezdirmektedir. Yani Senin Kudum'un ve teşrifinle, artık peygamberlik son bulmuştur. Çünki, senin şeriatın kâfi ve her şeye yeterli gelmiştir." İşte bu mana ile, Hazret-i Muhammedin (A.S.M.) şeriatı son olması hasebiyle, eski şeriatları neshetmiş olduğuna ve iğna ve kâfiliğiyle de umum o şeriatları kendisinde toplamış olduğuna ima etmektedir.

Ey aziz! Bil ki: Nazar-ı belagat yanında şu ﻣِﻦْ ﻗَﺒْﻠِﻚَ cümlesinin mezkûr letaifleri çekip emdiğine dair emare şudur: Yukarıda zikri geçen "Beş maksad" lar, bu ayetlerin (Yani, sûrelerin başından buraya kadarki ayetlerin) altlarından akan nehirler gibidir. Hatta öyle ki o beş maksadlardan birisi, mesela şu maksad, bir ayetten kemaliyle feveran ettiği gibi; öbür maksadda tamamiyle bir başka ayetten nebeân etmektedir. Keza o beş maksaddan mesela şu, bütün ağırlığı ve taraflarıyla bir başka ayetten tecelliî eyler ve hâkeza!.. İşte bu ayet gibi diğer herhangi bir ayetin sathına çıkan en edna bir tereşşüh dahi, ayetteki kelimelerin tüm damarları da, aynî o suyun menba'ı ile, temasları olduğunu ima eder. Hem dahi şunun gibi manalar, maksada doğru sevkedip götüren diğer ayetlerde de sünbüllenmektedirler.

* * *