Ayetin cümleleri yekdiğeriyle nazm ve irtibatı

İşârâtü’l-İ‘câz (Abdülkadir Badıllı Tercümesi) · s.467

Evet, ayetin başında olan ﺍِﺫْ in iktiza eylediği üzere, kendisine bir redifin bulunmasına; (arkasında gelen, terekesine binen bir arkadaşın bulunmasına) ve üstteki ayetin son cümlesi olan ﻭَﻫُﻮَ ﺑِﻜُﻞِ ﺷَﻲْﺀٍ ﻋَﻠِﻴﻢٌ ne atıflı bulunmasına binaen; ayetin zımnîce olan ma'nası şu gelen mukadder cümlenin havzına dökülmektedir. Mukadder cümle şöyle olabilir:

ﺍِﺫْ ﺧَﻠَﻖَ ﻣَﺎ ﺧَﻠَﻖَ ﻣُﻨْﺘَﻈَﻤًﺎ ﻣُﺘْﻘِﻨﺎً ﻫٰﻜَﺬَﺍ، ﻭَ ﺍِﺫْ ﻗَﺎﻝَ ﺭَﺑُّﻚَ... ﺍﻟﺦ

(Yani "Cenab-ı Halık-ı Kadir, halk eylediğini böyle muntazam ve itkan-ı sanat ile yarattığı için; "Senin Rabb'in Melaikelere hitaben şöyle bir fermanda bulundu ki:... ilh) Hem vaktaki Allah ü teala Melaikelerle izzet ve celal içinde konuşup fermanını izhar eylerken; hikmetin sırrını istifsar etmek ve müşavere yolunu, keyfiyetini ta'lim edip öğretmek için

ﺍِﻧِّﻲ ﺟَﺎﻋِﻞٌ ﻓِﻲ الْاَرْضِ ﺧَﻠِﻴﻔَﺔً

kelamı şerefsudûr eylediğinde, (Yani mealen: "Ben -azze ve cell- tahkikan yeryüzüne bir Halife halk eyleyip göndereceğim ve orada nasbeyleyeceğim") fermanı duyulunca; dinleyicinin zihni; bu büyük hadisenin böyle karşılıklı bir konuşma ile başladığına göre ve bu azim sırrın iktizası ile: "Acaba Melaikeler de ne dediler?.." deyip intizarda iken, sâmi'in zihni, Meleklerin taaccüb içinde, Allahın o tasarrufunun hikmetinden istifsar etme izni sırrıyla: ﺍَﺗَﺠْﻌَﻞُ ﻓِﻴﻬَﺎ ya, sonra; ve müfsid olan cinlerin ardından halife tarzında gelmesi sırrıyle de ve kuvve-i gazabiyye ve şeheviyyenin beşerde dahi tevdi edilmiş olması ile... Ve ikinci kuvve olan "şeheviyye" ile tecavüz edebilme halleri dolayısıyla, ﻣَﻦْ ﻳُﻔْﺴِﺪُ ﻓِﻴﻬَﺎ ya.. Ve birinci kuvve olan "gazabiyye" ile tecavüz etme kabiliyetinde olan ﻭَ ﻳَﺴْﻔِﻚُ ﺍﻟﺪِّﻣَﺎﺀَ ye çevirilip dikildi. Daha sonra, o sual ve istifsarın ve ardında taaccübün tamamlanması akabinde, sâmi'in zihni; Melaikenin istifsarlarına karşı Hak Tealanın vereceği cevaba muntazır kaldığında; Allah ü Teala -Azze ve Celle- izzet ve azametiyle ferman buyurdu ki:

ﻗَﺎﻝَ ﺍِﻧِّﻲ ﺍَﻋْﻠَﻢُ مَالَا ﺗَﻌْﻠَﻤُﻮﻥَ

meal-i kerimi: "Tahkikan benim bildiğim hikmetler vardır ki, sizler onu bilemezsiniz!" Yani eşya sizin ma'lumatınıza münhasır değildir. Öyle ise, sizin adem-i ilminiz ile, o şeyin olmamasına emare değil, sebeb olamaz. Hem ben Hakîm'im; benim onlarda (beşerin yaradılış işinde) bir çok hikmetlerim vardır. Fesad ve sifk, yani kan dökme cürümleri, benim o hikmetlerimin derûnunda afvedilebilecektir. (Yani, beşerin yaradılışındaki çok büyük hikmetler karşısında, onun fesadı ve kan dökmesi, yaratılmasına mani' değildir. Mizan-ı umûmî dengesinde, hikmetler ağır geldiği için, yaratmaya karşı gelen hata ve günahlar afvedilecektir demektir.

Tek tek ayet cümlelerinin nazmları:

Bilmiş ol ki:

ﻭَ ﺍِﺫْ ﻗَﺎﻝَ ﺭَﺑُّﻚَ ﻟِﻠْﻤَﻠٰﺌِﻜَﺔِ ﺍِﻧِّﻲ ﺟَﺎﻋِﻞٌ ﻓِﻲ الْاَرْضِ ﺧَﻠِﻴﻔَﺔً

nın başındaki "vav".. Ve keza bir diğer ayet:

ﻭَﺍِﺫْ ﻗَﺎﻝَ ﺭَﺑُّﻚَ ﻟِﻠْﻤَﻠٰﺌِﻜَﺔُ ﺍِﻧِّﻲ ﺧَﺎﻟِﻖٌ ﺑَﺸَﺮًﺍ ﻣِﻦْ ﺻَﻠْﺼَﻞٍ

(Hicr/28) deki "vav", atıflılık münasebeti sırrıyla; -üst tarafta da geçtiği üzere- her iki ﺍِﺫْ , ﺍِﺫْ lere işaret olup, vahy'in mukadder olarak ﺫَﻛِّﺮْﻫُﻢْ ﺑِﺬٰﻟِﻚَ yı tazammun eylemesi sırrıyla; ﻭَﺍﺫْﻛﺮْ ﻟَﻬُﻢْ ﺍِﺫْ... ﺍﻟﺦ ye işarettir. (yani: Onlara o zamanı hatırlat ki... ilh) Hem ﺍِﺫْ harfi geçmiş zamanı ifade etmesiyle; zihinlerin gidip, müteselsilen birbirine bağlı olan mazî zamanlarında seyredebilmesini ve bu zihinler için, o mazî zamanını alıp getirip, zaman-ı halde hazır bulundurmasını temin eder, ta iyice baksın ve içinde vukua gelmiş ibret-âmiz hadisatı toplayarak, demetleyip getirsin.

ﺭَﺑُّﻚَ ise, Melaikeye karşı hüccetin ikame edilmiş olmasına (yani: Beşerin hilkati, Melaikenin düşündüğü gibi olmayacağı hakkındaki hüccet ve delilin, ihticac kalesinin kulesine ilzam delili bayrağının dikilmiş olmasına) işaret etmektedir. Yani ki: "Beşerin edeceği fesadını izale etmek ve onu hikmet-i hilkatine yönlendirmek için; Seni hususiyle terbiye etmiş olan Allah, seni mükemmel kılmış ve beşere mürşid ta'yin eylemiştir." Yani: "Sen büyük bir hasenesin ki; beşerin edeceği o mefasidin üstüne çıktın.. Ve o mefasidi örttün ve perdeledin!" (Çünki ﺭَﺑُّﻚَ hitabı Hz. Muhammededir, elbette bunda onun bu azim hadisede büyük dahli olacaktır.)

Amma ﻟِﻠْﻤَﻠٰﺌِﻜَﺔُ ise, Cenab-ı Allahın melaikelerle yapmış olduğu şu karşılıklı konuşma içerisindeki mükaleme bir müşavere suretinde vaki' olmaklığıyla, işaret ediyor ki; Semavat ehlinin, yani Melaikenin, yerin sâkinleri olan insanlarla çok ziyade bir irtibatları ve bir alakaları ve fazla bir münasebetleri olduğuna olacağına da bakmaktadır. Evet, çünki: Melaikelerden insanlara müekkellikleri, hafazalıkları ve kâtiplikleri bulunmaktadır. Demek ki, onların beşer ile ve beşerin şu'ûn ve işleri ile pek fazla ihtimam içinde bulunmaları haklarıdır.

Ve ﺍِﻧِّﻲ deki ﺍِﻥْ ise, ﺍَﺗَﺠْﻌَﻞُ den müstefad olan tereddüdü (yani: Melaikeler dediler: Şu şu vasıftaki beşeri yaratıp dünyada halife nasbedecek misin?.. tereddüdü) reddetme vaziyetinde bulunmasına binaen; meselenin azamet ve ehemmiyetine işaret ediyor. Hem buradaki ﺍِﻧِّﻲ de olan mütekellim-i vahdenin ﻱ si yanında, gelecek ayetlerde {[*]: Mesela: Bu ayetten sonra gelen üçüncü ayette ﻭَﺍِﺫْ ﻗُﻠْﻨَﺎ لِلْمَلَائِكَةِ ﺍﺳْﺠُﺪُﻭﺍ gibi ayetler. -Mütercim-} gelen ﻗُﻠْﻨَﺎ deki mütekellim-i maalgayr'ın ﻧَﺎ sı ise, işarettir ki; Allah'ın îcad ve yaratmasında hiçbir vasıta yoktur. Lâkin kelamındaki konuşmasında ve hitabında ise, araya vasıtalar girebiliyorlar. (Peygamberlerin vasıtası ve dilleriyle kelamını ve emrini tebliğ etmek gibi...)

İşte, Cenab-ı Allahın kelam ve hitabında vasıtaların bulunduğuna dair nükteye işaret eden

ﺍِﻧَّٓﺎ ﺍَﻧْﺰَﻟْﻨَٓﺎ ﺍِﻟَﻴْﻚَ ﺍﻟْﻜِﺘَﺎﺏَ ﺑِﻠْﺤَﻖِّ ﻟِﺘَﺤْﻜُﻢَ ﺑَﻴْﻦَ ﺍﻟﻨَّﺎﺱِ ﺑِﻤَٓﺎ ﺍَﺭَﺍﻙَ ﺍﻟﻠَّﻪُ

(Nisa/105) ayetidir. {[*]: Ayetin kısacık bir meali: "Ey nebiyy-i Kerim, biz Allah u azimüşşan kitabı, (Kur'anı) hak üzere sana inzal eyledik ki; onunla Allah'ın sana hususî olarak göstermiş olduğu tarzda insanlar arasında hak ile hükmeylesin, Allah'ın ahkâmını bildiresin!] -Mütercim-}

İşte, bakınız; "Azamet Nûn'u" ile ﺍَﻧْﺰَﻟْﻨَٓﺎ diye ferman buyurmakla, vahyde vasıtanın varlığını bildirir. Amma ayetin son kısmında ise, mütekellim-i vahde ile müfred olarak ﺑِﻤَٓﺎ ﺍَﺭَﺍﻙَ ﺍﻟﻠَّﻪُ buyurmuştur ki, bu da ma'na ilhamında vasıtanın bulunmadığını bildirmektedir.

Amma ﺧَﺎﻟِﻖٌ yerine ﺟَﺎﻋِﻞٌ nun getirilmesi, işarettir ki; Melaikenin şüpheye ve istifsara medar sualleri ise; yerin imareti hususunda beşerin ona ca'lı (âmir kılınması) ve ona tahsis edilmiş olmasıdır. (Yani dünya nizamının ahengine ters düşebilecek, beşerin yapacağı kendine mahsus iş ve fiilleridir.) yoksa, halk ve îcad noktasında itirazlı bir sualleri değildir. Evet, zira vücûd, hayr-ı mahzdır. Halk ve icad da vücuddur ve o da ancak Allahın zatî fiilidir. O halde, bundan sûal olunmaz.

Amma ﻋَﻠَﻲ الْاَرْضِ yerine ﻓ۪ﻲ الْاَرْضِ deki ﻓ۪ﻲ nin getirilmesi; (oysaki beşer, yerin içinde değil, üstündedir.) İşte bu ﻓ۪ﻲ -dikkat buyurun- beşer, dünyanın cesedine adeta bir ruh-u menfûh gibi olduğuna imâdan halî değildir. Evet beşer, dünyadan çıktığı gün ve ayrıldığı vakit, yer ve dünya harab olup ölmüş olacaktır.

Amma ﺧَﻠِﻴﻔَﺔً lafzı ise, dünyanın insan hayatına elverişli ve hazırlıklı hale getirilmesinden önce; idrak sahibi bir mahluk taifesinin dünya üzerinde bulunmuş olduğuna işarettir ki; dünyanın ilk devirleri, o idrâk sahibi mahlûk'un hayat şartlarına müsaid imiş. İşte bu ma'na ise, Hikmet-i İlahîyenin îcab ve iktizasına en uygun gelenidir. Bu mânâya göre; o idrakli mahlûk taifesinin Cinnden {[*]: Melaikenin pek çok nev'i ve cinsleri olduğu gibi; Cinlerin de birkaç cins ve sınıflarının var olduğu ve bazı tefsirlerde: İnsanlardan evvel yeryüzüne hakim olan mahlukun Cinn nev'ilerinden ve ateşten yaratılmış sınıfı olan "Cânn" kısmı olduğu hakkındaki rivayet böylece halledilmiş oluyor. Amma hususî ve tayin edici bir ifade ile "Cinn" denildiği zaman; hava unsurundan mahluk olup halen yeryüzünde ve havada yaşamakta; ve bir kısmı Müslüman ve bir kısmı da gayr-ı müslim olarak bulunmaktadır. (Tefsir-i Eddürrü-l mensûr -Suyutî- 1/45) -Mütercim-} bir nevi olduğu ve yeryüzünde fesad çıkarıp ifsad etmiş oldukları için; (bu mahluk, Allahın emriyle ya mahvedilip yok edilmiş; veya da yeryüzünden alınıp, başka diyarlara, alemlere sürülmüş; veyahutta yeryüzünde yaptıkları eski tasarruf salahiyetleri ellerinden alınmış olmasından) yerlerine Benî Adem istihlaf ettirilmiş olduğunu, Yani o müdrik mahlûkun yerine insanoğlu ikame ettirilip halife-i zemin olarak nasbedildiği meşhûr rivayetlerdendir.

Amma

ﻗَﺎﻟُﻮﺍ ﺍَﺗَﺠْﻌَﻞُ ﻓِﻴﻬَﺎ ﻣَﻦْ ﻳُﻔْﺴِﺪُ ﻓِﻴﻬَﺎ ﻭَ ﻳَﺴْﻔِﻚُ ﺍﻟﺪِّﻣَﺎﺀَ

cümlesinin heyetleri ise, bil ki: Bu ayet cümlesinin başındaki ﻗَﺎﻟُﻮﺍ nün istinafı, yani müstakil bir mukadder sûal ve cevabı tazammun eylemesi, işarettir ki; Allahü Teâlanın Melaikeye tevcih edilen hitabı karşısında, dinleyiciyi sûal sormaya sevkeyler ve şöyle bir sûal sorar: Acaba Melaikeler, yer-yer ve çok yakın komşuluklarına getirilen insanları nasıl karşıladılar, nasıl karşılıyorlar? Ve insanların kendilerine karîn, yakın arkadaş olmalarına memnun ve razı oluyurlar mı?. Ve acaba Melaikelerin bu meselede, insanların yeryüzüne halife kılınmalarında reyleri nedir?!"

Kuran-ı Hakîmin lisanıyla Cenab-ı Allah ﻗَﺎﻟُﻮﺍ diye cevap verdi. (Yani, Melaikeler dediler ki:...) Hem ﻗَﺎﻟُﻮﺍ lafzı, ﺍِﺫْ şartının cezası, yani karşılığı olması hasebiyle, (çünki ayetin başında ﻭَﺍِﺫْ ﻗَﻞَ şartlılığı vardır. Yani vaktaki senin Rabbin melaikelere dedi..." şartlılığı) mânâsı şöyle oluyor ki: Cenab-ı Hak Teâla beşeri yeryüzüne halife yapmak üzere yaratıp dünyaya göndermeye ve melaikeleri beşere müekkel kılmağa dair irade eylemiş olduğu emrinde ve hüküm vermesinde; müşîri ve vezîri olmamakla birlikte, Melaikelerin bunu nasıl karşılayacakları keyfiyetinin izharı lazım geliyordu. Hem ﻗَﻮْﻝ sureti ise, (yani, konuşma biçimi itibariyle) -Allah'ın ondan münezzehiyetiyle beraber- müşavere suretindeki mukavele üslubuna işarettir ki, insanlara bu pek mühim işi, müşavereyi ta'lim edip alıştırsın diye..

Amma ﺍَﺗَﺠْﻌَﻞُ deki istifham ise, (yani Melaikelerin: "Onu yapacak mısın?" istifhamı) Allahü Tealanın ihbarı ile; ca'lin, yani irade-i İlahiyenin ve melaikelere müşavere nevinden söylediği işin yerine getirileceğinin tahakkuku kat'î olduğu için idi. Yoksa, hakikati manisiz ve katiyetle olacağı cihetinden, sebebinin bilinmemesinden neşet eden taaccübü doğurmuş ve bundan da istifsar etme ihtiyacı doğmuş olmalıdır. Yani: Melaikler ca'lin, (Yani, beni Ademin yeryüzüne halife nasbedilmesinin) hikmeti nedir? diye sebebini sorma yerine, müsebbebinin istifhamı yapılmıştır. (Yani, halkedilerek yeryüzüne halife olarak ta'yin edilecek olan insanın fiil ve hareketinin istifhamı) yoksa, -haşa- Melaikenin ma'sumiyeti olduğu için, bir itiraz ve bir inkârları değildir.

Hem "ca'l" lafzı, (Yani yapma, kılma fiili) remzen diyor ki: Beşerin ahval ve şuûnu; ve itibarî olan nisbet, münasebet ve halleri, tabiatın levazımatından olmadığı gibi; fıtratın zaruriyetinden da değildir. Belki bütün onlar, ancak bir câilin ca'liyledir. (Yani, Allahın îcad ve halk etmesiyledir)

Amma ayetin bu cümlesinde olan birinci ﻓِﻴﻬَﺎ nın ikinci ﻓِﻴﻬَﺎ ile -kısa mesafesiyle birlikte- beraber olmuş olmaları tansis içindir. (Yani: Hükmün kat'î delilini şeksiz göstermek içindir.) Hem şu gelen ma'naya dahi bir îmadırki: "Beşerin fesadı ile birlikte ve zahirî hayattarlığı içindeki öldürüp yok etmesiyle beraber, hayatı için yerin, dünyanın cesedine bir rûh-u menfûh kılınmasında (ona üfürülmüş bir ruh olmasında) ne gibi bir hikmet vardır? Sûalinin de cevabıdır.

Amma ﻣَﻦْ ile ifade edilen ta'bir, işarettir ki; beşerin şahsiyeti Melaikeleri ilgilendirmiyor. Belki onlara ağır gelen şey; yaradılmış aciz bir mahluk'un Allaha karşı yapacağı isyandır.

Amma ﻳَﻌْﺼِﻲ ye bedel, ﻳُﻔْﺴِﺪُ lafzını getirmesinde şöyle bir işaret veriyor ki; Beşerin isyanı, alem nizamının fesadına sirayet edebilecek bir keyfiyettedir: Hem ﻳُﻔْﺴِﺪُ nün mudari'lik sureti ise; işarettir ki; hoş karşılanmayan şey ve cihet, ondaki isyanın yeniden yeniye çeşitli şekillerde tazelenmesi ve devamıdır. İşte Melaikeler bunu Allah ü Teâlanın i'lamiyle, (yani bildirmesiyle) ya da levh ü mahfûzu mütaala etmeleriyle ve ya da fıtratlarında tevdi' edilmiş kuvvelerin -tahdidsizliğinden- ma'rifetiyle bilmişlerdir. Zira, beşerin şehevî kuvvesinin tecavüzü ile fesad ve ifsad hasıl olduğu gibi; gazabiyye kuvvesinin haddi aşmasıyla da, sifk ve zulüm meydana gelmektedir.

Ve ﻓِﻴﻬَﺎ lafzı ise, (yani, yerin içinde mânâsıyla) ifade eder ki: "Yer yüzü takva üstünde kurulmuş bir mescid iken {[*]: Bu mana, ﺟُﻌِﻠَﺖْ ل۪يَالْاَرضُ ﻣَﺴْﺠِﺪًﺍ ﻭَﻃَﻬُﻮﺭًﺍ hadis-i şerifin bir mealini ihtar ediyor. (Buharî Teyemmün) Meali: Hz. Peygamber (A.S.M.) buyuruyor: "Arz, yeryüzü bana bir mescid ve pek tahir kılındı." -Mütercim-} ... ilh. (Yani, takva ehli müttakiler için bina edilmiş bir mescid iken...)

Amma ﻳُﻔْﺴِﺪُ ﻓِﻴﻬَﺎ ile ﻭَ ﻳَﺴْﻔِﻚُ ﺍﻟﺪِّﻣَﺎﺀَ lerin beyan eyledikleri iki rezilenin (iki rezil ahlâk ve günahın) arasındaki "vav-ül cem"in (birleştirici toplayıcı vav) getirilmesi ise; o fesad ve fitne, (uzun ve kesretli) kan dökülmelerine incirar edeceği münasebettarlığını hatırlatmak içindir.

Ve amma ﻳَﻘْﺘُﻠﻮُﻥَ ye bedel ﻳَﺴْﻔِﻚُ nün tercih edilmesi, sifk'in mânâsı zülümlü katl olduğu içindir. Eğer ﺗَﻘْﺘُﻞُ demiş olsaydı; çünki katlin bir kısmı fîsebilillah olan cihaddır. Hem bir cemaatin selameti için (müzirr ve canî) bir ferdin katli de vardır ki, koyunların selameti için kurdu katletmek gibi olduğundan, ﻳَﻘْﺘُﻞُ yi değil, ﻳَﺴْﻔِﻚُ yi îrad eylemiştir.

Amma ﺍﻟﺪِّﻣَﺎﺀَ ise, sifkdeki (zulümlü katlde) kan dökülmesini te'kid için olup, zulüm ile olan katlin şenaatini şiddetlendirmek içindir.

Amma ﻭَ ﻧَﺤْﻦُ ﻧُﺴَﺒِّﺢُ ﺑِﺤَﻤْﺪِﻙَ ﻭَ ﻧُﻘَﺪِّﺱُ ﻟَﻚَ cümlesi, heyeti ve vaziyetlerine gelince; cümlenin başındaki "vav-ı halî" (yani mevcud hale bakan ve makabli ile maba'di birbirine bağlayan vav) Melaikenin beşer aleyhinde yaptığı (istifhamlı) itiraza karşı, onlara şöyle bir cevab-ı itiraz iş'ar edilmiştir ki; "Beşerin Allaha ve uluhiyetine karşı yaptığı küllî ibadet ve takdisleri hikmeti, size cevab için kafî gelmiyor mu?.." diye işarettir.

Amma ﻧَﺤْﻦُ lafzı ise, yani: Maâsîden, isyan işlerine bulaşmaktan masum olan biz melaikeler maâşiri.. (sınıf ve cemaatleri) ve ﻧُﺴَﺒِّﺢُ nün ismî cümle ile getirilmesi ise, sanki ve adeta "Tesbih", melaikelerin bir seciyyesi ve fıtratlarının bir lazımıdır da, sırf tesbih yapmak için halkedilmiş olduklarına işarettir.

Amma ﻧُﺴَﺒِّﺢُ ﺑِﺤَﻤْﺪِﻙَ ise, câmi' bir kelimedir. Yani, Melaikeler diyor: "Ya İlahena! Biz seni kâinatta ibadetlerin envaiyle ilan ediyoruz. Hem bizler, senin Cenab-ı Kibriyana layık ve münasib olmayan sıfatlardan senin tenezzühünü itikad ederek, evsaf-ı celal ile seni tavsif etmekteyiz, ki senin kâinat ve mahlûkata serpmiş ve sermiş olduğun enva-i ni'metlerinin karşılığında şükür ve hamd vazifesi lazım gelmektedir.. Ve o nimetler, şükür ve hamdi istiyorlar. Hem biz Melaikeler: ﺳُﺒْﺤَﺎﻥَ ﺍﻟﻠّٰﻪِ ﻭَﺑِﺤَﻤْﺪِﻩِ diyerek, sana hamd-ü şükürle beraber, evsaf-ı celal ve cemal ile seni tavsif ediyoruz.

Amma ﻧُﻘَﺪِّﺱُ ﻟَﻚَ ise, yani: Biz umum Melaikeler seni ey Rabbimiz! Naks, zulüm, kusurdan ve abes iş yapmaktan takdis ediyoruz.. Ve ya da: Kendimizi ve ef'alimizi günah ve maasîden arındırıp, kalbimizi de başkasına (ubudiyet noktasında) mültefit olmaktan alıkoymak için kendimizi tahir ve temiz tutmak istiyoruz. Demek ki, buradaki "vav", iki fazilet arasında, yani tesbih ve takdis mabeynindeki cem' "vav"ıdır. Yani emirleri imtisal ve nehiylerden ictinab etmek vazifesi noktasından bu "vav", birinci vav'ın hizasına ve omuz omuzuna müsavî gelmiş oluyor.

* * *

Amma ﻗَﺎﻝَ ﺍِﻧِّﻲ ﺍَﻋْﻠَﻢُ مَالَا ﺗَﻌْﻠَﻤُﻮﻥَ cümlesi heyetlerine gelince, bil ki; bu cümledeki istinaf, mukadder bir sûale işarettir ki; "Acaba Allah ü Teala, Melaikenin istifsarlarına karşı verdiği cevapta ne demiştir?. Ve onların teaccüblerini izale eden sebebi nasıl beyan buyurmuştur.? Ve beşerin Melaikeye tercihindeki hikmet nedir?!."

İşte, bu mukadder istifhamlı suallere karşı Cenab-ı Alim-i Hakîm icmalli bir cevaba işaret eden ﻗَﺎﻝَ buyurmuştur. Lâkin bunun arkasında gelen ayetlerde ise, bu icmalli cevab bir derece tafsil edilmiştir.

Ve ﺍِﻧِّﻲ ﺍَﻋْﻠَﻢُ deki ﺍِﻥَّ ise, tahkik için olup, tereddüd ve şüpheleri reddeylemekdir. Bu tahkik vaziyeti ise, ancak nazarî bir hüküm için olup bedahetle müsellem olan hüküm için değildir.. Ve illa, mahlûkatın bilmediği şeyleri, Allahın bildiğinin müsellemiyeti noktasında, -haşa ki- Melaikler tereddütlü bulunsunlar. Öyle ise şu ﺍِﻥَّ Kur'an-ı Hakîmin hülasalı olarak ifade eylediği ve sülûk edilmiş, onda gidilmiş bir beyan tarikiyle icmal ve îcaz eylediği bazı cümlelerin silsilelerine bir medar ve bir alamettir. İşte o silsileli cümleler de şöyle olabilirler: "Beşerin varlığında ve yaratılmasında bir çok maslahatlar ve hayırların yanında, birde az şerr olan bazı maasî ve günahlar, elbette ki kapanır, örtülür ve gâib olur. Yani ki nisbeten ve keyfiyeten az olan şerlerin yüzünden, bütün o hayır ve maslahatları terk edip bırakmak, hikmete münafî ve zıddır. Hem beşerde, onu hilafete ehil ve layık kılan pek mühim bir sır vardır ki, melaikler ondan gafil bulunmuşlardır. Lâkin beşerin halıkı şübhesiz ki o sırrı bilmektedir. Hem yine beşerde, onu Melaikeye tefevvuk ettiren, üstün getiren büyük bir hikmet dahi vardır, ki melaikler ondan habersiz imişler. Amma beşeri yaratan Halık onu biliyordur. Bütün bu mânâ ve nüktelerle berber, bazen olur ki ﺍِﻥَّ nin ma'nası zımnî, içte saklı bir hükme de teveccüh edebiliyor.. İşte o zımnî ma'na ise, cümleye girmiş kaydların birisinden istifade etmiş hüküm olabilir. Yani burada, ﺍِﻥَّ deki "tahkikan siz onu bilmiyorsunuz!" hükmü gibi...

Amma ﺍَﻋْﻠَﻢُ مَالَا ﺗَﻌْﻠَﻤُﻮﻥَ ise; lazımı zikretmekle, melzumu da irade etmek kabilindendir. Yani ki: "Sizin bilmediğiniz şeyler de vardır. Zira ilm-i İlahî her şey için lazımdır. O halde ilmin nefyi, olmayışı; malumun da olmadığına delildir. Nasıl ki Cenab-ı Hak Teala başka bir ayette ﺑِﻤَﺎ لَا ﻳَﻌْﻠَﻢُ {[*]: Ayet cümlesinin tamamı şöyledir:

ﻗُﻞْ ﺍَﺗُﻨَﺒِّﺆُﻥَ ﺍﻟﻠَّﻪَ بِمَالَا ﻳَﻌْﻠَﻢُ ﻓِﻲ ﺍﻟﺴَّﻤٰﻮٰﺕِ ﻭَ لْاَرْضِ

(Yunus/18) Meali: "Yer ve göklerdeki şuûnatı Allah bilmiyor da, siz mi ona haber verip bildiriyorsunuz?..." -Mütercim-} diye ferman buyurmuştur. Yani, ilm-i İlahinin taalluk etmediği hiçbir şeyin varlığı; ma'lûmun vücuduna delildir.

Sonra, bu icmalli cevabın tahkiki hususunda, bazı ayetlerin hatimelerinde zikredilen

ﺍِﻥَّ ﺍﻟﻠَّﻪَ ﻋَﻠِﻴﻢٌ ﺣَﻜِﻴﻢٌ

cümleleri vardır. Meal-i şerifi: (Allahü tealanın yaptığı, îcad ettiği hiçbir fiili yoktur ki, çok hikmetler ve maslahatlarla meşhun olmuş olmasın.) Öyle ise, mevcûdat, halkın ma'lûmatlarına münhasır değildir. Mahluk'un bilmemesi, olmamasına delalet etmez.

Hem vakta ki, Cenab-ı Hak teala hayr-ı mahz olan melaikeyi ve şerr-i mahz olan şeytanları ve ne hayr, ne de şerr olan behaimi {[*]: Burada: "Ne hayr, ne de şerr olan behaim" den murad ve maksad -Allahü alem- onlardan istifade ciheti ile olan nimetlik yanları değidir. Belki Melaike ve Şeytanların varlık ve halketme ta'riflerine nisbeten orta halli bir mahluk olduklarını göstermek içindir. -Mütercim-} (Yani, her çeşit hayvanatı) halk eyledi. Bundan sonra, o feyyaz-ı mutlakın hikmeti; hayr ve şerrin arasını cem'eden dördüncü bir mahluk olan insanın varlığını iktiza eylemiştir. İşte, eğer bu dördüncü mahluk, yani beşer, kuvve-i şeheviyye ve gazabiyyesi, akl kuvvesine tabi' olur. İnkiyad ederse; - mücahede sebebiyle- melaikenin üstüne çıkar, tefevvuk eyler. Eğer aksiyle olursa, özrüne bahane bulunmadığı için hayvanattan çok daha aşağı düşer.

* * *

ﻭَﻋَﻠَّﻢَ ﺍٓﺩَﻡَ الْاَسْمَاءَ ﻛُﻠَّﻬَﺎ ﺛُﻢَّ ﻋَﺮَﺿَﻬُﻢْ ﻋَﻠَﻲ ﺍﻟْﻤَﻠٰﺌِﻜَﺔِ ﻓَﻘَﺎﻝَ ﺍَﻧْﺒِﺆُﻧﻲِ ﺑِﺎَﺳْﻤَﺎﺀِ هٰؤُلَاءِ ﺍِﻥْ ﻛُﻨْﺘُﻢْ ﺻَﺎﺩِﻗِﻴﻦَ ٭ ﻗَﺎﻟُﻮﺍ ﺳُﺒْﺤَﺎﻧَﻚَ لَاعِلْمَ ﻟَﻨَﺎ اِلَّا ﻣَﺎ ﻋَﻠَّﻤْﺘَﻨَﺎ ﺍِﻧَّﻚَ ﺍَﻧْﺖَ ﺍﻟْﻌَﻠِﻴﻢُ ﺍﻟْﺤَﻜِﻴﻢُ

{(*): İntihabım olmayarak (h), ihtiyarsız olarak; adeta umum sözlerin ahirinde şu ayet:

ﺍﺳُﺒْﺤَﺎﻧَﻚَ لَاعِلْمَ ﻟَﻨَﺎ اِلَّا ﻣَﺎ ﻋَﻠَّﻤْﺘَﻨَﺎ ﺍِﻧَّﻚَ ﺍَﻧْﺖَ ﺍﻟْﻌَﻠِﻴﻢُ ﺍﻟْﺤَﻜِﻴﻢُ

bana söylettirilmiştir. Şimdi anlıyorum ki: Tefsirim de şu ayetle hitam (1) buluyor. Demek, inşallah bütün sözler hakikî bir tefsirdir.. Ve şu ayetin bahrinden bir cetveldir; en nihayet yine o denize dökülüyor ki; şu tefsirin hitamında güya her "söz", manen şu ayetten başlıyor. Demek o zamandan beri yirmi senedir (n) şu ayeti tefsir ediyorum, bitiremedim; ta tefsirin ikinci cildini yazayım. -Müellif-} {[*]: (h) ﺳُﺒْﺤَﺎﻧَﻚَ لَاعِلْمَ ﻟَﻨَﺎ... ayetinin şuradaki dipnotunda olan, Hz. Müellifin ifadesini, Molla Abdülmecid'in Türkçe tercümesiyle, İhsan Kasım'ın Arapça metin İşaret-ül İ'cazda, kitabın en sonunda derceylemişlerdir. Lâkin Hz. Üstadın bizzat kendi kalemiyle tashih ve terkim eylemiş olduğu ilk matbu' bir nüshada, kitabın tam burasında ﻭَﻋَﻠَّﻢَ ﺍٓﺩَﻡَ الْاَسْمَاءَ ayetiyle arkasında gelen ayetin tam hizasında el yazısıyla bu haşiye yazılı bulunduğu için, ona tabi' olarak, o notu, yeri olan buraya almayı münasib bulduk. -Mütercim-

(l): İşarat-ül İ'caz namlı şu harika tefsir, başından -Fatiha Sûresi dahil değil- alıp ﺳُﺒْﺤَﺎﻧَﻚَ لَاعِلْمَ ﻟَﻨَﺎ ya kadar 32 ayetle, en sonuna kadar ise, 33 ayetle hitam buluyor. Hz. Müellifin ifadesiyle "Sözler, (yani umum Risalelerin içinde bulunduğu) Mektûbat, Lem'alar ve Şua'lar"ın -Şualar hariç- her birisinin 31, 32, 33 Risale olarak te'lif edilmeleriyle; bu azim ve harika tefsir, istikbalde te'lif edilecek Nur Risaleleri bu ayetlerin adedine muvafık olacaklarının bir habercisi, bir müjdecisi ve Nur gülistanının bir temel fidanlığı, hububu ve büzrü olduğuna ima ve işaretten halî değildir diye düşündüm. -Mütercim-

(n): İşarat-ül İ'caz tefsiri 1916 yılı başlarında telifi yapılmış olduğundan; o tarihten yirmi sene geri gelsek, 1936 oluyor ki, Eskişehir hapis hadisesi ortasıdır. Büyük ihtimal ile, Hz. Müellif henüz Eskişehir hapsine alınmadığı günlerde Isparta şehir merkezinde iken, o notu kaydetmişlerdir. -Mütercim-}

ﻗَﺎﻝَ ﻳَٓﺎ ﺍٰﺩَﻡُ ﺍَﻧْﺒِﺌْﻬُﻢْ ﺑِﺎَﺳْﻤَٓﺎﺋِﻬِﻢْ ﻓَﻠَﻤَّٓﺎ ﺍَﻧْﺒَﺎَﻫُﻢْ ﺑِﺎَﺳْﻤَٓﺎﺋِﻬِﻢْ ﻗَﺎﻝَ ﺍَﻟَﻢْ ﺍَﻗُﻞْ ﻟَﻜُﻢْ ﺍِﻧّ۪ٓﻰ ﺍَﻋْﻠَﻢُ ﻏَﻴْﺐَ ﺍﻟﺴَّﻤٰﻮَﺍﺕِ وَالْاَرْضِ ﻭَﺍَﻋْﻠَﻢُ ﻣَﺎ ﺗُﺒْﺪُﻭﻥَ ﻭَﻣَﺎ ﻛُﻨْﺘُﻢْ ﺗَﻜْﺘُﻤُﻮﻥَ

Bakara 31, 32, 33