Sâniyen:

Emirdağ Lâhikası-2 · s.85

Bu İşaratü'l-İ'caz'ın matbu nüshasında hakikaten bir keramet var ki; tesadüf ihtimali yoktur. Onun için bir defa daha aynı tarzda ve kerametli kıt'ada tab' etmek ve Arabistan'a ve Pakistan gibi yerlere göndermek münasib görüldü. Fakat Eski Said, îcazdaki i'cazı beyan ettiği ve en ince münasebet-i belâgatı beyanı içinde gayet ince ve kısa, îcazlı cümleleri bir derece izah ve Türkçe'ye tercüme etmek lâzım geliyor. İşaratü'l-İ'caz'ın hârikalarından birisi de budur ki: Her bir âyetin sair âyetlere münasebatını ve her âyetteki cümlelerinin birbirine karşı nisbetini ve nizamını ve her cümledeki heyetlerin ve harflerin mana-yı maksuda karşı nisbetlerini ve teveccühlerini gösterip âyetlerin intizamından ve cümlelerin nizamından ve her cümlenin heyetinin nazmından bir lem'a-i i'caz göstermesidir. Âdeta bir saatin sâniyeleri sayan mili ve dakikaları sayan yelkovanı ve saatleri sayan ibresi gibi o nazımdaki nükteleri beyan ve ondaki hakikatı bürhanlarla izah, hattâ bazan bir tek harfte büyük bir hakikatı ifade etmesidir. Ve her bir âyetin hakikatini gayet i'caz ile ve kat'î hüccetlerle isbat ediyor ki; şimdi yüzotuz risalenin çekirdekleri ve hülâsaları hükmündedirler. Ve cümlenin ve cümledeki heyetlerin ve harflerin nüktelerini ve ifade ettikleri zımnî hükümlerini bilâ-istisna ilm-i belâgatın ince kaideleri ile ve ilm-i nahvin ve sarfın kaideleriyle ve ilm-i mantığın ve usûl-ü din ve sair ilimlerin kanunlarıyla beyan eder. Hattâ hurdebînî bir manevî âletle, görünmeyen incecik münasebat-ı belâgatı beyan ediyor ve emarelerini gösteriyor. Ve Kur'anın nazarı küllî olmasından bütün beyan edilen hak manalara ve nüktelere, elbette kudsî elfaz-ı Kur'aniye zımnî, remzî işaret ve delalet eder denilebilir.

Hüsrev, Sungur, Hayri, Sadık, Sabri, Sıddık Süleyman

ﺍِﻓَﺎﺩَﺓُ ﺍﻟْﻤَﺮَﺍﻡِ ﺍﻗﻮﻝ ﻟﻤﺎ ﻛﺎﻥ ﺍﻟﻘﺮﻥ ﺟﺎﻣﻌﺎ ﻻﺷﺘﺎﺕ ﺍﻟﻌﻠﻮﻡ ﻭﺧﻄﺒﺔ ﻟﻌﺎﻣﺔ ﺍﻟﻄﺒﻘﺎﺕ ﻓﻰ ﻛﻞ ﺍﻻﻋﺼﺎﺭ ﻻ ﻳﺘﺤﺼﻞ ﻟﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻻﺋﻖ ﻣﻦ ﻓﻬﻢ ﺍﻟﻔﺮﺩ ﺍﻟﺬﻯ ﻗﻠﻤﺎ ﻳﺨﻠﺺ ﻣﻦ ﺍﻟﺘﻌﺼﺐ ﻟﻤﺴﻠﻜﻪ ﻭﻣﺸﺮﺑﻪ ﺍﺫ ﻓﻬﻤﻪ ﻳﺨﺼﻪ ﻟﻴﺲ ﻟﻪ ﺩﻋﻮﺓ ﺍﻟﻐﻴﺮ ﺍﻟﻴﻪ ﺍﻻ ﺍﻥ ﻳﻌﺪﻳﻪ ﻗﺒﻮﻝ ﺍﻟﺠﻤﻬﻮﺭ ﻭﺍﺳﺘﻨﺒﺎﻃﻪ ﴾ﻻ ﺑﺎﻟﺘﺸﻬﻲ﴿ ﻟﻪ ﺍﻟﻌﻤﻞ ﻟﻨﻔﺴﻪ ﻓﻘﻂ ﻭﻻﻳﻜﻮﻥ ﺣﺠﺔ ﻋﻠﻰ ﺍﻟﻐﻴﺮ ﺍﻻ ﺍﻥ ﻳﺼﺪﻗﻪ ﻧﻮﻉ ﺍﺟﻤﺎﻉ ﻓﻜﻤﺎ ﻻ ﺑﺪ ﻟﺘﻨﻈﻴﻢ ﺍﻻﺣﻜﺎﻡ ﻭﺍﻃﺮﺍﺩﻫﺎ ﻭﺭﻓﻊ ﺍﻟﻔﻮﺿﻰ ﺍﻟﻨﺎﺷﺌﺔ ﻣﻦ ﺣﺮﻳﺔ ﺍﻟﻔﻜﺮ ﻣﻊ ﺍﻫﻤﺎﻝ ﺍﻻﺟﻤﺎﻉ ﻭﺟﻮﺩ ﻫﻴﺌﺔ ﻋﺎﻟﻴﺔ ﻣﻦ ﺍﻟﻌﻠﻤﺎﺀ ﺍﻟﻤﺤﻘﻘﻴﻦ ﺍﻟﺬﻳﻦ ﺑﻤﻈﻬﺮﻳﺘﻬﻢ ﻻﻣﻨﻴﺔ ﺍﻟﻌﻤﻮﻡ ﻭ ﺍﻋﺘﻤﺎﺩ ﺍﻟﺠﻤﻬﻮﺭ ﻳﺘﻘﻠﺪﻭﻥ ﻛﻔﺎﻟﺔ ﺿﻤﻨﻴﺔ ﻟﻼﻣﺔ ﻓﻴﺼﻴﺮﻭﻥ ﻣﻈﻬﺮ ﺳﺮ ﺣﺠﻴﺔ ﺍﻻﺟﻤﺎﻉ ﺍﻟﺬﻯ ﻻﺗﺼﻴﺮ ﻧﺘﻴﺠﺔ ﺍﻻﺟﺘﻬﺎﺩ ﺷﺮﻋًﺎ ﻭﺩﺳﺘﻮﺭًﺍ ﺍﻻ ﺑﺘﺼﺪﻳﻘﻪ ﻭﺳﻜﺘﻪ ﻛﺬﻟﻚ ﻻ ﺑﺪ ﻟﻜﺸﻒ ﻣﻌﺎﻧﻰ ﺍﻟﻘﺮﻥ ﻭﺟﻤﻊ ﺍﻟﻤﺤﺎﺳﻦ ﺍﻟﻤﺘﻔﺮﻗﺔ ﻓﻰ ﺍﻟﺘﻔﺎﺳﻴﺮ ﻭﺗﺜﺒﻴﺖ ﺣﻘﺎﺋﻘﻪ ﺍﻟﻤﺘﺠﻠﻴﺔ ﺑﻜﺸﻒ ﺍﻟﻔﻦ ﻭ ﺗﻤﺨﻴﺾ ﺍﻟﺰﻣﺎﻥ ﻣﻦ ﺍﻧﺘﻬﺎﺽ ﻫﻴﺌﺔ ﻋﺎﻟﻴﺔ ﻣﻦ ﺍﻟﻌﻠﻤﺎﺀ ﺍﻟﻤﺘﺨﺼﺼﻴﻦ ﺍﻟﻤﺨﺘﻠﻔﻴﻦ ﻓﻰ ﻭﺟﻮﻩ ﺍﻻﺧﺘﺼﺎﺹ ﻭﻟﻬﻢ ﻣﻊ ﺩﻗﺔ ﻧﻈﺮ ﻭﺳﻌﺔُ ﻓﻜﺮ ﻟﺘﻔﺴﻴﺮﻩ ﻧﺘﻴﺠﺔ ﺍﻟﻤﺮﺍﻡ ﺍﻧﻪ ﻻ ﺑﺪ ﺍﻥ ﻳﻜﻮﻥ ﻣﻔﺴﺮ ﺍﻟﻘﺮﻥ ﺫﺍ ﺩﻫﺎﺀ ﻋﺎﻝ ﻭ ﺍﺟﺘﻬﺎﺩ ﻧﺎﻓﺬ ﻭﻭﻻﻳﺔ ﻛﺎﻣﻠﺔ ﻭﻣﺎ ﻫﻮ ﺍﻟﻦ ﺍﻻ ﺍﻟﺸﺨﺺ ﺍﻟﻤﻌﻨﻮﻯ ﺍﻟﻤﺘﻮﻟﺪ ﻣﻦ ﺍﻣﺘﺰﺍﺝ ﺍﻻﺭﻭﺍﺡ ﻭﺗﺴﺎﻧﺪﻫﺎ ﻭﺗﻼﺣﻖ ﺍﻻﻓﻜﺎﺭ ﻭﺗﻌﺎﻭﻧﻬﺎ ﻭﺗﻈﺎﻓﺮ ﺍﻟﻘﻠﻮﺏ ﻭﺍﺧﻼﺻﻬﺎ ﻭﺻﻤﻴﻤﻴﺘﻬﺎ ﻣﻦ ﺑﻴﻦ ﺗﻠﻚ ﺍﻟﻬﻴﺌﺔ ﻓﺒﺴﺮ ﴾ﻟﻠﻜﻞ ﺣﻜﻢ ﻟﻴﺲ ﻟﻜﻞ﴿ ﻛﺜﻴﺮﺍ ﻣﺎ ﻳﺮﻯ ﺛﺎﺭ ﺍﻻﺟﺘﻬﺎﺩ ﻭﺧﺎﺻﺔ ﺍﻟﻮﻻﻳﺔ ﻭﻧﻮﺭﻩ ﻭﺿﻴﺎﺋﻬﺎ ﻣﻦ ﺟﻤﺎﻋﺔ ﺧﻠﺖ ﻣﻨﻬﺎ ﺍﻓﺮﺍﺩﻫﺎ ﺛﻢ ﺍﻧﻰ ﺑﻴﻨﻤﺎ ﻛﻨﺖ ﻣﻨﺘﻈﺮﺍ ﻭﻣﺘﻮﺟﻬﺎ ﻟﻬﺬﺍ ﺍﻟﻤﻘﺼﺪ ﺑﺘﻈﺎﻫﺮ ﻫﻴﺌﺔ ﻛﺬﻟﻚ ﻭﻗﺪ ﻛﺎﻥ ﻫﺬﺍ ﻏﺎﻳﺔ ﺧﻴﺎﻟﻰ ﻣﻦ ﺯﻣﺎﻥ ﻣﺪﻳﺪ ﺍﺫ ﺳﻨﺢ ﻟﻘﻠﺒﻰ ﻣﻦ ﻗﺒﻴﻞ ﺍﻟﺤﺲ ﻗﺒﻞ ﺍﻟﻮﻗﻮﻉ ﺗﻘﺮﺏ﴾١﴿ ﺯﻟﺰﻟﺔ ﻋﻈﻴﻤﺔ ﻓﺸﺮﻋﺖ ﻣﻊ ﻋﺠﺰﻯ ﻭﻗﺼﻮﺭﻯ ﻭﺍﻻﻏﻼﻕ ﻓﻰ ﻛﻼﻣﻰ ﻓﻰ ﺗﻘﻴﻴﺪ ﻣﺎ ﺳﻨﺢ ﻟﻰ ﻣﻦ ﺍﺷﺎﺭﺍﺕ ﺍﻋﺠﺎﺯ ﺍﻟﻘﺮﻥ ﻓﻰ ﻧﻈﻤﻪ ﻭﺑﻴﺎﻥ ﺑﻌﺾ ﺣﻘﺎﺋﻘﻪ ﻭﻟﻢ ﻳﺘﻴﺴﺮ ﻟﻰ ﻣﺮﺍﺟﻌﺔ ﺍﻟﺘﻔﺎﺳﻴﺮ ﻓﺎﻥ ﻭﺍﻓﻘﻬﺎ ﻓﺒﻬﺎ ﻭﻧﻌﻤﺖ ﻭﺍﻻﺎ ﻓﺎﻟﻌﻬﺪﺓ ﻋﻠﻲّ ﻓﻮﻗﻌﺖ ﻫﺬﻩ ﺍﻟﻄﺎﻣﺔ ﺍﻟﻜﺒﺮﻱ ﻓﻔﻰ ﺍﺛﻨﺎﺀ ﺍﺩﺍﺀ ﻓﺮﻳﻀﺔ ﺍﻟﺠﻬﺎﺩ ﻛﻠﻤﺎ ﺍﻧﺘﻬﺰﺕ ﻓﺮﺻﺔ ﻓﻰ ﺧﻂ ﺍﻟﺤﺮﺏ ﻗﻴﺪﺕ ﻣﺎ ﻻﺡ ﻟﻰ ﻓﻰ ﺍﻻﻭﺩﻳﺔ ﻭﺍﻟﺠﺒﺎﻝ ﺑﻌﺒﺎﺭﺍﺕ ﻣﺘﻔﺎﻭﺗﺔ ﺑﺎﺧﺘﻼﻑ ﺍﻟﺤﺎﻻﺕ ﻓﻤﻊ ﺍﺣﺘﻴﺎﺟﻬﺎ ﺍﻟﻰ ﺍﻟﺘﺼﺤﻴﺢ ﻭﺍﻻﺻﻼﺡ ﻻﻳﺮﺿﻰ ﻗﻠﺒﻰ ﺑﺘﻐﻴﻴﺮﻫﺎ ﻭﺗﺒﺪﻳﻠﻬﺎ ﺍﺫﺍﻇﻬﺮﺕ ﻓﻰ ﺣﺎﻟﺔ ﻣﻦ ﺧﻠﻮﺹ ﺍﻟﻨﻴﺔ ﻻ ﺗﻮﺟﺪ ﺍﻟﻦ ﻓﺎﻋﺮﺿﻬﺎ ﻻﻧﻈﺎﺭ ﺍﻫﻞ ﺍﻟﻜﻤﺎﻝ ﻻ ﻻﻧﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻟﻠﺘﻨﺰﻳﻞ ﺑﻞ ﻟﻴﺼﻴﺮ ﻟﻮ ﻇﻔﺮ ﺑﺎﻟﻘﺒﻮﻝ ﻧﻮﻉ ﻣﺨﺬ ﻟﺒﻌﺾ ﻭﺟﻮﻩ ﺍﻟﺘﻔﺴﻴﺮ ﻭﻗﺪ ﺳﺎﻗﻨﻰ ﺷﻮﻗﻰ ﺍﻟﻰ ﻣﺎ ﻫﻮ ﻓﻮﻕ ﻃﻮﻗﻰ ﻓﺎﻥ ﺍﺳﺘﺤﺴﻨﻮﻩ ﺷﺠﻌﻮﻧﻰ ﻋﻠﻰ ﺍﻟﺪﻭﺍﻡ ﻭ ﻣﻦ ﺍﻟﻠّﻪ ﺍﻟﺘﻮﻓﻴﻖ ﺳﻌﻴﺪ ﺍﻟﻨﻮﺭﺳﻰ ----------- ١ ﻭﻗﺪ ﺍﺧﺒﺮﻧﺎ ﻣﺮﺍﺭًﺍ ﻓﻰ ﺍﺛﻨﺎﺀ ﺍﻟﺪﺭﺱ ﻭﻗﻮﻉ ﺯﻟﺰﻟﺔ ﻋﻈﻴﻤﺔ ﴾ﺑﻤﻌﻨﻰ ﺍﻟﺤﺮﺏ ﺍﻟﻌﻤﻮﻣﻴﺔ﴿ ﻓﻮﻗﻌﺖ ﻛﻤﺎ ﺍﺧﺒﺮ ﺣﻤﺰﻩ ﻣﺤﻤﺪ ﺷﻔﻴﻖ ﻣﺤﻤﺪ ﻣﻬﺮﻯ