Шұғалар

Кітапты ашу ↗

индекс

Бірінші тараудағы Тәухидтің бірінші жемісі
ТӘУХИДТІҢ ЕКІНШІ ЖЕМІСІ
ТӘУХИДТІҢ ҮШІНШІ ЖЕМІСІ
* * * * *
ЕКІНШІ МАҚАМ
БІРІНШІСІ:
УАХДАНИЯТТЫ КЕРЕК ЕТЕТІН ЕКІНШІ СЕБЕП:
ТӘУХИДТІҢ ҮШІНШІ ТАЛАБЫ.
* * * * *
ҮШІНШІ МАҚАМ
Бірінші белгі, бірінші айғақ:
Екінші белгі және айғақ.
Үшінші айғақ пен белгі:
* * *
СӨЗДІҢ СОҢЫ
* * *
ТӘУХИДКЕ ТОЛЫ БІР МІНӘЖАТ ЖӘНЕ КІРІСПЕ
МІНӘЖАТ
ҮШІНШІ ШУАҚ
КІРІСПЕ
МІНӘЖАТ
* * *
ТӨРТІНШІ ШУАҚ
* * * * *
ХАСБИ АЯТЫНЫҢ НҰРЛЫ БІРІНШІ МӘРТЕБЕСІ:
ХАСБИ АЯТЫНЫҢ НҰРЛЫ ЕКІНШІ МӘРТЕБЕСІ:
ХАСБИ АЯТЫНЫҢ НҰРЛЫ ҮШІНШІ МӘРТЕБЕСІ.
НҰРЛЫ ХАСБИ АЯТТЫҢ ТӨРТІНШІ МӘРТЕБЕСІ:
НҰРЛЫ ХАСБИ АЯТТЫҢ БЕСІНШІ МӘРТЕБЕСІ:
НҰРЛЫ ХАСБИ АЯТЫНЫҢ АЛТЫНШЫ МӘРТЕБЕСІ:
* * * * *
اَلْبَابُ الْخَامِسُ
* * *
АЛТЫНШЫ ШУАҚ
"Екі тұжырымнан тұрады"
Бірінші сауал:
Екінші сұрақ:
* * *
ЖЕТІНШІ ШУАҚ
Аят-ул Кубра
Ескерте кететін өте маңызды бір жәйт.
Кіріспе
* * *
Аят-ул Күбра
* * *
Ескерту
* * * * *
Екінші Баб
(Тәухидтің айғақтары баяндалмақ)
* * * * *
* * *
Ескерту
* * * * *
Тоғызыншы Шуақ
* * * * *
Кіріспе
ЕКІНШІ ТҰЖЫРЫМ:
* * *
Он бірінші Шуақ
Миуа рисалесі
Бірінші мәселе
* * * * *
Екінші мәселенің қорытындысы
* * * * *
Үшінші мәселе
* * * * *
Төртінші мәселе
* * * * *
Бесінші мәселе
* * * * *
Алтыншы мәселе
* * * * *
Жетінші мәселе
* * * * *
Сегізінші мәселенің қорытындысы
* * * * *
Тоғызыншы мәселе
* * * * *
Оныншы Мәселе
(Әмирдағы қаласының бір гүлі)
* * * * *
Осы оныншы мәселеге қорытынды ретінде екі сілтеме
* * * * *
Оныншы мәселеге байланысты Хусревтің ұстазына жазған хаты
* * * * *
Он бірінші мәселе
* * *
Соңы
* * * * *
БҰЛ СҮРЕГЕ ҚАТЫСТЫ МҰҒЖИЗАЛЫ
ТҰЖЫРЫМНЫҢ ҚЫСҚАША ТҮСІНІКТЕМЕСІ:
* * * * *
Он бірінші мәселенің түсініктемесінің қосымшасы
* * * * *
[Рисалей-Нұрдың қаһарманы Хусревтің "Миуаның он бірінші Мәселесіне" байланысты жазған хатынан үзінді]
[Спарта қаласындағы барлық Нұр шәкірттері атынан Рамазанды құттықтап жазылған және он үш жеріне түзету енгізілген хат]
* * * *
* * * *
Он екінші Шуақ
(Денизли қалалық сотында өзін қорғап айтылған сөздерден үзінді)
* * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * *
БҰЛ БӨЛІМ ӨТЕ МАҢЫЗДЫ
* * * * *
* * * * *
* * * * *
БҰЛ ЖОЛҒЫ АҚТАЛУЫМДА БЫЛАЙ ДЕГЕН БОЛАТЫНМЫН:
* * * * *
Он үшінші Шуақ
* * * * *
* * * *
* * * *
* * * * *
* * * * *
* * * *
* * * *
* * * *
* * * *
* * * * *
* * * * *
* * * *
* * * *
* * * *
* * * * *
* * * * *
* * * *
* * * *
* * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * *
* * * *
* * * *
* * * *
* * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * *
* * * *
* * * *
* * * *
* * * *
* * * *
* * * *
* * * *
* * * *
* * * *
* * * *
* * * *
* * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * *
* * * *
* * * *
(Өте керемет әрі өте орынды көңіл айту) Ғазиз, адал бауырларым!
* * * *
* * * *
* * * *
* * * *
* * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * *
* * * *
* * * *
* * * *
* * * * *
* * * *
* * * *
* * *
ОН ТӨРТІНШІ ШУАҚ
ТҮСІНІКТЕМЕМЕ ҚЫСҚА ҚОСЫМША
* * * * *
* * * * *
АФИОН ҚАЛАСЫНЫҢ ПРОКУРОРЫ МЕН СОТТЫҢ ТӨРАҒАСЫНА ЖӘНЕ МҮШЕЛЕРІНЕ
* * * * *
АФИОН СОТЫНЫҢ АЙЫПТАУЫНА НАРАЗЫЛЫҚ ЖӘНЕ ӨЗІН АҚТАУ СӨЗІНЕ ТОЛЫҚТЫРМА
* * * * *
* * * * *
АФИОН БИЛІК БАСЫНДАҒЫЛАРҒА, СОТЫНА, ТӘРТІП САҚШЫЛАРЫНА ТАҒЫ БІРНЕШЕ АЙТАР СӨЗІМ БАР
* * * * *
АНКАРАДАҒЫ АЛТЫ БАСҚАРМАҒА және АФИОН
ҚАЛАСЫНЫҢ ЖОҒАРҒЫ СОТЫНА ЖАЗЫЛҒАН АҚТАЛУ ХАТЫНА ҚОСЫМША ТІРКЕМЕ
* * * * * *
* * * * * *
ҚОСЫМША
* * * * * *
* * * * * *
АФИОН СОТЫНЫҢ АЙЫПТАМАСЫНА ҚАРСЫ БЕРІЛГЕН НАРАЗЫ ЖАУАПҚА ҮСТЕМЕ
* * * * * *
СОҢҒЫ СӨЗІМ
* * * * * *
ҮКІМЕТКЕ ЖАЗЫЛҒАН ӨТІНІШ ХАТ. МИНИСТРЛЕР КЕҢЕСІНЕ ӨТЕ МАҢЫЗДЫ ӨТІНІШІМ БАР.
* * * * * *
* * * * * *
* * * * * *
(Төменде жазылған хаттардың кіріспесі)
* * * * *
* * * * *
Нәпсі бәрінен төмен,
Атқарар уазипа бәрінен үстем!
* * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * *
[Таңғаларлық жайт; осы адал жанкештілікті қылмыс санаған]
* * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * * *
* * * * * *
* * * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * * *
* * * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * * *
* * * * *
КАССАЦИАЛЫҚ СОТТЫҢ БАСҚАРМАСЫНА АРНАЛАДЫ.
* * * * *
* * * * * *
* * * * * *
РИСАЛЕЙ-НҰРДЫҢ АҚИҚАТ ЕКЕНІНЕ БІР МЫСАЛ
ЕСКЕРТУ
* * * * * *
Он алтыншы Мектуб
* * * * * *
Он алтыншы мектубтың қосымшасы
Әлсіз және пәни бір адамның мынадай бір ұмытылмас сөзі бар:
* * * * * *
* * * * * *
"ЖАСТАР ШЫРАҒЫНЫҢ" ШАҒЫН БІР ҚОСЫМШАСЫ
* * * * * *
* * * * * *
ӘУ БАСТА ТҮРМЕНІҢ БАСТЫҒЫНА, СОСЫН БАСҚАРУШЫЛАРҒА СЫРТТАЙ МАҢЫЗСЫЗ КӨРІНЕТІН, НЕГІЗІНДЕ МЕНІҢ ОЙЫМША АСА МАҢЫЗДЫ ӨТІНІШ.
* * * * * *
* * * * * *
* * * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * * *
Азиз, адал бауырларым!
* * * * * *
Азиз, жаңа бауырларым мен бұрыннан отырған ескі достар!
* * * * *
* * * * *
* * * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * * *
* * * * * *
* * * * * *
ҮКІМЕТ БАСЫНДАҒЫЛАРҒА, ӘДІЛЕТ МИНИСТРЛІГІНЕ ЖӘНЕ ІШКІ ІСТЕР МИНИСТРЛІГІНЕ
Бір ғана мақсатым бар!
* * * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * * *
* * * * *
* * * * *
Ғазиз, адал бауырларым Хусрев пен Мехмет Фәйзи және Сабри!
* * * * *
* * * * *
* * *
* * * * * *
* * * * * *
[Жоғарыдағы Жәлил аяттың қысқа тұжырымы]
* * * * * *
* * * * * *
* * * * * *
* * * * * *
* * * * * *
* * * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * * *
* * * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * * *
* * * * * *
* * * * * *
БӘДИҮЗЗАМАННЫҢ ТАҢҒАЛАРЛЫҚ ЕРЛІГІ ЖАЙЛЫ
* * * * * *
* * * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * *
ҚАТТЫ ҚИНАЛҒАН КЕЗДЕ ЖАН АЗАБЫМДЫ СЕЙІЛТІП ЖІБЕРГЕН АҚИҚАТҚА ТОЛЫ БІР ЖҰБАНЫШ
* * * * *
* * * * *
* * * * * *
* * * * * *
* * * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * * *
Афион қаласының ауыр қылмыстар сотына
* * * * * *
Афион ауыр қылмыстық сотына
* * * * * *
Афион ауыр жаза сотының судьясына
* * * * * *
* * * * * *
Афион ауыр қылмыстар сотына!
* * * * * *
Мұстафа Сүнгүрдің кассациялық соттағы хаты
* * * * * *
Афион ауыр қылмыстар жөніндегі сотқа
Афион ауыр қылмыстар жөніндегі сотқа
* * * * * *
Афион сотына
* * * * * *
Афион ауыр қылмыстар сотына
* * * * * *
Афион ауыр қылмыстар жөніндегі сотқа
* * * * * *
Афион ауыр қылмыстар жөніндегі сотқа
* * * * * *
Афион Ауыр қылмыстар жөніндегі Сотқа
* * * * * *
Афион ауыр қылмыстар жөніндегі сотқа
* * * * * *
Афион ауыр қылмыстар жөніндегі сотқа Құрметті қазылар!
Бесінші Шуақ
* * * * * *
* * *
Бесінші Шұғаның екінші тарауы және мәселелері
* * * * * *
Жоғарыда аталған жиырма алты мәселеге қосымша ретінде үш қысқа тұжырым.
* * *
Он бесінші Шуақ
Әл-хүджжат-үз Зәхра
ЕКІ ТАРАУДАН ТҰРАДЫ
БІРІНШІ ТАРАУ ҮШ БӨЛІМНЕН ТҰРАДЫ
* * * * * *
Қасиетті Фатиха сүресінің мұхтасар өзегі, қорытындысы
* * *
[Үшінші Юсүф медресесінің бір ғана дәрісінің үшінші бөлімі:]
КІРІСПЕ
* * *
Әл-Хүджәт-үз-Зәһраның
Екінші тарауы
Бес күлли дәлел мен айғақтарды қамтитын он бірінші дәлел:
* * *
[Рисалей-Нұр нендей кітап? Рисалей-Нұрдың мәнмағынасы нендей және оның тәржімешісі кім?]
Үшінші Юсүф медресесінің Әл-худжат-уз Зәхра
және Зухрет-ун Нұр деп аталған бір ғана дәрісін
тыңдаған Нұр шәкірттерінің атынан
Ахмед Фейзи, Ахмед Назиф, Салахаддин,
Зубәйр, Джәйлан, Сунгур, Табанжали.
* * * * * *
* * * * * *
"ӘЛ-ХУТБӘТ-ҮС ШАМИЯ" атты арабша дәрістің аудармасының кіріспесі
* * *
* * * * * *
* * *
БІРІНШІ ШУАҚ
[Қиын екі сұраққа кенеттен көкейге келген керемет жауап.]
АЯТЫНЫҢ ҚОСЫМШАСЫ
[Сабридың адалдығының бір керәмәті.]
МҰНЫ ТҮСІНДІРМЕЙ ТҰРЫП МАҢЫЗДЫ БІР НӘРСЕНІ ЕСКЕРТКЕН ЖӨН
[Аса қажетті төрт-бес тұжырым баяндалмақ]
* * * * * *
ЖИЫРМА ТОҒЫЗЫНШЫ АЯТТЫ ЕСЕПТЕГЕН КЕЗДЕ ЖІБЕРІЛГЕН ҚАТЕГЕ БАЙЛАНЫСТЫ ТҮСІНДІРМЕ
* * * * * *
Сегізінші Шуақ
ХЗ. АЛИДІҢ ҮШІНШІ КӘРАМАТЫ
ТҮСІНІКТЕМЕ
* * * * *
[Имам-ы Алидің (р.һ.) Рисалей-Нұрға қатысты үшінші кәрәмәттері]
* * *
Жиырма тоғызыншы Лемадан екінші бап
[Дұға етуші, жалбарынған]
* * *
МАЗМҰНЫ
Бұл кітап жайында ұсыныс-пікірлеріңіз болса, мына мекен-жайға хабарласуларыңызға болады.
ТОО Нур Фейз,
тел.: 8 (727) 374 71 10

"Рисалей-Нұр" жинағынан

Шұғалар

Бәдиүззаман

Саид Нұрси

ӘОЖ 28

КБЖ 86.38 М 41

М 41

Шұғалар/ Рисалей-Нұр жинағынан/Бәдиүззаман Саид Нұрси/ Ауд.: Захарадин Батайұлы, Алматы, 2025

Бұл кітап Қазақстан Республикасы Мәдениет және Спорт министрлігі, Дін істері комитетінің дінтану сараптамасынан өткен. 12.03.2018ж. 14-06-11/434 құжат бойынша сараптама негізінде оң қорытынды алған.

Қазақстан Республикасының аумағында пайдалануға және таратуға шектеу қойылмаған.

Қасиетті Құранның құнды тәпсірі, мағынасы өте терең, көлемі үлкен бұл кітаптың мағынасын аз да болса қазақшаға аударуға, басылып жарыққа шығуына жан-жақты көмектесіп, демеу болған бауырларымызға ризашылығымды білдіре отырып, Аллаһ тағала кітап иелеріне екі жаһанда бақыт сыйласын, амал дәптерлеріне кітаптың әріптері қанша болса сонша сауап жазсын демекпін. Әрине бұл бір адамның қолынан келер іс емес, әу баста Раббымыздың жарылқауы, һәм осы иман ақиқаттарына мұқтаж күллі мүминдердің дұға-тілектерінің қабыл болуы деп білемін.

ӘОЖ 28

КБЖ 86.38

(с) НУРФЕЙЗ ЖШС., 2025

Екінші Шуақ

Ескішәһир абақтысының соңғы жемісі

Отыз бірінші Леманың екінші Шуағы

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

Он алты жыл бұрын Ескішәһир қаласындағы абақтыда, жолдастарым жаппай бостандыққа шығып кеткендіктен жалғыз қалдым. Осы жазбалар нақ сол кезде тым асығыс әрі жәйбасар қаламыммен қысылтаяң сәтте, мазасыз жағдайда жазылғанды. Сондықтан жүйесіз жазылды білемін. Дегенмен, қазір оқып, тексеріп отырсам иман мен тәухид тақырыбы өте керемет әрі қуатты баяндалған. Сол жағымен өте маңызды.

Саид Нұрси

اَللّٰهُ اَحَدٌ(Аллаһу Ахад) Исм-і Ағзамы жайлы терең сырдың және алты Исм-і Ағзамның алты тұжырымының жетіншісі.

Ескерту

Бұл рисале мен үшін өте маңызды. Өйткені, мұның ішінен аса маңызды да күрделі имани сырлар ашылмақ. Бұл рисалені түсініп оқыған адам иманын сақтап қалады, Иншаллаһ! Өкінішке орай бұл жерде мені ешкіммен жолықтырмайтындықтан өзіме арнап таза параққа көшіртіп жаздыра алмадым. Бұл рисаленің қадірін түсінгің келсе бас жағындағы тәухидтің "екінші", "үшінші" жемістерін, сосын соңындағы қорытындыны және қорытындыдан екі бет алдын әуелгі мәселені ден қойып мұқият оқығаннан кейін түгелдей асықпай, талқылап оқысын!

АЛТЫ ИСМ-И АҒЗАМ ЖАЙЛЫ АЛТЫ

ТҰЖЫРЫМДАҒЫ

اَللّٰهُ اَحَدٌ

СӨЗІНЕ ҚАТЫСТЫ МАҒЫНАСЫ ТЕРЕҢ ЖЕТІНШІ ТҰЖЫРЫМ

27030بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ وَ بِه۪ نَسْتَع۪ينُ

فَاعْلَمْ اَنَّهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ аятының керемет тұжырым. Сондайақ, Ардақты Пайғамбарымыздың ант еткенде айтатын сөзінің ишарасымен, илһамымен сезгенім өте тамаша және шексіз дәреже нәзік те күрделі тәухидтің үш жемісі сондай-ақ, оны керек қылатын себептері мен олардың үш айғақ-дәлелі туралы қысқа бір тұжырым.

وَالَّذ۪ى نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِه۪ (Мұхаммедтің жаны қолында болған Аллаһтың атына ант етемін!) Иә, осы сөзді ардақты пайғамбарымыз Расулуллаһ (с.а.у) ант еткен кезде көп қолданады екен. Демек, бұл ант сөзі бізге мынаны білдіреді: "Әлем ағашының" ең кең шеңбері де, ең ақырғы шегі де, ең тар шеңбері де, қысқасы ұсақ-түйек, үлкенді-кіші бүкіл зат, жаппай Зат-ы Уахид-ы Әхадтың құдірет қолында, бәрі соның әмірімен болады, Оның қалауына ғана тәуелді. Өйткені, жаратылыстың ең таңдаулысы әрі дара тұлға Мұхаммед ғаләйһиссалату уәссаламның жаны өз қолында болмаса және оның әрбір іс-әрекеті, жүріс-тұрысы өзінің еркінде емес, басқа бір құдіреттің қалауында болса, әлбетте дүнияда ешбір нәрсе, ешбір әрекет, ешбір жағдай, ешбір хал-ахуал - мейлі, жалқы мейлі, жалпы болсын -шексіз құдіреттен тыс бола алмайды, ауқымы кең Иләһи қалауға тәуелді. Бәрі Соның басқаруымен болады.

Осы керемет Мұхаммеди ант (с.а.у.) бізге Аллаһ Тағаланың өте ұлық әрі шексіз Рубубиетін, тәухидтің сырын яғни барлығын бір Аллаһтың өзі басқаратынын анық көрсетеді. Тәухид ұғымын жанжақты дәлелдейтін жүздеген тіпті мыңдаған айғақтар "Сирадж-ун Нұр" деп аталатын Рисалей-Нұрда толық баяндалғандықтан бұл терең ақиқаттың түсіндірмесі мен дәлелін соған сілтеп қазір осы

"Екінші Шуақта" қысқаша үш тарау арқылы осы маңызы зор имани ақиқаттың керемет тұщымды, әрі күрделі, аса қымбат, тым нұрлы көптеген жемістерінен тек үш күлли жемісін бірінші тарауда қысқаша баяндаймыз. Сонымен қатар, менің көңілімді әлгі жемістерге құштар еткен сезімдерім мен зауықтарыма да ишара қыламыз.

Ал, екінші тарауда осы киелі ақиқаттың үш күлли шарты мен оны қажет ететін себептер баяндалмақ. Бірақ, бұл үш себептің өзі үш мың себептей өте қуатты. Және үшінші тарауда манағы тәухид ақиқатының үш белгісі жазылмақ. Ол үш белгі де үш жүз белгі мен нақты дәлелге татитындай өте қуатты.

Бірінші тараудағы Тәухидтің бірінші жемісі

Аллаһтың жәмалы мен Раббани кәмалы тек тәухид ұғымы арқылы білінбек, тек уахдеттің саясында ғана көрініс таппақ. Егер уахдет болмаса яғни "Аллаһ біреу, ол жалғыз, барлығын бір өзі басқарады" деген ұғым болмаса мұндай шексіз, әзәли қазына ашылмай, жасырын қалады.

Иә, Аллаһ Тағаланың шексіз жәмалы, теңдесіз кәмалы, оның шексіз әсемдігі мен Раббани көркемдігі сондай-ақ, сансыз жарылқауы мен керемет мол мейірімі, Сәмадани жәмалының кәмалы, тек уахдет айналарында, жалғыз уахдет ұғымы арқылы ғана жаратылыс ағашының ұштарындағы "жузилердің" жүзінде яғни ең ұсақ бөлшектерінде Иләһи көркем есімдердің тоғысқан сәулешуақтарынан байқалады.

Мысалға, бойында еш күш-қуаты жоқ, тым әлсіз, еркі де жетіле қоймаған жас төлге қамқорлық ретінде, мүлдем күтпеген жерден яғни қан мен нәжістің арасынан аппақ, тап-таза сүттің жіберілуіне тәухид ұғымымен, уахдет көзімен қарасақ, бірден жер бетіндегі жануарлардың бүкіл төлдері ғажайып, керемет, мейірімді түрде жаппай қорекпен қамтамасыз етілуде және аналарын төлдерін қызғыштай қорғайтын қамқоршы етіп қойған. Бұл оқиғадан Рахманның шексіз рахымы, теңдесіз мейірімі, соңсыз жәмалы жарқын түрде көрініп тұр емес пе!

Егер бұл оқиғаға тәухид көзімен қарамаса, әлгі керемет жәмал бұлыңғырланып көрінбей қалады. Осынау керемет қорекпен қамтамасыз ету ісін жәй себептер немесе кездейсоқтық я болмаса табиғат иемденіп ақырында құндылығын жоғалтады да жәй бір оқиға ретінде бағаланып, мәнісін жояды.

Мәселен, сұмдық қауіпті дертке шалдыққан адамның шипа тауып тәуір болғанына тәухид көзімен қарасақ, жер шары алып емхана, жер жүзіндегі күллі дертке шалдыққан науқастарға "әлем" дейтін алып дәріханада әрқайсына жеке-жеке өзіндік дәрі-дәрмектер жаратылып, одан шипа тауып ауруынан жазылып тәуір болуда. Бұл оқиғадан Мұтлақ Рахимның керемет қамқорлығы, рақымының көркемдігі ауқымды түрде жарқын көрінеді. Егер, оған тәухид көзімен қарамаса, осы қарапайым, жәй дегенмен шексіз ілім керек ететін, асқан көреген әрі саналы түрде жасалатын тәуір болу ісін жансыз, бейсана дәрідәрмектердің қасиеттері иемденіп немесе кездейсоқ себептер не болмаса меңіреу табиғат жасаған сияқты көрінеді. Сөйтіп мұндай ғажап қамқорлық өзінің мағынасын, құнын, шексіз хикметін жоғалтар еді.

Орайы келген соң мына:

اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلٰى اٰلِ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ بِعَدَدِ كُلِّ دَاءٍ وَدَوَاءٍ وَبَارِكْ وَسَلِّمْ عَلَيْهِ وَعَلَيْهِمْ كَث۪يرًا كَث۪يرًا

деген мәшһүр бір салауаттың қысқа тұжырымын баяндай кетейін. Мұны намаз тәсбихатының соңында Шәфи мәзһабын ұстанушылар жиі айтады. Оның терең сыры бар:

Жалпы адамның жаратылу мақсаты мен хикметі, әрдайым және кез-келген сәт Раббысына жалбарынып, оны пана тұтып сыйыну және Оны мадақтап шүкір ету. Адам сол үшін жаратылған. Енді, сол мақсатқа итеретін, Аллаһ Тағаланың алдына қамшылап айдап апаратын шыбық, өткір де әсерлі себеп ауру-сырқаттар болғаны секілді, оны шын ықыласпен шүкір еткізетін, толық мағынада риза қылып мақтау айтқызатын ризық-несібе, нығметтер екені белігілі. Оның ішінде де әу баста ем-шипалар, дәрмен мен денсаулық екені анық. Міне, сондықтан осы киелі салауат зор маңызға ие, өте құнды әрі мағынасы терең болып отыр.

Мен, кейде بِعَدَدِ كُلِّ دَاءٍ وَ دَوَاءٍ деген кезімде маған жер шары бейне бір алып емхана ал, ондағы я жаны я тәні дертке ұшыраған жан-жануарларды түрлі ем-шипамен емдеп, жарылқап отырған Хақиқи Шәфидың болмысы яғни нағыз шипа беруші Аллаһтың бар екені, мол мейірімінің хақ екені, рахымының ауқымы кең, шексіз екені анық түрде сезілетін.

Мәселен, хақ жолдан адасып, рухани азап шегіп жүрген адамға, иман, һидаят бұйырса, бұған тәухид көзімен қарасақ, бірден кіпкішкене, пәни, бейшара адам, бүкіл әлемнің Сұлтаны, Мағбуд Аллаһпен сөйлесетін құл дейтін жоғары дәрежеге көтеріліп зор абыройға ие болады. Енді ол, сол иманы арқылы мәңгі бақытқа бөленіп, тамаша әсем, шексіз ұланғайыр, керемет бақи байлыққа кенеледі. Мәңгі жәннатқа ие болу дейтін үлкен сыйлыққа қолы жетеді. Бұл оқиғадан Кәрим, Мухсин Аллаһтың көркемдігі, мәңгі өшпес жәмалы айқын түрде көрінеді. Ол жәмалдың бір ғана сәулесінің өзі имандыларды өзіне баурап дос, ал кейбір хас құлдарын өзіне құштар тіпті, ғашық қылады.

Егер бұл оқиғаға тәухид көзімен қарамаса, әлгі иман мен хидаят, өктемшіл де озбыр әрі өзімшіл "мұғтәзилешілдердің" ойлағанындай, оны адамның өзі тауып алғандай немесе кейбір себептердің салдарынан болғандай мән-мағынасын жоғалтады. Әлгі жәннаттай қымбат, жақұттай әдемі Рахмани сый, әйнек сынығы секілді құнсызданып, айналық еткен киелі жәмалдың нұр-сәулесі бұлыңғыр тартып сөніп қалады.

Міне, осы үш мысалға салыстыра отырып, жаратылыстың ең ұсақ және олардың ең елеусіз хал-жағдайларына тәухид назарымен қарасақ Иләһи жәмалдың, Раббани кәмалдың мыңдаған әсем түрлері мен жүз мыңдаған нұр-сәулелері жалт-жұлт етіп шағылысып, тоғысатындықтан Иләһи жәмал мен Раббани кәмал анық көрініс тауып нақты білуге мүмкіндік туады, бәрі де орны-орнына тұрақтана түседі.

Міне, жүрекке Аллаһтың жәмалы мен кемалы тәухид саясында көрінетіндіктен және рух оны сонда ғана сезетіндіктен бүкіл әулиелер мен асфиялар өздеріне тәтті зауық пен рухани шырын азықты тәухид кәлимасы لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ "лә иләһә иллаллаһ" сөзінен, оны зікір етуден тауып, жиі қайталаған. Сондай-ақ, осы тәухид сөзінде Жаратқанның азаметі (ұлықтығы), Субханның жәлалы (айбындығы), Сәмадани Рубубиеттің мұтлақ салтанаты яғни мәңгі бақи билік-басқармасы айқын көрінетіндіктен Ардақты Расулуллаһ (с.а.у.) былай деген екен:

اَفْضَلُ مَا قُلْتُ اَنَا وَالنَّبِيُّونَ مِنْ قَبْل۪ى لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ

яғни: "Менің және менен бұрын келген пайғамбарлардың ең қымбат әрі қаиетті сөзі: لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ (Лә иләһә иллаллаһ).

Иә, бір түйір жеміс немесе бір тал гүл немесе бір жалт еткен кіпкішкене жарық өзінің азғантай Иләһи жарылқау, шағын нығмет, кішкентай рызық-несібе, көлемі аз шағын бір айна тәрізді тәухидтің сырымен бірден әлгі өзі сияқты айналармен бірігіп, үлкен де ауқымды айнаға айналып өзі тектес жаратылыстың жүздерінде шағылысқан Иләһи жәмалды шағылыстырып толық көрсетеді. Осылайша пәни, уақытша әдемілік белгілі бір мағынада мәңгі бақи көркем әдемілікті паш етіп алдымызға жайып салады. Мәулана Жәлаладдиннің:

اٰنْ خَيَالَات۪ى كِه دَامِ اَوْلِيَاسْتْ ٭ عَكْسِ مَهْرُويَانِ بُوسْتَانِ خُدَاسْتْ

деген сөзінің сыры бойынша, әрбір нәрсе Иләһи жәмалдың айнасы тәрізді. Егер тәухид болмаса әлгі кішкене жеміс өз бетінше, жеке қалып, манағы киелі Иләһи жәмалды, ұлық кәмалды көрсете алмайды. Бойындағы кішкене жарық сөніп, жоқ болады. Не екені түсініксіз болып алмас құндылығын жоғалтып жәй шыныға айналады.

Һәм, әлем ағашының жемістері болып саналатын жәндіктерге тәухидтің сырымен қараса, олардан терең Иләһи мағына, Әхадиет және киелі жеті сипат бойынша Рахманның мағынауи жәмалы көрініс тауып, көркем есімдері шағылысады, әрі ол нүктеде Иләһи көркем есімдер тоғысады және اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَع۪ينُ (тек саған ғана құлшылық етіп, тек сенен жәрдем тілейміз)сөзіндегі арнаудың иесі Жаратқан Жаббар, біршама анықталып, аз да болса жүректен бір көрініс табады. Егер, тәухид болмаса әлгі Иләһи мағлұмат, осынау әхадиет ұғымы, жәмал мен әсемдіктің нұр-шуақтары шашырап, ғаламға жайылып ұлғайып көмескіліне көрінбей қалады. Оны көру үшін тым алып жүрек, күллі әлемді қамтитын рухани көз қажет. Себебі, көруге "азамет" (ұлықтық) пен "кибрия" (шексіз алыптық) кедергі болады.

Һәм, жәндіктердің Жаратушысы оларды көріп, бәрін біліп, естіп, қалағанынша басқарады. Бір жәндік шебер түрде жаратылуы арқылы Жаратқан Иесі туралы мағлұмат береді яғни "Муқтәдир" (құдіретті), "Мұхтар" (ерікті), Естуші, Білуші, Көруші бір Аллаһтың мағынауи "тәшаххусы", "тағаюны" яғни Аллаһ туралы белгілі бір мағынадағы

мағлұматқа ие боламыз. Бұл тек имани назарларға ғана көрінеді. Әсіресе, тірі жандардың ішінде адам баласының жаратылысына тәухидтің сырымен, иман назарымен қараса, оның бойынан манағы Иләһи "тәшаххус", Раббани "тағаюн" анық байқалады. Өйткені, манағы әхадиеттің "тәшаххусының" негіздері яғни Аллаһ жалғыз және бар екені, әрі барлығын бір өзі басқарады деген Әхадиеттің белгілі бір мағынадағы анықтамасы және оның негіздері болып табылатын ілім, құдірет, хаят (тірілік), сәмиғ (есту), басар (көру) секілді сипаттардың үлгі-мысалдары адамның бойында анық бар. Адам сол үлгі-мысал сезімдер арқылы әлгі шексіз де киелі Иләһи сипаттарға айналық етіп ишара қылады және Оның міндетті түрде бар екенін бір мағынада мегзеп, дәйекті түрде білдіреді.

Өйткені мәселен, көзді берген Құдірет әлбетте көзді көреді және күрделі мағына болған көзге көрінетіндерді де көреді. Сонда ғана көзді бере алады. Иә, саған көзілдірік жасап берген көзілдірік ұстасы, көзілдіріктің көзіңе ыңғайлы әрі жарасып тұрғанын көріп, сосын барып береді. Сол сияқты саған құлақты берген Құдірет, әлбетте құлақтың еститін дыбыстарын естиді, сосын барып береді. Басқа да Иләһи сипаттарды осылай салыстыр!

Сондай-ақ, Иләһи есімдердің нақыш-істері, сәуле-нұрлары адамның бойында көптеп кездеседі. Сондай-ақ, адам баласы Иләһи сипаттарды керісінше жағымен де яғни өзінің әлсіздігімен, қауқарсыздығымен, пақырлығымен, надандығымен де көрсетіп, Аллаһқа айналық қызмет етеді, яғни өзінің әлсіздігіне, пақырлығына қамқорлық жасап, жарылқап, сақтап отырған Жаратқанның құдіретіне, іліміне, ирадесіне (қалау-еркіне) және басқа да киелі есім-сипаттарына куәлік етеді. Міне, саны өте көп жан-жануарлар мен құжынаған ұсақ жаратылысқа уахдет назарымен қарағанда Аллаһтың көркем мың бір есімі манағы жандылар әлемінде бірбірімен үйлесе ұштасып бейне бір мұнтаздай жазылған хаттай анық оқылатындықтан Сани-ы Хаким яғни әрнәрсені хикметпен жарататын шебер Аллаһ, жан-жануар, жәндіктерді сансыз көп жаратады. Әсіресе, жәндіктердің ішінде ең ұсақ түрлерін құжынатып тым көп жаратып, әртарапқа жаяды.

Тәухидтің осы аталған бірінші жемісінің ақиқатына көзімді жеткізген, мені соған қарай жетелеген бір сезім болатын. Бірде, жандыларға қарап отырып жанашырлық, аяу сезімім қозып, оның ішінде саналы жаратылыстың әсіресе адамдардың, олардың ішінен

де бәлеге ұшырап, қиналғандардың ауыр жағдайлары қатты әсер етті. Жүрегім сыздап, мейірімім қозып оларға қатты жаным ашыды. Көкейіме бір ой келді: "Мына әлсіз, әлжуаз бейшаралардың зәруқажеттіліктерін әлемдегі тұрақты заңдар, табиғи құбылыстар естімейтіні анық. Алдына келгеннің бәрін қиратып, бұзып кететін кездейсоқ себептер мен меңіреу табиғаттан да қайыр жоқ. Бұлардың мына қиын жағдайларына қамқорлық жасап, жеке дүниесіне араша болатын ешкімі жоқ па екен?" деп жаным сыздап, рухым қатты күйзелді.

Тағы да: "Мына әсем де сұлу жаратылыстың және осы аса қымбат нәрселердің және өмірге құштар, мәз мәйрам болғандардың істерін реттейтін, оларға иелік ететін, түрлі бәледен сақтайтын қожайындары, қамқоршы иелері, шынайы достары жоқ па екен?" деп жүрек аласұрып ауызыма тығылды. Жан дауысымды, жүрегімнің зарын басып, тыныштандыратын, көз жеткізіп, толық қанағаттандыратын жауап іздедім.

Көкейге келген жауап былай болды:Тәухидтің сырымен, Рахман әрі Рахим Зат-ы Зүлжәлал, өзінің жалпыға ортақ заңдарының қыспағына түсіп, қиын жағдайға душар болып, қамыққан сүйкімді құлдарын заңнан тыс арнайы түрде құтқарып отыратынын, әркімді жеке-жеке жарылқап, арнайы түрде қамқорлық жасайтынын, тікелей барлық нәрсені бір өзі басқаратынын, барлығын өзі жасап, бүкілін бір өзі жіті қадағалайтынын, әркімнің өтініш-тілектеріне ерекше мән беріп тыңдайтынын, болмыс атаулының нағыз иесі, нақты қожайыны, қамқоршысы тек өзі екенін Құранның сырымен, иманның нұрымен білдім. Әу баста, үмітсізденіп, уайымдап едім, енді бойымды шексіз қуаныш кернеп көңілім тасыды. Әрбір жанды осындай Малик-і Зүлжәлалмен байланысып, Оның құлы, Оның жаратқаны болғандықтан, менің назарымда мың дәреже құндыланып, әлдеқайда қымбатты көрінді. Өйткені, өздеріңе мәлім, әркім өзінің қожайынының атақ-даңқымен, жоғары мәртебесімен масаттанып, оны мақтан тұтады, өзіндік абыройға ие болады. Сол секілді иманның нұрымен әлгі Иләһи мансап, Аллаһқа құл болудың арқасында жәй бір құмырсқа мәшһүр перғауынды жер жастандырды. Мысыр елінің патшалығы мен ата-бабаларына сеніп, бейқамдыққа салынып, өзін ғана қожайын санап, осылайша өзін мәңгі жүре беретіндей есірген, алайда, бәрі де ажал құшып қабірдің аузында абыройынан айырылып қалған перғауынды кәдуілгі құмырсқа әлгіндей Иләһи мансап пен

байланыстың арқасында жермен жексен етіп, өзінің абыройы мың есе асып оныкін төмендетіп жіберді емес пе?!. Жаратқан жаббардың асқақ мансабымен кәдімгі қара шыбынның өзі, жаны алқымға келгенде азап шегіп, масқара болған Нәмруд патшаның шалқыптасыған абырой-мансабын айрандай төгіп, масқарасын шығармады ма?!.

Міне, اِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظ۪يمٌ аяты "ширк" яғни Аллаһқа серік қосу орасан зор зұлымдық, сұмдық күнә екенін білдіреді. Ширк ауыр қылмыс. Өйткені ол әрбір жаратылыстың ақысын жеу, абыройын төгу, намысын қорлау болып табылады. Оны тек жәһаннам оты ғана тазартады.

ТӘУХИДТІҢ ЕКІНШІ ЖЕМІСІ

Тәухидтің бірінші жемісі әлемнің Жаратушысы Зат-ы Ақдеске қатысты болса, екінші жемісі әлемнің өзіне, оның жаратылысына қатысты болмақ.

Иә, уахдеттің сырымен әлемнің кемелдігі анықталады және болмыстың маңызы зор міндеттері түсінікті болады және не үшін жаратылғандығы, нәтижесі белгілі болады. Әлемнің шебер жаратылғандығы анықталып, болмыс атаулы құндылыққа ие болады және әлемдегі Аллаһтың ұлы мақсаттары орындалған болады, сондай-ақ, жан мен сана иелерінің хикмет-сырлары, олардың не үшін жаратылғаны көрініс табады. Сонымен қатар, әлемдегі аласапыран құбылыстар мен дауыл-дүлей оқиғалардың қатулы, кейде үрейлі беттерінің астарынан рахым мен хикметтің күлімсіреген, жағымды, жайма-шуақ жүздері көрінеді. Фәни, уақытша, әп-сәтте көзден таса болып, жоғалып кететін болмыстың негізгі нәтижесі мен мәнмағынасы, тәсбих-зікірлері секілді көптеген құпия сырлары ашылып, белгілі бір мағынада болмыстары сақталып, бұл дүниеге қатысты жақтары жоғалса да әлгі жағымды, мағынауи жақтары мәңгібақи қалып, ғайып әлеміне кететіні белгілі болады. Жалпы әлем жаппай тартымды да мағынасы терең Сәмадани кітап, ал ішіндегі болмыс, жаппай мұғжизалы жаратылған Субхани мазмұнды хаттар жинағы, жалпы болмыс жаппай өте тәртіпті де орасан зор әскер секілді, жаратылыс болса ұсақ микробтан бастап, құмырсқаға шейін, мүйізтұмсықтан бастап сонау ғаламшарларға дейін Әзәли Сұлтан Аллаһтың құлдары және өз міндеттерін адал атқарушы қызметшілер екені түсінікті болады. Барлық нәрсе Иләһи көркем

есімдерге айна болып шағылыстыратыны және әрбірінің өзара тығыз байланысты екені анықталады. Осылайша, әр нәрсенің қадір-қасиеті бұрынғысынан әлдеқайда артып қымбаттана түседі.

"Мына бір тынбайтын болмыс, мына бір орнында тұрмайтын жаратылыс топ-топ болып қайдан келіп, қайда барады, неге келіп, неге кетіп барады?"секілді шешімі қиын сұрақтардың жауаптары тек ғана тәухидтің сырымен ғана жауаптанады. Әйтпесе, әлемнің жоғарыда аталған асқақ биік дәрежедегі кемелдіктері көрінбей, маңызы зор, киелі ақиқаттары терісіне айналып мәнісін әбден жоғалтады.

Міне, ширк пен күпірлік, әлемнің толық кемелдігіне, үстем мерейіне, киелі құқығына қол сұғу және терең ақиқаттарына шәк келтіру, аяққа таптау, ақысын жеу болғандықтан мүшриктерге яғни ширк қосушылар мен кәпірлерге бүкіл әлем қатты ашуланып, аспан мен жердің ызасы келеді. Олардың көзін жоймақ болып табиғаттың аясы тарылып аласұрады. Бұрыңғы заманда Нұх пайғамбардың (а.с) қауымы, Ад қауымы және Сәмуд қауымы, Перғауын халқы тәрізді мүшриктерге табиғаттың ашуланып, оларды жермен жексен қылғаны секілді күллі әлем әрдайым ызадан жарылып кете жаздайды.

تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ аяты: "жәһаннам, мүшриктер мен кәпірлерге қатты ашуланатыны сондай, ашу-ызадан жарылып кетуге сәл-ақ қалады!" дейді.

Иә, ширк - әлемді қорлау, оның ақысын жеу боп табылады. Ғаламның киелі де маңызды міндеттерін, хикметтерін жоққа шығару боп саналады. Мысал ретінде айтар болсақ;

Тәухид пен Уахдет назарында әлем, көптеген басы бар алып бір періште тәрізді яғни жаратылыстың қанша түрі болса сонша басы бар және әр басында көптеген аузы бар яғни қанша болмыс болса сонша аузы бар. Әр аузында көптеген тілдері бар яғни тірі жандардың ағза-мүшелері тіпті жасушалары қанша болса сонша тілі бар деген сөз. Сондай сансыз тілдерімен өз Жаратушысын дәріптеп тәсбих қылатын Исрафил періште секілді терең мағынада әрдайым құлшылықтағы мәртебесі жоғары тамаша жаратылыс.

Һәм тәухид ұғымы бойынша дүния, ақырет әлемдеріне көптеген өнім шығаратын өндіріс зауыты, өнімі мол егістік және мәңгі бақыт әлеміне пенделердің іс-амалдары жөнелтілетін кәсіпорын іспеттес немесе о дүниеде әсіресе жұмақта өз тұрғындарына дүниелік

оқиғаларды еске салып, мәңгі бақи көрсетуге арналған жүз мың камералы бейне аспап тәрізді көрінеді. Ал, ширк болса, осындай таңғажайып, тілалғыш, тірі, алып періштедей ғаламды жансыз, меңіреу, пәни, соңында түк қалмай құрып кететін, мағынасыз, кездейсоқ құбылыстарға толы, пайдасыз өзгере беретін, мүлде жоқтыққа бет алған, жағдайы өте қиын, тым аянышты, мұңлы етіп көрсетеді. Әлгіндей керемет жүйелі, тап-тыйнақтай, өте керемет, пайдасы мол зауытты өнім бермейтін, түк пайдасы жоқ, қаңырап босқа тұрған, алай-түлей кездейсоқтықтың тәлкегі ретінде көрсетеді. Дүние бейне бір алай-дүлей табиғат пен соқыр күштердің ойыншығы, саналы пенделердің уайымханасы, тіршілік иелерін өлтіріп көзін жоятын орын, жаппай қайғыдан жылап-сықтайтын мекен-жай қылып көрсетеді.

Міне, اِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظ۪يمٌ дегеніндей ширк яғни Аллаһқа серік қосу сырттай қарағанда жағымсыз бір қылық болып көрінгенімен негізінде сұмдық ауыр қылмыс, үлкен күнә. Ол адамды жәһаннамда мәңгі ауыр азапқа салады. "Сираджун-Нур" кітабында осы екінші тәухид жемісі дәлелдермен түсіндірілгендіктен қысқа қайырдық. Мені тәухидтің осы екінші жемісін жазуға итермелеген мына бір сезім;

Бірде, көктем маусымы болатын, табиғатты тамашалап, жер жүзіндегі хашір мен нәшірдің яғни бүкіл жандылардың қайта тірілетінінің жүз мыңдаған үлгі-мысалы болып саналатын табиғи құбылыстағы топ-топ боп келіп-кетіп жататын болмыстың әсіресе тірі жандардың оның ішінде ұсақ жәндіктердің бір сәт көрініп әпсәтте жоғалуы және осындай тынбастан болып жатқан жойқын құбылыстағы өлім мен аяқталу секілді жағымсыз оқиғалар көңілімді құлазытып, маған қатты әсер етіп мені жылататын-ды. Әлгі, сүйкімді жәндіктердің опат болғандарын көріп:"Қап, әттеген-ай! Түһ, обал болды-ау!"деп жаным сыздап, рухым қатты қиналатын. Ақыр соңы осылай, бос әурешілікпен тынатын тіршілік мен үшін өлімнен бетер азап боп көрінетін-ді. Сондай-ақ, өсімдік пен хайуанат әлеміндегі тамаша, көркем де сүйкімді әрі өте ғажап жаратылған жандылар дүниеге бір сәтке келіп, көзін ашып үлгерместен мына көрме тәрізді жарық дүнияға бір жалт етіп қарап, сосын жоқ болады. Мұны көргенде жүрегім сыздап көзіме жас келетін:"Неге келіп, неге тез кетеді?"деп тағдырларына қарсы көкейімде сұмдық сұрақтар пайда

болатын. Түк пайдаға жарамай, мақсатсыз, нәтижесіз әрі әп-сәтте жоғалып жатқан мына әдемі жаратылыс, мұқият үңіліп қараған адамға өте мән беріліп, мұқият әрі шебер әрі толық жабдықталып, жан-жақты қамтамасыз етіліп, өте қымбатты түрде жаратылады. Алайда, соңында түкке тұрмайтын зат сияқты парам-парша болып, құрып зая болуда. Мұны көрген сайын кемелдікке құштар, сұлулыққа құмар, қымбат та құнды нәрселерге ғашық сезімдерім зар еңіреп:"Неліктен бұларды қатігез түрде, аямай қиратып жатыр? Обал емес пе?"дейтін."Осы бір көзді қарауытып, басты айналдыратын құбылыстардағы аяқталу, ақыры тынып, жоқ болу қайдан ғана келіп, мына бейшараларға тап болады, олардың жазығы не?!"деп өмірдегі қалыпты заңдардың сырттайғы қайғылы көріністеріне, тағдырына налып, наразылық туатын. Міне, сол кезеңде кенет Құранның нұры, иманның сыры, Рахманның жарылқауы "тәухид ұғымы" маған көмекке келді. Келді де әлгі қараңғы перделерді ашып ол әлемдерді жарыққа бөледі. Менің өкініш-қайғыларымды, жылап-еңіреген зарымды шаттық пен қуанышқа айналдырды. "Қап, әттеген-ай!" деген сөздерімді"Машаллаһ, Бәрекаллаһ!"дейтін таңданыс сөздеріне ауыстырды да маған:"Әлхамдулиллаһ ала нұрил Иман"дегізді.

Өйткені, уахдет ұғымымен қарағанымда: Әрбір жаратылыс әсіресе, әрбір жан тәухидтің сырымен көптеген тиімді де пайдалы нәтижелер береді, жалпыға ортақ жемістер сыйлайды екен.

Атап айтсақ, әрбір жанды мәселен мына тамаша гүл немесе анау бал тасушы ара, мағынасы терең, мінсіз және ұйқасты өлең тәрізді Жаратқан Иесін дәріптеп, мақтап тұр. Оны сансыз саналылар қызыға оқып, терең зерттейді. Олар Иләһи құдіреттің қымбат мұғжизалары, Раббани хикметтің жаршылары, барлығы жаппай Шебер Аллаһтың өнерін көрсетіп, қадірлеуші сансыз саналыларды қызықтыра шеберлігін жар салуда.

Һәм, өзінің өнерін өзі тамашалағысы келетін және өзінің керемет жәмалын өзі көруді қалайтын, сондай-ақ, өзінің көркем есімдерінің сәуле-шуақтарын, оның әсемдіктерін кішкене айналардан көргісі келетін Фатыр-ы Зүлжәлалдың назарына ілігіп мерейі үстем, жоғары абыройға бөленеді. Бұл, әрине жаратылыс үшін өте құнды нәтиже, асқақ абырой.

Һәм, ғаламдағы қызу қозғалысты реттеп, солай болуын талап ететін Аллаһтың"Рубубияты" болса, сол "Рубубияттың"көрініс табуына және Иләһи кемелдіктің айқындалуына (Жиырма төртінші Мектубта баяндалғанындай)бес тұрғыдан қызмет ету, әлбетте керемет абырой, киелі қызмет, мерейі үстем міндет. Және осы аталған пайдалар мен нәтижелерді білдірумен қатар, мына әлемге егер рух иесі болса өзінің орнына рухын, не болмаса сақтап қалатын көптеген заттарға, таспаларға немесе тұқым мен жұмыртқаларға болмысын тастап кетеді. Осылайша, жаратылу ереже-заңдарын сондай-ақ, белгілі бір мағынада келешек тіршілігін және ғайып әлемінде және "әлем-і әсмада" яғни есімдер әлемінде айна болып көрсеткен кемелдіктер мен әсемдіктерді қалдырып, ризашылықпен қызметтен босатылуы мағынасында, тек аты ғана "өлім" деп аталатын, ал негізінде өз міндеттерін аяқтап көзден таса болу деген сөз. Осылайша, тек дүниялық көздерден ғана жасырынып қалатынына куә болдым,"Әлхамдулиллаһ"деп шүкір еттім.

Иә, әлемнің бүкіл қабатында және барлық жаратылыстың түрлерінде байқалатын және әр тарапта кездесетін негізі мықты, өте қуатты да жоғары дәрежеде жарқын мына Иләһи жәмалсұлулықтар мен әсемдіктер, әлбетте, ширктің кесірінен туындайтын тым жағымсыз, нашар, мұңлы да жиіркенішті, болымсыз жағдайға айналып, сырт көзге көзге көрінгеніндей болуы мүмкін еместігін, ол бір қиял, құр сандырақ екендігін көрсетеді. Өйткені, мұндай негізі мықты болымды Иләһи жәмалдың астарында әлгіндей сұмдық жағымсыздықтың, зұлымдықтың сақталуы әсте мүмкін емес. Егер болса, әлгі шынайы жәмалдың ақиқатсыз, негізсіз, бос, әншейін, қиял болғаны. Демек, ширк құр қиял ғана, оның ақиқаты жоқ, негізсіз, әсте мүмкін емес, ол бір бұрыс ұғым. Ол, дұрыс ойды, түзу сананы ұйыққа сүйрейтін негізі жоқ, қарарсыз, мүлдем қисынсыз пікір.

Сезімге қатысты осы аталған имани ақиқаттар егжей-тегжейлі әрі нақты айғақтарымен"Сираджун-Нұр"тәпсірінің бірнеше кітапшаларында баяндалғандықтан әзірге қысқа қайырып ишарамен шектелгенді жөн көрдік.

ТӘУХИДТІҢ ҮШІНШІ ЖЕМІСІ

Бұл, саналы жандарға, оның ішінде адамға қатысты. Иә, шынайы уахдеттің саясында адамзат кемелдіктің шыңына жетіп, әлемнің құнды жемісі, жаратылыстың ең еркесі, ең кәмілі, тіршілік иелерінің

ең бақыттысы және әлемді жаратқан Аллаһпен сөйлесе алатын және Оның досы деген ұлы мәртебеге көтеріледі. Тіпті, бүкіл кемелдік атаулы және адамзаттың барлық ұлы мақсаттары тәухидпен тікелей қатысты, соған тәуелді, шынайы уахдеттің арқасында жүзеге аспақ.

Егер, уахдет болмаса, адамзат жаратылыстың ең бейбағы, болмыстың ең төмені, жандылардың ең бейшарасы, сана иелерінің ең мұңлығы, уайым мен қайғысы көп біреу. Себебі, адам табиғаты өте әлсіз бола тұра дұшпандары көп, өте пақыр әрі мұң-мұқтаждығы бастан асады. Солай бола тұра күрделі болмысқа ие, неше түрлі сезімдермен жабдықталған, сан-алуан қабілетпен қаруланған және тым көп, түрлі-түрлі қайғы жеп қамығатын әрі мыңдаған түрлі ләззат алып қызыққа бата алатын біреу. Оның аңсаған арман-тілектерін тек бүкіл әлемді басқарып тұрған құдірет Иесі ғана орындай алмақ.

Мысалы, адамның бойында мәңгі өмір сүруге қатты құштар. Оның бұл арманын орындау үшін бүкіл әлемді зәулім сарай секілді басқаратын және бір бөлменің есігін жауып екінші бөлменің есігін ашатындай оп-оңай түрде дүниенің есігін жауып ақыреттің есігін ашатын құдірет Иесі болуы керек.

Һәм, көңілінің тыныш, жанының рахат болғанын қалайды. Оның құпия да нәзік сан-алуан сезімдері мен таудай талап-тілектері және рухының бақи, ал, өзінің бақытты болуын қалайтын жойқын талап-тілектері мен шексіз биік мақсаттары бар. Бұларды тек қана, көңілге түйгеннің бәрін білетін, құпия-сырларды жаппай көретін, барлық нәрседен хабардар, бәрін жіті қадағалап отырған, алыс яки баяу күллі дыбыстың бәрін еститін, жауапсыз қалдырмайтын Біреу ғана орындай алады. Һәм, аспан мен жерді бұйрығын екі етпейтін тілалғыш сарбаздай әміріне бағындырып, оларды сансыз қызметке жүгіртетіндей құдіреті шексіз болуы керек.

Һәм, уахдет ұғымының арқасында адамның барлық сезім мүшелері мен ағзаларының қадір-қасиеті артып құндылыққа ие болады. Ал, ширк пен күпірліктің салдарынан сезімдер құнсызданып, азыптозып кетеді. Мысалға, адамның ең қымбат қасиеті ақыл. Егер, тәухид назарымен қараса, ақыл, Иләһи киелі қазына-байлықтарды, әлемнің мыңдаған сырларын ашатын өте қымбат кілт. Егер, адам ширк пен күпірлікке түссе, ақылы өткен шақтың уайым-қайғысы мен болашақтың үрей-қорқынышын басына үйіп-төгіп жинап, азаптайтын құралға айналады.

Сондай-ақ, адамның ең нәзік әрі шырын да тәтті сезімі, жоғары қасиеті оның мейрімділігі. Егер тәухид ұғымы болмаса мейірім сезімі, адамды өкіндіріп, күйдіріп-жандырып басына бәле болады. Жалғыз баласынан айырылған ғапыл ана мұндай ащы күйінішті толық сезінеді.

Һәм, мысалға, адамның тәтті де қызық әрі қымбат сезімі махаббат. Егер адам оны тәухидтің сырымен пайдаланса, ол мына кіп-кішкене пендені бүкіл әлемдей өрісін кеңейтіп, тыныс-тіршілігін, ауқымын ұлғайтып күллі жаратылыстың сұлтаны қылады. Егер адам, ширк пен күпірлікке түссе - Құдай сақтасын! - ол сезім басына бәле болады. Әрдайым аяқталып, жоқ болып кете беретін көптеген сүйіктілерін қимай, мәңгіге қош айтысатынын ойлағанда, бейшара көңілі мен жүрегі әр сәт қайғының уын ішеді. Дегенмен, бұ дүнияда пендені қапы қалдыратын алдамшы қызықтар оны уақытша сездірмегендіктен сырты бүтін іші түтін болып жүре береді.

Міне, осы үш мысал арқылы адамзат бойындағы жүздеген ағза мен сезімдерді салыстырсақ, "уахдет" пен "тәухид" адамның кемелденуінде қаншалықты маңызды рөл атқаратынын түсінесің. Бұл үшінші жеміс "Сираджун-Нұр" тәпсіріндегі жиырма кітапшада өте тамаша дәйектермен жан-жақты түсіндірілгендіктен әзірге ишарамен шектелуді жөн көрдік.

Иманның осы үшінші жемісін жазуға себеп және оған көз жеткізген менде бір сезім болды; Бірде таудың биік шыңына шықтым. Менде ғапылдықты жоятын рухани ізденіс пайда болды. Рухани ояу хәлімде қабір әлемі толық мағынада, өлім де ашық түрде және аяқталу мен пәнилік деген нәрселер мұңлы да қараңғы тұстарымен көріне бастады. Әркімде болатыны секілді менің де бойымдағы мәңгілікке деген құштарлық сезімім кенет дүниядағы мұндай аяқталу дегенге разы болмай қарсылық білдіреді. Өте жақсы көріп, жоғары бағалап риза болған, қоян қолтық аралас-құралас болған қимас кәміл жандар мен әнбия-әулиелердің осылай жоқ болып кетуіне келіспей бойымдағы мейірім сезімі қабірге қарсы ашуланып наразылық білдірді.

Мен өзіме бір медет іздеген боп айналама, алты жағыма қарадым. Өкінішке орай ешбір медет, бірде-бір жұбаныш таба алмадым. Өйткені, өткен шақтың өзі ауқымды мазар, қорқынышты қабір бейнесінде, ал, болашақ болса бар жоғы белгісіз қап-қараңғы түнек, ал жоғарысы болса үрейлі, үстіме төңкеріліп кетердей, ал төменгі жақ пен оң мен солым болса қайғылы да қауіпті халде, зиянкес пәлелерге

толы, бәрі шабуыл жасағалы тұрғандай көрінді. Бірден уахдеттің нұрымен тәухидтің сыры ашылып, көңілге медет келді. Қараңғы пердені ашып жағдаяттың ақиқатын көрсетті.

Маған: "Қара!" деді. Ең әуелі, менің зәремді ұшырып қатты қорқытқан өлімнің жүзіне қарадым. Сондағы көргенім; Өлім дегеніміз, иманды жандарды демалысқа шығаратын, ал ажал болса оның шақыру билеті, құжат екенін көрдім. Ол, мекен-жай ауыстыру, бақи өмірдің кіріспесі, мәңгіліктің қақпасы, мына зынданға ұқсас дүниядан құтылып жәннат бауларына сапар шегу және бұл дүниеде атқарған қызметінің ақысын алуға Рахманның алдына барып кезекке тұру, мәңгі бақыт әлеміне шақыру екені анықталғанда өлім мен ажалға оң көзбен қарап ұната бастадым.

Сосын, "аяқталу, пәни яғни уақытшалық деген не?" деп ойландым. Қарасам, ол кино ленталары секілді немесе күннің шуағын шағылыстыратын көпіршіктер тәрізді әрдайым өзгеріп отыратын қызықты құбылыс, жаңару... Аллаһтың көркем есімдерінің керемет нұр-сәулелерін басқаша көрсету үшін ғайып әлемінен шығып шәһадат әлеміне келу, белгілі бір міндет атқару, арнайы жасалатын құбылыс, мақсатты жаңару екенін көрдім. Ол, Рубубиеттің жәмалының хикметке толы көрінісі, жаратылыс болса мәңгі бақи Аллаһтың көркем есімдерін шағылыстыратын айна екеніне көзім әбден жетті.

Сосын, мені қоршаған алты жаққа қарадым. Қоршаған ортам тәухидтің сырымен нұрланып көздің жауын алатындай керемет көркем екеніне куә болдым. Яғни өткен шақ үлкен мазарлық емес, анығында басқосу, болашаққа сапар шеккен мыңдаған жандардың мәжілісі, тамаша жиналыс екенін көрдім. Тағысын тағы...

Осылайша мыңдаған жаратылыстың мән-мағынасын, ақиқатын, шынайы жүзін көрдім. Көрдім де олардың бәрі адамды қуантып, шүкір еткізетін жағымды әсерге толы екенін білдім. Мен, осы үшінші тарауға қатысты сезімдерім мен алған әсерімді РисалейНұрдың бәлкім қырық жерінде жалқы немесе жалпы түрде дәлелдермен баяндаған болатынмын. Әсіресе "Жиырма алтыншы Лема" "Қарттар рисалесінің" он үш үміт атты бөлімінде нақты түрде тамаша түсіндірілген-ді. Меніңше, одан артық баяндау мүмкін емес. Сондықтан, мұндай терең де күрделі мәселені бұл жолы өте қысқа қайырдық.

* * * * *

ЕКІНШІ МАҚАМ

[Тәухидті талап ететін, "уахданиет" пен "уахдетті" яғни Жаратқанның жалғыз және барлығын бір өзі жасайтынын және оны сөзсіз керек ететінін сондай-ақ, "ширк" яғни басқаның ортақ болуын қабылдамайтынын, оған әсте жол бермейтінін көрсететін айғақ, дәлелдер жеткілікті, сансыз. Оның жүз тіпті мыңдаған дәлелі Рисалей-Нұрда жан-жақты баяндалғандықтан қазір талап, шарттарының үшеуіне қысқаша тоқталып өтеміз.]

БІРІНШІСІ:

Әлемде көзге көрініп тұрған хикметке толы құбылыс-әрекеттер, көрегендікпен басқарылу ісі, бізге мынаны мегзейді, жаратылыс бір Хакийм-і Хакимның, бір Кәбир-і Кәмилдің шексіз ілімімен, кемел сипаттарымен, теңдессіз құдретімен болуда, яғни жаратылуда.

Иә, осындай құбылыстардан мұны жасаушының толық "рубубият" дәрежесінде әкімгершілігі, билік-басқармасы бар екенін тез ұғып, нақты тоқтам жасауға болады. Және оның толық "жәбарутият" дәрежесінде "кибриясы" мен "азаметі", толық "улухият" дәрежесінде кемел сипаттары, "истиғнасы" яғни ешнәрсеге мұқтаж еместігі, кемелдігі және ешқандай да бір шартқа тәуелсіз, ережезаңға бағынбайтын "фағалияты" мен "салтанаты" яғни қызу жұмыс атқаруы мен үстем билігі бар екенін түсінуге, тіпті көруге болады. Ал, "әкімгершілік", "кибрия" яғни шексіз, кемелдік, "истиғна", "ытлақ", "ихата" яғни барлық жерді қамту, шексіздік секілді сипаттар болса "уахдетті" жалғыздықты, дара болуды талап етеді, басқаның ортақ болуын әсте қабылдамайды. "Әкімгершілік", "әмірлік" уахдетке қалай куәлік ететіні жайлы Рисалей-Нұрдың көптеген жерлерінде нақты түрде дәлелдеген болатын. Қорытындысының қорытындысы мынандай:

Әкімгершілік тәуелсіздікті, даралықты талап етеді. Ол өз ісіне басқаны араластырмайды, бұл оның қатаң талабы. Тіпті, әлсіздігіне орай көмекке мұқтаж адамдардың арасында да, әлгі Иләһи әкімгершіліктің алыстан шағылысы, көмескі сәулесі өз ісіне басқаның араласуына жол бермей, тәуелсіздігін сақтау үшін бір елде

екі патша, бір уәлаятта екі болыс, бір ауылда екі әкім болмаған. Болса, соғыс басталып, қан төгіс, бүлік шыққан. Енді, әкімгершіліктің ең көмескі сәулесі әлсіз де көмекке мұқтаж адамзат әлемінде осындай пәрменді түрде басқаны араластырмай, ортақ болуды қабылдамай жатса әлбетте, әлсіздіктен ада, құдреті шексіз Қадир-ы Мұтлақтың "рубубияты", әкімгершілігі ешбір тұрғыдан ортақтықты, басқаның араласуын әсте қабылдамайды, үзілді-кесілді жол жоқ және Аллаһтың ортағы бар деп, соған сенгендерді қаһарлана құзырынан қуып тентіретіп тозағына тастайды.

Міне, Қасиетті Құранның Аллаһқа серік қосушылар туралы қаһарын шашып, ашуын көрсететін аяттары осы аталған ақиқатқа байланысты.

Енді, Аллаһтың "кибрия" (алыптығы), азамет (ұлықтығы), жәлал (айбындылығы) сипаттары уахдетті қалай дәлелдейтіні жайлы, ол да Рисалей-Нұрда бұлтартпас айғақтармен баяндалған-ды. Қазір өте қысқа да нұсқа мағынасына ишара етілмек.

Мысалы, Күн нұрының қуаттылығы, жойқын жарығы егер перде болмаса және жақын болса басқа көмескі жарықтарға ешқандай да қажеттілік қалдырмайды, оларға әсер ету мүмкіндігін бермейді. Дәл сол секілді Иләһи құдреттің ұлықтығы мен зор алыптығы басқа бір күш-қуатқа, өзге бір құдретке қажеттілік қалдырмайтыны секілді оларға ешқандай да жарату, тура әсер ету мүмкіндігін бермейді. Әсіресе, ғаламдағы Раббани мақсаттардың шоғырланған, түйіскен нүктесі болып табылатын тірі жандар мен сана иелерін басқа біреулерге беруі әсте мүмкін емес.

Һәм, адамның жаратылысындағы мақсаттар мен шексіз түрлі нығметтердің жаратылысындағы мұраттардың көрініс табатын жерлерін, өзегі болып табылатын тірі жандардың ұсақ түрлеріндегі хал-ахуалын, жемістерін және нәтижелерін бөтен біреулердің иеленуіне әсте жол бермейді, мүмкін емес.

Мысалы, бір тірі жан сәл ауырып сосын шипа тапқаны үшін немесе рызықы үшін немесе һидаяты үшін Аллаһтан басқа біреуге шынайы түрде қарыздар болып, табынатындай дәрежеде өзгеге риза болып Раббысынан басқаны мақтап-мадақтауы Иләһи рубубиятқа, Аллаһтың ұлықтығына шәк келтіретін жайт. Бұл Улухияттың "кибриясына" жараспайтын қылық, Аллаһтың "мұтлақ мағбудиятына", үстем мерейіне кір келтіретін жәйт, "жәлалы" мен "қаһарын" шақыратын оқиға.

Енді, кемелдіктің уахдетке қалай ишара қылатынына келер болсақ, ол да Рисалей-Нұрда көптеген нақты айғақтармен баяндалған-ды. Өте қысқа тұжырымы былай:

Аспан мен Жердің жаратылуы анық түрде өте кемел абсолюттік бір құдретті қажет етеді. Тіпті, әрбір тірі жанның ғажайып табиғаты, ағзалары да толық абсолюттік құдретті керек етеді. Және әлсіздік дегенді мүлдем білмейтін, ешқандай бір шартқа тәуелсіз мұтлақ құдреттің кемелдігі болса, ол да "уахдетті" талап етеді. Әйтпесе кемелдігіне нұқсан келіп, барлығын қамтитын толық сипатына шектеу қойылған болады. Шексіздігіне шек беруге, асқан құдретіне тосқауыл болып, шексіз бола тұра шектеулі деп қабылдауға тура келеді. Бұл әрине, бес есе қисынсыз әсте мүмкін емес болжам.

Енді, "ытлақ", "ихатаның" яғни шексіздік пен барлығын толық қамту деген нәрсенің және шексіздіктің уахдетті қалай дәлелдейтініне келейік. Бұл да "Сирадж-ун Нұрда" егжей-тегжейлі түсіндірілген болатын. Қысқаша тұжырымы;

Ғаламдағы іс-әрекеттердің әрқайсысы өзінің салдар-нәтижесімен әртарапты басып алғандай жайылып, жан-жақты толық қамтуы, бұл бізге әрбір іс-әрекеттің "мұхит" екенін яғни барлығын толық қамтитынын, шексіз екенін, шекарасы жоқ екенін көрсетеді. Ал, "ширк" яғни басқаның ортақ болуы болса, бұл "мұхит" сипатты шектеп, барлығын қамту дегенді тойтарып, шексіздікті шектеп мәнісін жояды. Олай болса әлбетте, әлемдегі "мұтлақ" және "мұхит" істерден өзге, Аллаһқа ортақ басқа бір іс-әрекеттің болуы әсте мүмкін емес.

Иә, "ытлақтың" яғни бәрін жаппай қамту дегеннің мәнісі ортақтыққа қарама-қайшы нәрсе. Өйткені "ытлақтың" мағынасы тіпті, ол, аяқталатын, заттық және шектеулі бір нәрседе болса да барлық жерге жайылып, дара түрде әртарапқа, әр жерге тарап, жаулап алады деген сөз. Мәселен ауа немесе жарық яки нұр немесе жылу, тіпті су, бұлар "ытлақ" болған кезде яғни айналасын қамтитын жағдай болған кезде әртарапқа жайылып, айналаны басып алады. Сонымен "ытлақ" сипаты шағын, шектеулі нәрсенің өзінде әрі заттық, шектеулі заттың өзін шексіздікке ие қылып, барлығын қамтып етіп жатса, әлбетте "күлли" әрі "хақиқи ытлақ" мұндай шексіз, һәм заттық емес, материядан ада, кемшілік атаулыдан пәк сипаттарға осындай шексіздік, барлығын қамту дейтін ерекшелік береді. Сөйтіп ширкке, басқаның ортақ болуын, жалпы ортақтықты ешбір тұрғыдан қабылдамайды, әсте жол бермейді.

Сонымен, ғаламдағы болып жатқан мыңдаған жалпыға ортақ, бәрін қамтып тұрған іс-әрекеттердің, сондай-ақ, сәуле-шуақтары көрінетін жүздеген Иләһи есімдердің әрқайсысының һәм "әкімдігі", һәм "кибриясы" һәм "кемелдігі" һәм бәрін қамтуы һәм шексіздігі, бәрі-бәрі "уахдет" пен "тәухидтің" бұлтартпас айғағы, қуатты да мықты дәлелі болып табылады.

Һәм, мысалы жойқын күш-қуат бір іс жасарда әртарапты жаулап, толық қамтып алуға дайын, өзге қуаттардың күшін жойып, бейтарап күйге түсіреді. Сол секілді әрбір "Рубубияттың іс-әрекетінің", әрбір "Улухияттың есім-сипаттарының жойқын қуаттары істерінде анық көрінеді. Егер барлығын қамтитын жалпылама "хикмет", толық "әділдік" болмаса, оларды тоқтатып тізгінін тартпаса, әрқайсысы барлық болмыс атаулыны қоршап, барлығын қамтып алар еді.

Мысалы, жер бетінде бүкіл терек ағашын жаратқан, оны өсіріп, жан-жақты қамтамасыз еткен күш-қуат, ағаштың жанындағы аралас өскен жаңғақ, алма, шие секілді жеміс ағаштарының қасында матасып өскен өсімдіктерді, өзі тектес теректерді жаппай әсер еткен күлли қуатты бағындырып, өзіне қаратып алмауы, үкімін жүргізіп басқармауы, толық қамтымауы мүмкін бе? Оларды басқа күшқуаттардың қолына беріп қоюы мүмкін бе?! Әсте!

Иә, әрбір түрді тіпті, әрбір тұлғаны жеке жеке басқарып отырған құдрет-күштің бар екені анық сезіледі. Ол құдрет бүкіл ғаламды қамтитындай, барлық затты тізгіндейтіндей, күллі жаратылысқа үкімі жүретіндей дәрежеде орасан зор, тым жойқын. Әлбетте, мұндай күш-құдрет ортақтықты, өзгенің іске араласуын әсте қабылдамайды, оған жол бермейді.

Сондай-ақ, бір жеміс ағашының иесі ол ағашқа аса мән беріп, оның алаңдататын нәрсе, ол ағаштың жемісі мен бұтақтарының басындағы нәтижелері және тұқым боларлық сол жемістің ішіндегі дән-дәнектері ғой. Оның иесі ақылы болса тал-бұтақтарындағы жеміс-жидектерді мәңгі түрде, мүлдем өзгелерге толық еншілеп, өз иелігін бостан-босқа бұза салмайды.

Дәл сол секілді, мына ғалам дейтін ағаштың тал-бұтақтары іспеттес ұсақ бөлшектер яғни элементтер мен олардың ұшындағы гүл немесе жапырақ тәрізді өсімдіктер мен жан-жануарларды, сондай-ақ, әлгі жапырақ пен гүлдерден әлдеқайда жоғары орналасқан жемістерді яғни адамдарды және ол жемістердің тәтті жемісі яғни нәтижелерінің

нәтижесі болып табылатын ғибадат, шүкірлерін әсіресе ол жемістердің күрделі дәнегі іспеттес қалбтерін (жүрек, көңіл) және "захр-ы қалб" деп аталатын ес, жады дейтін сезімдерін басқа күш-қуаттарға еншілеп, беріп қоймайды. Өйтіп, рубубиятының салтанатын, мерейі үстем билігін, патшалығын күйреуіне жол бермейді. Күйретіп өзіне табындыру ісін тоқтатып, үстемдігін бұзбайды.

Һәм, "мүмкинат" әлемінің және "кесреттің" ең ұштарындағы ұсақ жаратылыста тіпті, ол ұсақтардың да ең болмашы хал-ахуалында және ең қарапайым жағдайларында рубубияттың ұлы мақсаттары тоғысып ұштасатындықтан әрі Иләһи мағбудиятқа яғни табындырға қатысты және сол табындыруға арналған ризашылық пен алғыстардың, қарыздар болудың бұлағы әлгі хал-жағдайлар болғандықтан әлбетте, оларды бөтен себептерге еншілеп бере салмайды, өйтіп өзінің хикметін бұзбайды, улухиятына шәк келтіртпейді. Өйткені, болмыстың жаратылуындағы Иләһи ұлы мақсат, өзін ақыл мен сана иелеріне таныстыру, жақсы көргізу, мадақтатып дәріптету, өзіне қарыздар етіп, шексіз ризашылығын алу, құлшылық еткізу болып табылады.

Осы күрделі де терең сыр үшін, шүкір мен табынуды, қарыздар болу мен махаббатты, мадақ пен құлшылықты нәтиже беретін "ризық", "шипа" әсіресе "һидаят" пен "иман" секілді "кесрет" алаңының яғни жаратылғандардың арасында жиі кездесетін мұндай ұсақ бірақ ауқымды, күллі істер, жарылқаулар анық түрде тікелей әлемнің Жаратушысы Аллаһтың ісі, бүкіл жаратылыстың иесі Құдайдың рахымы, Оның жарылқауы мен өнері, Оның сый-сияпаты екенін білдіру үшін қасиетті Құран

{(Сілтеме): Мысалыға: اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَت۪ينُ }

қайта-қайта "ризық беру, тура жолға салу, шипа беру тек бір Уажиб-ул Ужуд, Аллаһтың қолында, оларды беру тек Оның ғана қолынан келеді" дейді және басқа бөтен біреудің бұл іске араласпайтынын қатаң ескертеді.

Иә, адамзатқа мәңгі бақыт мекенін еншілеп, ие қылатын "ИМАН" дейтін нығмет әлбетте сол мәңгі мекенді жаратқан және Иманды оның кілті қылған Зат-ы Зүлжәлалдың жарылқауы, соның ғана нығметі екені сөзсіз. Одан басқа біреу, осыншама үлкен нығметтің иесі, сыйлаушысы болып, құлшылықтың алып арнасын жауып, ең маңыздысын өзіне қаратып иеленуі әсте мүмкін емес.

ҚОРЫТЫНДЫ.Әлемді бір ағашқа теңесек, оның ең ұшындағы ең ұсақ хал-ахуал мен жеміс-нәтижелер екі тұрғыдан "тәухидке", "уахдетке" ишара қылады, куәлік етеді.

БІРІНШІДЕН.Ғаламдағы Рубубияттың бүкіл мақсаттары сол жерде тоғысады, және көптеген Иләһи көркем есімдердің сәулешуақтары, анық белгілері мен жаратылыстың нәтижелері, пайдалары сол нүктеде қосылып, ұштасады. Сондықтан олардың әрқайсысы осы тұрғыдан былай дейді: "Мен бүкіл әлемді жаратқан Құдреттің ісімін, оның өнерімін!".

ЕКІНШІДЕН.Әлгі кішкене бірақ маңызды жемістің қалбы һәм хадистің сөзімен айтсақ "захр-ы қалб" деп аталатын адамның есі (жады), көп нәрселерді сақтайтын мазмұн, шағын үлгі-мысал және әлем ағашының мағынауи дәнегі, көптеген Иләһи есімдердің нәзік айнасы болып табылады. Сондай-ақ, әлгі қалб пен есте сақтау қабілетіне ұқсас қалбтар мен естердің (дән, тұқым, жұмыртқа..) секілді нәрселердің әлемнің барлық жеріне тарап, жайылуы әлбетте, бүкіл әлемді билеп басқарып отырған бір Құдайдың ісі. Олар өзіне тән тілдерімен былай дейді:"Біз тек бір Аллаһтың өнеріміз, жалғыз Соның ісіміз!"

Қортып айтсақ, қалайша бір жеміс өзінің пайдасы жағымен толығымен сол ағаштың иесіне тиесілі, сонікі болып есептеледі. Ал, дәнегі жағынан, түгелдей сол ағаштың бөлшектері мен құрамына, сапасына тәуелді болады. Ал, өзі секілді ұқсас жемістер жағымен, жүзіндегі біркелкі таңбасы тұрғысынан, сол ағаштан шыққан бүкіл жемістерімен байланысты болып, олардың атынан: "Біз бәріміз бірміз және бір қолдан шықтық. Біреудің ғана мүлкіміз және біреуімізді жасаған әлбетте, бәрімізді сол жасаған!" дейді. Дәл солай, кесрет әлеміндегі яғни кең ауқымдағы көпшіліктің яғни бүкіл жан-жануарлардың әсіресе, адамның жүзіндегі таңба мен оның көкейінде сақталған мазмұндар, болмысындағы нәтижелер және жемісі жағымен тікелей, тұп-тура бүкіл әлемді Рубубиетімен, билікбасқармасымен қамтитын бір Құдретке тиесілі екенін көрсетіп, Оның уахдетіне куәлік етеді.

УАХДАНИЯТТЫ КЕРЕК ЕТЕТІН ЕКІНШІ СЕБЕП:

Уахдетте керемет жеңілдік, өте оңайлықтың болуы, ал ширкте тым қиындық, мүшкілдің болуы. Бұл ақиқат, Имам Алидың (р.һ.) сөзімен айтсақ, "Сирадж-ун Нұр" атты кітапта, әсіресе

"Жиырмасыншы Мектубта" және "Отызыншы Леманың" төртінші тұжырымдамасында мұхтасар түрде нақты әрі жарқын дәлелденген болатын. Және бүкіл жаратылысты бір Аллаһқа тапсырса, бүкіл әлемнің жаратылысы мен басқарылуы бір ағаштың жаратылуы сияқты оңай және бір ағаштың жаратылуы бір түйір жемістей жеңіл, бір көктемді жарату мен ауыстыру бір түйір гүлді жарату секілді оңай және саны шексіз түрлі жаратылысты басқару біреуін басқару секілді оңай, еш қиындығы жоқ екені дәлелденген-ді.

Егер ширк қосып жаратылысты себептер мен табиғатқа тапсырса бір түйір нәрсенің жаратылуы бір түрдің немесе бірнеше түрдің жаратылуы секілді қиын болады. Бір түйір дәннің жаратылуы бір ағаштай, тіпті жүз ағаштай, ал бір ағаштың жаратылуы, оның өсіпөнуі, басқарылуы бүкіл ғаламдай тіпті, одан да қиын болар еді.

Сонымен "Сирадж-ун Нұрда" бұл ақиқат осылай дәлелденген еді. Сондай-ақ, жаратылыстың өте шебер әрі күрделі әрі мол жаратылып жатқанын көзбен көріп отырмыз. Әрбір жандыны керемет ағзаларымен сансыз түрде көп әрі өте жылдам түрде әрі жеңіл, еш қиындықсыз жаратуда. Олай болса әлбетте, бұл молшылық, бұл жеңілдік уахдеттен туындап, бір ғана Құдреттің ісі екені анық. Әйтпесе, мұндай арзаншылық, молшылық, жылдамдық, маңыздылық болмас еді, тіпті қазір бес параға алып жүрген жемісті бес жүз лираға ала алмас едік. Мүмкін табылмайтын дәрежеде қиын болар. Қазіргі таңда, түймесін бассаң болды жұмыс істеп кете беретін машиналар секілді тез әрі оңай жаратылып жатқан тіршілік иелері ол кезде жаратылуы қиындап, дүниеге келуі мүшкіл болар еді. Бар болғаны бір күнде, бір сағатта, бір минутта толық ағзаларымен жаратылып жатқан кейбір жәндіктер бір жылда, тіпті жүз жылда жаратылуы қиын, тіпті мүмкін болмас еді.

Бұл ақиқат "Сирадж-ун Нұрдың" жүз жерінде ең қырсық дінсіздің өзін аузына құм құятындай дәрежеде нақты дәлелденген болатын. Барлық затты бір Аллаһқа тапсырса барлығы бір зат секілді оңай әрі тез жаратылып әрі арзанға түсер еді. Егер, жаратылысқа табиғат пен себептердің үлесі бар десе, бір заттың жаратылуы бүкіл нәрсенің жаратылуы секілд мүшкіл, қиын, әрі кеш әрі маңызсыз әрі қымбатқа түсер еді. Бұл ақиқаттың дәлелдерін көргің келсе, Жиырмасыншы, Отыз үшінші Мектубқа және Жиырма екінші, Отыз екінші Сөздерге, сондай-ақ, табиғат жайлы Жиырма үшінші Лема мен исм-і Ағзам туралы Отызыншы Лемаларға, әсіресе Отызыншы Леманың "Ферд",

"Қайюм" есімдеріне қатысты төртінші, алтыншы тұжырымдарға қарасаң, бұл ақиқатты екі жердегі екі төрт болатындай дәрежеде анық дәлелденгенін көресің. Қазір сол дәлелдердің біреуіне ғана ишара етіледі.

Бір нәрсенің жаратылуы я жоқтан, я да дайын бөлшектерден құрастырылып жасалатыны мәлім. Егер, бәрін бір Аллаһ жаратады десе Жаратқанның барлығын білетін шексіз ілімі мен бәріне жететін құдреті болса болды, жетіп жатыр. Барлық нәрсенің пішіні, іліми болмысы алдын ала Оның шексіз ілімінде дайындалып құдреті оны нақты денеге айналдырады яғни сырт көзге жоқтан бар қылады, яғни жаратады. Ол, бейне бір, күкірттің лап етіп тұтануы немесе көзге көрінбейтін сиямен жазылған жазуды көрсету үшін арнайы дәріні үстіне төгу немесе фото суретті жарыққа шығару үшін негатив таспаның арнайы дәріленетіні секілді әрнәрсе өте оңай түрде Шебер Аллаһтың ілімінде жоспары, пішіні, бағдарламасы, мөлшері дайын тұрады да әр нәрсені "Күн фая күн!" әмірімен сырттай жоқтан жаратып кәдімгі дене, материя кигізеді.

Егер, құрастырып, заттардан реттейтін болса яғни жоқтан жаратпай дайын бөлшектерден жинастыратын болса да бәрібір оңай. Бейне бір әскери бөлімшенің тынығуға жіберілген жауынгерлерін бір кернейдің даусымен жинап, сап түзейтін секілді және мұны өте жеңіл атқаратыны және сол жағдайды сақтай отырып әрі қарай жалғастыруда бүкіл әскер жаппай қолбасшының қол астында саналып, оның қуатымен, заңымен жүзеге асатынындай оп-оңай.

Сонымен, ғаламның Сұлтаны Аллаһтың қол астындағы зәррелер Аллаһтың ілімімен, Оның жазуымен, тағдырының ережелеріне сәйкес және шексіз құдретімен және сол зәррелерден құрастырылған болмыс та Аллаһтың құдретімен, Оның заңына бағынып, қызметшілері секілді жеңіл түрде жаратылып әлгі зәррелерге жол ашады. Бір тіршілік иесінің болмысын жасау үшін іліммен, тағдырмен жасалған мағынауи қалып тәріздес белгілі бір мөлшерге, пішінге шақталып кіреді де сосын өз орнына жетіп тоқтайды. Егер, болмысты түрлі күштер мен себептер немесе тосын табиғат сықылды нәрселер жаратады десе, мүлдем қисынсыз, ол тығырыққа тіреледі. Себебі ешбір себептің ешбір тұрғыдан жоқтан жарата алмайтыны бүкіл ақыл иелері тарапынан расталған. Өйткені, себептердің ауқымды ілімі, шексіз құдреті болмағандықтан жоқтан жарату қолынан келмесі анық. Себебі, ол жоқтық сырттай, жәй бір жоқтық емес, "мұтлақ

жоқтық" еш яғни мүлдем жоқтық. Одан бір нәрсе жарату мүмкін емес. Өйткені іліп-алар ешнәрсе жоқ. Олай болса, міндетті түрде құрастырмақ. Егер құрастыратын болса, мәселен, мынау тіршлік иесі шыбынның яки гүлдің болмысын яғни оның бөлшектерін жер жүзінен жинап, құрастыру керек және майда електен өткізуге тура келеді. Содан кейін ғана өте қиын әлгі өзіне тән зәррелер іріктеліп таңдалып алынады. Кейін олар әлгі болмыстың бойынан ыдырап, шашылып кетпей сол қалпын сақтауы үшін - мағынауи және іліми қалып болмағандықтан - материалдық, кәдімгі заттық қалып, тіпті қанша ағзасы болса сонша қалыптар қажет болады. Сонда ғана, әлгі іріктелген зәррелер манағы тіршілік иесінің денесін құрастырып тұра алмақ.

Сонымен, барлық нәрсені бір ғана Құдретке тапсыру міндетті түрде оңай әрі солай болмақ шарт. Ал, көптеген себептерге тапсыру мүлдем мүмкін емес, "мухал" яғни абсурд, тығырыққа тірелу, мүшкіл болады. Ал, бәрін бір ғана Зат-ы Уахид-і Әхадқа берсе, өте арзанға түсуімен қатар өте қымбатты әрі өнермен жаратылып, өте шебер жасалмақ. Егер ширк ұғымын қабылдап себептерге, табиғатқа еншілесе өте қисынсыз мүшкіл жолға түскен болады және жаратылыс түкке тұрғысыз, жәй қарапйым, әншейін ешқандай өнерсіз, құнсыз болар еді. Өйткені, бір адам әскерге тіркеліп үлкен қолбасшының атынан әрекет қылып, соған сүйенер болса, қалың әскер оның артында демеуші болып, қажет болса рухани демеу жасап, әлгі жауынгерге қолбасшының өзі де әскерінің күш-қуаты да тіреніш болады. Ол енді өз күшінен әлдеқайда мол күш-қуатқа ие болып, қажетті заттар мен қару-жарақты өзі тасуға мәжбүр болмайтындықтан орасан зор қызмет атқарып, құдрет-күші тасып жаудың қолбасшысын тұтқындап, бір қаланы солайымен көшіріп, қорғанды тас-талқан етіп басып ала алады. Оның істеген істері осындай таңғажайып әрі керемет болмақ.

Егер, әскерлікті тастап өз бетінше әрекет қылса, әлгіндей ғажап демеу мен күш-қуаттан айырылып, күш-құдретін дереу жоғалтады. Жәй қарапайым деңгейге түсіп жеке басының өзіндік қуатына сай шамалы, азғантай, түкке тұрмайтын, болмашы істер атқарып, еңбегінің нәтижесі де соғұрлым азайып кетер еді.

Дәл сол секілді, тәухид назарында барлық нәрсе Қадир-і Зүлжәлалмен байланысып, Оның атымен орындалатындықтан бір құмырсқа Перғауынды, бір шыбын Нәмрудты, бір микроб өктемшіл залымды жер жастандырады. Сол секілді, тырнақтай бір дәнек таудай

зәулім ағашты биікке көтеріп, оған қажетті бүкіл заттардың бұлағы, кәсіпорны ретіндегі күрделі жаратылысқа ие болады. Сонымен қатар, әрбір зәрре жүз мыңдаған Иләһи өнерге айна болып, сан-алуан түрлі болмыстардың пішіндерін жасауда қолданылып, қызмет етеді. Міне, олар осындай сан-алуан шексіз қызметтерді әлгі байланыс пен демеудің арқасында жасайды. Әлгі кіп-кішкене қызметшілер мен ерекше әскерлер арқылы жасалған нәрселер өте керемет, шебер әрі аса құнды. Өйткені, ол нәрселерді жасайтын Қадир-і Зүлжәлал сол қызметшілер арқылы, оларды бір перде ретінде пайдаланады. Егер, ширк ұғымымен осы себептер жаратады десе, ол кезде құмырсқаның ісі өзіндей болмашы, ал зәрредегі өнер зәрредей түкке тұрғысыз, бірдеме болып қалар еді. Осылайша барлығы мән-мағынасынан айырылатыны секілді заттық тұрғыдан да құлдырап кететіні сонша, бүкіл дүнияның бес тиындық құны қалмас еді. Бұның ақиқат екені апайқын. Дегенмен барлық нәрсе өте құнды әрі аса шебер жаратылуда және болмысы мәнді де, қуатты. Оны көзімізбен көріп жүрміз. Олай болса, әлбетте тәухид жолынан басқа жол жоқ, болуы да мүмкін емес. Егер болса, жаратылыстың ақиқатын жаппай өзгертуге тура келеді, дүнияны жоқ қылып қайтадан түкке жарамайтын, жәй, бос нәрселерге толтырып жаратуы керек. Сонда ғана ширкке мүмкіндік туады. Міне, Хазіреті Алидің (р.һ.) "Сиражин-Нұр", "СиражисСұрж" деп атаған Рисалей-Нұр кітабында тәухидке қатысты мұндай терең ақиқаттар жан-жақты түсіндіріліп, баяндалған-ды. Жүздеген айғақтардың біреуінің қысқаша мазмұнымен таныстың, қалғанын өзің салыстырып көр!

ТӘУХИДТІҢ ҮШІНШІ ТАЛАБЫ.

Әрнәрсенің әсіресе тірі жандардың жаратылысы ерекше шебер түрде өнермен жасалады. Бір дән бір жемісті, бір жеміс бір ағашты, бір ағаш өзімен тұқымдас түрді көрсетеді. Ағаштың бір түрі, бір тұқымы дүниенің кішкене үлгісі, шағын бейнесі, тіпті ғаламның мазмұны, жинақы нұсқасы, картасы, мағынауи бір дәнегі, сүзіліп алынған өзегі тәрізді. Сондықтан олардың біреуін ғана жасаған құдрет міндетті түрде бүкіл ғаламды жаратқан құдрет болуы тиіс. Бір қауынның дәнегін кім жаратқан болса әлбетте қауынды да сол жаратқан. Одан басқа біреу болуы әсте мүмкін емес, мүлдем қисынсыз.

Иә, байқап қарасаңыз, қанның әрбір зәрресі керемет жүйелі әрі көптеген маңызды қызмет атқарады. Оның жүйелілігі аспандағы жұлдыздан асып түспесе кем емес. Қандағы қызыл, ақ түйіршектердің

әрбірі бүкіл денені сақтау, азықтандыру тұрғысынан өте саналы түрде күрделі қызмет атқаратыны сондай азық-түлік сататын саудагерлерден әлдеқайда керемет, тәртіп сақшысы әскерлерінен анағұрлым тәртіпті. Денедегі әрбір жасуша өзара қарым-қатынас кезінде, кіріс пен шығыс тұрғысында керемет қызмет ететіні сондай ең тамаша дене мүшесінен де тамаша, керемет ғимарат-сарайдан да керемет жүйелі басқарылуда.

Жануарлар мен өсімдіктердің әрбір түрінің сыртқы жағында ерекше белгі-нышандар, ал ішкі жағында қызу жұмыс істеп жатқан айрықша завод, фабрикалар бар. Демек, бүкіл жануарларды, барлық өсімдіктерді жаратқан бір Құдірет қана әлгі белгі-нышанды жасап, әлгіндей механизмді орналастыра алады. Тіршілік иесінің әрбір түрі жер бетіне керемет жүйелі түрде кеңінен тараған және басқа тұқымдастарымен үйлесімді де аралас-құралас өмір сүреді. Олай болса ол тұқымдас түрлерді жаппай түгелімен жарата алмайтын, басқарып, өсіріп-өндіре алмайтын және жер жүзін түгел жауып жатқан, төрт жүз мың түрлі өсімдік пен жануарлардан жасалған жанды жіптермен шебер тоқылған тірі кілемді жасай алмайтын біреу әлгі бір ғана тұқымдас түрді жаратып, басқара алмайды.

Басқа жаратылысты осылай салыстырса, әлемнің бір тұтас екені, жарату тұрғысынан еш бөлінбейтін "күлл" (тұтас), басқару жағынан бөлшектенуі мүмкін емес "күлли" (ауқымы кең, шексіз) екені анықталады. Осы аталған үшінші талап "Сирадж-ин Нұрдың" көптеген рисалелерінде баяндалған. Атап айтсақ, "Отыз екінші Сөздің" бірінші тарауында нақты, жарқын түрде түсіндіріліп, дәлелденгені сонша күннің жарқ-жұрқ еткен сәулелері секілді әр нәрсе айна тәрізді жеке-жеке уахдеттің айғақтарын, тәухидтің дәлелдерін шағылыстырып көрсетеді. Біз сол түсіндірмеге сілтеп ұзақ мәселені қысқа қайырдық.

* * * * *

ҮШІНШІ МАҚАМ

[Бұл тарауда тәухидтің үш "күлли" белгілері қысқаша баяндалмақ]

Уахдеттің рас әрі хақ екенін дәлелдейтін дәлелдер, белгінышандар, айғақтар сансыз көп. Ондай мыңдаған айғақтар "Сираджин-Нұрда" жан-жақты баяндалғандықтан осы "үшінші тарауда" тек үш "күлли" айғағын қысқаша ғана баяндауды жөн көрдік.

Бірінші белгі, бірінші айғақ:

وَحْدَهُ сөзі соның нәтижесі болмақ. Әр нәрседен уахдетті байқауға болады. Ал, уахдет болса бір Уахидті яғни бір құдретті дәлелдейді, соны мегзейді. Иә, бірлігі бар, тұтас бір зат нақты түрде бір шебердің қолынан шыққандығын көрсетеді. Бірлік болса әлбетте, ол біреудің ісі. Барлық нәрседе бірлік байқалады, олай болса міндетті түрде біреудің, жалғыз бір құдреттің ісі, соның ғана өнері екені сөзсіз.

Иә, мына ғаламды мыңдаған бірліктер қабаттар секілді қаптап орап алған, бейне бір ашылып жатқан күлте жапырақтар тәрізді. Тіпті, Аллаһтың есімдері мен жалпыға ортақ істері қанша болса сонша уахдет киімдерін оранып киінген алып адам десе болады. Тіпті, жаратылыстың қанша түрі болса сонша тал, бұтақтарына уахдеттер, бірліктер ілінген "жаратылыс ағашы" деуге болады. Себебі, ғаламның басқарылу заң-тәсілі бір, ұйымдастырылуы бір, салтанаты бір, таңбасы бір, осылай санай берсе мыңға дейін бірліктер шығады. Һәм, ғаламды шыр айналдырып басқарып тұрған Иләһи есімдер мен істер де бір бола тұра әрқайсысы ғаламды немесе көп нәрсені қамтып жатыр яғни ішінде қызу жұмыс істеп жатқан хикмет бір, өзара жәрдем бір, реттеу тәсілі бір, асырау әдісі бір, мұқтаждарға жәрдем етіп жатқан рахымшылық бір, ол рахымшылықтың көрінісі яғни тәтті сумен суарушысы жаңбыр да бір, тағысын тағы, осылайша бір, бір мыңға жуық бірліктер табылады. Сондай-ақ, әлемнің ошағы болған Күн де бір, шамы болған Ай да бір, аспазшысы болған от та бір, қажетті заттар сақтайтын қоймасы тау да бір, бау-бақшаны суаратын суарушысы бір, осылай жалғаса беретін бірліктер мыңға жуық.

Сонымен, әлемнің мұнша уахдеттер яғни бірліктер Күндей ашық түрде бір Уахид-і Әхадты яғни бір Аллаһты меңзеп, Оны көрсететін нақты айғақ болып саналады. Һәм, әлемдегі элементтердің, саналуан түрлердің әрқайсысы ұқсас, бірегей болуымен қатар жер жүзін қамтуы, бірінің ішіне бірі кіріп араласуы, матаса байланысуы, тіпті бір-біріне жәрдемдесе топтасуы; әлбетте олардың қожайыны, иесі, шебер ұстасы бір екенін көрсетеді.

Екінші белгі және айғақ.

Бұл لَا شَر۪يكَ لَهُ сөзін нәтиже береді. Бүкіл әлемде зәрреден бастап жұлдыздарға дейін әрнәрсенің кемшіліксіз толық жүйелі, өте ретті, дәл өлшемді әділетпен жаратылуы.

Иә, керемет реттілік, дәлме-дәл өлшем тек уахдет арқылы болмақ, уахдет болғанда ғана жүзеге аспақ. Бір іске бірнеше қол араласса тәртіп бұзылып, іс жүзе аспай жұмыс өнбей әбден шатасады. Ғаламда жүйе мен тәртіптің қаншалықты керемет екеніне бір қара! Ол, мына әлемді тамаша зәулім сарайға айналдырып жіберген. Бір кірпішінің өзі бір сарай секілді шебер, күшті өнермен жасалған. Жүйе мен тәртіп әлемді бір қалаға ұқсатып, оның кірісі мен шығысы және қымбат байлықтары мен азық-түлігі ғайып пердесінің артынан өте жүйелі түрде дәл уақтылы әрі күтпеген жерден берілуде. Жүйе, әлемді тамаша, таңғажайып бір кітапқа айналдырғаны сондай, әрбір әрпі жүз жол мағына білдіреді, ал әрбір жолы жүз беттік, әрбір беті бір кітап, бір кітабы жүз кітаптық мағынаны қамтиды. Әрбір кітабы, парағы, жолы, сөзі, әріпі өзара тығыз байланысты, бір-бірін меңзейтіндей бір тұтас. Һәм, мына таңғажайып жүйелі реттіліктің кемелдігіне қара! Алып әлемді тап-таза, мәдени өркениетті қала, тіпті тазалығына мұқият қаралатын тамаша сарай, тіпті жетпіс түрлі көйлекті қабат киген құралай қыз, жетпіс пердеге оранған гүл шешегі секілді пәк, таза. Енді керемет жүйе мен пәк тазалықпен қоса дәл өлшемді, шексіз әділетке қара! Мың есе үлкейткен кезде ғана көрінетін кіп-кішкене жәндіктерді сондай-ақ, мың есе жер шарынан үлкен жұлдыздар мен Күндерді әлгі дәл өлшеммен мөлшерін нақты тағайындап, оларға қажетті барлық нәрсесін толық қамтамасыз етілуде. Әлгі кіп-кішкене жаратылыс жаңағы алып болмыстармен бірге осы әділет таразысының алдында бірдей, еш айырмасы жоқ, тепе-тең. Алайда, аспандағы алып денелердің кейбірі бір сәтке тепетеңдікті жоғалтса әлемнің жүйесін бұзып, қиямет қайым болғандай астан-кестен болар еді.

Һәм, мына керемет жүйе мен тазалыққа, дәл өлшеммен жасалған жаратылыстың керемет көзтартар әсем де әдемілігіне қара! Сол арқылы мына алып әлем өте тамаша мейрам, керемет көрме және енді ғана гүлдер ашылып жатқан жаңа көктемге ұқсайды. Жалпы көктемді гүл шоғы іспеттес жаратып әрбір көктемді маусымына қарай ашылып жабылатын әсем безендірілген гүлдей сұлу жаратады. Көктем кезінде әрбір гүлді сан-алуан түрде құлпыртып қояды. Иә, әсемдігі мен көркемдігіне шек жоқ Иләһи есімдердің құдретімен әлемдегі әрбір тұқымдас түр, әрбір жеке тұлға өз қабілетіне қарай әсемдікке бөленгені сонша, Худжат-ул Ислам Имам Ғазали ол туралы былай деген екен:

لَيْسَ فِى الْاِمْكَانِ اَبْدَعُ مِمَّا كَانَ

яғни"Әлемде мына жаратылыстан артық, бұдан да керемет нәрсе кездестіру мүмкін емес!".

Міне, осы ауқымды да тартымды әсемдік, жаппай таңғажайып тазалық және дәлме-дәл өлшем, сондай-ақ, барлық жақты қамтып жатқан жүйе мен тәртіп уахдет пен тәухидтің бұлтартпас дәлелі, соның нақты айғағы. Бұл, тал түсте жарық қалайша көктегі Күнді көрсетеді. Дәл сол секілді тіпті, одан да жарқын түрде айғақ болып саналады.

[Тақырыпқа қатысты өте маңызды екі тармақты сұраққа өте қысқа да нұсқа, күшті жауап.]

Сұрақтың бірінші тармағы:Жаңа былай дедіңіз:"Әлемнің барлық жерін әсемдік, әдемілік, сұлулық, әділдік жайлаған".Алайда, көз алдымызда болып жатқан мұнша пәлекеттерге, аурусырқау, қиыншылықтарға, өлім-жітімге не дейсіз?

Жауабы:Көптеген әдеміліктердің айқындалуына яки нәтиже беруіне себеп болатын жамандық айналып келгенде жақсылық саналады, ол да әдемі.

Ал, көптеген әдеміліктің көрінбеуіне не жасырынып қалуына себеп болатын іс-шара яғни жамандықтың алдын алып, жоқ қылу бір ғана жамандық емес, бәлкім қанша жақсылық болуы мүмкін болса, сонша жамандық болып саналады.

Мысалы, салыстырмалы түрдегі бір жамандық, егер болмаса жақсылықтың ақиқаты ашылмай бір жақты болып, жақсылықтың көптеген дәрежелері көрінбей қалады. Ал, бір жамандықтың болуы арқылы жақсылықтың көптеген мәртебелері көрініс табады. Қалай,

суық арқылы жылудың дәрежелері және қараңғылықпен жарықтың түрлері анықталады, дәл солай да азғантай жамандық пен кішкене зиян, бәлелер мен қиыншылықтар арқылы күллі жақсылықтар, мол пайдалар, үлкен нығметтер, тамаша әсемдіктер көрініс табады. Демек, жамандықтың жаратылуы шер (жаман) емес, қайыр (жақсы). Өйткені, нәтижелерінің басым көпшілігі жақсы, тиімді болуда. Иә, жауын-шашыннан зиян шеккен ақымақ, Аллаһтың жарылқауы болған жаңбырдың қыруар пайдаларын жоққа шығарып, жауыншашынды жаман деуге ақысы жоқ.

Енді, өмірде кездесетін аяқталу, біту, өлімді алайық. Жиырма Төртінші Мектубта олардың бәрі де, жалпыға ортақ рахым және бәрін қамтып жатқан жарылқау және жақсылыққа ешқандай қайшылығы жоқ екендігі, тіпті солай болуын талап ететіні өте қуатты да нақты айғақтармен дәлелденген болатын. Тіпті, шайтан да адамзаттың дамуына түрткі болып, бәсекеге қабілетті арттырып күреске себеп болатындықтан оның да жаратылуы қайырлы, осы тұрғыдан пайдалы. Және де, күпірлігімен бүкіл жаратылыстың құқығына қол сұғатындықтан, ар-намысын қорлайтындықтан шайтанды жәһаннамға тастап азаптау да орынды. Басқа кітаптарымда бұл тақырып жан-жақты толық түсіндірілгендіктен қазір қысқа қайырдық.

Сұрақтың екінші тармағы.{(Сілтеме): Бұл екінші тармақтың жауабы өте маңызды. Көптеген күдіккүмәндарды жояды.} Жарайды, шайтанға, кәпірге қатысты айтқан бұл жауабыңызды жалпы алғанда дұрыс деп қабылдайық. Бірақ, Жәмил-і Мұтлақ, Рахим-ы Мұтлақ, Хайр-ы Мұтлақ Зат-ы Ғани-ы Аләл-Ытлақ Аллаһ Тағала неліктен бейшара жеке тұлғаларды бәлеге ұшыратып, қиындыққа, қасіретке салып қояды?

Жауабы:Әлемде қанша жақсылық, әсемдік, нығмет болса бәрі тікелей Жәмил уа Рахим Аллаһтың рахым қазынасынан шығады, Оның қалауымен, арнайы жарылқауымен болады. Ал, бәлелер мен қасірет, жамандықтар болса, Рубубияттың салтанатының "адетуллаһ" деп аталатын және "күлли ираденің" уәкілдері болған жалпыға ортақ, күлли заңдардың көптеген нәтижелерінен бірең-сараң нәтижесі болғандықтан және бізге жағымсыз көрінген ол нәрселер әлгі күлли заңдардың азғантай талабы болғандықтан, әлбетте ондай жалпыға ортақ күлли жақсылықтарға ұйытқы болатын заңдылқтардың

болуы, сақталуы және оған мойынсұнылуы қажет. Сол үшін мұндай азғантай жаман нәрселердің де жаратылуы заңды құбылыс. Бірақ, әлгі азғантай, қасіретті, жағымсыз нәтижелерге байланысты Аллаһ Тағаланың арнайы көмегі, жекеше жарылқауы болатыны хақ. Әлгі, зиянға ұшырап, қасірет шеккен құлдарының дұғасына, бәлеге ұшыраған пенделерінің мінәжаттарына дәл уақытында үлгеріп әрдайым құтқарып отырады. Осылайша, өзінің "Фаил-ы Мұхтар" яғни не қаласа соны істейтін, ерікті екенін, ешкімге тәуелсіз, әрнәрсе өзінің қалауына байланысты екенін және барлық заңдылықтар да әрдайым оның ерік пен қалауына тәуелді екенін, сондай-ақ сол заңдардың қыспағында қалып қиналған жандарға өзінің "Рабб-ы Рахим" атымен медет беріп, мейірімімен қамқор болып өзінің көркем есімдерінің шексіз сәуле-шуақтарын көрсететінін және сол үшін шексіз алаң ашып әлгі "күлли адетуллаһ" заңдарына мүмкіндік жасайтынын, сонымен қатар әлгі жалпыға ортақ заңдардың кейбір ерекше жағдайларына байланысты, һәм жағымсыз азғантай нәтижесалдарға қатысты ерекше қамқорлық, жеке ілтипат жасап яғни өзін жақсы көргізу үшін әрқайсысына мейірім қақпаларын ашық қалдырады. Тәухидтің екінші осындай белгі-нышандары туралы "Сирадж-ун Нұрдың" жүздеген жерінде баяндалғандықтан әзірге жәй бір меңзеп қоя салдық.

Үшінші айғақ пен белгі:

Қазір لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ сөзімен ишара етілген сансыз тәухид таңбалары туралы баяндалмақ.

Иә, әрнәрседен яғни үлкенді-кішілі, жалқы-жалпы, зәрреден бастап сонау жұлдыздарға дейін барлық нәрседен Әзәл мен Әбәд Сұлтаны Аллаһтың бар екенін, біреу екенін көрсететін белгінышандар байқалады. Бұл, айналардан Күннің сәулесі көрінетіні секілді құбылыс. Мұндай таңба-белгілер туралы "Сирадж-ун Нұр" кітабында көптеп баяндалғандықтан әзірге қысқа ишарамен меңзеп қана қоямыз.

Былайша:Бүкіл әлемдегі болмыстың өз-өзіне немесе жалпы түрлердің өзара бір-біріне көмектесуі, үйлесе ұжымдасуы, өзара ұқсастығы, аралас-құралас орналасуы, бәрі-бәрі жиналып үлкен көлемде алып уахдеттің таңбасы болып саналады. Сондай-ақ, жер жүзінде тіршілік ететін хайуандар мен өсімдіктердің төрт жүз мың түрінен құралған Субхани армияның сан түрлі тамақтары, қару-жарақтары, киім-кешектері, тағылым мен демалысқа шығу мерзімдері өте жүйелі түрде жүзеге асуда. Ешқайсысын ұмытпай,

бірде-бірін шатастырмай бәрінің дәл уақытында берілуі ол да өзіндік тәухидтің таңбасы. Сондай-ақ, әрбір адамның жүзіне, бет әлпетіне басқалардан бөлек өзгеше етіп ерекше таңба қойылуы, ол да өзінше бір уахданияттың таңбасы. Сол секілді әрбір жаратылыстан ол мейлі шағын, мейлі жалпы болсын жеке-жеке тәухидтің таңбасын байқауға болады. Әрбір болмыстың бойынан үлкен яки кіші, аз не көп жеке-жеке әхадияттың мөр-таңбасын көруге болады. Әсіресе, тіршілік иелерінің бойындағы Иләһи таңбалар тым жарқын көрінеді. Тіпті, әрбір жандының өзі бүкіл болмысымен тәухидтің таңбасы, әрқайсысы уахдеттің мөрі, жеке-жеке "Самадияттың" белгі-нышаны болып табылады.

Иә, әрбір гүл, әрбір жеміс, әрбір жапырақ, әрбір өсімдік, әрбір жануар "Әхадияттың" таңбасы, "Самадияттың" мөрі саналады. Әрбір ағаш жеке-жеке Раббани хат, әрбір жаратылыс жеке-жеке Рахмани кітап, әрбір бау-бақша жеке-жеке Субхани жарлық секілді. Ол ағаш дейтін хатқа гүлдердің санынша мөр басылған, жемістері санынша белгі, жапырақтары қанша болса сонша таңбалар жазылған. Жаратылыстың әрбір түрін бір кітап десек ол түрдің қанша саны болса сонша таныстыратын мөр-таңбалар қойылған. Әлгі баубақша дейтін жарлыққа өзінің сұлтанын таныстыратын, ол туралы мағлұмат беретін бауда қанша өсімдік, ағаш, хайуандар болса сонша белгі-нышандар қойылған.

Тіпті, әрбір ағаштың алғашқы жағдайы мен соңғы халіне, сыртқы пішіне мен ішкі құрылысына Жаратқан Ие өзінің

هُوَ الْاَوَّلُ وَالْاٰخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ

яғни "ӘУУӘЛ", "АХИР", "ЗАХИР", "БАТЫН" есімдерін меңзейтін тәухидтің төрт мөрін басқан.

Енді,"Әууәл"есімі арқылы ишара етілгеніндей, әрбір жеміс ағашының алғаш негізі саналатын дәнегін алайық {(Сілтеме): Бұрыннан бері халық ауызында келе жатқан мұндай бір сөз бар: "Дәнектен өсіп шыққан!". Бұл сөз осы рисаленің авторына ғайби ишара деуге болар. Өйткені, Рисалей-Нұрдың қызметші саналатын кісі Құранның нұрфәйзімен дән-дәнектерден, гүл-шешектерден тәухидке апарар екі мағрифат миғражын тауып табиғат жаратты деушілердің батып кеткен жерінен абылхаят (өмір суын) тапқан. Ол дәннен ақиқатқа, мағрифат нұрына қолы жеткен. Осы екі нәрсенің яғни дән мен гүл-шешектің көптеп кездесуінің хикмет-сыры осы болса керек.} Ол бір сандықша іспеттес, онда ағаштың бағдарламасы, мазмұны,

жоспары сақтаулы немесе кәсіпорын сықылды, ағаштың қажетті заттары өндіріледі, яки машина секілді өте күрделі алғы шарттары мен кіріс-шығысы сол жерде реттеледі.

Енді"Ахир"есімімен ишара етілгеніндей, әрбір ағаштың нәтижесі, жемісі оның анықтамасы секілді, сол ағаштың жағдайын, түр-сипатын, бейне-пішінін, тұқымын қамтиды немесе баяндама сықылды ағаштың атқарар міндетін, ерекшеліктері мен қасиетін, нендей пайдасы бар екенін баяндайды немесе түйін секілді ағаштың өзі тектес тұқымдастарын, жалғасын әлгі жемістің ішіндегі дәнектер арқылы баяндайды, хабар береді.

Енді,"Захир"есімі арқылы ишара етілгеніндей, әрбір ағаштың бейне-пішіні тамаша тігілген көйлек тәрізді. Ол, ағаштың тал, бұтақтарына дәл өлшеп, бойына шақтап пішілген. Оның керемет, өлшемді жасалғаны сондай әлгі ағашты кітапқа немесе бір хатқа, бір өлеңге ұқсатып жіберген.

Енді,"Батын"есімімен ишара етілгеніндей, әрбір ағаштың ішінде керемет зауыт, өндіріс жұмыс істеп тұрғандай, ол ағаштың барлық бөлшектерін, ағзаларын құрастырып, басқарып, ұйымдастырып, нәзік таразымен өлшегендей барлық бөлшектерге жеке-жеке қажетті заттарды үлестіріп, ризық несібелерін жүйелі түрде бөліп қамтамасыз етумен қатар, ең таңғаларлығы осы іс-әрекеттер найзағайдай жылдам жүзеге асуда және сағаттың жүрісіндей жүйелі де жеңіл және алып армияның бұйрық алғанда шұғыл түрде жаппай қозғалатыны секілді әлгі таңғажайып өндіріс ақаусыз қызу жұмыс істейді.

Сонымен, әрбір ағаштың бастамасы сандықша, бағдарлама жазылған құты, ал соңы баяндама, жаратушысы туралы хабар беретін анықтама, ал сырты болса әдемі көйлек, ұстасын дәріптейтін тамаша тігілген киім, ал іші болса өндіріс секілді жасаған Иесін жарнамалайды, бейне бір зауыт, фабрика. Осы аталған төрт жағы бір-бірімен тығыз байланыста және төртеуін қосса үлкен мөр-таңба, тіпті исм-і Ағзам көрінеді. Соған қарап, бүкіл әлемді басқарып тұрған Сани-ы Уахид-і Әхаддан басқасы бұл істерді жасай алмайды. Және осы ағаш мысалы секілді әрбір жан-жануардың да алғаш бастамасын, соңын, сыртқы бейнесін және ішкі құрылысын алар болсақ, олардың әрқайсысынан тәухидтің таңбасы, уахдеттің мөрі, әхадияттың белгісі, уахданияттың нышаны байқалады.

Міне, осы үш мысалдағы ағашқа салыстыра отырып, ой жүгіртер болсақ көктем мезгілі де көптеген гүл ашқан бір ағаш деуге болады. Күз мезгіліне аманат ретінде тапсырылған тұқымдар, дәнектер, тамырлар манағы айтқан "Әууәл" есімінің таңбасын көрсетсе, енді жаз мезгілінде ағыл-тегіл төгіліп жатқан жеміс-жидектер мен көкөністер "Ахир" есімінің мөрін, ал көктем мезгілі болса құлпырған қабат-қабат киінген көйлектер "Захир" есімінің таңбасын көрсетсе, көктем кезінде, жердің ішінде қызу жұмыс істеп жатқан "Самадани" өндірістер, фабрикалар, бұрқылдап қайнап жатқан Рахмани қазандар және тамақтар әзірленіп жатқан Раббани асханалар; Міне бұлар Аллаһ Тағаланың "Батын" есімінің мөрін көрсетеді. Тіпті, әрбір жаратылыстың түрі, мәселен адамзат ол да бір ағаш тәрізді. Тамыры мен тұқымы өткен заманда, жемістері мен нәтижелері болашаққа қарай жайылған. Оның да өзіндік тұрмыс тіршілігі, тұқымын яғни ұрпағын жалғастыратын өте күрделі жүйесі, ереже-заңдылықтары бар. Сонымен қатар, осы кездегі жағдайының өзінде өзіндік тіршілігі мен жалпыға ортақ тіршілік заңдары бар. Сол заңдардың үкімімен тәухидтің мөрін көрсетеді. Сырттай бей-берекет секілді көрінгенмен негізінде "Уахдеттің" таңбасы байқалады. Адамдардың шымшытырық хал-ахуалдарының астарында "тағдыр" деген қаза мен қадердің заң-ережелеріне сай "Уахданияттың" мөр-таңбалары көрінеді.

* * *

СӨЗДІҢ СОҢЫ

[Тәухидтің сырымен Иманның басқа да шарттарына жеке-жеке арнайы сөздермен қысқа ишара қыламыз.]

Уа, ғапыл адам! Көзіңді аш, ойлан! Бұл рисаленің үш тарауында баяндалған "тәухидтің" үш жемісі, үш талабы, үш айғағы деген мағыналарды ой елегінен өткіз! Мына әлемді басқарып тұрған және ең болмашы ем-шипаның өзін, оған азғана шүкіршіліктің өзін назардан тыс қалдырмайтын және шыбынның қанаты секілді жәй бір өнердің өзін басқаларға бермейтін және еш нәрсеге бейжәй қалмайтын және өте қарапайым дәнекке бүтін ағаштай уазипа-міндет пен хикметтер жүктеген және өзінің "рахман", "рахым" және хикмет иесі екенін әрбір өнерімен сездіріп отырған және өзін әрбір себеппен таныстырған және әртүрлі нығметтермен өзін жақсы көргізетін бір Сани-ы Қадир, Хаким уа Алим Аллаһ, әлемді рухани түрде жайлап, қамтып жатқан "Мұхаммедия" дейтін ақиқаттың (с.а.у.) әсем көркемдігіне, Ахмеди (с.а.у.) тәсбихатқа, дін Исламның нұрына бейжай, немқұрайлы қалуы әсте мүмкін бе?

Сондай-ақ, өзінің бүкіл жаратқандарын сұлу безендіріп, күллі жаратылысты жаппай сүйсіндіріп, әлемді жарық қылған және аспан мен жерді қозғалысқа келтіріп "Рисалет-і Ахмедия" яғни жер шарының жартысын, адамзаттың бестен бір бөлігін он төрт ғасыр бойы үздіксіз басқарып, салатанаты жалғасып жатқан және рухани үстемдігі Халиқ-ы Кайнат атынан яғни ғаламды жаратқан Аллаһтың атымен жалғасып жатқан "Рисалет-і Ахмедия" яғни Мұхаммедтің (с.а.у.) пайғамбарлығы әлгі Шебер Аллаһтың ең маңызды мақсаты, жарқын нұры, ауқымды айнасы болмауы әсте мүмкін бе? Сондайақ, Мұхаммед (с.а.у.) секілді дәл сол ақиқатқа қызмет еткен басқа да әнбиялар сол Сани (Шебер) Аллаһтың жіберген елшілері, достары, қызметшілері болмауы әсте мүмкін бе? Жоқ! Әнбиялардың мұғжизалары қанша болса сонша жоқ, мүмкін емес!

Тағы да ақылға салып көрейік! Тал, бұтақ секілді ең ұсақ нәрселерді жүздеген хикметпен, жеміс-пайда беретіндей етіп жаратқан және өзінің рубубиятын керемет хикметтермен, жалпыға ортақ рахымшылықпен таныстырып, жақсы көргізген Халиқ-ы

Хаким-ы Рахим, құдретіне оп-оңай тіпті көктемді жарату секілді жеңіл хаширді яғни ақыретті жаратпай, бақыт әлемін ашпай, өзінің мол хикметін, шексіз рахымын, тіпті ұлық рубубиятын, кемелдігін жоққа шығарып, шығартуы әсте мүмкін бе? Өзінің өте жақсы көрген сүйікті пенделерін мәңгіге жоқ қылып, жойып жіберуі мүмкін бе? Жоқ! Әсте мүмкін емес! Ондай мұтлақ Жәмал иесі көркем Құдрет мұндай мұтлақ жамандық жасаудан шексіз пәк, мүлде ада.

Ұзақтау бір түсіндірме:

Хаширге байланысты бір сұрақ:

Қасиетті Құранда көп қайталанатын:

اِنْ كَانَتْ اِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً

Һәм,

وَمَٓا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ

аяттары былай дейді: Ұлы хашир яғни қайта тірілу бір сәтте жүзеге асады. Таяз ақыл болса мұндай шексіз таңғажайып, теңдесі жоқ мәселені толық қабылдауға ұйытқы болар көрнекі бір мысал сұрайды.

Жауабы:Мұнда үш мәселе бар. Хаширде рухтардың денеге оралуы, сосын денелердің тірілуі, сосын денелердің қайта жаратылуы бар.

БІРІНШІ МӘСЕЛЕ:Рухтардың денеге оралуына мысал; Өте тәртіпті армияның жауынгерлері тынығу үшін жан-жаққа тарап кетті делік. Жаңғырған кернейдің зор дауысымен әп-сәтте орындарына келіп сап түзеп тұра қалмай ма! Иә, Исрафил періштенің сүрі әскери кернейден зор болғаны секілді, "әбәд" әлемінде, зәррелер хәлінде "әзәл" тарапынан: اَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ (Мен сендердің Раббың емеспін ба?" деген әмірді естіген және оған: قَالُوا بَلٰى "Қалу бәлә!" (Әрине, солай!) деп жауап берген рухтар, әлбетте армияның жауынгерлерінен әлдеқайда тілалғыш, анағұрлым тәртіпті, мүлдем мойынсұнғыш. Сонымен қатар тек рухтар ғана емес барлық зәррелер Субхан Аллаһтың армиясы, оның тілалғыш жауынгерлері саналатыны нақты айғақтармен "Отызыншы Сөзде" дәлелденген.

ЕКІНШІ МӘСЕЛЕ:Денелердің тірілуіне мысал. Бір үлкен қалада мерекелік кеште бір орталықтан жүз мыңдаған электр шамын әп-сәтте, жарықтандыруға болады. Тіпті, жер бетіндегі барлық лампаларды бір орталықтан, бір қосқышпен жарықтандыруға мүмкіндік бар. Сонда Аллаһ Тағаланың электр дейтін мақұлығы және дүния қонақүйінде қызметшісі өзінің Жаратушы Иесінің

әмірімен белгілі бір жүйеге сүйеніп осындай таңғажайып құбылысқа ие болып жатса, әлбетте электр тәрізді мыңдаған қызметшілердің мойынсұнып отырған Иләһи хикметтің жүйелі заңдарымен ұлы хашир көзді ашып жұмғанша әп-сәтте жүзеге аспақ.

ҮШІНШІ МӘСЕЛЕ:Денелердің әп-сәтте жаратылуының мысалы; Көктемде бірнеше күннің ішінде адамзаттың санынан мың есе көп ағаштардың жаппай жапырақтарымен бірге алдыңғы көктемдегідей лезде, керемет жылдам жаратылады емес пе?! Сондай-ақ, ағаштардың гүл-шешектері, жемістері, жапырақтары былтырғы көктемдегідей өте жылдам жаратылуы соынң дәлелі. Әрі сол құбылыстың бастамасы ретінде дәнек пен тұқымдардың, тамырлардың кенеттен әп-сәтте, жаппай барлығы бірге көктепкөгеруі, жан бітіп тірілуі, қу сүйегі ғана қалып аяқта тұрған мүрде секілді бүкіл ағаш-талдардың жаназалары бір ғана әмірмен лезде, өлген соң тірілу рас екенін білдіретін мына:

وَ الْبَعْثُ بَعْدَ الْمَوْتِ

сөзінің сырына бөленуі, сондай-ақ, сансыз ұсақ жәндіктердің өте шебер түрде лезде жан бітіп тірілуі, һәм оның ішінде шыбындардың хашир болуы, әсіресе тынбастан бет-аузын, қанатын тазартып осылайша бізге дәрет алуды, тазалықты ескертіп отыратын, бетімізді сипап көз алдымызда ұшып жүрген қара шыбынның бір жылдағы саны алғаш адамнан бастап қияметке дейін жаратылатын адамның санынан көп бола тұра әрбір жазда басқа жәндіктермен қоса бірнеше күн ішінде жаратылып, жан берілуі, қайта тірілуі, міне бұл құбылыстар міндетті түрде қияметте адам өз денесімен қайта тірілетініне бір ғана дәлел емес, шыбынның санына пара-пар келетіндей сансыз дәлелдер боп табылады.

Иә, дүния Аллаһтың хикмет алаңы, ал ақырет Оның құдрет алаңы. Сондықтан, дүнияда Аллаһтың "Хаким", "Мүрәттиб", "Мүрәбби" сынды есімдерінің талабы бойынша дүнияда жаратылыс біршама уақытпен, кезеңдермен, өзіндік ретпен жүзеге асады. Бұлай болуын Раббани хикмет керек етеді. Ал, Ақыретте болса хикметтен қарағанда "құдрет" пен "рахым" айқын көрінетіндіктен уақытқа, материяға, кезеңге, күтуге қажеттілік болмайды, дене әп-сәтте бірден жаратылады. Бұл дүнияда бір күнде немесе бір жылда жасалатын істер ақыретте бір сәтте, көзді ашып жұмғанша дайын болатынына

Қасиетті Құран: وَمَٓا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ деген

аятымен ишара қылады. Егер хашир болатынына яғни тіршілік иелері өлген соң қайта тірілетінін келесі көктемнің болатыны секілді анық түсінгің келсе хашир туралы жазылған "Оныншы Сөз" бен "Жиырма тоғызыншы Сөзді" мұқият оқы! Егер, көктемнің келетіні секілді ақыретке сенбесең, кел де көзімді ойып ал!..

ЕНДІ ТӨРТІНШІ МӘСЕЛЕ;бұл дүнияның қирап қиямет қайымның болуы. Жер шарымызға яғни қонақ үйімізге Аллаһтың әмірімен бір сәтте басқа бір планета немесе құйрықты жұлдыздың соғып кетуі жетіп жатыр. Иә, он жылда салынған бір ғимаратты біреу бір минутта бұзып, астаң-кестеңін шығарады емес пе?

Осы хашир жайлы төрт мәселенің қысқаша баяны әзірге жетерлік. Сонымен бастапқы тақырыбымызға оралайық.

Өзің ойлашы! Әлемнің хақиқи барлық терең ақиқаттарын озық түрде жеткізуші және Жаратушының бүкіл кемел сипаттарын таныстырушы және күллі ұлы мақсаттардың толық топтамасы болған Қасиетті Құран, әлгі Жаратқан Жаббардың сөзі болмауы мүмкін бе? Әсте, мүмкін емес! Аяттардың қанша терең сыры болса сонша мәрте мүмкін емес!

Һәм, Сани-ы Хаким, өзі жаратқан барлық жандыларды, саналы пенделерін өзара сөйлестіріп және оларға сөйлейтін мыңдаған тіл жаратып бір-бірімен тілдестіріп және олардың сөздерін, дауыстарын естіп, оған іс жүзінде араласып, оларды жарылқап көрнекі түрде жауап бере тұра өзі сөйлемеуі, сөйлеспеуі мүмкін бе? Мұндай болуы әсте ақылға сыя ма? Әрине, жоқ! Сонымен, Жаратушы Иенің сөйлеп, сөйлесетіні анық және Оның сөзін түсініп, өзімен сөйлесетін ең бірінші адам екені рас. Олай болса, әлбетте әу баста, Құраннан бастап, басқа киелі кітаптар түгелімен жаппай Оның сөздері болмақ.

Шексіз алып әлемді түр сипат, негіздерімен қоса жанды атаулыға бағынышты қызметші әрі мекен жәй әрі көрме әрі дәмхана жасап, осылайша өзін таныстырып, сүйсіндіріп, мадақтатып, неше түрлі нығметтерімен жан-жануарларды риза қылып қуантып, осылайша өзіне қарыздар қылып, шүкір етуді "рубубиятына" негіз ету үшін алып ғаламды ішіндегілерімен бірге жан-жануарларға бағынышты қызметші, әрі баспана, әрі көрме, әрі асхана жасағаннан кейін жандылардың сан-алуан түрлерін көбейтіп, сандарының артқанын қалайтыны ғой, қауақ, қара ағаш секілді жеміс бермейтін ағаштардың кейбіреуінің жапырақтарын шыбынның белгілі бір тобына яғни ұшып жүріп зікір салатын жәндіктерге бесік әрі құрсақ әрі ризықнесібелерінің

қоймасы етіп қойған. Солай бола тұра мына тамаша көк аспандарды, сонау жалт-жұлт еткен әсем де нұрлы жұлдыздарды бос, иесіз, тіршіліксіз, бірде-бір тірі жаны жоқ, тұрғынсыз яғни періштелерсіз, рухани пенделері жоқ қаңыратып бос қоюы мүмкін бе? Жоқ! Әсте мүмкін емес! Әлемде қанша руханилер мен періштелер болса сонша мәрте мүмкін емес!

Тағы да ақылға салып қарашы! Сани-ы Хаким-і Мүдәббир, өте қарапайым, түкке тұрмайтын бір өсімдіктің немесе жәй бір ағаштың әу бастағы өсуі мен аяқталып қурап өшуінің жоспарын толығымен өте жүйелі түрде реттеп оны дәнінде, не болмаса жемісінде өзінің тағдыр қаламымен жазып қоюда. Сонымен қатар, ғажап алып көктемді бір ағаш секілді оның кіріспесі мен нәтижелерін ерекше түрде сақтап тәртіппен жазып қоюда. Тіпті, болмашы нәрселерге де немқұрайлы емес, аса мән беріп жіті жаратуда. Осылай бола тұра, бүкіл әлемнің нәтижесі, жер жүзінің халифасы, күллі жаратылыстың бақылаушысы, әрі басшысы болған адам баласының маңызы зор іс-әрекеттерін тіркеп жазбауы, оның тағдырына мән бермеуі, оған немқұрайлы қарап қадағаламауы әсте мүмкін бе?! Жоқ, еш мүмкін емес! Махшарда адамдардың таразыға тартылатын амалдары қанша болса сонша мәрте мүмкін емес!

Сонымен, ғалам өзінің барлық ақиқаттарымен дауыстап былай дейді:

اٰمَنْتُ بِاللّٰهِ وَ مَلٰئِكَتِه۪ وَ كُتُبِه۪ وَ رُسُلِه۪ وَ بِالْيَوْمِ الْاٰخِرِ وَ بِالْقَدَرِ خَيْرِه۪ وَ شَرِّه۪ مِنَ اللّٰهِ تَعَالٰى وَ الْبَعْثُ بَعْدَ الْمَوْتِ حَقٌّ اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ صَلَّى اللّٰهُ عَلَيْهِ وَ عَلٰى اٰلِه۪ وَ صَحْبِه۪ وَ اِخْوَانِه۪ وَ سَلَّمَ اٰم۪ينَ

* * *

ТӘУХИДКЕ ТОЛЫ БІР МІНӘЖАТ ЖӘНЕ КІРІСПЕ

Хазіреті Имам Али (радиаллаһу анһ) өзінің "Джәлжәлутия" атты қасидасында болашақтан хабар беретін ғайби кәрамат түрінде Рисалей-Нұр туралы айтқан жерінде, оны "Сирадж-ин Нұр", "Сирадж-ис Сүрдж" деген айдармен атап Рисалей-Нұрдың үш атауына екі атау тағы қосуына және осы рисаледе "Сирадж-ин Нұр" атауы қайталануына байланысты Хазіреті Алидің (р.һ) мағынасы терең, маңызы зор қымбат бір мінәжатын екі есе арттырып оны өзінің қасиетті тілімен және тілімізді оның тілі секілді пайдаланып, оның атымен төмендегі мінәжатты Уахид әрі Әхад Аллаһтың дәргахына ұсынып отырмыз.

МІНӘЖАТ

اَللّٰهُمَّ اِنَّهُ لَيْسَ فِى السَّمٰوَاتِ دَوَرَاتٌ وَ نُجُومٌ مُحَرَّكَاتٌ سَيَّارَاتٌ وَ لَا فِى الْجَوِّ سَحَابَاتٌ وَ بُرُوقٌ مُسَبِّحَاتٌ وَ رَعَدَاتٌ وَ لَا فىِ الْاَرْضِ غَمَرَاتٌ وَ حَيَوَانَاتٌ وَ عَجَائِبُ مَصْنُوعَاتٍ. وَ لَا فِى الْبِحَارِ قَطَرَاتٌ وَ سَمَكَاتٌ وَ غَرَائِبُ مَخْلُوقَاتٍ. وَ لَا فِى الْجِبَالِ حَجَرَاتٌ وَ نَبَاتَاتٌ وَ مُدَّخَرَاتُ مَعْدَنِيَّاتٍ. وَ لَا فِى الْاَشْجَارِ وَرَقَاتٌ وَ زَهَرَاتٌ مُزَيَّنَاتٌ وَ ثَمَرَاتٌ. وَ لَا فِى الْاَجْسَامِ حَرَكَاتٌ وَ اٰلَاتٌ وَ مُنَظَّمَاتُ جِهَازَاتٍ. وَ لَا فِى الْقُلُوبِ خَطَرَاتٌ وَ اِلْهَامَاتٌ وَ مُنَوَّرَاتُ اِعْتِقَادَاتٍ اِلَّا وَ هِىَ كُلُّهَا عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِكَ شَاهِدَاتٌ وَ عَلٰى وَحْدَانِيَّتِكَ دَالَّاتٌ وَ ف۪ى مُلْكِكَ مُسَخَّرَاتٌ فَبِالْقُدْرَةِ الَّت۪ى سَخَّرْتَ بِهَا الْاَرَض۪ينَ وَ السَّمٰوَاتِ سَخِّرْل۪ى نَفْس۪ى وَ سَخِّرْل۪ى مَطْلُوب۪ى وَ سَخِّرْ لِرَسَائِلِ النُّورِ لِخِدْمَةِ الْقُرْاٰنِ وَ الْا۪يمَانِ قُلُوبَ عِبَادِكَ وَ قُلُوبَ الْمَخْلُوقَاتِ الرُّوحَانِيَّاتِ مِنَ الْعُلْوِيَّاتِ وَ السُّفْلِيَّاتِ يَا سَم۪يعُ يَا قَر۪يبُ يَا مُج۪يبَ الدَّعَوَاتِ وَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَم۪ينَ

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَل۪يمُ الْحَك۪يمُ

ҮШІНШІ ШУАҚ

КІРІСПЕ

Осы Иманның сегізінші айғағы атты бөлімнің әрбір тарауында Аллаһтың "ужуб-ы ужуды", "уахданияты" яғни міндетті түрде бар әрі жалғыз екені дәлелденеді. Сонымен қатар, "мұтлақ рубубияты" бәрін қамтып жатқаны және құдретінің шексіз екендігі нақтылана түседі. Сондайақ, "әкімиятының" яғни барлығын толық басқарып, үкім жүргізуінің ауқымдылығы және рахымының мол, жан-жақты екені расталып дәлелденеді. Әрі шексіз хикметі мен ілімі әлемді қамтып барлық ұсақ бөлшектерге шейін жайылып жатқаны дәлелденеді.

Сонымен, осы Иманның сегізінші айғағының әрбір тарауы сегіз тақырыпқа тоқталады. Әрбір тарау сегіз тақырыпты дәйектермен жеке-жеке дәлелдейді. Осы тұрғыдан алғанда бұл Иманның сегізінші айғағы маңызы зор, қасиеті мол.

Саид Нұрси

МІНӘЖАТ

[Иманның бұл сегізінші айғағы Аллаһтың міндетті түрдегі болмысын және Оның жалғыз екенін дәлелдеп қана қоймай, сонымен қатар, нақты дәлелдермен рубубиятының шексіз ауқымды екенін және құдіретінің шексіз екенін көрсетеді. Сондай-ақ, әкімдігі барлығын қамтитынын дәлелдеп, растайды. Һәм, хикметі ғаламның барлық бөлшектерін ішіне алып, ілімі де шексіз екенін, барлығын толық қамтып жатқанын көрсетеді.

Сонымен бұл сегізінші айғақтың сегіз бөлімінің әрбірі сегіз нәтижені дәлелдермен бекітіп отырады. Сондықтан, осы иманның сегізінші айғағы өте маңызды әрі қасиетті.]

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

اِنَّ ف۪ى خَلْقِ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافِ الَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّت۪ى تَجْر۪ى فِى الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ وَمَٓا اَنْزَلَ اللّٰهُ مِنَ السَّمَٓاءِ مِنْ مَٓاءٍ فَاَحْيَا بِهِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ ف۪يهَا مِنْ كُلِّ دَٓابَّةٍ وَتَصْر۪يفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَٓاءِ وَالْاَرْضِ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ

О, Раббым! О, Иләһым!Менің, иманның нұрымен, Құранның тәлімімен, сондай-ақ, Расулы-Әкрәм ғаләйссилату уәссаламның дәрісімен және Аллаһтың Хаким есімінің сәулесімен түсінгенім: Аспанда керемет тәртіптілігімен сенің бар екеніңді білдірмейтін, меңземейтін ешбір қозғалыс, әрекет жоқ. Аспан денелері ешбір дыбыс шығармастан тым-тырыс және өзіне тән міндетін толық атқарып, ешқандай да тіреусіз тұруы арқылы Сенің рубубиетіңді көрсетпейтін, Саған куәлік етпейтін ешбір әрекет жоқ. Олар өлшемді жаратылысымен, түрлі тәртіпті жағдайымен және нұрлана күлім қағуымен, сондай-ақ, бүкіл жұлдыздарға тән ұқсастық жағымен - Күн өз алдына бір аят яғни таңба - Сенің Улухиетің мен Уахданиетіңнің ұлықтығына ишара етіп, куәлік етпейтін бірде-бір жұлдыз жоқ. Және он екі ғаламшардың ешбірі хикметті қозғалысымен, мойынсұна заңға бағынуымен, жүйелі міндет атқаруы арқылы, сондай-ақ, шыр

айналған аспани денелердің ешқайсысы сенің міндетті түрде бар екеніңе куәлік етпейтіні жоқ әрі Улухиет салтанатыңды меңзеп ишара қылмайтын бір де бірі жоқ.

Иә, аспан әлемі өзіндегі орналасқан алып денелер арқылы әрқайсысы жеке-жеке Сенің құдіретіңе куәлік ететіні секілді барлығы ұжымдасқан түрде де ап-анық - Уа, жер мен көкті жаратқан жаратушы Жаббар! - Сенің сөзсіз бар екеніңе көрнекі түрде куәлік етуде. Уа, зәррелерді керемет әрі күрделі қосындыларымен бірге жаратып, басқарып отырған және әлгі жұлдыздарды шоғырларымен бірге шыр айналдырып, әміріне мойынсұндырған Аллаһ! Олар Сенің жалғыздығыңа, бір екеніңе қуатты түрде куәлік ететіні соншалық, көкте қанша жұлдыз болса сонша нұрлы жарқын дәлелдер ретінде өзара куәліктерін бекітіп растайды.

Һәм, мына мөлдір де ашық, тап-таза көк аспанға қарашы! Бейне бір ғаламат үлкен әрі өте жылдам түрде алып денелер барлығы сақадай сай жауынгер, тіл алғыш қалың әскер яки электр шамдарымен безендірілген өте тартымды да әсем. Бұл құбылыс, Сенің рубубиетіңнің ұлықтығына және барлығын жаратқан шексіз құдіретіңе ап-ашық дәлел. Сондай-ақ, шексіз көк аспанды қамтып жатқан әкімдігіңді және әрбір тірі жанды қамқорлығына алған рахымыңның кеңдігін дәлелдейді. Сондай-ақ, аспандағы барлық құбылысты, жағдаятты көріп-біліп отырған және уысында ұстап әрі реттеп басқарып отырған іліміңнің шексіз екеніне және хикметің бүкіл оқиғаларды қамтып, назардан тыс қалдырмайтынына куәлік етеді. Ол куәлік пен дәлелдің анықтығы сонша, бейне бір аспандағы жұлдыздар әлгі куәгер аспанның куәлік сөздері тәрізді яки денеге айналған нұрлы аят-айғақтары десе болады.

Һәм, аспанды кең майдан немесе теңіз дейтін болсақ, ондағы жүзіп жүрген жұлдыздар құдды тәртіпті әскер, керемет кемелер, таңғажайып ұшақтар немесе ғажап шам-шырақтар секілді, Сенің улухиетіңнің салтанатын, оның ғажап әдемілігін паш етеді. Әлгі әскердің бір ғана жауынгері, яғни Күннің ғаламшарлар арасындағы орны және жер шарының атқарар қызметі бізге мынаны көрсетеді: Күн және оның серіктері жұлдыздардың кейбірі ақырет әлемімен байланысты әрі олар босқа тұрған жоқ, олардың атқарар маңызды міндеттері бар. Тіпті, олар бақи әлемде Күн қызметін атқарар.

О, Уажиб-ул Уджуд! О, Уахид-і Әхад!Мына әсем жұлдыздар, анау ғажап Күндер, Айлар, жаппай Сенің иелігіңде, Сенің аспаныңда, Сенің әміріңмен, Сенің құдірет-күшіңмен және Сенің қалау заңыңа бағынып, басқарылуда. Олар Сенің әміріңе толық мойынсұнады, әрқайсысының белгілі бір міндеті бар. Аспан денелері бірі қалмай барлығы өздерін жаратқан, шыр айналдырып тұрған, басқарушы бір ғана Халиқты "тәсбих", "тәкбир" етеді. Хал тілдерімен "Субханаллаһ, Аллаһу Әкбар" дейді. Мен дағы олардың жаппай тәсбихтеріне қосылып Сені пәктеймін.

О, көрінуі тым жойқын болғандықтан көрінбей жасырын қалған Аллаһ! О, тым шексіз ұлық болғандықтан құпия болған Қадир-і Зүлжәлал! О, Қадир-і Мұтлақ! Хикметке толы Құранның дәрісімен және Расулуллаһ ғаләйссалату уәссаламның тағылымымен түсінгенім: Қалайша аспандар, жұлдыздар Сенің бар екеніңе, жалғыздығыңа куәлік етеді, дәл сол секілді көк аспан бұлттар арқылы, Күннің күркүреуі арқылы және жел-дауылдарымен, жауын-шашындарымен Сенің сөзсіз болмысыңа, жалғыз екеніңе куәлік етеді.

Иә, жаны жоқ, бейсана бұлт, тірішілік көзі жаңбырды мұқтаж жандарға медет қылып себелеуі тек Сенің рахымыңмен, хикметің арқылы ғана болмақ. Оған бейсана кездейсоқтық араласуы мүмкін емес. Сондай-ақ, ең үлкен электр тоғы саналатын және оның жарықтандыру қабілетіне Құранда ишара етіліп, одан тиімді пайдалануға ынталандыратын жай, аспандағы құдіретіңді анық көрсетеді. Һәм, жаңбырдың келе жатқанын сүйіншілеп хабар беретін, алып аспанға тіл біткізіп, сөйлететін және тәсбихтерінің дыбысымен көктерді жаңғыртатын найзағай мен күннің күркіреуі де өздерінің "хал" тілдерімен Сені пәктеп, рубубиетіңе куәлік етеді.

Һәм, тірі жандардың өмір сүруіне аса қажетті рызық несібелерді тасымалдайтын және пайдалануға өте қолай және тыныс алуға оңтайлы және тірі жандарды рахаттандыру секілді көптеген міндеттер жүктелген жел мен ауа, бейне бір хикметке толы"ләух-ы махыв уа исбат"яғни"жазып-сызып, түсіндіріп, сосын өшіріп тастайтын тақта"секілді, Сенің құдіретіңнің өте іскер әрі шебер екеніне ишара және Сенің сөзсіз болмысыңа шәһадат етеді.

Сонымен қатар, Сенің шексіз қамқорлығыңмен бұлттардан сауылып тірі жандарға көмекке жүгіретін мейірімділіктің бұлағы мөп-мөлдір әрі керемет өлшемді тамшылар да өз тілдерімен Сенің рахымыңның кең, мейіріміңнің мол екеніне куәлік етеді.

О, Мутасаррыфы-Фағал! О, Фәйязы-Мутағал!Сенің сөзсіз болмысыңа бұлт, жай, найзағай, жел, жаңбыр әрқайсысы жеке-жеке куәлік еткендері секілді барлығы қосылып жаппай құрамы әртүрлі, табиғаты бір-бірінен алшақ бола тұра, өзара үйлесімді, біркелкі, аралас-құралас болса дағы бір-бірінің міндетін толықтырып жәрдем беру жағымен Сенің уахдетіңе, бір екеніңе өте қуатты ишара етеді.

Һәм, алып кеңістікті бейне бір ғажап махшар алаңына ұқсатып, кейде бір күнде бірнеше рет түнертіп, бірнеше рет жадыратып рубубиетіңнің ұлықтығына куәлік еткізеді. Әлгі шексіз кеңістікті жазу-сызу тақтасы тәрізді бұлттарды сығып жердегі бау-бақшаларды суарады. Осылайша, құдіретіңнің ұлықтығын, барлық нәрсеге үстем екеніңді дәлелдейді. Сондай-ақ, жер бетін жаппай қамтып, күллі жаратылысты ауамен қамтамасыз етіп отырған рахымың мен үстемдігіңнің шексіз кең әрі кемел екенін дәлелдейді.

Һәм кеңістіктегі ауа қабаты хикметке толы шексіз міндет атқарып, ал бұлт пен жаңбыр болса тек іліммен болатын пайдалы істерге жұмсалуда. Бұл құбылыс әрине, әрнәрсені қамтитын ілімді, әр нәрсеге қатысты кәміл хикметті қажет етеді. Әйпесе болуы мүлдем мүмкін емес.

Уа, Фағал-ун Лимә Юрийд!Ауа қабатында қызу жұмыс істеп әрдайым хашир мен қияметтің үлгі-мысалын көрсетіп, бір сағатта жазды қысқа, қысты жазға айналдырып, жаңа бір әлем жаратып, ескісін ғайыпқа жіберіп жатқан құдіретің, әлбетте, дүниені ақыретке ауыстырмақ және ақыретте мәңгі бітпейтін істері болмақ. Бұл соның белгі-нышандары.

О, Қадир-і Зүлджәлал!Көктегі ауа қабаты, бұлт, жаңбыр, жай мен найзағай секілді жаратылыс, Сенің иелігіңде, Сенің әміріңмен, Сенің ғана құдірет-күшіңмен бағынышты түрде қызмет етіп, өз міндеттерін адал атқаруда. Құрамы бір-біріне мүлдем ұқсамайтын әлгі кеңістіктегі жаратылыс, өздерін өте жылдам әрі шапшаң әміріне бағындырған әрі бұйрықтарын тез орындатқан Әміршісін, Әкімін пәктеп, Сенің шексіз рахымыңды мадақтап паш етуде.

О, жер мен көктің Халиқ-ы Зүлжәлалы!Сенің хикмет толы Құраныңның тағылымымен және Расулы-Әкрәм ғаләйһиссалату уәссаламның дәрісі арқылы көзім жетіп, мынаған иман еттім: Аспан жұлдыздарымен бірге, кеңістік өз ішіндегілермен Сенің сөзсіз

болмысыңа, бір екеніңе, уахдетіңе куәлік еткені секілді, "арз" яғни жер шары бүкіл мақұлықтарымен, хал-жағдайымен Сенің бар екеніңе, бір екеніңе өзінде қанша жаратылыс болса сонша куәлік етіп, қыруар ишаралармен әрдайым меңзеп отырады.

Иә, жер жүзінде болып жатқан құбылыстарға, ағаштар мен хайуандардың жыл сайын бейне бір киім ауыстырғандай құлпыруы кезінде құбылыстардың жалқы немесе жалпы түрде өте жүйелі жүзеге асуы Сенің міндетті түрде бар әрі бір екеніңе куәлік етеді. Куәлік етпейтін бірде бір құбылыс жоқ!

Һәм, әрнәрсенің әлсіздігі мен мұқтаждығына орай, мейірімге толы қамқорлық жасалуы және өміріне қажетті заттардың хикметпен берілуі Сенің бар екеніңе, бір екеніңе куәлік етеді. Куәлік етпейтін бірде біреуі жоқ!

Һәм, әрбір көктемде көз алдымызда жаратылып жатқан өсімдік болсын, хайуан болсын барлығының ешбірі қалмай керемет өнерлі жаратылуы және табиғатында нәзік әсемдік, ерекшелік, реттілік, өлшем, барлығы Сені таныстырып, Сен туралы хабар береді. Жер бетінде көптеп кездесетін өсімдік пен хайуанат Сенің құдіретіңнің керемет өнерін, өнеріңнің мұғжизаларын сондай-ақ, өздері шектеулі, құрамы өзара ұқсас, тіпті бірдей деуге болатындай жұмыртқа мен жұмыртқашықтардан, ұрықтар мен дән-тұқымдардан еш қатесіз, керемет толық әрі сұлу және бір-бірінен өзгеше түрде небір жандылар шығып, көркем жаратылуы Сенің бар әрі жалғыз, бір екеніңе және хикметің мен құдіретің шексіз екеніне куәліктерінің күштілігі сонша, жарықтың Күнге куәлігінен әлдеқайда жоғары.

Һәм, ауа, су, нұр, от, топырақ секілді заттар өздері бейсана бола тұра саналы әрі керемет күрделі міндет атқарып және құрамы қарапайым әртарапқа жайылғыш, тәртіп дегенді білмейтін, бағытын қайда бұрса, сонда ағып жүре беретін бола тұра өте тәртіпті де пайдалы нәтиже беруі, ақырында сан-алуан пайда мен жемісті нәтиже беруі әрі ғайып қазынасынан ризық, өнімдерді әкеліп беруі кездейсоқ, бекерге емес. Олардың ішінде Сенің жалғыз әрі сөзсіз бар екеніңе куәлік етпейтіні жоқ!

О, Фатыр-ы Қадир! О, Фәттах-ы Ғаллам! О, Фағал-ы Халлақ!Қалайша жер шары өзін мекендеуші барлық тұрғындарымен Сенің Уажиб-ул Уджуд, ешбір шартқа тәуелсіз, сөзсіз бар екеніңе куәлік етеді, дәл сол секілді - О, Уахид-ы Әхад! О, Ханнан-ы Мәннан! О, Уәһһаб-ы Рәззақ! Сенің әхадиетіңе, уахдетіңе, яғни, бірлігіңе бетіндегі

мөр-таңбасымен, тұрғындарының жүздеріндегі белгі-нышандарымен және өзара ұқсас, біркелкі әрі бір-бірімен матасып, бір-біріне жәрдем етуі арқылы, сондай-ақ, оларға үкім етіп тұрған рубубият есімдерінің, Иләһи істердің біреу болуы жағымен ап-анық түрде Сенің уахдетіңе, әхадиетіңе куәлік, тіпті, бір емес қанша жаратылыс болса, сонша куәлік етеді.

Һәм, қалайша жер шары әскери бөлімше яки көрме, яки тағылым жеріне ұқсас болу жағымен, сондай-ақ, өсімдік пен хайуанат тобындағы төрт жүз мың түрден құралған болмыстың сан түрлі құрал-жабдықтары рет-ретімен берілуі арқылы Сенің рубубиетіңнің айбындылығын, құдіретіңнің барлық нәрсеге жететінін көрсетеді, кемелдігін дәлелдейді. Дәл сол секілді саны шексіз тірі жандардың түрлі ағза-мүшелері жүйелі түрде орналасуы Сенің рубубиетіңтің айбындылығын, құдіретіңнің шексіздігін дәлелдейді. Сондай-ақ, сансыз тірі жандардың сан-алуан рызықтары дәл уақытында құпқұрғақ, қара топырақтан қамқор түрде берілуі және сол санасыз жаратылыстың әрқайсысы зыр жүгіріп Раббани заңдарға, әмірлерге мойынсұнуы рахымыңның барлық жерді қамтитын ауқымы кең екенін, әкімдігің болса күллі нәрсе үкім жүргізетінін көрсетеді.

Һәм, жер жүзінде әрдайым өзгеріп отыратын жаратылыстың топтобымен белгілі бір бағытқа бет алып, басқарылуы, өліп-тірілулері және хайуандар мен өсімдіктердің жүйелі түрде басқарылуы, алдын ала жасалған іс-шаралар; міндетті түрде барлығын білетін іліммен, әрнәрсеге үкімі жүретін шексіз хикметпен болатындықтан, әрине Сенің іліміңнің шексіз, хикметіңнің орасан зор екенін көрсетеді.

Һәм, дүниеде қысқа мерзімде мойнына сансыз міндеттер жүктелген және мәңгі өмір сүретіндей қабілет пен рухани құрал-сезімдермен жабдықталған және жер жүзіндегі жаратылысқа үстемдік ететін адам баласына, мына тәлім алар дүниеде, мына уақытша әскери бөлімшеге ұқсас дүниеде, мына бір сәттік көрмеде мұнша аса мән берілуі, мұнша шығын, осынша қыруар рубубиеттің шағылыс-әсері, мұнша Субхани үндеу, осыншама Иләһи ихсан-сый-сыяпат, әлбетте, әрі оған дау жоқ, мына қып-қысқа, мұңлы өмір үшін емес және мына қайғы аралас тіршілік үшін емес және мына бәлесі көп фәни дүние үшін беріліп, тек сол үшін арналмаса керек. Иә, ол өзге мәңгі өмір үшін, бақи сағадат әлемі үшін берілген. Олар мәңгі әлемдегі ақыреттік сыйсыяпаттармен байланысты, тіпті, солардың үлгі мысалдары ретінде. Ол жақта жалғасын табатын болады.

О, Халиқ-ы Күлли Шей!Жердегі күллі мақұлық Сенің иелігіңде, Сенің жеріңде, Сенің күш-қуатыңмен, Сенің құдірет және қалауыңмен, Сенің ілім және хикметіңмен басқарылып, жүзеге асады. Жер жүзінде қызу жұмыс атқарып жатқан Рубубиетіңнің ауқымы кең, көлемі шексіз және басқаруы, іс-шаралары, тәрбиесі кемшіліксіз әрі өте мұқият һәм әртараптағы істері өзара ұқсас, сондай-ақ, бір және бірдей атқарылуда. Олардың бөлінуі мүмкін емес біртұтас, бірібірінен ажырамайтын күлли. Демек, жаппай басқарып, әрнәрсені орны-орнымен рубубиет қылуда яғни ретпен үстем түрде басқаруда.

Һәм, жер шары барлық тұрғындарымен бірге бейне бір тіл біткендей, тіпті, одан да анық сансыз өз тілдерімен Жаратушы Халиқын тақдис (ұлықтау), тәсбих (пәктеу) етуде. Және мол нығметке бөлену жағымен хал тілдерімен Рәззақ-ы Зүлджәлал Сені мақтап-мадақтап, шүкір етуде.

О, тым жарқын көрінетіндіктен жасырын қалған және тым ұлықтығынан көрінбей тұрған Заты-Ақдес! Жер жүзінде Сені күллі тақдис, тәсбих еткендермен бірге Сенің кемшілік атаулыдан пәк, әлсіздіктен, ширктен ада екеніңді айтып, бүкіл мадақ, мақтау сөздерімен Саған шүкір етіп, мадақ айтамын.

О, Раббул-Бәррі уәл Бахр! Құранның дәрісімен, Расул-ы Әкрем (ғаләйһиссалату уәссаламның) тағылымымен түсінгенім: Қалайша көк аспандар мен кеңістік және жер шары Сенің бір және сөзсіз бар екеніңе куәлік етеді, дәл солай да бахирлер яғни теңіздер, өзенкөлдер, бұлақтар, сарқырамалар Сенің Уажиб-ул Ужуд уә Уахдетіңе, яғни, сөзсіз бар әрі бір екеніңе анық куәлік етеді.

Иә, дүниеміздің ғажап су қоймасы, бу қазаны іспеттес теңіздердің ішінде табиғаты жағынан, реттілігі мен пайдалылығы және керемет жағдайымен Жаратушысын таныстырмайтын ешбір жаратылыс, тіпті, ешбір тамшы су жоқ! Қарапайым суда, жәй топырақта өмір сүріп, рызықтары тамаша түрде беріліп жатқан ғажайып мақұлықтар және жаратылысы таңқалдыратын тәртіпті теңіз хайуандары, әсіресе, біреуі бір миллион жұмыртқа шашып теңізге көрік беретін балықтар әсем жаратылыстарымен, кемел міндет атқаруымен, керемет басқарылуы және асыралуы, тәрбиеленуі арқылы жаратқан Иесі Саған ишара етеді, Рызық беруші қамқоршысы Сенің бар екеніне куәлік етеді.

Һәм, теңіздің ішінде керемет жаратылысымен, тартымды табиғатымен, пайдалы қасиетімен Сені танымайтын, таныстырмайтын ешбір жауһар, жақұт, асыл тас жоқ! Иә, олар жеке-жеке куәлік ететіні

секілді барлығы жұмыла өзара ұқсас әрі аралас-құралас болуы арқылы және жаратылыс таңбаларының бір болуымен және жеңіл әрі жылдам жаратылуы тұрғысынан, сондай-ақ, санының көптігі жағымен Сенің жалғыз екеніңе куәлік етеді. Сондай-ақ, жер шары топырағымен бірге, үстін жайлап жатқан мұхит пен теңіздерімен қоса тепе-теңдікті сақтай отырып кеңістікте шыр айнала қозғалса да төгіліп-шашылмай Күнді айнала кезуі және сулар, өзендер іргелес жатқан топырақты шайып кетуіне жол берілмей һәм жәй топырақ пен судан сан-алуан тіршілік иелерін асырап және асыл тастарды жарату әрі олардың азықтүлігі мен өзге де қажеттіліктерін жаппай толық түрде қамтамасыз етілуі және жер бетін басып қалуы тиіс сансыз өлексе жаназалардың ластауына жол берілмеуі Сенің сөзсіз бар екеніңе, Уажиб-ул Уджуд екеніңе жаратылыстың санынша ишара етіп, куәлік қылады.

Осылайша, рубубиетіңнің салтанаты ұлық және барлығын қамтып жатқан құдіретіңнің шексіз екеніне ап-анық дәлел болғаны секілді көк аспанның арғы жағында орналасқан алып жұлдыздардан бастап, сонау теңіз түбіндегі керемет қорекпен қамтамасыз етілетін тым ұсақ балдыр-балықтарға шейін құшағына алып жатқан рахымыңның және басқарып тұрған әкімдігіңнің ауқымдылығына дәлел болып табылады. Олардың ретті әрі пайдалы, хикметті де өлшемді, жүйелі болуы Сенің іліміңнің әрнәрсені толық қамтитынын, хикметіңнің барлығын басқаратынын білдіреді. Және Сенің мына мейманхана тәрізді дүниеде жолаушылар үшін осыншама рақымды іс-шараларыңның болуы және олардың адамзаттың саяхаттауына, кемемен жүзуіне, падалануына ыңғайлы болуы бізге мынаны білдіреді:

Жол бойына орналасқан бір түндік керуен сарайға яғни мына дүнияға уақытша келіп-кетушілерге мұнша теңіз сыйлықтарын кәде қылып сыйға тартқан Құдірет, әлбетте, мәңгі әлемде мәңгі рақым сый-қазыналарын мол түрде жаратып сыйға тартпақ. Мына әлемдегі көргендеріміз олардың фәни, кішкентай, уақытша үлгі-нұсқалары, көріністері ғана! Міне, теңіздердің осылай өте ғажайып түрде жердің айналасына керемет орналасуы, ал теңіз мақұлықтарының да өте жүйелі түрде басқарылып, қамтамасыз етілуі тек қана Сенің құдіретіңмен, Сенің қалауыңмен болады. Олар Сенің иелігіңде, Сенің әміріңе мойынсұнып, хал тілдерімен ұлықтап "Аллаһу Әкбар" деп пәктеп, мадақ айтуда.

О, тауларды жер шары кемесіне қазына толы қазық етіп қаққан Қадирі-Зүлжәлал! Расулы-Әкрәм (ғаләйһиссалату уәссаламның) тағылымынан және Құраны-Хакимнің дәрісінен түсінгенім: Қалайша теңіздер ғажайыптығымен Сені танып таныстырады. Дәл сол секілді таулар да зілзәланың әсерінен жердің тынышталуына, ішіндегі дүмпулердің басылуына сондай-ақ, теңіздердің шайып кетпеуіне себеп болып, сондай-ақ ауаның зиянды заттардан тазаруына және су қоймаларының бірігуіне, тірі жандарға қажетті заттардың жиналуына ұйытқы болуы жағымен, осындай аса маңызды қызметтерімен, зор хикметтерімен Сені таниды, таныстырады.

Иә, тау жыныстарының түрлері немесе түрлі ауруларға шипа боларлық шикі заттардың түрлері және тірі жандарға, әсіресе, адамдарға аса қажетті әрі түрлері сан-алуан жер асты қазыналардың жыныстары, сондай-ақ, таулар мен далаларды гүл-шешектерімен безендіріп, жемістерімен құлпыртып тұрған өсімдіктердің сыныптарының ешбіреуі кездейсоқ болуы мүмкін емес! Себебі керемет хикметпен, өте тәртіпті әрі әдемі де әсем, аса пайдалы етіп жаратылған. Әсіресе, шикі заттардың ішінен тұз қышқылына, лимон қышқылына, сульфат пен ашудас секілді сырттай ұқсас болғанымен дәмдері мүлдем басқа заттарға назар аударалық. Әсіресе, қарапайым топырақтан өсімдіктердің неше түрлі болып өсуі, сан-алуан гүл шешек, жеміс беруі секілді таңғажайып құбылыстар бізге шексіз Қадир, шексіз Хаким, шексіз Рахим және Кәрим бір Аллаһтың сөзсіз бар екенін анық білдіретіні секілді барлығы қосылып өздеріндегі біркелкі басқарылу һәм бір тәрізде жүйеленуі арқылы әрі қайнар бұлағы, мекен-жайы, табиғаты мен өнер тұрғысынан бірдей болуы, біркелкі және арзан әрі оңай әрі мол және тез жаратылуы жағымен Оның уахдетіне, әхадиетіне куәлік етеді. Қалайша таулардың ішіндегі, сыртындағы жаратылыс жердің әр тарапында кездеседі, әрбір түр бір уақытта, бір әдіспен, еш қатесіз өте кәміл түрде жылдам жаратылады және бір-біріне кедергі болмай, басқаларымен бірге аралас-құралас бола тұра әсте араласып кетпей керемет жаратылады. Міне, бұл құбылыс Сенің рубубиетіңнің айбындылығына және ешнәрсеге қиналмайтын құдіретіңнің шексіз, әрі асқақ екендігіне дәлел болып табылады.

Сол сияқты жер жүзіндегі күллі тірі жандардың шексіз қажеттіліктерін, тіпті, сан-алуан ауруларын, тіпті, сан-қилы зауықтарын, неше түрлі тәбеттерін қандыратындай дәрежеде

таулардың іші-сыртын қазына байлықтармен, өсімдік-ағаштармен толтырып құлпырту және мұқтаждардың игілігіне мойынсұндыру Сенің рахымыңның шексіз кең екенін, үстемдігіңнің орасан зор екенін білдіреді. Сондай-ақ, топырақ қабаты қараңғы әрі аралас, құралас, тығыз болса да бәрін біліп, көріп тұрғандай әсте араластырмай, өте тәртіппен, қажеттігіне қарай барлығы орны-орнына дайын тұруы Сенің әрнәрсені білетін іліміңнің шексіз екенін, барлығын реттейтін хикметіңнің бүкіл затты қамтитынын сондай-ақ, дәрі-дәрмектердің әзірленуі, шикізаттардың орналасуы, Рубубиетіңнің рахымды, жомарт әрі керемет іс атқаратынын және жарылқауыңның шексіз әсемдігіне ап-анық түрде ишара қылады, дәлелдеп көрсетеді.

Һәм, мына дүние қонақүйінде жолаушылап жүрген қонақтарға арнап алып тауларды қажетті заттармен толтыру және келешекте қажет болады деп пайдалы нәрселермен мұнтаздай етіп оны сақтау қоймасы жасау және оларды өмірге қажетті қазыналардың бұлағы етуі; міне, бұл керемет Кәрим (жомарт), тым қонақжай, өте Хаким (хикмет иесі) және аса Мейірімді әрі құдіреті күшті, тәртібі қатаң бір Аллаһтың бар екеніне ишара, тіпті дәлел. Олай болса, міндетті түрде Оның әлгі өзі өте жақсы көрген қонақтарына арнап мәңгі әлемде мәңгі бітпес сый-сыяпаты, мәңгі таусылмас қазына байлықтары болмақ. Бұл жердегі таулардың орнына ол жақта жұлдыздар сол қызметті атқаратын болады.

О, Қадир-ы Күллі Шей!Таулар мен ішіндегі мақұлықтар жаппай Сенің иелігіңде, олар Сенің құдірет-күшіңмен және ілім-хикметіңмен басқарылуда әрі орны-орнына қойылған. Олар өздерін осылай белгілі бір міндет жүктеп, бағындырып отырған Жаратушысын тақдис қылып дәріптейді, тәсбих етіп ұлықтайды.

О, Халиқ-ы Рахман, уа Рабб-ы Рахим!Расул-ы Әкрәм (ғаләйһиссалату уассаламның) тәлімімен және Құран-ы Хакимнің дәрісімен түсінгенім: қалайша аспан, кеңістік пен жер шары, тау, теңіз және ішіндегілер, күллі мақұлықтар барлығы Сені танып әрі таныстырып жатады, сол сияқты жердегі күллі ағаштар, өсімдіктер және олардың жапырақтары мен гүл-шешектері, жемістері Сені анық түрде таныстырады, өздері де Сені таниды.

Енді барлық ағаштар мен өсімдіктердің сүйкімді де тартымды зікір ететін жапырақтары және тамаша әдемілігімен Аллаһтың көркем есімдерін сипаттап, таныстыратын гүл-шешектері және нәзіктігімен, мейірім шуағымен күлім қағатын жемістері кездейсоқ болуы әсте

мүмкін емес, олар керемет Иләһи өнермен безендіріліп жасалған. Ол реттіліктің ішінде өлшем бар. Өлшемнің ішінде әсемдік бар. Әсемдіктің ішінде нақыштар, ою-өрнектер бар. Нақыштардан тамаша әрі сан-алуан иістер шығады. Ал, хош иістердің ішінен жемістердің түрлі-түрлі дәмдері байқалады. Міне, осы аталған нәрселер шексіз Рахим және Кәрим бір Аллаһтың сөзсіз бар екенін көрсетеді.

Сонымен қатар, барлығын қосып қарағанда бүкіл жер жүзінде бірлік пен тұтастық, өзара ұқсастық және жаратыларда сәйкестік, басқарылуында өзара тығыз байланыс және оларды басқарып реттеп отырған істер мен Раббани есімдердің сәйкестігі және тек бір түрінің өзі жүз мыңнан асатын сансыз мақұлықтары сапырылысып жатса да жаппай басқарылуы Уажиб-ул Уджуд Аллаһтың анық бір және бәрін бір өзі істеп отырғанына куәлік етеді.

Һәм, олар жаппай Сенің Уажиб-ул Уджуд екеніңе уә уахдетіңе, яғни болмысың міндетті әрі жалғыз екеніңе куәлік ететіні секілді жер жүзін мекендеген төрт жүз мың түрден құралған әскердей тіршілік иелері керемет жүйелі түрде қамтамасыз етілуі, азықтануы, басқарылуы яғни еш араласып кетпей, шатастырылмай керемет үйлесімді өмір сүрулері Сенің рубубиетіңнің уахданиеттегі ұлықтығына, айбындылығына және көктемді бір түйір гүлдей жарататын құдіретіңнің шексіз екеніне, барлық нәрсені жасай алатынына дәлел болып табылады.

Сондай-ақ, жер шарының әр тарапында өзінің сансыз тірі мақұлықтарына, шексіз тағамдардың сан-алуан түрлерін әзірлеп қойған рахымыңның орасан зор кеңдігіне және сол сансыз істер мен жарылқаулар, басқарулар мен асыраулар, іс-шаралар өте тәртіпті түрде жүзеге асуы және барлық нәрсе, тіпті, зәрелер сол әмір мен ісшараларға мойынсұнуы, бағынышты түрде зыр жүгіруі әкімдігіңнің ауқымды екеніне нақты дәлел болып табылады. Сонымен қатар ағаштар мен өсімдіктердің әрбір жапырақ, гүл-шешегі мен жемістері, тамырлары мен тал-бұтақтары секілді әрбір бөлігінің әрбір нәрсесін, әрбір ісін алдын-ала біліп, көре отырып, соған қарай пайда мен хикметтеріне және соңында болатын тиімді нәтижелеріне сәйкес жасалуы Сенің іліміңнің әр нәрсені қамтитынына және хикметің барлық затқа әсер ететініне анық түрде айғақ болады әрі сансыз тұрғыдан меңзеп ишара етеді. Осылайша, Сенің орасан зор өнеріңнің көркемдігін және шексіз әсем нығметіңнің кемелдігін сансыз тілдермен мақтап дәріптейді.

Сондай-ақ, мына уақытша мейманханада, бір түндік керуен сарайда қысқа мерзімде және азғантай өмірде ағаштар мен өсімдіктердің қолымен мұнша қымбат ризық-несібелер, құнды нығмет пен қыруар шығын, сый-кәденің берілуі мына мағынаны білдіреді, тіпті, анық көрсетеді: Бұл жерде меймандарына осыншама сый-сыяпат берген құдіретті де жомарт Рахим Аллаһтың жасаған бүкіл шығындары мен тартулары өзін жақсы көргізу үшін, таныстыру үшін бола тұра, өз ісіне қарама қайшы әрекет қылып, яғни, бүкіл мақұлықтар тарапынан: "Бізге дәмін татқызды, бірақ жегізбестен бізді жоқ қылды!" демеуі және дегізбеуі үшін және өзінің Иләһи үстем билігінің беделін түсірмеуі үшін әрі соңсыз Мейірімін жоққа шығармауы, шығартпауы үшін әрі өзіне ынтық болған бүкіл достарын ренжітіп, мақұрым қалдыру арқылы дұшпанына айналдырмау үшін, әлбетте, әрі қалай болғанда да мәңгілік әлемде, мәңгілік өлкеде мәңгі тұрақтайтын құлдарына, мәңгілік мейірім қазыналарынан, мәңгілік жәннаттарында мәңгі және жәннатқа лайық түрде саялы да мәуелі ағаштар мен гүлді өсімдіктер даярлағаны анық. Бұл жердегілер бар болғаны сол жаққа назар аудартып қызықтыратын, тұтынушыларға көрсету үшін ғана қойылған үлгі-нұсқалар ғана!..

Сондай-ақ, ағаштар мен өсімдіктердің барлығы жапырақ, гүл және жемістері арқылы, яғни, олар бейне бір сөз секілді мағына білдіріп Сені пәктеп, мадақтап зікір еткендері сияқты, сөздерінің әрқайсысы өзінше Сені пәктеп мадақ айтады. Әсіресе, жемісжидектердің іші таңғажайып әрі саналуан, әсем де шебер жасалуы және дәнек, тұқымдардың керемет мұғжизалы жаратылып бейне бір тамақ салынған ыдыстар тәрізді жеміс ағаштарының қолымен немесе өсімдіктердің төбесіне қойып өзінің сыйлы қонақтары жанжануарларға қарай тасымалдауы олардың хал тілдерімен жасаған тәсбихаттары болып табылады. Тәсбихтерінің анықтығы сонша, кәдімгі тілмен айтылған зікірдей апанық. Бұлардың барлығы Сенің иелігіңде, Сенің күшқуатыңмен, Сенің құдіретіңмен, Сенің қалауыңмен әрі жарылқауыңмен, Сенің рахымың және хикметіңмен іске асуда, олар Сенің әрбір әміріңе толық мойынсұнатын қызметшілерің!..

Уа, өте айқындығынан жасырын болған әрі шексіз ұлықтығынан қалқаланып көрінбей қалған Хаким, Шебер, Мейірімді Жаратушым! Бүкіл ағаштар мен өсімдіктердің, бүкіл жапырақ пен гүл-шешектердің,

жемістердің тілдерімен қанша тәсбих айтылса, мен де Сені сонша кемшілік атаулыдан, әлсіздіктен, серігі болудан пәктеп, Саған шексіз мадақ пен шүкір айтамын.

Уа, бүкіл нәрсені бір-бірінен ажыратып әр қайсысын ерекше жаратушы Құдірет! Уа, барлығын хикметпен Игеруші! Уа, Мейірімді Тәрбиеші! Расулуллаһтың (с.а.у.) тағлымымен және Құрані Кәрімнің үйретуі арқылы түсінгенім және кәміл иман еткенім: Қалайша өсімдіктер мен ағаштар Сені танып, Сенің киелі сипаттарың мен көркем есімдеріңді білдіреді, дәл сол секілді, бүкіл жандылардың ішіндегі рух иесі адамзат пен хайуанаттың қайсыбірін алсақ та дене бітімі сағат секілді дәлме-дәл, мұқият жұмыс жасап жатқан ішкісыртқы ағзаларымен де, бойларында орналасқан өте нәзік әрі дәл өлшеммен жасалған әрі маңызды пайдаларына орай орналастырылған құрал-жабдықтарымен де, сана сезімдері арқылы да, сондайақ, өн бойында өте күрделі жұмыстар атқарып жатқан, асқан шеберлікпен әрі аса хикметпен өте мұқият түрде үйлесімді орнатылған дене мүшелерімен де Сенің сөзсіз бар екеніңе әрі сипаттарыңның хақ екеніне куәлік етеді. Өйткені, мұншама көрегендікпен болған нәзік өнерге және саналы түрде атқарылған күрделі іске, хикмет толы басқару жұмысына, керемет үйлесімділікке, әлбетте, соқыр күш, меңіреу табиғат, сергелдең кездейсоқтық араласуы әсте мүмкін емес, олардың ісі дегенге ешбір ақыл иесі сенбейді. Ал, өзінен-өзі құрастырылып пайда болды деу мың есе ақылға сыйымсыз, жөнсіздік. Өйткені, олай болатын болса, онда әрбір бөлшек ол дененің барлық нәрсесін, болымысының пішінін, қалай жасалуы керектігін, тіпті, ол дененің қоршаған ортамен болатын бүкіл байланысын білетін, көретін, жағдай жасай алатын, құдды бір Құдай сияқты жан-жақты әрі шексіз ілімі, орасан зор құдіретті болуы керек. Сонда ғана болмыстың жаратылуы оларға тапсырылуы немесе сонда ғана "өздігінен болып жатыр" делінуі мүмкін.

Сондай-ақ, бүкіл денелерде жалпылай алғанда байқалатын өзара ұқсас басқару, бірегей тәрбиелеу, біртектілік әрі бір түрде болуы және жүздерінде көз, құлақ, ауыз секілді ағзалар тұрғысынан өзара ұқсас болуы, сондайақ, жекежеке алғанда да жаратылыс таңбалары бәрінде бірдей болуы, олардың азықтануы мен жасалуы өзара сәйкес болуы әрі бір-бірінің ішіне орналасуы секілді құрылымына қарасақ

Сенің бір екеніңе нақты түрде куәлік етпейтін бірде бірі жоқ. Және олардың әрқайсының бойында Сенің күллі әлемді қамтып жатқан бүкіл есімдеріңнің сәуле-шуақтары көрінуінен - уахидиет ішінде әхадиетіңе ишара етпейтін ешқайсысы жоқ!

Сондай-ақ, адаммен бірге хайуандардың бүкіл жер бетіне жайылған жүз мың түрі сақадай сай, тәртіпті бір әскер тәрізді толық жабдықталуы, тәлім алуы, белгілі бір міндет жүктеліп оны адал атқаруы, мойынсұнуы және Рубубиеттің бұйрықтарын ең кішкенесінен сонау ең үлкеніне дейін бұлжытпай орындауы - Сенің Рубубиетіңнің, яғни, билік пен басқару ісіңнің ұлықтығына әрі олардың сансыз көп болуымен бірге тым құнды әрі еш нұқсансыз әрі өте жылдам жасалуы әрі аса шебер жасала тұра, өте оңай жаратылуы - құдіретіңнің орасан зор екенін дәлелдеп қана қоймай, шығыстан батысқа, теріскейден күнгейге дейін жайылған, микробтан сонау мүйізтұмсыққа дейін, ең кішкене тіршілік иесінен ең үлкен құсқа дейінгі болмыс атаулының жаппай рызықтарын дер кезінде жеткізетін -мейіріміңнің шексіз ауқымдылығына және әрбірі тәртіпті жауынгер сияқты жаратылыс міндеттерін адал атқаруы; жер беті әр көктемде әскерге шақырылып, күзде әскери міндетінен босатылып, олардың орнына басқа, жаңадан келетін қарулы әскер, жауынгерлерге әскери жай болуы - рубубиетіңнің, билігіңнің шексіз кең екенін нақты дәлелдейді. Сондай-ақ, хайуандардың әрқайсысы әлемнің шағын үлгінұсқасы және бір кішігірім мысалы ретінде өте терең ілім, мұқиятты хикмет керек ететін сипатта, сапырылысқан бөлшектері араласпай әрі бүкіл жануарлардың саналуан түрлері шатастырылмай қатесіз, жаңылыссыз, нұқсансыз керемет құрастырылуы - іліміңнің әр нәрсені қамтитындығына және хикметіңнің барлық нәрсені толықтай ішіне алатындығына, олардың саны қанша болса, сонша ишаралар жасайтыны секілді, олардың әрбірі өнердің дара ғажайып үлгісі әрі хикметтің таңғажайып мысалы ретінде өнерлі де әсем түрде жаратылуы - Өзің сонша қалап жария қылғың келген Раббани өнеріңнің кемел көркемдігі мен шексіз дәрежедегі сұлулығыңа ишара етеді және әрбірі, әсіресе, сәбилердің керемет еркелетіліп, мәпеленіп тамақтандырылуы әрі тәбеттері мен өтініш-тілектерінің орындалып, толық қанағаттандырылуы - Сенің қамқорлығыңның сондай шырын әсемдігіне сансыз ишара етеді.

Уа, Мейірімді де Рахымды!Уа, уәдесіне берік, өте Сенімді! Уа, қияметтің Әміршісі, дін күнінің Иесі! Сенің Расулуллаһ ғалейһиссәлату Уәссәламыңның тағылымы және хикмет толы Құранның сілтемесінен түсінгенім: Әлемнің ең таңдаулы нәтижесі "хаят" (тіршілік) екені рас. Ал, хаяттың ең таңдаулысы, мәнісі рух болып табылады. Енді рух иелерінің де ең таңдаулысы саналы жандар. Және сол саналы жандардың толыққанды, кәмілі Адамзат. Күллі әлем, бүкіл болмыс хаятқа бағынып, тіршілікке қызмет етіп, сол үшін зыр жүгіруде. Ал, тіршілік иелері рух иелеріне қызмет етіп, дүниеге солар үшін жіберілуде. Жанжануарлар адамдарға қызмет етіп соларға тәуелді түрде пайдасына жарайды. Әрі адамзат табиғаты жағымен өзінің Жаратушысын шынайы түрде жақсы көреді және Жаратушы Иесі де оларды жақсы көреді. Және өзін оларға әртүрлі себептермен жақсы көргізеді. Сондай-ақ, адамзаттың қабілеттері мен рухани мүмкіндіктері бұл дүниеден басқа мәңгі әлеммен, соңсыз тіршілікпен тығыз байланысты екені байқалады. Адам бақилықты аңсайды. Оның жүрегі, санасы мәңгілікке құштар, тілі де сансыз дұғалармен Жаратушысынан мәңгілік сұрап жалбарынады. Ендеше, әлбетте және қалай болғанда да, өзі өте жақсы көріп сүйген, сүйікті де сүйкімді адам баласын Жаратушысы Иесі қайта тірілместей өлтіріп, мәңгіге жоқ қылып, оны әу баста мәңгі бақи махаббатпен жарата тұра өзіне мәңгі бақи дұшпанына айналдырып, қатты ренжітпейді. Олай істеуі әсте мүмкін емес! Ақиқатында, адамзат басқа мәңгі әлемде бақытты өмір кешуге және осы дүниеде қызмет қылып, бақи дүниеде мәңгі бақытқа қауышу үшін жіберілген. Сондай-ақ, адам бойынан көрінетін Иләһи көркем есімдердің мына өткінші де қысқа өмірдегі сәуле-шуақтарына мұқият қарасаң о дүниеде Иләһи көркем есімсипаттарға айна болған адамзаттың мәңгі нұрға бөленетіндерін байқауға болады.

Иә, мәңгілік Иесінің адал досы да мәңгі болмақ! Бақидың саналы айнасы да бақи болуы тиіс. Хайуандардың рухтары бақи қалатынын және Сүлеймен Пайғамбардың (Ғ.С.) көкегі мен құмырысқасы, Салих Пайғамбардың (Ғ.С.) түйесі, Асхаб-ы Кәһфтің иті секілді кейбір жеке тұлғалар рухымен қоса тәні де бақи әлемге көшетіні және әрбір түрдің аракідік қолданыс үшін бір денелері болатындығы нақты риуаяттардан белгілі. Сонымен қатар"хикмет", "ақиқат", "рахым" мен "рубубиет"сипаттарының қатаң талабы болып табылады.

Уа, Құдіреті шексіз Қайюм! Бүкіл тіршілік иелері, рух иелері, саналы жандар Сенің мүлкіңде, жалғыз Сенің ғана күшқұдіретіңмен, тек Сенің ғана әмір мен басшылығың арқылы және мейірім мен хикметің арқылы Сенің толық билігіңнің әмірлеріне мойынұсынып, табиғатына сай жүктелген міндетті атқаруда. Олардың кейбірі адамның күшқуаттылығына орай немесе үстемдігімен бағынған жоқ! Қайта жаратылысынан күшсіз, әлсіз болғандықтан Иләһи мол мейірім тарапынан бағындырылған.

Сондай-ақ, олардың барлығы хал тілдеріменен және кәдуілгі тілдеріменен де Жаратушысын, Табындырушысын қателіктен, өзіне серік ұстаудан пәктеп, нығметтеріне шүкір етіп, мадақ айтып, әрқайсысы өздеріне тән құлшылықтарын жасауда.

Уа, аса әшкерелігі себепті жасырын қалған және шексіз ұлықтығы себепті перделеніп көрінбей қалған Ұлық Жаратушым! Бүкіл рух иелерінің Сені пәктеп жасаған тәсбихтерімен мен дағы Сені пәктеп, ниет ете سُبْحَانَكَ يَا مَنْ جَعَلَ مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَىْءٍ حَىٍّ деймін.

Уа, әлемдердің Раббысы!Уа, әуелгілер мен ақырғылардың Қожайыны! Уа, көктер мен жерлердің Иесі! Расулуллаһтың (с.а.у.) тағылымымен және Құраны Хакимнің үйретуімен мынаны түсіндім әрі иман еттім: Көктер мен аспан кеңістігі, жер, құрылық пен теңіз, ағаш, өсімдік, хайуан; әрбірі жекежеке, әрбір бөлшегімен Сені біліп, танып Сенің бар және бір екеніңе куәлік етіп айғақ болып, ишара ететіндері секілді, әлемнің қорытындысы болып табылатын тіршілік иелері және тіршілік иелерінің де қорытындысы адамзат және адамзаттың да қорытындысы болып табылатын пайғамбарлар мен әулие, асфиялар, өздерінің асыл заттарымен яғни сау жүректерімен, дұрыс ақылдарымен көріп, куә болғандарына және ашқан жаңалықтарына, жүрекке қонған аяндарына сүйене отырып барлығы бір ауыздан нақты түрде, жүздеген тәуәтүр қуатында Сенің міндетті түрдегі болмысыңа, сөзсіз бір екендігіңе, жалғыздығыңа куәлік етіп, хабар беруде. Олар өздерінің мүғжизалары мен кереметтеріне және бұлтартпас айғақтарына негіздеп, хабарларын дәйекті түрде жеткізуде.

Иә, Сенің сөзсіз болмысың мен киелі сипаттарыңа және уахдетің мен әхадиетіңе, яғни, жалғыз әрі дара екеніңе, сондайақ, әсем есімдеріңе куәлік етпейтін, айғақ болмайтын, ишара қылмайтын бірде-бір "илхам" жоқ яғни жүректе ғайып пердесі жағынан ескертуші бар екенін көрсетпейтін бірде-бір "ғайби сезім" жоқ. Бәрі жаппай

Сені ескертіп тұрады. Және аян беруші біреуге қаратпайтын да бірде бір аян жоқ. Және киелі сипаттарың мен, әсем есімдеріңді тауып, ашып бермейтін ешбір нақты наным да жоқ. Және пайғамбарлар мен әулиелерде болатын бір Аллаһтың нұрларын көзбен көргендей қанағаттанбайтын ешбір нұрлы жүрек те жоқ және асфиялар мен сыддықтарда, яғни, Аллаһтың адал құлдарында күллі нәрсені жаратушы Аллаһтың болмысын ғылыми түрде растамайтын, Оның белгісі мен бірлігін дәлелдемейтін бірде бір нұрлы ақыл жоқ, яғни таза жүректер мен нұрланған ақылдар жаппай Жаратушының бар әрі бір екеніне, Оның қандай екеніне ишара қылып меңзеп, тіпті, дәлелдеп тұрады. Әсіресе, бүкіл пайғамбарлар мен әулиелердің, асфиялар мен сыддықтардың имамы, жетекшісі, басшысы, қорытындысы болып табылатын Мұхаммед саллаллаһу аләйһи уәссаламның әкелген хабарын қуаттап, дәлелдейтін мұғжизалары, сондайақ, шынайылығын растайтын терең ақиқаттары әрі бүкіл киелі де аспани кітаптардың негізі, қорытындысы болып табылатын баяны ғажап Қасиетті Құранның нақты тәухид аяттары мен иман мәселелері түгелдей, жаппай Сенің міндетті түрдегі болмысың мен киелі сипаттарыңа және Сенің бірлігің мен жалғыздығыңа әрі көркем есім мен сипаттарыңа куәлік етіп, анық дәлел болады.

Сондай-ақ, қалайша жоғарыда аталғандай бүкіл жүз мыңдаған турашыл хабаршылар өздерінің мұғжизалары мен кереметтеріне және дәлелдеріне сүйене отырып Сенің бар және бір екеніңе куәлік етеді, сол сияқты барлық нәрсені қамтып жатқан Ғарш-ы Ағзамның күллі істерін басқарып тұрған, сонау көңілдің түкпіріндегі жасырын әрі жылт еткен көмескі ойлар мен талап, дұғатілектерді білетін, еститін, игеретін, жүзеге асыратын рубубиетіңнің, ұлық дәрежесін, сондайақ, көзіміздің алдындағы түрлі-түрлі, сансыз нәрселерді бірден жарататын, ешбір іс басқа бір іске, бір жұмыс басқа бір жұмысқа кедергі болмастан еңүлкен нәрсені ең кішкене шыбын құрлы да көрмей оңай жасайтын құдіретіңнің шексіз алыптығын жұмыла растап, бір ауыздан жар салып хабар беруде, дәлелдеп көрсетуде.

Сондай-ақ, мына әлемді рух иелеріне, оның ішінде адам баласына керемет қылып, ішінде не керектің бәрі бар зәулім сарай секілді жаратып және жұмақ пен мәңгі бақытты жын мен адамзатқа дайындап қойған және өте кішкене бір жәндікті де назардан тыс қалдырмайтын әрі тым бейшара, жаралы да аянышты бір жүректі қуантып риза қылуға дайын рахымыңның кеңдігін, сондайақ,

атомдардан сонау ғаламшарларға дейінгі жаратылыстардың бүкілін әміріне бағындырушы, мойынсұндырушы, оларға белгілі бір міндет жүктеп іс атқартушы әкімдігіңнің шексіз жойқындығын хабарлап, мұны мүғжизалары мен айғақтары арқылы дәлелдеген. Сонымен қатар, әлемді элементтер қанша болса, сонша баптардан тұратын сансыз кітапшаларды қамтитын алып бір кітап тәрізді жаратқан және Ләух-ул Махфуздың дәптерлері болып табылатын Имам-ы Мубин мен Китаб-ы Мубинге бүкіл жаратылыстың барлық уақиғаларын тізіп жазып қойған және бүкіл дән, тұқымдарға ағаш атаулының мазмұны мен бағдарламасын, сондайақ, саналы жандардың миына, жадына олардың өмірбаяндарын тәртіпті түрде, еш шатыстырмай жазып қойған іліміңнің әр нәрсені қамтитындығына, сондайақ, әрбір жаратылысты көптеген хикметпайдалармен жаратқан, тіпті, әрбір ағаштан жемістерінің санындай нәтижелер алатын және әрбір жан иесінен ағзалары, тіпті, бөлшектері мен жасушаларының санына сәйкес пайдалар көздейтін, атап айтқанда адамның тіліне көптеген міндеттер жүктеуімен бірге, оны тағамдардың дәмдері қанша болса, сонша зауық, ләззат алатындай көп нүктелермен, кішкене таразылармен жабдықтаған киелі де мол хикметіңнің әр нәрсені өз ауқымына алғандығына, сондай-ақ, осы дүниеде үлгілері көрініп жатқан жәмал мен жәлал, яғни, ұлылық пен сұлулық есімдеріңнің көріністері одан да жарқын бір түрде мәңгі әлемде жалғасын табатындығына және бұл дүниеде оларды көріп ынтық болғандардың мәңгі әлемде олармен бірге жасайтындықтарына бір ауыздан, бәрі бірге жұмыла куәгерлік етіп дәлелдейді, ишара етеді. Сондай-ақ, әу баста жүздеген ашық мұғжизалары мен нақты аяттарына сүйеніп Расулуллаһ (с.а.у.) мен хикмет толы Құран, одан кейін бүкіл нұрлы рухтар иесі болып табылатын Пайғамбарлар, таза жүректердің иесі, құтыбтар мен әулиелер, ақылы нұрлы асфиялар, барлық киелі парақтар мен кітаптарда Өзің көп кайталаған уәделерің мен ескертулеріңе сүйене отырып және Сенің Мейірімің мен Құдіретің, Хикметің мен Қамқорлығың, Жәмал мен Жәлал, яғни, әсемдігің мен ұлылығың секілді киелі сипаттарыңды, үстем абыройың мен ұлықтығыңды және толық рубубиетіңді тұғыр қылып, көріпбілгендеріне және ғылыми дәлелдерге негізделген сенімдеріне сүйене отырып жын мен адамзатқа мәңгілік бақыт тосып тұрғанын сүйіншілейді, ал адасқан дінсіздер үшін тозақ бар екенін әйгілеп жар салады, иман етіп куәгерлік етеді.

О, Құдіреті Шексіз әрі Хикмет Иесі! О, Аса Мейірімді де Рахымды! О, уәдесіне берік әрі асқан Жомарт!О,Ұлылық пен Шексіздік және Айбат Иесі Қаһһар-ы Зүлжәлал! Мұншама адал достарыңды және мұншама уәделеріңді әрі мұншама киелі сипаттарың мен маңызды істеріңді бекерге шығарып, рубубиетіңнің қойған талабын және Өзің сүйген және олар да Сені мойындап, бағыну арқылы өздерін Саған жақсы көргізген әлгі сансыз ізгі құлдарыңның сансыз дұғатілектерін қабыл етпей, керісінше дініңнен безген, тәкәппарлана бас көтеріп уәдеңді жоққа шығарып Сенің шексіз ұлықтығыңа шәк келтіріп, қаһарлы айбыныңа тіл тигізген және Иләһи абыройыңды кірлетмекші болған және рубубиетіңе, толық тәрбиеңе, мол мейіріміңе күйе жаққысы келген, қаһарға ұшыраған адасқан топ кәпірлерді растаудан яғни олардың қайта тірілуді жоққа шығарған ойларын дұрыс қылып, қуаттаудан жүз мың дәреже адасың, шексіз дәрежеде пәксің, тым жоғары биіксің! Ондай шексіз зұлымдыққа, жағымсыз іске, тұрпайылыққа Сенің шексіз әділетің, әсем көркемдігің, мол мейірімің әсте жол бермейді, деп білеміз.

سُبْحَانَهُ وَ تَعَالٰى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَب۪يرًا

аятын денемдегі бүкіл ұсақ бөлшектердің санынша қайталағым келеді. Сенің адал да турашыл елшілерің мен ақиқатшыл жаршыларың сенімді де анық түрде Сенің ахиретте мейірімге толы қазыналарың бар екеніне және бұл дүниеде белгі берген, мәңгі әлемде толығымен көрінетін көркем есімдеріңнің ғажайып жарқын көріністері онда жалғаса беретініне куәлік етеді, ишара қылып сүйіншілейді. Және бүкіл ақиқаттардың бұлағы, жарқыраған Күн көзіндей Сенің "Хақ" есіміңнің ең үлкен шуағы осы хашир, яғни, қайта тірілу екеніне өздері иман келтіріп, сосын Сенің құлдарыңа дәріс беруде.

Уа, Пайғамбарлар мен сыддықтардың Раббысы!Олардың барлығы Сенің мүлкіңде, Сенің әміріңмен, құдіретіңмен, Сенің қалауыңмен, басқаруыңмен, Сенің іліміңмен, хикметіңмен Саған мойынсұнған, аса маңызды да жауапты міндет жүктелген жандар. Олар Сені дәріптеу, ұлықтау, мадақтау, бірлеу арқылы жер шарын бейне зікірханаға, әлемді алып мешітке айналдырып жіберген.

Уа, Раббым! Уа, көктер мен жерлердің Қожайыны! Уа, Жаратқан Ием! Уа, бүкіл нәрселерді Жаратушы!Көктерді жұлдыздарыменен, жерді ішіндегілеріменен және бүкіл жаратылысты барлық жағдайыменен әміріне бағынышты еткен

Құдіретің мен Қалауыңның, Хикметің мен билігіңнің және мол Мейіріміңнің құрметіне нәпсімді өзіме бағынышты қыла гөр! Армандаған мақсаттарыма жеткіз! Құранға және Иманға қызмет ету үшін жүректерді Рисалей-Нұрға бұра гөр! Маған және достарыма кәміл иман, ақыры қайыр, жақсылық бере гөр! Хазіреті Мұса ғалейһиссәламға теңізді, Хазіреті Ибраһим ғалейһиссәламға отты, Хазіреті Дәуіт ғалейһиссәламға тау мен темірді, Хазіреті Сүлеймен ғалейһиссәламға жын мен адамдарды және Хазіреті Мұхаммед ғалейһиссәлату Уәссәламға Күн мен Айды бағындырғаныңдай Рисалей-Нұрға жүректерді баурап, ақылдарға мойындата гөр! Мені және Рисалей-Нұр шәкірттерін нәпсі мен шәйтанның кесірінен, қабір азабынан, жәһәннам отынан сақтай гөр! Баршамызды Жәннәт-ул Фирдәуста бақытты шатшадыман қыла гөр! Әмин! Әмин! Әмин!

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَل۪يمُ الْحَك۪يمُ

وَ اٰخِرُ دَعْوٰيهُمْ اَنِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَم۪ينَ

* * *

Құран Кәрімнен және Ардақты Пайғамбарымыздың мінәжаты болып табылатын Жәушән-ул Кәбирден алған осы дәрісімді тәфәккүри ғибадат яғни пікірмен жасалған құлшылық ретінде Мейірімді Раббымның алдына ұсыну барысында қателіктер жіберген болсам, қатемнің кешірілуі үшін Құранды және Жәушән-ул Кәбирді шапағатшы қылып, Аллаһтың мол мейірімінен ғафу етуін жалбарына сұраймын!

Саид Нұрси

ТӨРТІНШІ ШУАҚ

[Мағына жағынан және дәреже жөнінен Бесінші Лема ал, көрінісі жағынан Отыз бірінші Мектубтың Отыз бірінші Лемасының өте мәнді Төртінші Шуақ пен Хасби аятының маңызды бір тұжырымы]

ЕСКЕРТУ: Рисалей-Нұр басқа кітаптар сияқты емес, әу баста тұйық болып, сосын барып ашыла түседі. Әсіресе, осы рисаленің "Бірінші Мәртебесі" өте керемет ақиқат болғанымен аса күрделі әрі мағынасы тым терең. Сонымен қатар, бұл бірінші мәртебе, негізінде өзімнің сезім таразыларыма тартылып жазылған және имани уа қалби түрде сан-алуан рухани дерттеріме шипа ретінде келген болатын. Сондықтан, менімен шамалас жандар толық сезіне алады деп ойлаймын. Әйтпесе, толық рухани ләззат ала алмас...

* * * * *

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ

Бірде әһл-і дүния яғни тек дүнияны ғана ойлайтындар барлық нәрседен тыйып, әбден жалғыз қалдырғандықтан мені бір мұң басты. Өзім қарт болған соң көңіл құлазып бес түрлі дертке шалдықтым. Жан күйзелген соң ғапылдық басып Рисалей-Нұрдағы жанға жұбаныш, көңілге медет беретін нұрларын ұмытып, онымен санаспай тура көңіліме, көкейіме қарадым, рухымды іздедім. Қарасам, менде мәңгі болуға құштарлық, бар болуға құмарлық, өмір сүруге ынтық сезімдер бар. Бірақ, тым әлсіз, мүлдем пақырмын. Пәнилік дейтін қатаң заңдылық әлгі мәңгілікке деген сезімімді суытып сөндірмек. Сол кезде махаббаттың отына күйген бір ақынның дегеніндей мен де былай дедім:

Көңіл шіркін, мәңгілікке тым құштар-ақ!

Әттең, өмір Хақтан берген тым қысқа

Амалым жоқ дәл мұндай ауруға

Лұқпанның өзі ем таппаған бір нұсқа

Басым төмен салбырап үмітсіз мұңлы күй кештім.

Кенет, حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ аяты көңілге медет сыйлады. Ол маған: "Мені оқы!" деп бұйырды. Мені оны күніне бес жүз рет оқыдым.

Оның маған сыйлаған өте қымбат нұрларының бірнешеуін, оның да тек тоғыз нұрын, оның да тоғыз мәртебесін қысқаша баяндап берейін. Бұрыңғыдай "айнәляқин" яғни ап-анық емес, "илмәляқин" түрде белгілі болған түсіндірмесін Рисалей-Нұрға сілтеуді жөн көрдім.

ХАСБИ АЯТЫНЫҢ НҰРЛЫ БІРІНШІ МӘРТЕБЕСІ:

Менің мәңгілікке деген құштарлығым менің мәңгілігіме емес, негізінде еш себепсіз, нағыз жақсы көруге лайық, "мұтлақ кәміл" Зат-ы Зүлкәмал уа Зүлжәлал Аллаһтың бір есімінің сәулесінің ұшқыны бойымда болғандықтан соған деген яғни Кәміл-і Мұтлақтың бар екеніне, Оның кәмалына, мәңгі-бақилығына деген табиғи сүйіспеншілігім ғапылдықтың кесірінен жолынан адасып, оның әлгі ұшқынына құштарланып, Иләһи жәмалды көрсететін пәни айнаның мәңгі-бақи болғанын қалап, соған ғашық болып қалған екен.

حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ аяты келді де бүркемелеп тұрған пердені ашып жіберді. Соны көріп, менің сезінгенім әрі керемет күй кешіп, мені рахаттандырған мынау болды: Менің өмір сүруімнің бақыты мен шаттығы Бақи-ы Зүлкәмал Аллаһтың мәңгі бақи екеніне және Ол менің Раббым, Жаратқан Ием екеніне шын жүректен нақты сеніп, кәміл иман иесі болуыма тікелей байланысты екен. Нағыз рахат, шынайы бақыт осы екенін түсінген кезде ғажайып күй кешіп, рахаттанып қалдым. Өйткені, Оның бақи болуы маған мәңгі өшпес бір ақиқаттың есігін ашты. Себебі, маған мұндай бір келді: "Енді, мен мүлдем жоқ болып кетпеймін. Менің бар болып, болмыс атануымның мәнісі; мен, Иләһи мәңгі-бақи есімнің айнасы болып, Оны бойымнан шағылыстыру екен. Мен сол үшін бармын, мен сол үшін жаратылғанмын. Бұл әрине, иманның беретін түйсігі, сана сезімі".

Сол иманның сана сезімімен адам, нағыз сүйікті Кәмал-ы Мұтлақ, Аллаһтың бар екенін түсінген кезде бойындағы жойқын сезім, табиғи махаббат, ыстық сүйіспеншілік сезімі қанып, қанағаттанады. Және Бақи-ы Сәрмәди Аллаһтың мәңгілігімен, Оның бар екенімен қатысты әлгі имани сана сезіммен әлемнің кемелдігі анықталып, әрі

адамзаттың кемелдігі көріне түседі. Сондай-ақ, адамның бойында табиғи ризашылық пайда болып, шексіз уайым-қайғылардан құтылып, жаны рахатқа батып, көңіл ләззат алады. Әрі сол имани сана арқылы Бақи-ы Сәрмәди Аллаһпен байланыс құрылады және сол байланыс арқылы жаратылыс атаулымен қарым-қатынас пайда болады және сол байланыс пен қарым-қатынастың саясында сансыз болмыстың белгілі бір мағынада иесі саналып, имани назармен қожайын ретінде рухани пайдаға кенеледі.

Һәм, имани сана мен әлгіндей байланыс, рухани қарым-қатынас арқылы болмыс атаулымен етене жақын болып, бір мағынада қосылғандай болады. Енді, екінші дәрежедегі өзінің жеке болмысынан басқа шексіз болмыс оның белгілі бір мағынада әлгі имани сана, имани байланыс, имани қарым-қатынас арқылы оның да болмысы саналады. Сол болмысымен бар болып, бар болуға деген табиғи құштарлық қанағаттанып өз межесіне жетіп көңілі көншіп, жаны тыныш табады.

Сондай-ақ, әлгі имани сана, байланыс пен қарым-қатынастың саясында бүкіл кәміл жандармен бауырластық сезініп, достық құрады. Сонда, Бақи-ы Сәрмәди Аллаһтың болмысымен, Оның мәңгі бақилығымен манағы сансыз кәміл жандар жоқ болып шіріп кетпегенін білген кезде өзінің қатты жақсы көріп, көңілі ауған сансыз достарының да бар әрі тірі және кемелденуі жалғаса беруі әлгі имани сана иесіне көңіл хоштығын сыйлап жанын рахатқа батырады.

Һәм, әлгі имани сана, тығыз байланыс, жақындық, қарымқатынас, бауырластықтың саясында менің де барлық достарымның - олардың бақыты үшін мен өмірімді, бақилығымды қуана пида етемін - бақытты болғанын білгенімде өзімді шексіз бақытты сезінемін. Өйткені, мейірімді дос өзінің адал досының бақытына ортақ болып, рахаттана қуанатыны секілді Бақи-ы Зүлжәлалдың бақи әрі бар болуы арқылы әу баста, Ардақты пайғамбарым Мұхаммед (алейһиссалату уассәлам) және оның әулеті мен асхабы, достары, барлық сейіттерім және әнбия, әулие, асфия секілді сүйікті жандар және басқа да сансыз дос-жарандарым мәңгіге жоқ болудан құтылып, мәңгі бақытқа бөленгендерін әлгі имани санамен сезіп білдім. Арамыздағы байланыс, қарым-қатынас, достық, бауырластықтың сырымен олардың түгел шат-шадыман болуы маған да әсер етіп мені де бақытты қылғанын сездім.

Һәм, адамзатқа, тума-туысқан, жақын-жуыққа деген жанашудан пайда болған уайым қайғыдан әлгі имани сананың арқасында құтылып рухани ғажап күй кештім. Қалай десеңіз, жанымды қиюға қуана-қуана дайын әу баста ата-анам мен келешек ұрпағымыз және рухани жақын жандарым Бақи-ы Хақиқидың мәңгі бар болуы саясында жоқ болудан, мәңгі құрып жоғалудан және шексіз қайғықасіреттен аман қалып мол рахымға бөленгендерін имани санамен ұғып сезіндім. Және үнемі уайым мен қайғыға салып қана қоятын азғана мейрімділігімнің орнына, енді шексіз рахымдылық манағы бейшараларға соңсыз қамқорлық жасап отырғанын сезіп рахаттандым. Ана байғұс өз баласының рахаттанып, көңіл көтергенінен ләззат алатыны секілді мен де манағы жаным ашып, қайғысына ортақ болған жандардың Иләһи рахымның қарауында екеніне, Оның сақтап, рахатқа бөлейтінін білген кезімде тым рахаттанып, көңілім тасып шын жүректен шүкір еттім.

Һәм, әлгі имани сана арқылы, өмір сүрудегі мақсатым және бақытты болуыма себеп, сондай-ақ, басты міндетім болған Рисалей-Нұрдың зая болудан, жоғалып құрып кетуден, пайдасы жоқ жарамсыз қалудан құтылып, жемісті де бақи, мәңгі жасайтынын әлгі имани байланыс арқылы сезіп білдім әрі көзім жетті. Бұл мен үшін өзімнің мәңгі болуымнан да әлдеқайда рахат, жаныма рухани ләззат сыйлады. Өйткені, мен мынаған сенемін: Бақи-ы Зүлкәмалдың бақилығымен, Оның бар болуымен Рисалей-Нұр тек қана адамдардың естерінде сақталып, көңілдеріне ғана тоқылмай, сонымен қатар сансыз саналы пенделердің, руханилардың арасына тарап, талқылануы және егер, Аллаһтың ризашылығына бөленсе "ләух-ы махфузда", басқа да сақтайтын таспаларға жазылып сауапты жемістерімен безеніп құлпыра түседі. Әсіресе, Құранмен байланыстығы және Ардақты Пайғамбардың (с.а.у) қабыл алуы және - Құдай қаласа - Жаратқанның разылығы жағынан қарағанда оның бір сәт бар болуы, Раббани назарды өзіне аударуы жеткілікті, ол бүкіл дүния тұрғындарының жоғары бағалауынан әлдеқайда қымбат әрі маңызды. Міне, Иман туралы ақиқаттарды жан-жақты әрі нақты дәлелдеген РисалейНұрдың әрбір кітабының жарыққа шығып, жалғасын тауып, жұртқа түсінікті, мақбұл болуы үшін өмірімді қиюға, жанымды пида етуге әрқашан дайын екенімді сезіндім. Менің бақытты болуым тікелей сол кітаптарымның Құранға қызмет етуіне байланысты екенін түсіндім. Сол кезде Аллаһтың мәңгі бақилығы, Рисалей-Нұрды адамдардың

қабыл алып жоғары бағалауынан әлдеқайда қымбат екенін әлгі имани сана арқылы білдім, жан дүниеммен حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ дедім.

Һәм, сол имани сана арқылы жаратылысқа мәңгі тіршілік, бақи өмір сыйлаған Бақи-ы Зүлжәлалдың мәңгі және бар екеніне иман келтіру және иманның ізгі амал секілді нәтижелері мына пәни өмірдің бақи жемістері, құнды нәтижелері, мәңгі болудың ұйытқысы, соның себеп-салдары екенін білдім. Дән, жеміс ағашына айналу үшін сыртқы қабығын тастап кететіні тәрізді мен дағы әлгіндей жемістер беру үшін, мына дүниядағы болмысымның уақытша қабығын тастаудың қажеттігін нәпсіме мойындаттым. Нәпсіммен бірге былай дедім: حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ "Оның мәңгі болуы бізге жетеді!".

Һәм, имани сана арқылы және құлшылықтың саясында қара топырақтың асты жарық екенін және ол ауыр топырақ қабатының өлген кісілердің үстінен алынып тасталатынын және қабір арқылы кірілетін жер асты қап-қараңғы, тас-түнек емес екенін анық білдім. Бар пәрменіммен: سْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ дедім.

Һәм, өте нақты түрде сезгенім және имани сана арқылы анық біліп, көңілге түйгенім: Менің бойымдағы мәңгілікке деген жойқын сезім Бақи-ы Зүлкәмалдың мәңгі бақи екеніне, Оның сөзсіз бар екеніне қатысты бола тұра, мендегі менмендік кедергі болып, жолын жауып тастағандықтан нағыз сүйіктіден қол үзіп, Оның көркем есімдерін шағылыстыратын айналарды дәріптеп, жарнамалап тұрған жаратылысқа жабысып, соған ғашық болып есеңгіреп қалған екен. Расында, әлгі жойқын да күшті сезім яғни мәңгілікке деген құштарлық, себепсіз жақсы көруге лайық, нағыз көркем, әу баста тамаша, әсемдігімен еріксіз өзіне табындыратын, табынуға лайық "мұтлақ кәміл" Аллаһтың бір есімінің шуағына арналған ғашықтық сезімі ғой... солай бола тұра жоғарыда айтқанымдай адасып басқа жаққа ауып, есеңгіреп кеткенін сездім. Қолымнан келсе бойымдағы бар зәррелермен حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ дегім келді және сол ниетпен айттым. Бақилыққа зар, Аллаһтың бақи екенін білген әлгі имани сана сезімдерім - мен оларға "Һәм...Һәм...Һәм" деген сөздермен ишара қылдым - маған керемет ләззат сыйлап, қызыққа батырғаны сонша - жан даусыммен, бар күшіммен, шын жүректен нәпсіммен

бірге: حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ - дедім.

ХАСБИ АЯТЫНЫҢ НҰРЛЫ ЕКІНШІ МӘРТЕБЕСІ:

Өзім әлсіз, оның үстіне қарттық пен жалғыздық, ол аздай елден жырақ айдауда жүру және дүнияқұмарлардың сұм айлалары, аңдып, қыр соңымнан қалмайтын тыңшылары мені әбден титықтатып мезі қылған кезде көңілге мынадай бір ой келді: "Қолы кісендеулі әрі науқас жалғыз адамға мыналар құмырсқадай жабылып жатыр. Ол байғұсқа (яғни маған) сүйеніш болар бір нәрсе жоқ па?!" деп

حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ аятына жүгіндім. Маған былай деді: Имани байланыс куәлігі арқылы Қадир-ы Мұтлақ, құдреті шексіз Сұлтан Аллаһқа сеніп-сүйенуіңе болады. Ол сондай біреу: Көктем сайын жер жүзіндегі төрт жүз мың ұлттан құралғандай өсімдік пен хайуанат әскерінің барлық керек-жарақтарын өте жүйелі де ретті түрде қамтамасыз етіп қана қоймай, сонымен бірге жыл сайын ағаштар мен құстар дейтін екі үлкен әскердің киім-кешектерін жаңартып, әскери шеру киімдерін өзгертіп отырады. Тауық, құс секілді хайуандардың жамылғыларын жаңартқаны секілді тау мен жазық даланың да жапқышын жаңартып ауыстырып отырады.

Сонау адамзаттан бастап, хайуанат дейтін алып әскери бөлімшенің барлық азық-түлігін, соңғы заманда технология қолдана бастаған ет пен қант және басқа да тағамдарындай қорытындысындай сан түрлі етіп, бәлкім ол мәдени тағамдардан жүз есе артық өте сапалы түрдегі ризықтардың небірін тұқым мен дәнек деп аталатын рахмани өзек-сандықшаларға салып, орналастырып және ол өзектердің де жетіліп пісіп әрі таратылуы үшін тағдыр-бағдарламасын ішіне жазып, қорғалып тұрсын деп кішкене құтыларға сақтап қояды. Ол сандықшалардың жаратылуы كَافْ نُونْ дейтін зауыттан жылдам әрі жеңіл әрі көп мөлшерде жаратылатыны сондай ол туралы Қасиетті Құран былай дейді: "Жаратқан Ие "Бол!" дегенде бәрі бола қалады".

Һәм, әлгі қоректігі мол өзекті азық-түлік бір қаланың көлеміндей болмаса да және өзара ұқсас, шикізаттары бірдей бола тұра Рәззақ-ы Кәрим Аллаһ, олардан бір жазда дайындаған түрлі тәтті азық-түліктер жер жүзіндегі бүкіл халыққа жетіп, ағыл-тегіл төгіліп жатады.

Міне, сен, осылай имани байланыс арқылы сүйеніш табатындықтан мұндай шексіз құдретке, күш-қуатқа сеніп, сүйенуіңе болады. Мен дағы аяттан осы дәрісті алған соң бойыма қуат бітіп маған тиісіп

жатқан қазіргі мына дұшпандарыма ғана емес тіпті, керек болса бүкіл дүнияға қарсы тұра алатын имани қуат сезініп жан-тәніммен:

حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ дедім.

Тағы бірде, өзімді мүлдем пақыр әрі тым мұқтаж сезінгендіктен медет сұрап тағы да әлгі аятқа жүгіндім.

Маған былай деді: "Сен, мәмлүк әрі құл болғандықтан, құлдығың арқылы Мәлик-і Кәримге сен! Және сен Оның азықтандыру дәптеріне тіркелгенсің. Ол сондай құдретті, әр көктем мен жазда ғайыптан, жоқтан және күтпеген жерден, құр топырақтан мол рызық-несібе жаратады. Бейне бір жиналмай әрдайым жаюлы жатқан дастарқан тәрізді жер жүзін жүз мәрте түрлі тағамдармен жайнатып безендіріп қояды. Тіпті, жылдар бойы және күнде үнемі ағылып келіп жатқан жеміс-жидектер рахымның тағамдары салынған ыдыстары секілді. Рәззақ-ы Рахимның үлкенді-кіші жарылқауларын көрсететін әрқайсысы бір көрме тәрізді. Міне, сен сондай бір Ғани-ы Мұтлақ, шексіз бай Аллаһтың құлысың. Кімге құл екеніңді білсең сенің ащы пақырлығың тәтті тәбетке айналады!". Мен де дәрісімді алған соң нәпсіммен бірге: "Иә, иә, дұрыс, дәл солай!" дедім.

ХАСБИ АЯТЫНЫҢ НҰРЛЫ ҮШІНШІ МӘРТЕБЕСІ.

Мен әлгі жалғыздық, ауру-сырқау, зұлымдықтардың қыспақ кесірінен дүниядан күдерімді үзіп, мені бақи әлемде, о дүнияда мәңгі бақыт күтіп тұрғанын иман арқылы білген кезімде"Қап, әттеген-ай!"дегенді қойып,"Шіркін, рахатын-ай!"дедім. Дегенмен, бұл табиғи арманым мен рухи мақсатымның және болмысымның нәтижесінің орындалуы үшін "міндетті түрде күллі жаратылыстың жүріс-тұрысы мен хал-ахуалынан хабардар, бәрін білетін, оларды тіркеп қоятын және мына кіп-кішкене тым әлсіз адамзатты өзіне дос әрі онымен сөйлесетін сондай-ақ, оған күллі жаратылыстан жоғары мәртебе сыйлаған бір Қадир-ы Мұтлақ Аллаһтың шексіз құдретімен ғана жүзеге аспақ әрі адам баласын аса жарылқауы мен мән беруі арқылы болады ғой" деп ойға шомдым. Осы екі тұрғыдағы түсініктеме яғни мұны орындайтын құдрет-күштің қаншалықты орасан зор екенін және мына сырттай қарағанда түкке тұрмайтын адам баласының аса маңыздылығы туралы иманның ашылып, айқындалуын, жүректің қанағаттануын тілеп түсініктеме сұрадым. Тағы сол аятқа жүгініп едім былай деді: " حَسْبُنَا сөзіндегі نَا жалғауына назар аудар! Сенімен бірге ол сөзді "хал" тілдерімен, "қал" тілдерімен кімдер айтатынына

қара!" деп бұйырды. Қарасам, ол сөзді тек адамдар ғана емес сансыз құстар мен құс тәрізді бүкіл ұшатындар, шыбындар мен жанжануарлар, сансыз өсімдіктер мен қыруар шөптер, саны бір Аллаһқа аян ағаштар мен миллиондаған көшет-талдар, мен секілді хал тілдерімен حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ сөзінің мағынасын білдіреді екен. Демек, олардың тіршілік етуіне толық жағдай жасап отырған бір қамқоршысы бар. Олар соны мақтап-мадақтап әрдайым дәріптейді. Ол сондай біреу; Бір-біріне ұқсас, құрамы бірдей жұмыртқалардан және өзара сәйкес сұйық тамшылардан және бір-бірінен айнымайтын дән-дәнектерден құстардың небір түрін, жануарлардың жүз мың сыныпын, өсімдіктердің жүз мың тұқымын, ағаштардың жүз мың жынысын жаңылыспай, ақаусыз, шатастырмай, ауыстырып жібермей, әдемі әрі өлшеммен, жүйелі әрі көркем түрде бір-бірінен өзгеше көз алдымызда әсіресе, көктем кезінде жылдам әрі жеңіл, көп мөлшерде ауқымды түрде жаратуда. Осылайша, өзінің құдреті мен ұлықтығын көрсетсе, енді бір жағынан өзара ұқсас әрі бәрін бірге, аралас-құралас болса да бір заңмен жарату арқылы өзінің уахдетін (жалғыздығын), әхадиятын (даралығын) көрсетуде. Мұндай керемет сансыз мұғжиза көрсеткен Рубубиятқа, басқарып жарату ісіне әрине бөтен біреудің араласуы, ортақ болуы мүмкін еместігін аңғардым. Сосын حَسْبُنَا сөзіндегі نَا жалғауының ішіндегі "әнә"-ға яғни өзіме қарадым. Қарасам, тірі жандармен бірге мені де бір тамшы судан жаратқан құдрет жаратыпты. Таңғажап түрде жасап, еститін құлақ беріп, көретін көз тағыпты. Басыма ми, кеудеме жүрек, аузыма тіл беріпті. Миыма, жүрек пен тіліме рақымның қазынасындағы бүкіл рахмани сыйлықтарды таразылап, баға беретін жүздеген сезімтал нүкте-түйсіктер орналастырған екен. Бойыма, Аллаһтың көркем есім-сипаттарының шексіз сәуле-шуақтарын ашатын, аңғаратын мыңдаған құрал-жабдықтар жаратқан, жасаған, жазған. Олар заттардың дәмін, түсін, иісін айырып толық ажырата алады.

Һәм, керемет ретпен мұнша нәзік сезім-мүшелерді, өте тамаша мағынауи сезімдер мен ішкі-сыртқы ағзаларды мына денеме орны-орнына жерлестірумен қатар мына шебер жаратылған мүше-құралдарды, тым қымбатты сезімдерді, өмірге аса қажетті, керемет мұнша қабілеттерді мына шағын денеме шексіз хикметпен орналастырған. Осылайша, нығметтердің небір түрін маған сездіріп,

қадірін білдіргісі келеді. Өзінің есімдерінің сансыз сәуле-шуақтарының түрлі көріністерін әлгі сезім-мүшелермен сезініп, рахаттана парқына баруымды қалайды. Мына түкке тұрғысыз көрінген кішкене, пақыр болмысымды - әрбір мүминнің болмысы секілді - бүкіл әлемнің үлгісі, ғаламның мұхтасар нұрлы нұсқасы, дүнияның шағын мысалы, жаратқандарының мұғжизасы, нығметтерінің барлық түріне қызығушы әрі өзек және рубубият заңдарының түйісетін орталығы, хикмет пен рахымының сыйлықтарын алушы, ырыс-несібелердің мазмұны, Субханның сөзін түсінетін саналы пенде қылып жаратқан. Сондай-ақ, ең үлкен нығмет саналатын болмысты мына денемде ұлғайтып, оны көбейту үшін "хаят" сыйлаған яғни тірілік берген. Сол хаят арқылы әлгі болмыс дейтін нығмет шәһадат әлемін толық қамтитындай ауқымы кеңейе түседі.

Һәм, адами қасиеттер берді. Сол адамгершілік арқылы әлгі болмыс нығметі мадди һәм мағынауи яғни жан мен тәнге қатысты әлемдерде қанат жайып ашылып, адами сезімдері арқылы манағы кең рухани дастарқаннан пайдалануға мүмкіндік берді. Һәм, Ислам дінімен жарылқады. Ол діннің саясында әлгі болмысым ғайып пен шәһадат әлемін қамтитындай арнасы кеңейді. Һәм, "тахқиқи" иман, шынайы сенім тарту етті. Ол иман арқылы әлгі болмысым дүния мен ақыретті қамтитындай ұлғайып кетті. Һәм, иманның ішіндегі "мағрифат", "мухаббат" сезімдерін берді. Сол мағрифат, мухаббат арқылы болмысым биіктеп өзі "мүмкинат" әлемінде тұрып "уджуд" әлеміне, Иләһи есімдер әлеміне шүкір мен мадақ айта отырып қолын созатын, сұрап тілейтін жоғары мәртебеге шығады.

Һәм, жекеше, маған арнайы түрде Құрани ілім мен Имани хикмет, даналық сыйлады. Сол арқылы көптеген жаратылыстан артық, күрделі де мазмұнды қылды. Осылайша өзінің "әхадиятына", "самәдиятына" толық айна және күлли әрі киелі рубубиятына ауқымы кең, күлли құлшылықпен жауап бере алатын зор қабілет сыйлады. Сондай-ақ, әнбиялар арқылы адамзатқа жіберілген киелі кітаптар мен парақтардың барлығы бірдей және бүкіл пайғамбарлар, әулие-асфиялар бәрі бірауыздан: Мына мендегі аманатты, өзі берген сый-кәдені яғни болмысымды, өмірімді, жанымды - ол, Құранның аятымен расталған - менен сатып аламын, дейді. Қолымда қалса босқа, пайдасыз зая болатындықтан қайтарып беру үшін сақтап өзі

сатып алғысы келеді, осы сауданың ақысына мәңгі бақыт, жәннатты тарту ететінін нақты әрі қайта-қайта уәде бергендігіне көзім әбден жетті, толық иман келтіріп түсіндім.

Осыншама сансыз хайуанат пен өсімдіктердің жүз мыңдаған түрлерін, суреттерін өзінің "Фәттах" есімімен, шектеулі де өзара ұқсас жұмыртқа мен тамшылардан, дән-тұқымдардан өте жеңіл әрі тез, керемет түрде ашатын және адам баласына жоғарыда баяндалғанындай, таңғажайып мән берген және оны өзінің рубубият істеріне негіз қылған Зат-ы Зүлжәлал уәл Икрам деген Раббым бар екенін және Ол, келесі көктемнің жаратылуы секілді оңай әрі анық түрде хаширді (қайта тірілуді) жарататынын, сөйтіп жәннатты сыйлап, мәңгі бақытқа бөлейтінін осы хасби аяттан естіп, дәріс алдым. Қолымнан келсе іспен, келмеген соң ниетпен, ойша күллі жаратылыстың атынан, олардың тілімен حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ дедім және оны өмір бақи қайталап өткім келеді.

НҰРЛЫ ХАСБИ АЯТТЫҢ ТӨРТІНШІ МӘРТЕБЕСІ:

Бірде қарттық, жалғыздық, ауру-сырқау, жеңіліс секілді жаныма бататын нәрселер ғапылдық сәтіме дәл келіп, құмартып өліп-өшкен болмысымның, тіпті болмыс атаулының жоқ болып, құрып бара жатқанын еске түсіріп уайымға салды. Сол кезде тағы да "хасби" аятқа жүгіндім. Аят былай деді: "Мағынама үңіл! Иман дүрбісімен қара!". Мен де қарап едім көргенім: Мына зәрредей болмысым сансыз болмыстың айнасы және шексіз кеңейіп қыруар болмыстарға ие болуға мүмкіндік береді және өзінен әлдеқайда қымбат, бақи, көптеген жеміс беретін хикмет сөз секілді екенін және Иләһи байланыстың арқасында бір сәт өмір сүруі мәңгі жасағандай маңызды екенін анық білдім.

Өйткені, имани сана-сезіммен мына болмысым Уажиб-ул Ужуд, Аллаһ Тағаланың пендесі, Оның өнері екенін түсінген кезде қорқынышты уайымнан, түпсіз қараңғылықтан, түрлі қоштасулардан және одан пайда болатын өкініш-қайғылардан құтылып, жаратылысқа әсіресе тіршілік иелеріне қарап және оларды жаратып жатқан істерден Аллаһтың есім-сипаттары қанша болса сонша бауырластық байланыстарды сезіп, бүкіл жақсы көрген нәрселерден уақытша айырылу болғанымен ақиқатында қауышу екенін білдім. Қалайша ауылы бір, қаласы бір немесе елі бір адамдар немесе әскери

бөлімшедегілер қызметкерлер әскербасы бір я болмаса ұстаздары бір адамдар өзара байланыс құрып өздерін бауыр, дос-жаран санайды. Мұндай байланыстары жоқ адамдар ешкімді танымаған соң жалғызсырап, қайғырып қамығатыны рас. Һәм, бір ағаштың жемістері егер санасы бар деп ойласақ, бір-бірімен бауыр, өзара дос, тығыз байланыста екенін сезінеді. Егер ағаш болмаса немесе одан үзіп алса әрбірі ағашта жеміс қанша болса сонша қоштасулар сезінер еді.

Міне, иман арқылы, сол иманның байланыс бауымен әрбір мүмин секілді менің де болмысым сансыз болмысқа ие, әрі ол қоштасу дегенді білмейді. Өзі кетсе де артында олар қалатындықтан өзі бар секілді дән риза. Сонымен қатар, - Жиырма төртінші Мектубта жан-жақты нақты дәлелденгені секілді - әрбір жандының әсіресе рух иесінің болмысы бір сөз секілді. Ол айтылады, жазылады, сосын сақталып қалады. Бірақ өзінің орнына екінші дәрежелі болмысы саналатын мәнмағынасын, түр-сипатын, бейнесін, нәтижелерін және егер ол мүбарак болған болса сауабын, ақиқатын, осы секілді көптеген болмыстарын өз орнына тастап, сосын перденің артына кіріп жасырынады. Сол секілді менің мына болмысым және әрбір жандының болмысы сыртқы болмысынан айырылғанымен, рух иесі болса рухын, әрі мағынасын әрі "ақиқатын" әрі "мысалын" әрі тұлғалық мәнісінің дүниялық нәтижелерін, ақыреттік пайда-жемістерін, сондай-ақ, түр-сипатын ес-жады секілді сақтағыш таспаларда және мәңгі бола беретін, еш бітпейтін құтыларда және әзәли ілімнің көрмелерінде және өзін тәмсіл еткен, өшпейтін қылған табиғи тәсбихаттарын амал дәптерінде, сондай-ақ, Иләһи есімдердің сәуле-шуақтары мен олардың талаптарына сәйкес қайырым-жауаптарын, айналық еткен қызметтерін Иләһи есім шеңберіне жүктеп, тағы сол секілді көзге көрінер сыртқы болмысынан әлдеқайда маңызды көптеген мағынауи болмыстарын өзі кетсе де орнына тастап, сосын барып кетеді. Мұны мен ғылмәляқин білдім.

Міне, осылайша яғни иман арқылы, иманның беретін сана-сезімі және байланыс арқылы жоғарыда аталған мәңгі бақи, мағынауи болмыстарға ие болуға болады. Егер иман болмаса әлгі барлық болмыстардан құр қалып қана қоймай өзінің сыртқы болмысы да жоқ болуға бейім құрдымға кетеді.

Бірде, көктемгі гүл-шешектердің азғана өмір сүріп лезде жоқ болатынын аяп, тіпті мұндай нәзік жаратылысқа жаным ашитын. Жоғарыда аталған имани ақиқат ол гүл-шешектердің "мағына әлемінде" дән, дәнектер екенін көрсетті. Жоғарыда баяндалғанындай, рухтан басқа осы болмыстарды жаппай нәтиже берген әрқайсысы ағаш, әрбірі бүршік тәріздес нұрлы болмысы бар деп қараған кезде жоғалтқанынан тапқаны көп, бір ғана нәрсе жоғалтса мың нәрсе табатынын білдім. Сыртқы болмыстары мүлдем құрып, жоқ болып кетпейді, тек көзден таса болады екен. Һәм, жалғаса беретін тұқымының ақиқатының жаңарған түрі, соның суреттері болып табылады. Былтыр көктемдегі жапырақ, гүл, жеміс секілді болмыстары биылғы көктемдегіге қатты ұқсайды, көшірмесі, тек салыстырмалы түрде бір айырмашылық бар. Ол айырмашылық не үшін десеңіз, осы хикмет сөздеріне, рахым сөздеріне, құдрет әріптеріне әртүрлі мағына жүктеу үшін екенін білдім. Сөйтіп"Обал-ай!"деудің орнына"Мәшаллаһ! Барекаллаһ!"дедім.

Міне, иманның сана-сезімімен, әлгі киелі байланыс арқылы "арз уә сәмауаттың" яғни жер мен көктің шебер Иесін танып, байланыстығымды біліп сезінген кезімде, көктерді жұлдыздармен, жер бетін гүл-шешектермен, тамаша жаратылыспен безендірген, осылайша әрбір өнерінде жүздеген мұғжиза көрсететін шебер Аллаһтың ғажап өнер туындысы болу, түсінген адамға қаншалықты керемет абырой, үстем мерей, қымбатты жоғары шен екенін сәл де болса сезіндім. Әсіресе, шексіз мұғжизашы Шебер Аллаһ, алып аспан мен жер дейтін қалың кітапты адам дейтін кіп-кішкене параққа сыйғызып жазса, тіпті адамды сол кітаптың тамаша мазмұны қылса, адамның мерейі тасып, абырой даңқы артып қадірлі болатынын және иманы арқылы осындай биік мәртебеге жететіні жайлы осы аяттан сабақ алдым да шын көңілден ниет етіп күллі болмыс атаулының тілдерімен, солардың атынан: حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ дедім.

НҰРЛЫ ХАСБИ АЯТТЫҢ БЕСІНШІ МӘРТЕБЕСІ:

Тағы бірде өмір қиындап тұрмыс шарттары ауырлап кетті. Тіршілік пен тұрмыс назарды өзіне аударды. Қарасам, өмірім зымырап, аяқталып барады. Тұрмыс-тіршілік те қыспаққа түсе-түсе ол да өше бастапты. Алайда, Аллаһтың "Хаий" есімі туралы баяндалған жерде "тіршіліктің маңызды уазипалары, атқарар ұлы міндеттері, зор қасиеттері мен үлкен пайдалары былай тез өшіп қалу үшін емес, керісінше бек

ұзақ жасауға лайық еді ғой!" деп, өкіне ойға беріліп, тағы да сол ұстазым болған حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ аятына жүгіндім. Аят маған былай деді:"Саған осы тіршілікті сыйлаған Зат-ы Хаий-ы Қаюмды ойлап, өмірге солай қара!"Қарасам, тіріліктің маған қатысты бір жағы болса, Зат-ы Хаий уа Мухий Аллаһқа қатысты жағы жүз екен. Маған тиесілі нәтижесі бір болса Жаратушы Иеме тиесілісі мың. Ол тұрғыдан алғанда ұзақ уақыт керек емес. Тіпті ол кезде уақыт ұғымы жоғалып, бір сәттік өмір жетіп жатыр. Бұл ақиқат Рисалей-Нұрдың көптеген жазбаларында айғақтармен дәйекті түрде түсіндірілгендіктен төменде төрт мәселе арқылы қысқаша қорытындысы баяндалмақ.

Бірінші мәселе.Тіріліктің мәнісі мен ақиқатына Хаий-ы Қайюммен қатысты жағына қарадым. Сонда көргенім; Өмірімнің мәнісі Аллаһтың есімдері дейтін құпия қазынаны ашатұғын кілттердің жинағы екенін және Иләһи есімдердің нақыштарын көрсететін жоба, карта және нұр-сәулелердің мазмұны, әлемнің терең де алып ақиқаттарына нәзік өлшем, таразы және Хаий-ы Қаюм Аллаһтың мағыналы да киелі есімдерін біліп, білдіретін, түсініп, түсіндіретін жазу, хикметке толы сөз екенін аңғардым. Тіріліктің мұндай бейнедегі ақиқаты анағұрлым қымбатты және оның бір сағаты бір өмірдей мәнді. Уақытқа тәуелсіз Зат-ы Әзәлимен байланысты жағымен оның ұзақ немесе қысқа болуы ештеңені өзгермейді.

Екінші мәселе.Тіршіліктің нағыз құқығын білгім келіп қарап едім, тіршілік етуімнің өзі Раббани бір хат екен. Ол өзін бауырларыма яғни саналы пенделерге оқытатын, Жаратқан Иесін таныстыратын кітап іспеттес. Сондай-ақ, Жаратқан Халиқтың кемелдігін жеткізіп жар салатын жарнамалық. Һәм, тіршілікті жаратып, сол арқылы Жаратушының тарту еткен көрнекі сый-кәделерді, белгі-нышандарды тағып саналы түрде безеніп, мұны күн сайын жаңартып бейне бір парадқа шыққандай саналы түрде, имандылықпен, шүкірлікпен әрі ризашылықпен Падишах-ы Бимисал, Жаратқан Аллаһтың назарына ұсыну екен. Сондай-ақ, Жаратушысына сансыз тіршілік иелерінің әдейілеп жасаған "тәхия", сыйлықтарының, шүкір ете ұсынған тәсбихат-кәделерінің мән-мағынасын түсіну, куә болу әрі куәгерлік ету екен. Сондай-ақ, хал тілдерімен немесе дыбыстап, сөзбенен немесе ғибадат арқылы Хаий-ы Қаюмның керемет рубубиятын жар салу.

Міне, тіршіліктің осындай киелі құқұқтары бар. Сол үшін көп уақыттың қажеті жоқ. Бұл, өмірдің қадірін мың есе арттырып, дәрежесін көтереді. Ол, дүниялық тіршілік құқұғынан жүз есе қастерлі екенін анық білдім. Өзіме өзім:"Сүбханаллаһ! Иман неткен қасиетті! Ол жанды нәрсе! Ол қандай нәрсені болсын тірілтіп, жандандырып жібереді екен. Оның бір сәулесінің өзі пәни тіршілікті бақиға айналдырып, жан бітіреді де үстіндегі "уақытша" деген жазуды өшіріп тастайды".

Үшінші мәселе:Тіршілік етуімнің Жаратушыма қатысты атқарар міндеттерін, мағынауи пайдаларын ойладым. Қарасам, тірішілік етуім Жаратушыма үш тұрғыдан айналық қызмет атқарады екен:

Біріншіден;Тіршілігім, өзінің әлсіз, күшсіз, пақыр әрі мұқтаждық жағымен Халиқ-ы Хаят, Аллаһтың құдрет-күшіне, Оның шексіз байлығы мен рахымына айналық қызметін атқарады.

Иә, қалай аштықтың шамасына қарай тамақтың ләззаты немесе қараңғылықтың мөлшеріне қарай жарықтың дәрежесі яки суықтың артуына қарай жылудың деңгейі анықталады. Сол секілді хаятымның яғни тіршіліктегі әлсіздігім, пақыр-мұқтаждығым арқылы әрі сол мұң-мұқтаждығымды қамтамасыз ететін және сансыз дұшпандарымды жоқ қылатын Жаратушы Иемнің шексіз құдреті мен мол рахымын тауып, дұға етіп, жалбарыну керектігін, кішірейіп, құлшылық міндетін атқару қажеттігін түсіндім.

Екіншіден;Хаятымдағы яғни тіршіліктегі азғантай ілім, ираде (қалау), сәмиғ (есту), басар (көру) секілді сезімдер арқылы Жаратушымның "күлли", шексіз сипаттарына, "шуунатына" айналық қызметін атқару екен. Иә, мен тірілімде және саналы ісәрекеттерімде білу, есту, көру, сөйлеу, қалау-ерік секілді көптеген мағыналар арқылы мынаны түсіндім: бұл ғалам менен қанша есе үлкен болса сонша дәреже Жаратушымның шексіз ілімін, "ирадесін" (қалау-еркін), сәмғ (есту), басар (көру), құдрет, хаят (тірі) секілді сын-сипаттарын және сүйіспеншілік, аяу, мейірім секілді Аллаһтың "шууынатын" түсіндім. Оған иман етіп шын жүректен растадым және мойындап өзіме тағы бір мағрифат есігін таптым.

Үшіншіден;Тіршілікте ою-нақыштары мен сәуле-шуақтары көрінетін Иләһи есімдерге айналық қызмет ету екен. Иә, мен тірілігіме, болмысыма қарағанымда одан жүздеген түрлі мұғжизалар,

таңғажайып құбылыстар, Иләһи нақыштар мен өнерге толы шеберліктер байқаймын. Сонымен қатар өзімнің аса мейірімді түрде асыралып, азықтандырылып отырғанымды көремін. Сондықтан мені жаратып, тірілік сыйлап отырған Құдрет неткен жомарт, неткен мейірімді, керемет шебер әрі аса жарылқаушы екенін әрі құдретінің шексіз екендігін иман нұрымен білдім. Және жаратылғандағы міндетім, бар болудағы мақсатым, өмір сүрудегі нәтижем не екенін яғни Аллаһты"тәсбих", "тақдис", "хамд", "шүкір", "тәкбир", "тәһлил"екенін түсіндім. Және әлемде ең қымбат нәрсе неліктен "хаят" яғни тірілік екенін және барлық нәрсе не үшін тірілікке қызмет ететінін және әркімнің өмірге, тірілікке табиғи құмарлығының хикмет-сырын және хаяттың хаяты тек иман яғни өмірдің мәнісі иман екенін анық түрде түсіндім.

Төртінші мәселе:Дүниялық өмірімнің саф ләззаты, шынайы бақыты қайда деп тағы да осы: حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ аятына жүгіндім. Қарасам, тіріліктегі кіршіксіз саф ләззат, шынайы бақыт Иманда екен яғни, мені жаратқан, өмір сыйлаған Рабб-ы Рахимның жаратқаны екенімді, Оның өнері, Оның құлы, Оның тәрбиесі мен қарауындағы пендесі екенімді және Оған әрдайым мұқтаж екенімді, ал Ол болса менің Раббым, Иләһым, әрі маған өте мейірімді, аса қамқор екенін нақты иман келтіруде екен. Нағыз бақыт осы. Бұл сондай рахат, уайымсыз ләззат, шынайы да мол бақыт, оны айтып жеткізу мүмкін емес. Және اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى نِعْمَةِ الْا۪يمَانِ (Иман нығметіне Аллаһқа сансыз шүкір!) сөзі өте орынды екенін аяттан аңғардым.

Міне, сонымен хаяттың яғни тіріліктің ақиқатын, оның құқұғын, мағынауи ләззатын баяндайтын осы төрт мәселе маған мынаны анық көрсетті: хаят яғни тірілік Зат-ы Бақи-ы Хаий-ы Қаюм Аллаһпен байланысы нығайған сайын және иман хаятқа хаят, яғни өмірдің мәнісі, оның рухы болған сайын, өмір мәңгілікке ие болып бақи жемістер бере бастайды. Әрі мерейі өсіп, мәртебесі жоғарылайтыны сонша "сәрмәдият" сәулесіне бөленеді яғни өшпес, мәңгі болмақ. Сонда өмірдің ұзақ-қысқалығының парқы болмай қалады. Мен соны түсіндім. Іштей, ойша, қиялыммен барлық хаят үшін және барлық тіршілік иелерінің атынан: حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ дедім.

НҰРЛЫ ХАСБИ АЯТЫНЫҢ АЛТЫНШЫ МӘРТЕБЕСІ:

Баршаның бір-бірімен қош айтысатын сәті қияметтен хабар беретін ақырзаман оқиғаларының арасында жүрген маған дүниядан қоштасатынымды еске салған қарттық келіп құлағыма:"Сен де бір күні дүниядан өтесің!"дегенде бойымдағы әдемілікке, сұлулыққа құштарлық сезімім мұңайып, әрдайым алдына келгеннің бәрін жалмап, тауысатын аяқталу, өлім, жоқтық дейтін нәрселерге қарсы ашуланып наразылық білдірді. Әлгі "межази" құштарлық мына өкінішті де келеңсіз жағдайға қарсы өзіне жұбаныш іздеген соң мен тағы сол манағы хасби аятқа жүгіндім.

Маған былай деді:"Мені оқы! Мағынама зер сал!". Мен де сол нұрлы аяттың расатханасына кіріп, иман дүрбісімен хасби аятының тым биік шыңдарына және имани сана дейтін микроскоппен ең ұсақ терең сырларына үңіліп қарадым. Қарасам, қалайша айналар, шыны әйнектер, жалпы бүкіл жылтырауық мөлдір нәрселер тіпті көпіршіктер көктегі Күннің сәулесін шағылыстырып, оның тым нәзік те ұсақ сан-алуан түрлі жәмалын, нұр сәулелерін "әлуан-ы сәбға" деп аталатын жеті түсінің түрлі-түрлі әсем бояуын көрсетеді және олар жаңару, құбылу, өзгеру арқылы өздерінің түрлі-түрлі қабілеттерімен әлгі жәмалды, сұлулықты әртүрлі шағылыстырады. Сан құбылып Күннің жарығын және жарықтың жеті бояуының көзге көрінбейтін нәзік әсемдіктерін көрсетеді.

Дәл сол секілді Шәмс-і Әзәл уа Әбәд Жәмил-ы Зүлжәлалдың киелі жәмалы мен шексіз көркем есімдерінің соңсыз әсемдігіне айналық етіп, оның сәуле-шуақтарын әрдайым жаңартып көрсету үшін мына дүния, тамаша жаратылыс, сүйкімді болмыс, керемет нәрселер бір тынбастан жұмыс істеп үздіксіз келіп-кетуде. Бойларындағы әсемдіктер мен жамал-сұлулықтар өздерінікі емес. Ол, көрінгісі келетін мәңгі де киелі Иләһи жәмалдың, пәк және әрдайымғы көрінуші және тамашалауға әбден лайық бір көркем сұлудың ишаралары мен белгі-нышандары, нұр-сәулелері. Бұл ақиқат қуатты дәлелдермен Рисалей-Нұрда жан-жақты баяндалған-ды. Қазір, сол айғақтардың үшеуіне қысқаша тоқталып өтеміз.

Бірінші айғақ:Мысалға, жасалған бір бұйымның әдемілігі жасау ісінің тыянақтылығын, әдемілігін көрсетеді. Ал, тыянақты істің әдемілігі болса шебердің сол өнерге қатысты қасиетінің

тамашалығын, ал қасиетінің тамашалығы болса әлгі өнерге қатысты сипатының тамаша екенін, ал сипатының тамашалығы болса қабілетінің тамашалығын, ал қабілетінің тамашалығы болса өзінің яғни рухының тамашалығын анық әрі нақты түрде көрсетеді.

Дәл сол секілді, мына әлемдегі әсем табиғат, тамаша жаратылыс, керемет болмыс, олардағы әсемдік, жәмал, сұлулық, керемет әдемілік жаппай Шебер Аллаһтың істерінің өте тамаша, аса тыянақты, көркем екенін көрсетіп, куәлік етеді. Ал, ісінің керемет тамаша болуы сол істердің қайнар көзі Иләһи есімдердің әсемдігін, жәмалын көрсетіп шәксіз куәлік етеді. Ал, есімдердің әсемдігі болса сол есімдердің бұлағы болып табылатын киелі сипаттарының әсемдігіне, жәмалына нақты куәлік етеді. Ал, сипаттардың әсем, жәмалы болса сол сипаттардың бұлағы"шуунат-ы затияның"әсем-жәмал екенін көрсетіп, соған бұлтартпас куәлік етеді. Ал,"шуунат-ы затияның"әсемдігі болса "фаил" яғни жасаушы, "мүсемма" яғни есімнің иесі, "мәусуф" яғни сипатталушы Аллаһтың әсемдігін, жәмалын, киелі кемелдігін және ақиқатының шексіз кереметтігін анық көрсетіп, нақты түрде куәлік етеді. Демек, Сани-ы Зүлжәмалдың Зат-ы Ақдесіне яғни шексіз киелілігіне лайық шексіз әсем көркемдігі, өзіне тән тамаша жәмалы бар. Оның кереметтігі сонша, бір ғана ұшқын сәулесі болмыс атаулыны жаппай безендіріп құлпыртып жібереді. Және сондай мұқаддас, киелі де құрметті әсемдікке ие, оның бір ұшқыны ғаламды бастан аяқ көркейтіп, нұрландырып жібереді. Иә, жасалған нәрсе іс-қимылсыз болмайтыны секілді, іс-қимылдың да "файлсыз" яғни іскерсіз, жасаушысыз болуы мүмкін емес. Есімдер "мүсеммасыз" яғни иесіз әсте болмайтыны секілді сипаттар да "мәусуфсыз" яғни сол сипаттың иесінің болмауы әсте мүмкін емес.

Сонымен, бір өнердің не бір заттың болмысы міндетті түрде сол затты жасаған істі көрсетеді. Ал, іс болса "фаилының" яғни істегеннің лақабын және оны нәтиже берген есім-сипатын көрсетеді. Олай болса, міндетті түрде бір заттың кемелдігі, жәмал-әсемдігі істің кемелдігін, жәмалын, ал істің жәмалы, кемелдігі болса есімінің тамашалығын, ол да сипатының және ұстасының және ақиқатының кемелдігін, жәмалын анық әрі нақты көрсетеді.

Дәл сол секілді мына жаратылыс пердесінің артында әрдайым болып жатқан құбылыс пен қызу істің "фаилсыз" яғни өздігінен, ешбір жасаушысыз болуы әсте мүмкін емес. Сол секілді мына жаратылыстың үстінде жалт-жұлт етіп сәуле-нақыштары көзге

көрініп тұрған есімдердің де "мүсеммасыз" яғни сол есімнің иесісіз болуы ешбір тұрғыдан мүмкін емес. Көзбен көргендей апанық сезіліп тұрған құдрет, ираде (қалау) секілді сипаттардың да "мәусуфсыз" яғни сол сипаттардың иесінің болмауы мүмкін емес. Сондықтан мына әлемдегі болмыс атаулы, күллі жаратылыс Иләһи өнер туындылары, шебер жасалған нәрселер өздерінің сансыз болмыстары арқылы өздерін жаратқан Халиқ, Фаил, Сани Аллаһтың істері екенін, Оның рас және есімдерінің хақ екенін, сипаттарының көркемдігін, "зати шуунатының" әсемдігін, Зат-ы Ақдестің сөзсіз бар екенін нақты түрде бұлтартпай дәлелдейді. Сонымен қатар, ол жаратылыстың бәрінде байқалатын сан-алуан кемелдік, түрлі жәмал және сан-түрлі әсемдіктер Сани-ы Зүлжәлалдың өзіне ғана тән әрі лайық, Оның "уажиб уа қудси" сипаттарына сәйкес шексіз кемелдігі, шексіз жәмалы, ақыл жетпейтін сұлу, көркемдігі бар екенін анық көрсетіп, нақты куәлік етеді.

Екінші айғақтың бес нүктесі бар:

Бірінші Нүкте:Мешрептері, меслектері әртүрлі яғни ұстанған жолдары бір-бірінен өзгеше, мүлдем ұқсамайтын әһл-і ақиқаттың көсемдері, сезіп және көрген-білгендеріне сүйене отырып бір ауыздан, ұйымдаса иман келтіріп былай деп шешкен: "Күллі болмыстағы әсемдік пен жәмал, керемет сұлулық Зат-ы Уажиб-ул Ужуд Аллаһтың "мұқаддес", киелі әсемдігі мен жәмалының көмескі ұшқындары, оның сәуле-шуақтары және көп перделерден өтіп келген шұғылалары!".

Екінші Нүкте:Мына әсем әлемдегі жаратылыс топ-топ болып, аялдамай келіп-кетуде, көзден таса болуда. Дегенмен, ол айна тәрізді болмыстардың үстінде жалт-жұлт етіп өзін жарқын түрде көрсетіп тұрған киелі де еш өзгермейтін әсемдік бар. Ол әсерін әрдайым жалғастыруда. Демек, бұл оқиға нақты түрде жаратылыстағы әсемдіктер әлгі сұлулардың меншігі, заты емес. Олар айна, олар сұлулықтардың иесі әсте бола алмайды. Негізінде ол, Күннің әсем нұр-шуақтары су бетіндегі көпіршіктерден шағылысып көрінетіні секілді, олар да бір "сәрмәди" жәмалдың, мәңгі өшпес бір сұлудың нұр-сәулелері.

Үшінші Нүкте:Нұр әлбетте нұрдан келеді; болмыс міндетті түрде бар біреудің ісі; жарылқау болса ол да жомарттықтан шығады; жомарттық та молшылықтан пайда болады; тәлім беру ілімнен келеді.

Бұл ақиқат. Сол сияқты әсем жаратылыс бір әсемнен, сұлулық бір сұлудан, жәмал жәмил біреудің ісі; басқаша болуы әсте мүмкін емес. Енді, осы ақиқатқа сүйене отырып мынаған сену керек:

Мына әлемдегі көзге көрініп тұрған әсемдік пен сұлулықтар шексіз сұлудан келуде. Мына құбылмалы, әрдайым жаңарып отыратын ғалам, жаппай айналық қызметін атқарады. Олар өз тілдерімен сол киелі әсем-сұлудың жәмалын сипаттап, "тағриф" қылады, оның көркемдігінен хабар беріп таныстырады.

Төртінші Нүкте:Қалайша, дене рухтың арқасында тұр, тіршілігі соған байланысты. Сөз мағынаға сүйеніп, соның арқасында сөз болып, соған қарай тереңдеп нұрланбақ. Бейне-суреттер ақиқатқа негізделіп, сол арқылы маңызды болмақ. Дәл солай, көзге көрінетін мына заттық әлем, мына обьетивтік дүние, жалпы денелер сөздер немесе бейне-суреттер секілді. Олар, ғайып әлемінің пердесінің артындағы Иләһи есімдерге негізделген, солар арқылы тірі, соның саясында бар, сол үшін өмір сүреді, сол үшін тамаша. Барлық заттық пішіндегі көзге көрінетін сұлулықтар мен әсемдіктер өздеріндегі ақиқаттардың, мағыналардың мағынауи әсемдіктен бастау алады. Олардағы ақиқат болса Аллаһтың көркем есім-сипаттарынан нұр-фейз алады, олардың белгілі бір мағынадағы ұшқындары, нұр-сәулелері. Бұл ақиқат Рисалей-Нұрда нақты айғақтармен дәлелденген. Демек, мына әлемдегі әсемдіктердің барлық түрі жаппай ғайып әлемінің артында шағылысып, барлығын бар қылып тұрған, кемшіліктен пәк, материядан ада Иләһи бір жәмалдың есім сипаттары арқылы болатын шағылыс сәулелері, соның ишара-белгілері. Бірақ қалайша, Уажибул Ужудтың Зат-ы Ақдесі яғни болмысы өзгеге еш ұқсамайды, сипаттары да жаратылғандардың сипаттарынан мүлдем басқа, шексіз дәреже асқақ. Дәл солай да, Оның "құдси" жәмалы, көркем сұлулығы да "мүмкинат" пен жаратылғандардың сұлулықтарына еш ұқсамайды, шексіз дәреже жоғары, әлдеқайда асқақ.

Иә, ұлан-ғайыр жәннаттың бүкіл әсем-сұлулығы Оның бір ғана сәулесі болып табылатын және өзінің "сәрмәди" жәмалын бір сағат тамашалау жәннатта жүрген жандарға тіпті, жәннатты ұмытқызып жіберетін дәрежеде Иләһи мәңгі әсемдіктің әлбетте ұқсасы, теңі, серігі болуы мүмкін емес. Өздеріңе мәлім, әрнәрсенің әсем-сұлулығы өзіне тән әрі мыңдаған түрі болмақ. Түрлерінің көп болатыны секілді

әсем-сұлулығы да сан-алуан әртүрлі болмақ. Мысалға, көзге тамаша әсемдік, құлаққа естілген әсемдіктен басқа болмақ. Ақылға хош ақиқаттың әсемдігі тілмен сезінетін тағамның әдемілігінен өзгеше болмақ. Сол секілді қалб (көңіл), рух тағы сол секілді ішкі-сыртқы сезімдерге ұнайтын әсемдіктердің өзгеше болуы сияқты әртүрлі болмақ.

Мәселен, иманның кемелдігі, ақиқаттың көркемдігі, нұрдың кереметі, гүлдің әдемілігі, рухтың сұлулығы, мейірімнің тамашалығы, суреттің көркемдігі, қамқорлықтың әсемдігі, әділдіктің тамашалығы, хикметтің әдемілігі түрлі-түрлі болатыны секілді Жәмил-і Зүлжәлалдың шексіз тамаша көркем есімдерінің әсемдігі де әртүрлі болатындықтан болмыстағы әсемдіктер де әртүрлі болып келеді.

Егер сен, Жәмил-і Зүлжәлалдың көркем есімдерінің әсемдіктерін болмыс атаулы айналардан бір ғана сәулесін көргің келсе жер жүзін кішкене бау-бақша секілді елестетіп, ауқымды назармен, қалб көзімен қара! Әрі біліп қой! "Рахманият", "Рахимият", "Хакимият", "Адилият" сынды ұғымдар Аллаһ Тағаланың есім-сипаттарын толық суреттемейді. Олар тек ұлық есімдерін, істерін меңзеп, сипат пен "шуунатына" ишара қылады.

Енді сен, әу баста адамзаттың сосын жан-жануарлардың өте жүйелі түрде ғайып пердесінің артынан беріліп жатқан ризықнесібелерін ойла! Сонда, Иләһи "Рахманияттың" жәмалын біршама көресің. Сондай-ақ, барлық төл-нәрестелердің таңғажайып түрде тлоық қамтамасыз етіліп, қоректенуіне, олардың дәл мұрнының ұшына, анасының кеудесіне орналастырылған іші тәтті, таптаза абыл-кәусар сүтке толы екі торсықты ойла! Сонда, Раббани "Рахимияттың" керемет жәмалына куә боласың. Енді, бүкіл әлемді барлық түрлерімен бірге хикмет толы қалың кітапқа ұқсатқан және әрбір әрпі жүз сөзге татитын, әрбір сөзі жүздеген жол мағына беретін, әрбір жолы мыңдаған бабқа тең, әрбір бабы мыңдаған кішкене кітапқа пара-пар құнды кітап тәрізді ғажайып бейнеде жаратқан Иләһи "хакимяттың" әсемдігіне яғни Аллаһтың шексіз хикметіне, теңдесіз жәмалына назар аудар!

Сондай-ақ, күллі ғаламды ішіндегілермен бірге барлығын таразыға тартқандай дәл өлшеммен және үлкенді-кіші денелерді өзара тепетеңдігін сақтай отырып басқарып отырған және әсемдіктің ең негізі саналатын үйлесімділік сыйлап, әрнәрсені ең сұлу түрде жаратқан

және әрбір жандының тіршілік етуіне қолайлы жағдай жасап, құқығын сақтап отырған және залымдарға жол бермей, жазалап тізгіндеп тұрған әділеттің айбынды әсемдігіне қара! Зерделе!

Һәм, адамның өткен өмірбаяны бидайдай кіп-кішкене жадында сақталатынына және әрбір өсімдік пен ағаштың енді болатын екінші тіршілігінің бағдарламасы оның дәнегіне жазылып қойылатынына және әрбір жандының қауіпсіздігіне қажетті сезім-мүшелеріне, ағзақұралдарына - мысалға - бал арасының қанатына, улы инесіне, тікенді шөптердің кішкене найзаларына, дәндердің қатты қабықтарына қара! Сонда, Раббани"хафийзият" пен "хаафизияттың"әдемі жәмалын көресің!

Һәм, жер жүзіндегі берекелі дастарқанда "мұтлақ Кәрім" Рахман-ы Рахимның өз қонақтарына рахымымен дайындаған шексіз небір тағамдардың түрлі-түрлі хош иістеріне, сан-алуан түстеріне және әртүрлі дәмдеріне және әрбір жандының зауқы мен көңілін көншітіп, риза қылатын, әрі қолдануға ыңғайлы ағза мүшелеріне назар сал! Сонда Раббани "икрам" мен "кәрімнің" яғни асқан жомарттықтың тамаша үлгісін, шырын жәмалын, керемет хош әсемдігін көресің. Һәм, Аллаһ Тағаланың"Фәттах", "Мусаууир"есімдерінің әсерімен әу баста адамзат болып бүкіл хайуандардың бір судан яғни аталық ұрықтан ашылған сүйкімді бейне-суреттеріне және көктемгі гүлшешектердің дән-тұқымдардан ашылатын тартымды әсем түрлеріне қара! Сонда Аллаһтың"фәттахиятын", "мусаууирлігін"яғни әрнәсені ашып, бейне сыйлаушы, әрнәрсеге сурет беріп пішіндеуші екенін көріп таңғажайып жәмалына тағы да куә бір бол!..

Сонымен, жоғарыда аталған мысалдарға салыстырса, Аллаһтың көркем есімдерінің әрқайсысының өзіне тән "құдси" жәмалы, киелі әсемдігі бар. Оның бір ғана сәулесі бүкіл әлемді, сансыз түрлерді безендіріп құлпыртып жібереді. Бір тал гүлдің бойынан Иләһи есімнің жәмалын, нұр сәулесін көргенің секілді көктем де бір гүл секілді... жәннат ол да көзге көріне қоймаған бір гүл іспеттес. Көктемді толығымен, жан-жақты қарай алсаң және жәннатты да иман көзімен көре алсаң "Сәрмәди" жәмалдың қаншалықты ұлық екенін білесің. Мұндай әсем жәмалға иманның әсемдігімен, құлшылықтың жәмалымен жауап берсең өте тамаша жаратылыс болғаның. Егер, ол жәмалға адасушылық, күпірлік дейтін болымсыз қылықпен және

қасарысу, бас көтеру дейтін жағымсыз қылықпен жауап берсең ең жаман жаратылыс болып бүкіл әсем жаратылыстың мағынауи жиіркенішін оятқан боласың.

Бесінші Нүкте.Мысалға, айталық жүздеген өнерді меңгеріп, он саусағынан өнер тамған шебер әрі кәміл әрі жәмал иесі біреу бар. Әрбір көркем өнерші өзін көрсеткісі келетіні, әр шебер өзін қадірлегенді қалайтыны, әрбір кемелдік өзін жарнамалағысы келетіні, әрбір жәмал (сұлу) өзін көрсеткісі келетіні секілді, Ол дағы әлгі қағидаға байланысты бүкіл өнерін паш етіп, шеберлігін, кемелдігін, құпия қасиеттерін ортаға шығаратын, әлемге жария ететін, жанжақты жарнамалайтын таңғажайып бір сарай салыпты. Әлгі зәулім сарайды кім көрсе дереу оның ұстасының, иесінің өнеріне тәнті болып, кемеңгер кемел екенін аңғарып, оның қасиеттілігіне көзбен көргендей иланып еріксіз мойындайды екен. Көрермендер іштей былай дейді екен:"Ұста жан-жақты көркем әрі шебер болмаса мұндай барлық тұрғыдан тамаша ғимараттың иесі, теңдессіз сәулетшісі бола алмайды. Мына сарай бейне бір оның мағынауи көркем қасиеттері мен кемелдіктерінің заттық көрінісі!".Дәл сол секілді, мына әлем дейтін ғажап көрменің, керемет зәулім сарайдың әсем сұлулығын көрген жан, егер ақыл есі дұрыс, жүрегі таза болса, әлбетте мына әлем сарайының бір айна екенін, бұл біреудің жәмалын, кәмалын көрсету үшін безендірілгенін аңғарады. Иә, мына керемет әлем-сарайға тең келер ұқсас әлем жоқ, сол әлемнен көшіріп алынған дейтіндей. Әлбетте, ол шебер Ұстаның өзіне тән, басқа да жоқ әсемсұлу көркем сипаттары бар. Әлем сол әсемдіктен туындаған, соған сәйкес жасалған, Соның киелі көркем әдемілігін көрсету үшін жаралған, Оның керемет әсемдіктерін білдіру үшін жазылған бір кітап.

Үшінші айғақ. Мұның үш нүктесі бар:

Бірінші Нүкте:"Отыз екінші Сөздің Үшінші тарауында" өте тамаша баяндалып, қуатты дәлелдермен анықталған ақиқат. Егжейтегжейлі жақтарын сол жерге сілтеп қазір қысқа ишарамен көрсетуге тырысамыз.

Мына әсем жаратылысқа әсіресе хайуанат пен өсімдік әлеміне қарасақ, көретініміз; ерік пен қалауды көрсететін және ілім мен хикметті білдіретін әрдайымғы безендіру, көркемдеу және кездейсоқ болуы әсте мүмкін емес реттеу, әдемілеу ісі үкім жүргізіп тұр. Сондайақ,

өз өнерін ұнатқызу, оған назар аударту және жаратқандарын, көрермендерін риза қылу үшін барлық нәрседе өте нәзік те күрделі өнер, терең хикмет, керемет әсемдік, мейірімді түрде реттеу, әдемі жағдай көрініп тұр. Біз бұдан анық түрде өзін саналы пенделеріне білдіргісі, таныстырғысы келетін ғайып пердесінің артында шебер Біреудің бар екенін түсінеміз. Ол әрбір өнері арқылы өзінің шексіз шеберлігін, теңдесіз кемелдігін паш етіп осылайша өзін сүюіп жақсы көруді, мақтап-мадақтауды қалайды. Һәм, саналы пенделерін өзіне дән риза, қарыздар әрі бақытты әрі өзіне адал дос қылу үшін кездейсоқ болуы әсте мүмкін емес және күтпеген жерден тәтті нығметтердің сан-алуан түрін тарту етіп, жарылқап отыр.

Һәм, аса қамқорлық пен мол мейірімді сездіретін мағынауи әрі жомарттықпен мәміле жасап отырғаны байқалады және өзін таныстыру, хал тілімен және достық құрғандай сұқбат, сөйлесу және дұғаларға рахымшылықпен жауап беру ісі көрінеді. Демек, бұл күндей анық "өзін таныстыру", "өзін жақсы көргізу" құбылысы артында көрініп, байқалып тұрған рахаттандыру, ләззат беру, нығметке бөлеу дейтін жарылқау ісі болса өте күшті "мейірімділік жасасам", қуатты түрдегі "қамқорлық қылсам" деген қалаудан туындаған. Ал, мұндай мейірімділік пен қамқорлық жасасам деген күшті қалау болса ешбір тұрғыда ешнәрсеге мұқтаж емес Мустағни-ы Мұтлақта болуы заңдылық. Өйткені Сол ғана лайық, әлбетте оған шүбә жоқ.

Бұл, өзін айналардан көруді, көрсетуді қалайтын және өзі де көрінгісі, білінгісі келетін және бұл оның зор талабы, мұны қалау оның ақиқатының шарты. Бұл бізге шексіз әрі теңдессіз жәмалдың және әзәли, әсте аяқталмайтын әсемдіктің, көркемнің бар екендігінің дәлелі. Ондай жәмал өзін сан-алуан айналардан көруді, көрсетуді қалағандықтан өзі мейірім мен қамқорлыққа бүрінген, сосын саналылар айнасына "инғам", "ихсан" боп көрінеді яғни нығмет беру, жарылқау боп көрініс табады, сосын "тахаббуб уә тағарруф" яғни өзін таныстыру, білдіру жағдайына енеді. Сосын өнерін безендіру, құлпыртып әдемі қылу дейтін нұрын шашқан.

Екінші Нүкте:Адам бойында, әсіресе жоғарғы мәртебелі ерекше тұлғаларда, ұстанған жолдары әртүрлі болса дағы жаппай бәрінде жойқын сезім яғни "ләһути ғашықтық", Раббани махаббат, Руханиятқа деген ерекше сүйіспеншілік, қуатты сезімдер бар. Бұл, анық түрде теңдесіз жәмалдың бар екенін білдіріп, оған куәлік етеді.

Иә, ондай жойқын сезім сондай жәмалға тән болмақ және ондай жәмалдың болуын керек етеді және ондай ғашықтық сондай әсемдікті, сұлулықты қажет етеді. Тіпті, болмыс атаулыдағы хал тілдерімен я кәдуілгі тілдерімен жасалған барлық мадақ-мақтаулар әлгі әзәли жәмалмен байланысты, соған арналады, ақырында солай қарай кетеді. Тіпті, Шәмс-і Тәбризи сынды кейбір ғашықтардың назарында әлемдегі барлық"инджизап", "джазбә", "джазибе"деп аталатын адамды өзіне еріксіз тартып әкететін ақиқаттар, құштарлық сезімдер және өзіне ынтық қылатын нәрселер, "әзәли уә әбәди" тартымды бір ақиқатты меңзеп, соны ишара қылып, соның белгі-нышандары. Алып денелерді, жалпы болмыс атаулыны шыр көбелек айналдырып жоғары көтеріп, би билеткендей тартымды әрекет еткізген және айнала қозғалысқа ендірген тартымды ақиқаттың киелі жәмалының жойқын көрінісі ғой, жаратылыс оның алдында ғашық жандардай және белгілі бір міндет жүктелгендей әсер алып, мойынсұна жауап беруде.

Үшінші Нүкте:Ақиқатты терең зерттеушілердің барлығы бір ауыздан мойындағанындай,"Ужуд - хаир-ы махз; адем - шерр-і махз"болып табылады, яғни болмыс, бар болу өте тамаша әрі нағыз жақсы нәрсе, ол бір нұр. Ал, жоқ болу ең жаман нәрсе, ол бір қараңғылық. Күллі қайырлы істер, жақсылықтар, әсемдіктер, ләззаттар - зерттеу нәтижесінде - бір әрекеттен, бар нәрседен, бір іс жасалған соң пайда болатыны, ал барлық жамандықтар, шер-бәлелер, қиыншылықтар - тіпті күнәлар да - адемнен яғни әрекетсіздіктен, болымсыздықтан, бір істің болмай қалуынан, жоқтықтан пайда болатыны ақыл иелері мен жүрегі таза жандардың ірі тұлғалары тарапынан бірлесе расталған мәселе.

Егер мұндай бір сауал болса:Барлық әсемдіктің бұлағы "ужуд" яғни болмыс, бір әрекет, бір іс дедіңіз. Алайда "ужудтан" күпірлік те шығады емес пе, әрі нәпсінің менмендігі сол "ужуд" арқылы болмай ма?

Жауабы:Жалпы күпірлік дегеніміз, иман ақиқаттарын қабылдамау жоққа шығару, сенбеу болғандықтан оның да негізінде "адем" жатыр яғни тегінде әрекетсіздік, болымсыздық, жоқтық жатады. Менмендіктің болмысына келсек, ол да орынсыз иеленуден, өзінің айна екенін білмеуден және қиялдағыны анық ақиқат деп ойлаудан туындайды. Олай болса, ол (менмендік) "ужуд" (болмыс, бар болу) жамылғысын киіп алған "адем" яғни жоқтық.

Сонымен барлық жақсылық пен әсемдіктің бұлағы "ужуд" екен, ал күллі жамандықтардың бұлағы "адем" екен. Олай болса әлбетте "ужудтың" ең қуаттысы, дәрежесі ең жоғарысы және ең жарқыны және "адемнен" яғни жоқтықтан, жоқ болудан ең алысы "уәжіп" болмыс, "әзәли уә әбәди" яғни бастауы мен соңы жоқ болмыс. Мұндай болмыс, ондай бар болу өте қуатты, дәрежесі жоғары, тым жарқын, еш кемшіліксіз жәмал талап етеді, тіпті сондай жәмалды білдіреді, тіпті сондай жәмалдың өзі болмақ. Күнге ауқымы кең, барлық жақты қамтитын жарық керек болғаны секілді Уажиб-ул Ужудқа да яғни болмысы шарт, уәжіб болған Аллаһқада мәңгі бақи жәмал керек, сол арқылы әлемге жарық беріп тұр.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى نِعْمَةِ الْا۪يمَانِ ٭ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَٓا اِنْ نَس۪ينَٓا اَوْ اَخْطَاْنَا

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَل۪يمُ الْحَك۪يمُ

ЕСКЕРТУ:Нұрлы хасби аяттың мертебелерінің тоғызы жазылу керек еді, бірақ кейбір себептерге байланысты әзірге үш мәртебесі кейінге қалдырылды.

ТҮСІНІКТЕМЕ:Рисалей-Нұр Құрани әрі Құраннан шыққан айғақтарға толы тәпсір болғандықтан Құранның өте күрделі, хикмет толы, әрі аса қажетті әрі жалықтырмайтын қасиеті Рисалей-Нұрға жұқса керек және солай болуы қажет, хикметті тіпті бір мағынада шарт деуге болар. Сондықтан, пайдасы мол қайталанулар жиі кездеседі. Һәм, Рисалей-Нұр тілді жалықтырмайтын, керісінше қайталанған сайын ләззат пен зауық беретін тәухид сөзі"Лә иләһә иллаллаһтың"дәлелдері, айғақтары болғандықтан мәжбүри қайталануы кемшілік боп саналмайды, ол адамды жалықтырмайды, жалықтырмауы тиіс.

* * * * *

اَلْبَابُ الْخَامِسُ

ف۪ى مَرَاتِبِ (حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَك۪يلُ) وَ هُوَ خَمْسُ نُكَتٍ

اَلنُّكْتَةُ الْاُولٰى:

فَهٰذَا الْكَلَامُ دَوَاءٌ مُجَرَّبٌ لِمَرَضِ الْعَجْزِ الْبَشَرِىِّ وَ سَقَمِ الْفَقْرِ الْاِنْسَانِىِّ ٠ حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَك۪يلُ اِذْ هُوَ الْمُوجِدُ الْمَوْجُودُ الْبَاق۪ى فَلَا بَاْسَ بِزَوَالِ الْمَوْجُودَاتِ لِدَوَامِ الْوُجُودِ الْمَحْبُوبِ بِبَقَاءِ مُوجِدِهِ الْوَاجِبِ الْوُجُودِ وَ هُوَ الصَّانِعُ الْفَاطِرُ الْبَاق۪ى فَلَا حُزْنَ عَلٰى زَوَالِ الْمَصْنُوعِ لِبَقَاءِ مَدَارِ الْمَحَبَّةِ ف۪ى صَانِعِه۪ وَ هُوَ الْمَلِكُ الْمَالِكُ الْبَاق۪ى ٠ فَلَا تَاَسُّفَ عَلٰى زَوَالِ الْمُلْكِ الْمُتَجَدِّدِ ف۪ى زَوَالٍ وَ ذَهَابٍ ٠ وَ هُوَ الشَّاهِدُ الْعَالِمُ الْبَاق۪ى فَلَا تَحَسُّرَ عَلٰى غَيْبُوبَةِ الْمَحْبُوبَاتِ مِنَ الدُّنْيَا لِبَقَائِهَا ف۪ى دَائِرَةِ عِلْمِ شَاهِدِهَا وَ ف۪ى نَظَرِه۪ ٠ وَ هُوَ الصَّاحِبُ الْفَاطِرُ الْبَاق۪ى فَلَا كَدَرَ عَلٰى زَوَالِ الْمُسْتَحْسَنَاتِ لِدَوَامِ مَنْشَاءِ مَحَاسِنِهَا ف۪ى اَسْمَاءِ فَاطِرِهَا ٠ وَ هُوَ الْوَارِثُ الْبَاعِثُ الْبَاق۪ى فَلَا تَلَهُّفَ عَلٰى فِرَاقِ الْاَحْبَابِ لِبَقَاءِ مَنْ يَرِثُهُمْ وَ يَبْعَثُهُمْ وَ هُوَ الْجَم۪يلُ الْجَل۪يلُ الْبَاق۪ى فَلَا تَحَزُّنَ عَلٰى زَوَالِ الْجَم۪يلَاتِ الَّت۪ى هِىَ مَرَايَا لِلْاَسْمَاءِ الْجَم۪يلَاتِ لِبَقَاءِ الْاَسْمَاءِ بِجَمَالِهَا بَعْدَ زَوَالِ الْمَرَايَا ٠ وَ هُوَ الْمَعْبُودُ الْمَحْبُوبُ الْبَاق۪ى فَلَا تَاَلُّمَ مِنْ زَوَالِ الْمَحْبُوبَاتِ الْمَجَازِيَّةِ لِبَقَاءِ الْمَحْبُوبِ الْحَق۪يقِىِّ ٠ وَ هُوَ الرَّحْمٰنُ الرَّح۪يمُ الْوَدُودُ الرَّؤُفُ الْبَاق۪ى فَلَا غَمَّ وَ لَا مَاْيُوسِيَّةَ وَ لَا اَهَمِّيَّةَ مِنْ زَوَالِ الْمُنْعِم۪ينَ الْمُشْفِق۪ينَ الظَّاهِر۪ينَ لِبَقَاءِ مَنْ وَسِعَتْ رَحْمَتُهُ وَ شَفْقَتُهُ كُلَّ شَىْءٍ ٠ وَ هُوَ الْجَم۪يلُ اللَّط۪يفُ الْعَطُوفُ الْبَاق۪ى فَلَا حِرْقَةَ وَ لَا عِبْرَةَ بِزَوَالِ اللَّط۪يفَاتِ الْمُشْفِقَاتِ لِبَقَاءِ مَنْ يَقُومُ مَقَامَ كُلِّهَا وَ لَا يَقُومُ الْكُلُّ مَقَامَ تَجَلٍّ وَاحِدٍ مِنْ تَجَلِّيَاتِه۪ فَبَقَائُهُ بِهٰذِهِ الْاَوْصَافِ يَقُومُ مَقَامَ كُلِّ

مَا فَنٰى وَ زَالَ مِنْ اَنْوَاعِ مَحْبُوبَاتِ كُلِّ اَحَدٍ مِنَ الدُّنْيَا حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَك۪يلُ

نَعَمْحَسْب۪ى مِنْبَقَاءِالدُّنْيَاوَمَاف۪يهَابَقَاءُمَالِكِهَاوَصَانِعِهَاوَفَاطِرِهَا

اَلنُّكْتَةُالثَّانِيَةُ:

حَسْب۪ى مِنَ الْبَقَاءِ اَنَّ اللّٰهَ هُوَ اِلٰهِىَ الْبَاق۪ى وَ خَالِقِىَ الْبَاق۪ى وَ مُوجِدِىَ الْبَاق۪ى وَ فَاطِرِىَ الْبَاق۪ى وَ مَالِكِىَ الْبَاق۪ى وَ شَاهِدِىَ الْبَاق۪ى وَ مَعْبُودِىَ الْبَاق۪ى وَ بَاعِثِىَ الْبَاق۪ى فَلَا بَاْسَ وَ لَا حُزْنَ وَ لَا تَأَسُّفَ وَ لَا تَحَسُّرَ عَلٰى زَوَالِ وُجُود۪ى لِبَقَاءِ مُوجِد۪ى وَ ا۪يجَادِه۪ بِاَسْمَائِه۪ وَ مَا ف۪ى شَخْص۪ى مِنْ صِفَةٍ اِلَّا وَ هِىَ مِنْ شُعَاعِ اِسْمٍ مِنْ اَسْمَائِهِ الْبَاقِيَةِ فَزَوَالُ تِلْكَ الصِّفَةِ وَ فَنَائُهَا لَيْسَ اِعْدَامًا لَهَا لِاَنَّهَا مَوْجُودَةٌ ف۪ى دَائِرَةِ الْعِلْمِ وَ بَاقِيَةٌ وَ مَشْهُودَةٌ لِخَالِقِهَا ٠ وَ كَذَا حَسْب۪ى مِنَ الْبَقَاءِ وَ لَذَّتِه۪ عِلْم۪ى وَ اِذْعَان۪ى وَ شُعُور۪ى وَ ا۪يمَان۪ى بِاَنَّهُ اِلٰهِىَ الْبَاقِى الْمُتَمَثِّلُ شُعَاعُ اِسْمِهِ الْبَاق۪ى ف۪ى مِرْاٰةِ مَا هِيَّت۪ى وَ مَا حَق۪يقَةُ مَا هِيَّت۪ى اِلَّا ظِلٌّ لِذٰلِكَ الْاِسْمِ فَبِسِرِّ تَمَثُّلِه۪ ف۪ى مِرْاٰةِ حَق۪يقَت۪ى صَارَتْ نَفْسُ حَق۪يقَت۪ى مَحْبُوبَةً لَا لِذَاتِهَا بَلْ بِسِرِّ مَا ف۪يهَا وَ بَقَاءُ مَا تَمَثَّلَ ف۪يهَا اَنْوَاعُ بَقَاءٍ لَهَا

اَلنُّكْتَةُ الثَّالِثَةُ:

حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَك۪يلُ: اِذْ هُوَ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذ۪ى مَا هٰذِهِ الْمَوْجُودَاتُ السَّيَّالَةُ اِلَّا مَظَاهِرَ لِتَجَدُّدِ تَجَلِّيَاتِ ا۪يجَادِه۪ وَ وُجُودِه۪ بِه۪ وَ بِالْاِنْتِسَابِ اِلَيْهِ وَ بِمَعْرِفَتِه۪ اَنْوَارُ الْوُجُودِ بِلَا حَدٍّ وَ بِدُونِه۪ ظُلُمَاتُ

الْعَدَمَاتِ وَ اٰلَامُ الْفِرَاقَاتِ الْغَيْرِ الْمَحْدُودَاتِ وَ مَا هٰذِهِ الْمَوْجُودَاتُ السَّيَّالَةُ اِلَّا وَ هِىَ مَرَايَا وَ هِىَ مُتَجَدِّدَةٌ بِتَبَدُّلِ التَّعَيُّنَاتِ الْاِعْتِبَارِيَّةِ ف۪ى فَنَائِهَا وَ زَوَالِهَا وَ بَقَائِهَا بِسِتَّةِ وُجُوهٍ .

اَلْاَوَّلُ: بَقَاءُ مَعَان۪يهَا الْجَم۪يلَةِ وَ هُوِيَّاتِهَا الْمِثَالِيَّةِ .

وَ الثَّان۪ى: بَقَاءُ صُوَرِهَا فِى الْاَلْوَاحِ الْمِثَالِيَّةِ .

وَالثَّالِثُ: بَقَاءُ ثَمَرَاتِهَا الْاُخْرَوِيَّةِ .

وَ الرَّابِعُ: بَقَاءُ تَسْب۪يحَاتِهَا الرَّبَّانِيَّةِ الْمُتَمَثِّلَةِ لَهَا الَّت۪ى هِىَ نَوْعُ وُجُودٍ لَهَا .

وَ الْخَامِسُ: بَقَائُهَا فِى الْمَشَاهِدِ الْعِلْمِيَّةِ وَ الْمَنَاظِرِ السَّرْمَدِيَّةِ .

وَ السَّادِسُ: بَقَاءُ اَرْوَاحِهَا اِنْ كَانَتْ مِنْ ذَوِى الْاَرْوَاحِ ٠

وَ مَا وَظ۪يفَتُهَا ف۪ى كَيْفِيَّاتِهَا الْمُتَخَالِفَةِ ف۪ى مَوْتِهَا وَ فَنَائِهَا وَ زَوَالِهَا وَ عَدَمِهَا وَ ظُهُورِهَا وَ اِنْطِفَائِهَا اِلَّا اِظْهَارُ الْمُقْتَضِيَاتِ لِاَسْمَاءٍ اِلٰهِيَّةٍ فَمِنْ سِرِّ هٰذِهِ الْوَظ۪يفَةِ صَارَتِ الْمَوْجُودَاتُ كَسَيْلٍ ف۪ى غَايَةِ السُّرْعَةِ تَتَمَوَّجُ مَوْتًا وَ حَيَاةً وَ وُجُودًا وَ عَدَمًا ٠ وَ مِنْ هٰذِهِ الْوَظ۪يفَةِ تَتَظَاهَرُ الْفَعَّالِيَّةُ الدَّائِمَةُ وَ الْخَلَّاقِيَّةُ الْمُسْتَمِرَّةُ فَلَا بُدَّ ل۪ى وَ لِكُلِّ اَحَدٍ اَنْ يَقُولَ: (حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَك۪يلُ) يَعْن۪ى حَسْب۪ى مِنَ الْوُجُودِ اَنّ۪ى اَثَرٌ مِنْ اٰثَارِ وَاجِبِ الْوُجُودِ كَفَان۪ى اٰنٌ سَيَّالٌ مِنْ هٰذَا الْوُجُودِ الْمُنَوَّرِ الْمَظْهَرِ مِنْ مَلَاي۪ينَ سَنَةٍ مِنَ الْوُجُودِ الْمُزَوَّرِ الْاَبْتَرِ ٠

نَعَمْ بِسِرِّ الْاِنْتِسَابِ الْا۪يمَانِىِّ يَقُومُ دَق۪يقَةٌ مِنَ الْوُجُودِ مَقَامَ اُلُوفِ سَنَةٍ بِلَا اِنْتِسَابٍ ا۪يمَانِىٍّ بَلْ تِلْكَ الدَّق۪يقَةُ اَتَمُّ وَ اَوْسَعُ بِمَرَاتِبَ مِنْ تِلْكَ الْاٰلَافِ سَنَةٍ .

وَ كَذَا حَسْب۪ى مِنَ الْوُجُودِ وَ قِيْمَتِه۪ اَنّ۪ى صَنْعَةُ مَنْ هُوَ فِى السَّمَٓاءِ عَظَمَتُهُ

وَ فِى الْاَرْضِ اٰيَاتُهُ وَ خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ ف۪ى سِتَّةِ اَيَّامٍ .

وَ كَذَا حَسْب۪ى مِنَ الْوُجُودِ وَ كَمَالِه۪ اَنّ۪ى مَصْنُوعُ مَنْ زَيَّنَ وَ نَوَّرَ السَّمَٓاءَ بِمَصَاب۪يحَ وَ زَيَّنَ وَ بَهَّرَ الْاَرْضَ بِاَزَاه۪يرَ .

وَ كَذَا حَسْب۪ى مِنَ الْفَخْرِ وَ الشَّرَفِ اَنّ۪ى مَخْلُوقٌ وَ مَمْلُوكٌ وَ عَبْدٌ لِمَنْ هٰذِهِ الْكَائِنَاتُ بِجَم۪يعِ كَمَالَاتِهَا وَ مَحَاسِنِهَا ظِلٌّ ضَع۪يفٌ بِالنِّسْبَةِ اِلٰى كَمَالِه۪ وَ جَمَالِه۪ وَ مِنْ اٰيَاتِ كَمَالِه۪ وَ اِشَارَاتِ جَمَالِه۪ .

وَ كَذَا حَسْب۪ى مِنْ كُلِّ شَىْءٍ مَنْ يَدَّخِرُ مَا لَا يُعَدُّ وَ لَا يُحْصٰى مِنْ نِعَمِه۪ ف۪ى صُنَيْدِقَاتٍ لَط۪يفَةٍ هِىَ بَيْنَ الْكَافِ وَ النُّونِ فَيَدَّخِرُ بِقُدْرَتِه۪ مَلَاي۪ينَ قِنْطَارٍ ف۪ى قَبْضَةٍ وَاحِدَةٍ ف۪يهَا صُنَيْدِقَاتٌ لَط۪يفَةٌ تُسَمّٰى بُذُورًا وَ نَوَاةً .

وَ كَذَا حَسْب۪ى مِنْ كُلِّ ذ۪ى جَمَالٍ وَ ذ۪ى اِحْسَانٍ اَلْجَم۪يلُ الرَّح۪يمُ الَّذ۪ى مَا هٰذِهِ الْمَصْنُوعَاتُ الْجَم۪يلَاتُ اِلَّا مَرَايَا مُتَفَانِيَةٌ لِتَجَدُّدِ اَنْوَارِ جَمَالِه۪ بِمَرِّ الْفُصُولِ وَ الْعُصُورِ وَ الدُّهُورِ وَ هٰذِهِ النِّعَمُ الْمُتَوَاتِرَةُ وَ الْاَثْمَارُ الْمُتَعَاقِبَةُ فِى الرَّب۪يعِ وَ الصَّيْفِ مَظَاهِرُ لِتَجَدُّدِ مَرَاتِبِ اِنْعَامِهِ الدَّائِمِ عَلٰى مَرِّ الْاَنَامِ وَ الْاَيَّامِ وَ الْاَعْوَامِ .

وَ كَذَا حَسْب۪ى مِنَ الْحَيَاةِ وَ مَاهِيَّتِهَا اَنّ۪ى خَر۪يطَةٌ وَ فِهْرِسْتَةٌ وَ فَذْلَكَةٌ وَ م۪يزَانٌ وَ مِقْيَاسٌ لِجَلَوَاتِ اَسْمَاءِ خَالِقِ الْمَوْتِ وَ الْحَيَاةِ .

وَ كَذَا حَسْب۪ى مِنَ الْحَيَاةِ وَ وَظ۪يفَتِهَا كَوْن۪ى كَـكَلِمَةٍ مَكْتُوبَةٍ بِقَلَمِ الْقُدْرَةِ وَ مُفْهِمَةٍ دَالَّةٍ عَلٰى اَسْمَاءِ الْقَد۪يرِ الْمُطْلَقِ الْحَىِّ الْقَيُّومِ بِمَظْهَرِيَّةِ

حَيَات۪ى للِشُّؤُنِ الذَّاتِيَّةِ لِفَاطِرِىَ الَّذ۪ى لَهُ الْاَسْمَٓاءُ الْحُسْنٰى .

وَ كَذَا حَسْب۪ى مِنَ الْحَيَاةِ وَ حُقُوقِهَا اِعْلَان۪ى وَ تَشْه۪ير۪ى بَيْنَ اِخْوَانِىَ الْمَخْلُوقَاتِ وَ اِعْلَان۪ى وَ اِظْهَار۪ى لِنَظَرِ شُهُودِ خَالِقِ الْكَائِنَاتِ بِتَزَيُّن۪ى بِجَلَوَاتِ اَسْمَاءِ خَالِقِىَ الَّذ۪ى زَيَّنَن۪ى بِمُرَصَّعَاتِ حُلَّةِ وُجُود۪ى وَ خِلْعَةِ فِطْرَت۪ى وَ قِلَادَةِ حَيَاتِىَ الْمُنْتَظَمَةِ ف۪يهَا مُزَيَّنَاتُ هَدَايَا رَحْمَتِه۪ .

وَ كَذَا مِنْ حُقُوقِ حَيَات۪ى فَهْم۪ى لِتَحِيَّاتِ ذَوِى الْحَيَاةِ لِوَاهِبِ الْحَيَاةِ وَ شُهُود۪ى لَهَا وَ شَهَادَات۪ى عَلَيْهَا .

وَ كَذَا حَسْب۪ى مِنْ حُقُوقِ حَيَات۪ى تَبَرُّج۪ى وَ تَزَيُّن۪ى بِمُرَصَّعَاتِ جَوَاهِرِ اِحْسَانِه۪ بِشُعُورٍ ا۪يمَانِىٍّ لِلْعَرْضِ لِنَظَرِ شُهُودِ سُلْطَانِىَ الْاَزَلِىِّ .

وَ كَذَا حَسْب۪ى مِنَ الْحَيَاةِ وَ لَذَّاتِهَا عِلْم۪ى وَ اِذْعَان۪ى وَ شُعُور۪ى وَ ا۪يمَان۪ى بِاَنّ۪ى عَبْدُهُ وَ مَصْنُوعُهُ وَ مَخْلُوقُهُ وَ فَق۪يرُهُ وَ مُحْتَاجٌ اِلَيْهِ وَ هُوَ خَالِق۪ى رَح۪يمٌ ب۪ى كَر۪يمٌ لَط۪يفٌ مُنْعِمٌ عَلَىَّ يُرَبّ۪ين۪ى كَمَا يَل۪يقُ بِحِكْمَتِه۪ وَ رَحْمَتِه۪ .

وَ كَذَا حَسْب۪ى مِنَ الْحَيَاةِ وَ قِيْمَتِهَا مِقْيَاسِيَّت۪ى بِاَمْثَالِ عَجْزِىَ الْمُطْلَقِ وَ فَقْرِىَ

الْمُطْلَقِ وَ ضَعْفِىَ الْمُطْلَقِ لِمَرَاتِبِ قُدْرَةِ الْقَد۪يرِ الْمُطْلَقِ وَ دَرَجَاتِ رَحْمَةِ الرَّح۪يمِ الْمُطْلَقِ وَ طَبَقَاتِ قُوَّةِ الْقَوِىِّ الْمُطْلَقِ.

وَ كَذَا بِمَعْكَسِيَّت۪ى بِجُزْئِيَّاتِ صِفَات۪ى مِنَ الْعِلْمِ وَ الْاِرَادَةِ وَ الْقُدْرَةِ الْجُزْئِيَّةِ لِفَهْمِ الصِّفَاتِ الْمُح۪يطَةِ لِخَالِق۪ى فَاَفْهَمُ عِلْمَهُ الْمُح۪يطَ بِم۪يزَانِ عِلْمِىَ الْجُزْئِىِّ .

وَ هٰكَذَا حَسْب۪ى مِنَ الْكَمَالِ عِلْم۪ى بِاَنَّ اِلٰه۪ى هُوَ الْكَامِلُ الْمُطْلَقُ فَكُلُّ مَا فِى الْكَوْنِ مِنَ الْكَمَالِ مِنْ اٰيَاتِ كَمَالِه۪ وَ اِشَارَاتٌ اِلٰى كَمَالِه۪ .

وَ كَذَا حَسْب۪ى مِنَ الْكَمَالِ ف۪ى نَفْسِى الْا۪يمَانُ بِاللّٰهِ اِذِ الْا۪يمَانُ لِلْبَشَرِ مَنْبَعٌ لِكُلِّ كَمَالَاتِه۪ .

وَ كَذَا حَسْب۪ى مِنْ كُلِّ شَىْءٍ لِاَنْوَاعِ حَاجَاتِىَ الْمَطْلُوبَةِ بِاَنْوَاعِ اَلْسِنَةِ جِهَازَاتِىَ الْمُخْتَلِفَةِ اِلٰه۪ى وَ رَبّ۪ى وَ خَالِق۪ى وَ مُصَوِّرِىَ الَّذ۪ى لَهُ الْاَسْمَٓاءُ الْحُسْنَى الَّذ۪ى هُوَ يُطْعِمُن۪ى وَ يَسْق۪ين۪ى وَ يُرَبّ۪ين۪ى وَ يُدَبِّرُن۪ى وَ يُكَلِّمُن۪ى جَلَّ جَلَالُهُ وَ عَمَّ نَوَالُهُ .

اَلنُّكْتَةُ الرَّابِعَةُ:

حَسْب۪ى لِكُلِّ مَطَالِب۪ى مَنْ فَتَحَ صُورَت۪ى وَ صُورَةَ اَمْثَال۪ى مِنْ ذَوِى الْحَيَاةِ فِى الْمَاءِ بِلَط۪يفِ صُنْعِه۪ وَ لَط۪يفِ قُدْرَتِه۪ وَ حِكْمَتِه۪ وَ لَط۪يفِ رُبُوبِيَّتِه۪ .

وَ كَذَا حَسْب۪ى لِكُلِّ مَقَاصِد۪ى مَنْ اَنْشَأَن۪ى وَ شَقَّ سَمْع۪ى وَ بَصَر۪ى وَ اَدْرَجَ ف۪ى جِسْم۪ى لِسَانًا وَ جَنَانًا وَ اَوْدَعَ ف۪يهَا وَ ف۪ى جِهَازَات۪ى مَوَاز۪ينَ حَسَّاسَةً لَا تُعَدُّ لِوَزْنِ مُدَخَّرَاتِ اَنْوَاعِ خَزَائِنِ رَحْمَتِه۪ .

وَ كَذَا اَدْرَجَ ف۪ى لِسَان۪ى وَ جَنَان۪ى وَ فِطْرَت۪ى اٰلَاتٍ حَسَّاسَةً لَا تُحْصٰى لِفَهْمِ اَنْوَاعِ كُنُوزِ اَسْمَائِه۪ .

وَ كَذَا حَسْب۪ى مَنْ اَدْرَجَ ف۪ى شَخْصِىَ الصَّغ۪يرِ الْحَق۪يرِ وَ اَدْرَجَ ف۪ى وُجُودِىَ الضَّع۪يفِ الْفَق۪يرِ هٰذِهِ الْاَعْضَاءَ وَ الْاٰلَاتِ وَ هٰذِهِ الْجَوَارِحَ وَ الْجِهَازَاتِ وَ هٰذِهِ الْحَوَاسَّ وَ الْحِسِّيَّاتِ وَ هٰذِهِ اللَّطَائِفَ وَ الْمَعْنَوِيَّاتِ لِاِحْسَاسِ جَم۪يعِ اَنْوَاعِ نِعَمِه۪ وَ لِاِذَاقَةِ اَكْثَرِ تَجَلِّيَاتِ اَسْمَائِه۪ بِجَل۪يلِ اُلُوهِيَّتِه۪ وَ جَم۪يلِ رَحْمَتِه۪ وَ بِكَب۪يرِ رُبُوبِيَّتِه۪ وَ كَر۪يمِ رَاْفَتِه۪ وَ بِعَظ۪يمِ قُدْرَتِه۪ وَ لَط۪يفِ حِكْمَتِه۪ .

اَلنُّكْتَةُ الْخَامِسَةُ:

لَا بُدَّ ل۪ى وَ لِكُلِّ اَحَدٍ اَنْ يَقُولَ حَالًا وَ قَالًا وَ مُتَشَكِّرًا وَ مُفْتَخِرًا: حَسْب۪ى مَنْ خَلَقَن۪ى وَ اَخْرَجَن۪ى مِنْ ظُلْمَةِ الْعَدَمِ وَ اَنْعَمَ عَلَىَّ بِنُورِ الْوُجُودِ .

وَ كَذَا حَسْب۪ى مَنْ جَعَلَن۪ى حَيًّا فَاَنْعَمَ عَلَىَّ نِعْمَةَ الْحَيَاةِ الَّت۪ى تُعْط۪ى لِصَاحِبِهَا كُلَّ شَىْءٍ وَ تُمِدُّ يَدَ صَاحِبِهَا اِلٰى كُلِّ شَىْءٍ .

وَ كَذَا حَسْب۪ى مَنْ جَعَلَن۪ى اِنْسَانًا فَاَنْعَمَ عَلَىَّ بِنِعْمَةِ الْاِنْسَانِيَّةِ الَّت۪ى صَيَّرَتِ الْاِنْسَانَ عَالَمًا صَغ۪يرًا اَكْبَرَ مَعْنًى مِنَ الْعَالَمِ الْكَب۪يرِ .

وَ كَذَا حَسْب۪ى مَنْ جَعَلَن۪ى مُؤْمِنًا فَاَنْعَمَ عَلَىَّ نِعْمَةَ الْا۪يمَانِ الَّذ۪ى يُصَيِّرُ الدُّنْيَا وَ الْاٰخِرَةَ كَسُفْرَتَيْنِ مَمْلُوئَتَيْنِ مِنَ النِّعَمِ يُقَدِّمُهَا اِلَى الْمُؤْمِنِ بِيَدِ الْا۪يمَانِ .

وَ كَذَا حَسْب۪ى مَنْ جَعَلَن۪ى مِنْ اُمَّةِ حَب۪يبِه۪ مُحَمَّدٍ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ فَاَنْعَمَ عَلَىَّ بِمَا فِى الْا۪يمَانِ مِنَ الْمَحَبَّةِ وَ الْمَحْبُوبِيَّةِ الْاِلٰهِيَّةِ الَّت۪ى هِىَ مِنْ اَعْلٰى مَرَاتِبِ

الْكَمَالَاتِ الْبَشَرِيَّةِ وَ بِتِلْكَ الْمَحَبَّةِ الْا۪يمَانِيَّةِ تَمْتَدُّ اَيَاد۪ى اِسْتِفَادَةِ الْمُؤْمِنِ اِلٰى مَا لَايَتَنَاهٰى مِنْ مُشْتَمِلَاتِ دَائِرَةِ الْاِمْكَانِ وَ الْوُجُوبِ .

وَ كَذَا حَسْب۪ى مَنْ فَضَّلَن۪ى جِنْسًا وَ نَوْعًا وَ د۪ينًا وَ ا۪يمَانًا عَلٰى كَث۪يرٍ مِنْ مَخْلُوقَاتِه۪ فَلَمْ يَجْعَلْن۪ى جَامِدًا وَ لَا حَيَوَانًا وَ لَا ضَالًّا فَلَهُ الْحَمْدُ وَ لَهُ الشُّكْرُ .

وَ كَذَا حَسْب۪ى مَنْ جَعَلَن۪ى مَظْهَرًا جَامِعًا لِتَجَلِّيَاتِ اَسْمَائِه۪ وَ اَنْعَمَ عَلَىَّ بِنِعْمَةٍ لَا تَسَعُهَا الْكَائِنَاتُ بِسِرِّ حَد۪يثِ (لَا يَسَعُن۪ى اَرْض۪ى وَ لَا سَمَائِ وَ يَسَعُن۪ى قَلْبُ عَبْدِىَ الْمُؤْمِنِ) يَعْن۪ى اَنَّ الْمَاهِيَّةَ الْاِنْسَانِيَّةَ مَظْهَرٌ جَامِعٌ لِجَم۪يعِ تَجَلِّيَاتِ الْاَسْمَاءِ الْمُتَجَلِّيَةِ ف۪ى جَم۪يعِ الْكَائِنَاتِ .

وَ كَذَا حَسْب۪ى مَنِ اشْتَرٰى مُلْكَهُ الَّذ۪ى عِنْد۪ى مِنّ۪ى لِيَحْفَظَهُ ل۪ى ثُمَّ يُع۪يدَهُ اِلَىَّ وَ اَعْطَانَا ثَمَنَهُ الْجَنَّةَ فَلَهُ الشُّكْرُ وَ لَهُ الْحَمْدُ بِعَدَدِ ضَرْبِ ذَرَّاتِ وُجُود۪ى ف۪ى ذَرَّاتِ الْكَائِنَاتِ .

حَسْب۪ى رَبّ۪ى جَلَّاللّٰهُ ٭ نُورْ مُحَمَّدْ صَلَّى اللّٰهُ ٭ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ

حَسْب۪ى رَبّ۪ى جَلَّاللّٰهُ ٭ سِرُّ قَلْب۪ى ذِكْرُ اللّٰهِ ٭ ذِكْرُ اَحْمَدْ صَلَّى اللّٰهُ ٭ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ

* * *

АЛТЫНШЫ ШУАҚ

"Екі тұжырымнан тұрады"

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

[Намазда оқылатын тәшәһһүд дұғасындағы:

اَلتَّحِيَّاتُ اَلْمُبَارَكَاتُ اَلصَّلَوَاتُ اَلطَّيِّبَاتُ لِلّٰهِ ... اِلٰى اٰخِره

(жалғасы бар) деген сөздердің екі нүктесіне қатысты екі сұрақтың жауабы. Тәшәһһүдтың басқа ақиқаттары жайлы баянды басқа уақытқа қалдырып осы "Алтыншы Шуақта" жүздеген тұжырымнан тек "Екі Тұжырым" қысқаша баяндалмақ.]

Бірінші сауал:

Тәшәһһүдте яғни намазда отырған кезде оқылатын дұғаның сөздері миғражда Хақ Тағала мен Расулуллаһ арасындағы сұхбат бола тұра, оның намазда оқылуының хикметсырын ашып берсеңіз.

Жауабы:Әрбір мүминнің намазы оның бір мағынада миғражы боп есептеледі. Енді ол құзырға, сол жағдайға үйлесімді лайық сөздер әрине Мұхаммед алейһиссалату уәссәламның ұлы Миғражында айтқан сөздері болмақ. Оны айтқан кезде сонау құдси мағына, киелі сұхбат еске түседі. Еске түскенде ол мүбәрак сөздердің мағыналары тереңдеп күллі мағынаға ие болып манағы ауқымы кең, киелі терең мағыналар жанданып, ойға оралуы мүмкін. Осылайша жәй амалдың қадір-қасиеті артып, нұры жарқырай түспек.

Мәселен, Пайғамбарымыз Мұхаммед Алейһиссалату уәссалам, сол Миғраж түнінде Хақ Тағалаға сәлем сөзінің орнына اَلتَّحِيَّاتُ لِلّٰهِ "Әттахияту" деді, яғни, "Барлық жандылардың тіршілік ету арқылы жасап жатқан "хаяти-тәсбихаттары" мен шебер Иесіне ұсынған табиғи сый-сияпаттары Уа, Раббым! Тек саған арналады. Мен дағы, соның бәрін қиялыммен әрі иманыммен өзіңе ұсынамын".

Иә, Ардақты Пайғамбарымыз اَلتَّحِيَّاتُ деген кезде бүкіл тіршілік иелерінің табиғи ғибадаттарын, олардың өздеріне тән төл құлшылықтарын ниет етіп Жаратқан Иесіне ұсынған-ды.

Сондай-ақ, "тахияттың" өзегі, оның мазмұны болып саналатын اَلْمُبَارَكَاتُ сөзі арқылы барлық берекеге себеп нәрселердің, құтты және "бәрекелді" дегізетін, мүбарак саналған және тіршіліктің және жанды мақұлықтардың мазмұны болған жаратылыстың әсіресе дәнтұқымдардың, жұмыртқалардың табиғи берекеттігін, олардың өзіне тән құлшылықтарын ниет етіп осындай терең мағынада айтқанды.

Және берекелі нәрселердің мазмұны болып есептелетін اَلصَّلَوَاتُ сөзімен де жандылардың қорытындысы болып саналатын барлық рух иелерінің өзіндік ғибадаттарын ойлап Аллаһтың дәргейіне әлгіндей терең мағынада ұсынған. Және اَلطَّيِّبَاتُ сөзі арқылы да рух иелерінің қорытындылары саналатын кәміл адамдардың және мұқарриб яғни Жаратқанға жақын періштелердің салауатының қорытындысы болып табылатын "таийбат" сөзі арқылы олардың нұрлы да құнды ғибадаттарын ниет етіп Мағбудына яғни табынатын Жаратқан Иесіне арнап ұсынған екен. Сондай-ақ, қалайша сол түні Аллаһ Тағала тарапынан деуінің сыры:

Болашақта жүздеген миллион адамдардың әрқайсысы күн сайын ең болмаса он рет: اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا اَيُّهَا النَّبِىُّ деп айтуын әмір еткендей мағына жатыр және әлгі Иләһи сәлем ол сөзге үлкен нұр сыйлап терең мағынаға ие қылады. Дәл сол секілді Расулуллаһтың (с.а.у.) ол сәлемге жауап ретінде اَلسَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلٰى عِبَادِ اللّٰهِ الصَّالِح۪ينَ деуі де тегін емес. Ол, болашақта саны көп үмметі және үмметінің ішіндегі салих, ізгі жандар Аллаһтың сәлемін тәмсіл ететін Исламиятты қабылдауын қалап және дін Исламның жалпы белгісі болған мүминдер арасында اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ وَ عَلَيْكَ السَّلَامُ сөзінің кең таралып үмметі оны әрдайым айтып жүруін өтіне сұрап Раббысынан соны қалағанын байқаймыз, бұл бізге соны білдіреді, соны еске түсіреді. Және сол сұхбатқа қатысқан хазіреті Жәбрайіл періште Аллаһтың әмірімен сол түні:

اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ

деуінің мәнісі, бүкіл үммет қияметке дейін осылай шәһәдат ететінін және осы сөзді айтып жүретінін сүйіншілеп хабар береді. Осы киелі сұқбатты еске алу арқылы айтылған сөздер жарқын да терең мағынаға ие болады.

Жоғарыда аталған ақиқаттың ашылып түсінікті болуына септігі тиген қызық бір рухани жағдай:

Бірде, жалғыздықтың қараңғы қыспағында, қараңғы түнде, зұлыматты ғапылдық басқан кезде мына ғалам қиялыма жансыз, меңіреу, өлі, бос әрі қорқынышты боп бейне бір үрейлі мәйіт секілді көрінді. Өткен шақ та із-түзсіз жоқ болып, қирап, астан-кестен болғандай елестеді. әлгі сансыз мекен, шексіз заман қараңғы тас түнек қорқынышты еді. Мен бұл жағдайдан құтылу үшін намазға тұрдым. Тәшәһһүдте отырып: اَلتَّحِيَّاتُ деген кезімде кенет әлем жанданып тірі де нұрлы бейнеге енді. Сөйтіп Хаий-ы Қаюм Аллаһтың жарқын айнасына айналды. Барлық жанды бөлшектерімен бірге тіршіліктерінің алғыссыйлықтарын, кәделерін әрдайым Зат-ы Хаий-ы Қаюмға ұсынып жатқандарын ғылм-әл яқин тіпті хаққ-ал яқин білдім, көрдім.

Сосын: اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا اَيُّهَا النَّبِىُّ деген кезімде әлгі шексіз тұңғыйық бос заман әп-сәтте Пайғамбарымыз Мұхаммед Алейһиссалату уәссаламның қол астында, жан-жануарлар, рух иелерімен әлгіндей қорқынышты жағдайда емес, жанға жағымды бейнеге енді.

Екінші сұрақ:

Тәшәһһүдтің соңында:

اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مُحَمَّدٍ وَعَلٰى اٰلِ مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّيْتَ عَلٰى اِبْرَاه۪يمَ وَعَلٰى اٰلِ اِبْرَاه۪يمَ

дұғасындағы "тәшбиһ" яғни теңеу, теңеудің ережелеріне үйлеспейді. Себебі, Мұхаммед алаейһиссалату уәссалам Ибраһим алейһиссаламнан әлдеқайда Аллаһтың рахымына бөленген жан, мерейі үстем. Бірақ бұлай айтылуының сыры не?

Һәм, мұндай салауаттың тәшәһһүдте оқылуының хикметін айтып берсеңіз. Дәл осы дұғаның бұрыннан бері және барлық намазда қайталануы неліктен? Негізінде дұға бір рет қабыл болса жетпей ме? Оны миллиондаған есе ірі тұлғалар, мақбұл жандар қайта-қайта сұрап, дұға етеді әсіресе ол дұға Аллаһтың уәдесі болса.... мысалға, عَسٰى اَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا дұғасын алайық. Мұнда сұралып жатқан нәрсені Аллаһ Тағала беретінін өзі уәде еткен. Бірақ, әрбір азан мен қаматтан кейін бізге жеткен дұғада:

وَابْعَثْهُ مَقَامًا مَحْمُودًاۨ الَّذ۪ى وَعَدْتَهُ деп, бүкіл үммет Аллаһ тарапынан уәде етілген нәрсенің орындалуы үшін дұға етеді. Мұның хикметсырын ашып берсеңіз?

Жауабы:Бұл сұрақтың үш тармағы бар және үш сұрақ туындайды.

Бірінші тармағы:Хазіреті Ибраһим алейһиссаламның мәртебесі Мұхаммед алейһиссалату уәссаламға жете алмайтыны рас. Дегенмен, оның ұрпағы әнбия яғни пайғамбарлар. Ал, Мұхаммед алейһиссалату уәссаламның ұрпағы әулиелер. Әулие ешқашан әнбияға жете алмайды. Ал, оның әулетіне жасалған дұғаның жарқын түрде қабыл болғанына дәлел мынау:

Үш жүз елу миллионның ішінен Әл-і Мұхаммед алейһиссалату уәссалам яғни Ардақты пайғамбарымыздың ұрпағынан тек екі кісінің яғни Хазіреті Хасан мен Хусейіннен (р.һ.) тараған әулиелер - жалпы алғанда - ақиқат жолының және тариқаттың пірлері, мүршидтері солар болып, عُلَمَاءُ اُمَّت۪ى كَاَنْبِيَاءِ بَن۪ى اِسْرَائ۪يلَ "Менің үмметімнің ғалым-ғұламалары Исраил ұрпағынан шыққан нәбилер секілді!", (әу кәма қал) деген хадисті іс жүзінде растаған. Әу баста, Жағфар-ы Садық (р.һ.), Ғаус-ы Ағзам (р.һ.), Шаһ-ы Нақшибенд (р.һ.) сынды ірі тұлғалардың әрқайсысы үмметінің басым көпшілігіне хақ жолды көрсетіп, Ислам ақиқатын түсіндірген. Міне, олар арапша "Әл" яғни Пайғамбарымыздың ұрпағы жайлы жасалған дұғаның қабыл болғанына дәлел.

Екінші тармағы:Мұндай салауаттың намазда оқылуының хикметіне келер болсақ; Адамзаттың көшбасшылары және олардың да бетке тұтар нұрлы да кәміл, жетекшілері әнбия мен әулие бастаған ұлы керуеннің сара жолы еске түсіп, өзінің де сол хақ және адасуы мүмкін емес сара жолда екенін, үлкен көштің соңынан ергендігін, ұстанған бағыты дұрыс, тура жолда екенін еске алады. Мұндай ой, адамды шайтани шүбәлардан, жаман ойлардан құтқарады.

Иә, ол ұлы көш, әлемді жаратқан Аллаһтың достары, сенімді құлдары екенін ал, оларға қарсы шыққандар болса Аллаһтың дұшпандары әрі қабылданбайтын жаратылыс екенін дәлелдеу керек болса, сонау Адам атадан бері әлгі ұлы көшке әрдайым ғайби инает яғни тосыннан жәрдем келіп құтқарылғаны, ал қарсыластарына әрқашан аспани бәлелер келгені мәлім.

Иә, Нұх қауымы, Сәмуд пен Ад және Перғауын мен Нәмруд халқы секілді барлық қарсыластар Иләһи қаһарға ұшырап сазайын тартқаны белгілі және ұлы көштегі Нұх пайғамбар, Ибраһим алейһиссалам, Мұса алейһиссалам мен Мұхаммед алейһиссалату уәссалам сынды барлық киелі ержүрек ардақты жандардың таңғажайып, мұғжизалы, ғайби түрде Аллаһтың жарылқау-ихсанына бөленгеніне тарих куә.

Бір ғана шапалақ ашуланғанды, бір ғана сый-икрам сүйіспеншілікті білдіретін болса, мыңдаған ашулы ескертпелер, ал мыңдаған сыйсияпат, жәрдемдер хақ жолында жүргендерге берілуі күндізгідей ашық түрде олардың жолы хақ әрі тура екенін көрсетеді, дәлелдейді. "Фатиха" сүресіндегі صِرَاطَ الَّذ۪ينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ аяты сол топты мегзейді, ал غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لَا الضَّالّ۪ينَ аяты болса қарсыластарды суреттейді. Бұл жерде баяндалған тұжырым Фатиха сүресінің соңында әлдеқайда анық көрінеді.

Үшінші тармағы:Сөзсіз берілетін нәрсені мұнша қайталап, сұраудың хикмет-сыры болса: Сұралып отырған нәрсе "Мақам-ы Махмуд" яғни Ардақты Пайғамбарымызға уәде етілген шапағат шыңы. Оны бір ұш немесе өте үлкен әрі мыңдаған Мақам-ы Махмуд секілді ұлы ақиқаттарды қамтитын бір бұтақ немесе ғалам жаратылысының ең үлкен нәтижесінің бір жемісі деп қарайтын болсақ, сол соңғы ұшты, сол бұтақты, сол жемісті дұға етіп сұрау дегеніміз, жалпыға ортақ терең ақиқаттың жүзеге асуын, расталуын және әлем ағашының ең ірі бұтағы болған мәңгі әлемнің орнауын сұрау, ақиқатқа айналуын тілеу және ғаламның маңызды нәтижесі болған хашир мен қияметтің болуын, мәңгі бақи бақыттың орнауын қалау деген сөз. Осылайша, намазхан пенде сағадат мекені мәңгі жәннаттың басты себебі болып табылатын манағы ауқымды да күлли адами құлшылыққа, пендеуи киелі дұғаға өзі де қосылған болып есептеледі. Мұндай шексіз ұлы мақсатқа қол жеткізу үшін мұнша шексіз дұғалар мен жалбарыну әрине аз болмаса артық болмайды.

Һәм, Ардақты Пайғамбарымыз Мұхаммедке (с.а.у.) "Махмуд мақамының" берілуі деген, оның барлық үмметті қамтитын ұлы шапағатының хақ екеніне ишара. Әрі Ол, жаппай үмметінің бақытты болғанын қалайтын, алаңдайтын мейірбан жан. Сондықтан, өзіне шексіз салауат пен Аллаһтан рахым сұрайтын дұғаларды үмметінен күтуі өте орынды, нағыз хикмет, толық даналық.

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَل۪يمُ الْحَك۪يمُ

* * *

ЖЕТІНШІ ШУАҚ

Аят-ул Кубра

Бұл рисаленің бес жүз нұсқасын он жыл бұрын Денизли қаласының жоғары соты мен Анкара жоғары соты екі жыл бойы зерттеп ақырында айып тағарлық себеп табылмағандықтан кітаптарымызды қайтарып беру туралы шешім шығарған болатын. Ол шешім, бұл кітапшаның мына заманғы сұмдық пәлекеттердің бетін қайтаратын Құрани ақиқат, мықты қорған екенін көрсетеді. Сондықтан, осы рисалені мына мүбәрак қаланың әділет басқармасына, әкімшілігіне және қауіпсіздік органдарына ұсынғанды жөн көрдік. Қабыл алса жаңа әріппен бастырып таратпақ ойымыз бар. Осылайша елімізге сырттан келетін қауіп-қатерден отандастарымызды құтқарғамыз келеді.

Өткен жолы осы рисалені мұқият оқып шықтым. Шынымен-ақ, Хазіреті Алидің (р.һ.) және әулиелердің бұл туралы ғайби хабар беруіне тұрарлық мақбұл кітап екеніне көзім жетті. Олай болса біздің мына абақтыда азап шегіп қиналғанымыз оның қасында түк емес деп ұйғардым. Сол үшін бауырларым, түрмеге қамалғанына қиналып, уайымдап, шағымданбасын. Оның орнына сабыр сақтап көтеріңкі көңіл, шүкір етуіміз керек деп ойлаймын.

Ескерте кететін өте маңызды бір жәйт.

Бұл құнды рисалені әркім әрбір тақырыбын бірден түсіне қоймас. Дегенмен мүлдем құралақан қалмайды, бұйырған пайдасын көреді. Үлкен бау-бақшаға кірген адам бақтағы жемістерді түгел жинап ала алмасы анық. Бірақ қолы жеткенінше пайдаланады емес пе?! Өйткені, ол бау-бақша тек ол үшін емес, бойы ұзын, қабілеті жоғары кісілерге де арналған. Бұл рисалені түсіну қиын болуының себебі...

Біріншіден;Өзіме ашылған ақиқаттарды ой-өрісіме ыңғайлап, өзім үшін жаздым. Басқа кітаптар секілді басқаларды ойлап олар үшін жазбадым.

Екіншіден;Исм-і Ағзамның шуағымен "шынайы тәухид" ауқымды түрде көрініс тауып, жоғары мәртебеде жазылғандықтан мәселе өте терең әрі ауқымды да ұзақ. Сондықтан, әркім бірден қамтып түсіне қоюы қиындау.

Үшіншіден;Әрбір тақырып терең, ал ішіндегі ақиқат ауқымды. Оны бөліп-жарып мағынасын бұзбау үшін күрделі сөйлемдер құруға тура келді. Бір ғана дәлелдің өзінде көптеген алғы шарттар, сөз тіркестері, кіріспелер жазылды.

Төртіншіден;Мәселелердің әрбірінің көптеген айғақтары болғандықтан кейде он, кейде жиырма айғақты біріктіріп бір айғақ жасауға тура келеді. Сөйтіп, мәселе біраз ұзап кетті, қысқа түсінікпен тұжырымдау қиын.

Бесіншіден;Қасиетті Рамазанның берекетімен осы рисаленің нұрына бөленіп, сонымен қатар бірнеше себептен жағдайым мүшкіл әрі сырқаттанып қалғандықтан өзімді әлсіз сезініп, оның үстіне жылдам жазылды әрі алғаш шимай халінде кітап боп жарыққа шықты. Һәм, жазылып жатқанда еркімнен тыс болып жатқанын байқадым. Кейін, оны өзімнің ой-пікіріммен реттеп, қайта түзетуді жөн көрмедім. Сол үшін де түсіну қиындау болар. Әрі, жазбада арапша сөз тіркестері көп кездеседі. Тіпті, "Бірінші тарауы" толығымен арапша болғандықтан жазбадан алынып, өзінше бөлек жазылды. Мұндай кедергілері және түсінуді қиындатын осындай бес себебі бола тұра бұл рисале өте құнды әрі маңызды. Маңызды болғаны үшін Хазіреті Имам-ы Али (р.һ.) ғайби кәраматымен "Аят-ул Күбра" және "Аса-и Мұса" деп айдар тағып, Рисалей-Нұрдың кітаптарының ішінен осы рисалеге айрықша мән беріп назар аудартыпты {(Сілтеме): Иә, Хазіреті Алидің (р.һ.) "Аят-ул Кубра" жайындағы хабары тура Денизли оқиғасы арқылы расталды. Өйткені, бұл рисаленің жасырын бастырылуы біздің үстімізден іс қозғалып, қамалуымызға себеп болған-ды. Бірақ оның киелі де терең ақиқаттары өзінің үстемдігін көрсетіп біздің сотта ақталып, абақтыдан шығуымызға себеп болды. Осылайша Хазіреті Алидің (р.һ.) ғайби кәраматын соқырларға да көрсетті. Оның бізге де қатысты وَ بِالْاٰيَةِ الْكُبْرٰى اَمِنّ۪ى مِنَ الْفَجَتْ деген дұғасының қабыл болғанын дәлелдеп тұрып көрсетті.} "Әл-аят-ул Күбраның" нағыз тәпсірі болған бұл "Аят-ул Күбра" рисалесі Хазіреті Алидің атауы бойынша "Аса-и Мұса" деп аталатын "Жетінші Шуақ" кітабы.

Бұл "Жетінші Шуақ" бір кіріспе, екі тараудан тұрады. Кіріспеде маңызды төрт мәселе қамтылған. Бірінші тарау "Аят-ул Күбраның" арапша бөлімі. Екінші тарауында сол арапшаның дәлелдері мен тәржімесі, қысқаша мағынасы баяндалады. Төмендегі кіріспе шамадан тыс ұзақтау жазылып, жан-жақты түсініктеме жасалған. Ол да еріксіз болды. Мұны кейбіреулер аз көріп, қысқа деуі мүмкін.

Саид Нұрси

Кіріспе

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْاِنْسَ اِلَّا لِيَعْبُدُونِ

Бұл ұлы аяттың сыры бойынша адам баласының бұл дүнияға жіберілуінің басты мақсаты, хикмет-сыры әлемді Жаратқан Аллаһты тану және Оған иман келтіру, ғибадат қылу. Жалпы адамның негізгі міндеті, мойнындағы борышы"Мағрифәтуллаһ"яғни Аллаһты тану және"Иман-ы биллаһ"яғни Жаратқанның міндетті түрде бар әрі бір екеніне сеніп иман келтіру, шын жүректен мойындау.

Иә, әу баста табиғатынан мәңгі өмір сүруді аңсайтын, армантілектері сансыз, түрлі уайым-қайғыға кіріптар бейшара адам баласына әлбетте әлгі мәңгі өмірдің іргетасы, бастамасы болып табылатын Иман-ы Биллаһ пен Мағрифатуллаһтан және оған ұйытқы болар себептерден басқа нәрселер, кемелдіктер әлгіндей бейшара адамға қажеті аз, тіпті көбісінің мән-мағынасы жоқ деуге болады. Рисалей-Нұрда бұл ақиқат нақты дәлелдермен баяндалғандықтан сол рисалелерге сілтеме жасап, қазір тек сол нақты иманды бұл ғасырда шайқап, күмән туғызатын қауіпті екі жәйтті қолға алып, төрт мәселеге тоқталамыз.

Бірінші қауіпті жәйт әрі одан құтылудың жолы.Бірақ, бұл да екі мәселеден тұрады.

Бірінші мәселе:Отыз бірінші Мектубтың он үшінші Лемасында егжей-тегжейлі түсіндірілгеніндей, жалпыға ортақ мәселеге келгенде дәлелдеуші адам жоққа шығарушы адамнан басым келеді. Мәселен, Қасиетті Рамазан айында жаңа туған Ай туралы екі қарапайым адам "көрдік!" деп, Айдың туғанын дәлелдесе, ал мыңдаған зиялы, ғалымғұламалар "көрмедік!" деп жоққа шығарса, олардың сөздері есепке алынбай әлгі екі куәгердің сөзіне тоқталады. Себебі, дәлелдеушілер бірін-бірі қуаттап, ұйымдаса алады. Ал, жоққа шығарушылар болса жеке, дара қалып, саны мың ба, біреу ме парқы болмай, жалқы түрде үкім берген болып есептеледі. Өйткені, дәлелдеушілердің көзқарасы

өзара түйісіп, ортақ нүктеде ұштасады. Берілген үкім басқалар тарапынан расталады. Мысалда айтылғанындай біреу шығып: "Аспанда Ай бар!" десе, қасындағы адам дәл сол жерді көрсетіп бір-бірін қуаттап, бірлеседі. Ал, жоққа шығарушылар болса оқиғаны нақты түрде көріп, жалпыға ортақ шешім шығара алмайды."Себебі, белгілі бір жерге қатысты емес әрі жеке емес, жалпыға ортақ нәрсенің жоқ екені дәлелденбейді, дәлелденуі қиын!"деген қағида бар.

Мәселен, мен дүнияда бір нәрсенің бар екенін айтып дәлелдесем, сен қарсы шығып: "Жоқ!" десең, мен оп-оңай дәлелдейтін әлгі нәрсені сен жоқ екенін дәлелдеуің үшін бүкіл дүнияны шарлап, бәрін аралап көрсетуің керек болады. Тіпті өткен заманға, болашаққа барып, сонда ғана:"Жоқ екен, ондай нәрсе болмаған!"дей аласың.

Сонымен жоққа шығарушылар оқиғаның нақ өзіне (нәфс-ул әмр) қарай алмай, тек өз тұрғысынан, өз ақылына сүйеніп, өз көзімен көріп қана үкім бере алады. Әлбетте, олар бірін-бірі демеп, қуаттай алмайды. Себебі, көріп-білуіне кедергілер әртүрлі болмақ. Әрқайсысы жеке-дара: "Мен көре алмай тұрмын. Менің назарымда жоқ!" десе де: "Нәфс-ул әмрде жоқ, яғни ақиқатында жоқ!" деп айта алмайды. Айтса, әсіресе мұндай жалпыға ортақ, бүкіл әлемдік мәселені, яғни иман шарттарын жоққа шығарып, бекер десе дүниядай үлкен өтірік айтқан болады. Ондай кәпірлік ұғым расталып, әсте дәлелденбейді.

Қорытынды:Бір нәрсенің бар екенін дәлелдегенде шыққан қорытынды бір болады. Өзара ұйымдасып бір нәтиже береді. Ал, жоққа шығарғанда қорытынды біреу емес бірнеше болады. Олардың әрқайсысы:"Мен жақта жоқ, менің ойымша жоқ!"дейтіндіктен нәтиже әркімге қарай өзгеріп, қорытынды да көбейіп кетеді. Бірбірін қуаттап біріге алмаған соң ондай үкім әлсіз, жеке көзқарас боп есептеледі.

Енді, осы ақиқатқа байланысты, иманға қарсы шығатын кәпірлер мен Құдайға сенбеушілердің саны көп болып, сырттай басым көрінуі әсте уайымдайтындай қорқынышты мәселе емес әрі имандылардың наным-сеніміне еш шәк келтірмеуі керек еді. Өкінішке орай, қазіргі таңда Еуропа философтарының иман шарттарын жоққа шығаратын атейістік көзқарасы кейбір батысқұмар бейбақтардың назарында иманын зақымдап, күмәнға салып о дүниядағы мәңгі бақытынан

айыруда. Күн сайын отыз мың адамды алып кететін өлім мен ажалды тура мағынасынан ауытқытып яғни ол құрметті демалысқа шығару бола тұра мәңгіге жоқ болу, жойылу бейнесінде көрсетіп жұрттың зәресін алып, үрейін ұшыруда. Аузы бір жабылмайтын қабірдің де мәнісін мүлдем өзгертіп, дарағашы суретінде көрсетіп өмірдің шырқын бұзып уайым мен қайғыға салуда. Осыдан, имандылықтың қаншалықты қымбат әрі құнды нығмет, өмірдің мәні, үлкен сый екенін түсін!

Екінші мәселе:Қандай да бір ілім не бір өнер саласында бір мәселе туындаса сол саланың тысындағы, ол іліммен қатысы жоқ адамдардың тіпті, ғалым-ғұлама болса да үкімдері, айтқан сөздері есепке алынбайды. Өз саласындағы адамдардың ғана үкімі жүреді. Мысалы, білікті инженер, медицина саласында бір науқасты емдеу тұрғысында жәй бір ауыл дәрігері құрлы үкімі жүрмейді. Сол секілді, материяға әбден беріліп ішінде тұншыққан, руханияттан жұрдай, нұрдан алыс, ақылы көзіне түскен яғни тек көзбен көргеніне ғана сенетін білікті философтың атеиістік көзқарасы, дінге қайшы пікірі руханият саласында мүлдем назарға алынбауы тиіс, ешқашан онымен санаспауы керек-ті.

Апырмай! Өзі жерде тұрып ағзам ғарышты тамашалаған, зеректігіне шек жоқ, тоқсан жыл руханиятта кемелдікке жеткен және иман ақиқаттарын ғылыми түрде дәлелдеген, тіпті көзбен көргендей, тіпті"хаққ-аляқин"түрде меңгерген Шейх-і Гейлани (р.һ.) сынды жүз мыңдаған ақиқатшыл жандар бір ауыздан растаған"тәухид"ұғымы жайлы рухани мәселеге келгенде, әлгі материяның мәнсіз тұңғиық шұңқырына түсіп әбден тұншыққан, ең ұсақ бөлшегіне шейін сүңгіп балщыққа батқан, ақылынан адасқан философтардың атейстік ойлары мен Жаратушыны жоққа шығаратын дінсіз сөздері, жасынның жарқылының жанында шырпы шаққандай өте көмескі болуы керек еді...

Ислам ақиқаттарына қарсы шығатын күпірліктің мәнісіне келер болсақ, ол бір надандық, сенбеу, қабылдамау болып табылады. Сырттай қарағанда дәйекті, бір ілім секілді көрінгенімен ақиқатында қабылдамау, болымсыз нәрсе, ол бір надандық. Ал, иман болса, ол ілім, болымды және дәлелдеу, тоқтам, бір үкім, нақты қарар. Оның жоққа шығарған мәселесінің өзі дәйекті бір ақиқаттың шуағы болып есептеледі.

Егер, иманға қарсы дауласатын бір кәпір мәселені қиындатып, өзінің болымсыз көзқарасын қорғап былай десе:"Сендер айтып жүрген нәрсе жоқ, мен оны дәлелдеп беремін!"десе, мұндай күпірлік белгілі бір мағынада қате ілім, бұрыс үкім боп саналады. Егер:"Мен бұл айтқандарыңды қабылдамаймын, сенбеймін!"десе, мұндай кәпірлік оңай әрі ол надандық, ол бір қарарсыздық боп саналады. Сонымен күпірлік екі түрлі болады.

Біреуі:Ислам ақиқаттарына мүлдем үстірт қарап мән бермейді. Өзіне тән қалыптасқан қате бір түсінігі бар. Соны ғана мойындайды. Бұрысты қабылдап алған, енді одан бастартпайды, бұл залым бір көзқарас. Мұндай күпірлік біздің тақырыбымыздан тыс. Олардың бізбен шаруасы жоқ, біздің де олармен.

Екіншісі:Иман ақиқаттарына қарсы шығып дауласады. Мұндай пікірдегілер екі топқа бөлінеді:

Біреуі:Шындықты қабылдамайтындар. Дәлелдесең де мойындамайтындар. Бұл надандық әрі қарарсыздық. Мұндай кәпірлік оңай. Бұл да біздің тақырыбымыздан тыс.

Екіншісі:Жоқ екенін қабылдап, бұрыс екенін жүрекпен бекітеді. Күпірліктің бұл түрі үкім, әдейілеп берілген қарар, солай екеніне илану болғандықтан мұнысын дәлелдеуге мәжбүр.Жалпы жоққа шығару, сенбеу екіге бөлінеді.

Біреуі:белгілі бір жерге қатысты. Оған өз жағынан қарап, жоқ қа шығарады. Мұндай жоққа шығаруды өзінше дәлелдеуге болар, бірақ бұл да тақырыбымыздан тыс.

Екіншісі:Бүкіл әлеммен қатысты, жалпы дүнияға, уақытқа, ақыретке байланысты киелі имани, жалпыға ортақ күлли мәселелерді жоққа шығару. Міне, күпірліктің мұндай түрі -бірінші мәселеде баяндалғанындай - ешбір тұрғыдан дәлелденбейді, дәлелдеу мүмкін емес. Ол үшін бүкіл әлемді қамтитын, ақыретті көретін, шексіз уақыттың әртарапын ішіне алатын ауқымы кең назар қажет. Сонда ғана мұндай күпірлік дәлелденбек.

Екінші қауіпті жәйт және одан құтылудың жолы:Бұл да екі мәселеден тұрады.

Біріншісі:Мәселе шексіз ауқымды да терең ұлық болғандықтан ғапылдықтан немесе күнәға батудан немесе материяға әбден

берілгендіктен ақыл-парасаты таязданып, ауқымы кең мұндай шексіз ұлық мәселелерді қамтып, қорыта алмай, өзіндегі ілімнен пайда болатын менмендікке салынып сенбей, жоққа шығарады.

Иә, руханияттан жұрдай, су болып кеткен миларына, таяз ақылдарына, қараңғы жүректеріне мағынауи, ауқымы кең, имани мәселелерді сыйғыза алмай, жоққа шығарып тура жолдан адасып кәпір болады, ақырында өзін жоғалтады. Егер адам, өзінің кәпірлік ұғымына, оның астарына, адасудың не екеніне бір сәт үңіліп қараса имандылықтың ақылға өте қонымды, көңілге де жататынын аңғарып, керісінше күпірліктің мүлдем қисынсыз, ақылға қайшы екенін білер еді. Рисалей-Нұр жүздеген теңеу-тәмсілдермен салыстыра отырып бұл ақиқатты екі жердегі екі төрт болатындай анық дәлелдеген болатын. Иә, Нұр рисалелері Аллаһ Тағаланың ешқандай шартсыз, себепсіз бар екенін, Оның жалғыз, дара әрі әзәли, мәңгі екенін, Оның ұлық есім-сипаттарын қабылдамаған адам, я барлық нәрсеге тіпті сансыз зәррелерге құдайылық киелі сипаттарды беруге мәжбүр болатынын немесе ақымақ "софестаий" ағымы секілді өздерінің болмысын һәм әлемнің болмысын жоққа шығаратындай дәрежеде ақылдан бас тартулары керектігін нақты түрде ортаға қояды.

Міне, Имани, Ислами ақиқаттар жүрегі таза, ақылы-есі түзу жандарға өзіне тән ұлықтығымен, толық әрі нақты түрде қонып, жүрекке орналасады. Әйтпесе адам ақылға сыймайтын аңызертегілерге иланып, қою қараңғы надандыққа салынады. Иә, азан, намаз секілді Ислам дінінің дәстүрлерінде жиі кездесетін

اَللّٰهُ اَكْبَرُ اَللّٰهُ اَكْبَرُ ٭ اَللّٰهُ اَكْبَرُ اَللّٰهُ اَكْبَرُ

"Аллаһу Әкбар" сөзі Аллаһтың ұлықтығы мен шексіз алыптығын көңілге қондыру үшін әрқашан тәухидті жар салып, жиі қайталанады.

Сондай-ақ, اَلْعَظَمَةُ اِزَار۪ى وَ الْكِبْرِيَاءُ رِدَائ۪ى деген киелі хадистің бұйырғанындай һәм, "Жәушән-ул Кәбир" атты аса керемет Мұхаммеди (с.а.у) мінәжаттың сексен алтыншы тармағында:

يَا مَنْ لَا مُلْكَ اِلَّا مُلْكَهُ ٭ يَا مَنْ لَا يُحْصِى الْعِبَادُ ثَنَائَهُ ٭ يَا مَنْ لَا تَصِفُ الْخَلَائِقُ جَلَالَهُ ٭ يَا مَنْ لَا تَنَالُ الْاَوْهَامُ كُنْهَهُ ٭

يَا مَنْ لَا يُدْرِكُ الْاَبْصَارُ كَمَالَهُ ٭ يَا مَنْ لَا يَبْلُغُ الْاَفْهَامُ صِفَاتَهُ ٭ يَا مَنْ لَا يَنَالُ الْاَفْكَارُ كِبْرِيَائَهُ ٭ يَا مَنْ لَا يُحْسِنُ الْاِنْسَانُ نُعُوتَهُ ٭ يَا مَنْ لَا يَرُدُّ الْعِبَادُ قَضَائَهُ ٭ يَا مَنْ ظَهَرَ ف۪ى كُلِّ شَىْءٍ اٰيَاتُهُ ٭

سُبْحَانَكَ يَا لَا اِلٰهَ اِلَّا اَنْتَ الْاَمَانُ الْاَمَانُ نَجِّنَا مِنَ النَّارِ

деп Жаратқан Иемізді өте көреген ғажап түрде сипаттаған кезде Ағзамет (ұлықтық) пен Кибрия (шексіз алыптық) өте орынды перде екені байқалады.

* * *

Аят-ул Күбра

Жаратқан Иесін әлемнен сұраған бір жолаушының көріпбілгендері.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَالْاَرْضُ وَمَنْ ف۪يهِنَّ وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِه۪ وَلٰكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْب۪يحَهُمْ اِنَّهُ كَانَ حَل۪يمًا غَفُورًا

[Осы ұлы аят секілді көптеген Құран аяттары мына ғаламның Жаратушысын таныстыру тұрғысынан әрдайым және әркімнің таңғала қарап, қызықтайтын өте жарқын тәухидтың көрнекі парағы боп табылатын көк аспанға назар аудартады. Олай болса біз де әуелі содан бастағанымыз жөн болар].

Иә, бір мемлекетке яки бір мейманханаға ұқсайтын мына дүнияға келген әрбір қонақ, көзін ашып қарағанда көретіні:

Өте жомарт біреудің жайған дастарханы тәрізді немесе өте шебер біреудің көрмесі яки өте айбынды әскердің мекен-жайы, тәлімтәрбие жері немесе көрген жанды бейжай қалдырмай шабыт беретін таңғажайып серуен жай немесе мағынасы терең, хикметке толы зерттеу орны секілді. Енді, ол қонақ мына тамаша мейманхананың иесін және мына алып кітаптың жазушысын және мына алпауыт мемлекеттің Сұлтанын танып білгісі келіп тағатсыздана бастайды. Оған ең бірінші болып аспанның ашық та нұрлы жүзі күлім қағып былай дейді: "Бері қара! Танып білгің келіп жүргеніңді мен таныстырайын!" дейді. Қараса: Аспан денелерінің кейбірі жер шарынан мың есе үлкен және ол алып денелердің кейбірі зеңбіректің оғынан жетпіс есе жылдам қозғалады әрі саны жүз мыңнан асады. Олардың ешбірін тіреусіз, бірбіріне соғыстырмай тым жылдам әрі бәрін бірге қозғап отырған және әлгі сансыз алып шамдарды әрдайым жанармайсыз жағып, сөндірмей тұрған, еш дыбысын шығармай, қақтығыстырмай басқарып отырған және оларға Ай мен Күн секілді белгілі бір міндет жүктеп, әсте қарсыластырмай бағындырып отырған, және ешбір өлшем бірлігіне

сыймайтын әлгі бір-бірінен қашық орналасқан шексіз алып денелерді бір уақытта, бір қуатпен, бір әдіспен барлығын бірге мұқият дәл реттеп, және мұндай алып әрі аса қауіпті, жойқын қуатты денелерді шамадан асырмай заңына мүлтіксіз бағындырған және ондай саны көп нәселерден пайда болатын күл-қоқысқа, қалдықтардың жиналып ғарыш кеңістігін кірлетуге әсте жол бермей мұқият қадағалап, аспанды көкпеңбек мөлдір қылып тазартқызып отырған және тәртіпті қалың әскердің жаттығуы секілді сан-құбылтып, жерді шыр айналдыру арқылы әлгі әскери жаттығуға ұқсас аспан құбылысын әртүрлі бейнеде, әрбір түн мен әрбір жылды бейне бір киноленталар тәрізді көрермен пенделеріне үздіксіз көрсетіп отырған Рубубиеттің көрінісі және сол рубубиеттің қызу жұмысы кезінде байқалатын"тәсхир" (бағындыру), "тәдбир" (іс-шара), "тәдуир" (айналдыру), "танзим" (реттеу), "танзиф" (тазарту), "таузиф"(міндет жүктеу) секілді істерді қамтитын ауқымды ақиқат, өзінің ұлықтығы мен алыптығы жағымен осы аспанның Жаратушысының міндетті түрде бар екенін және Ол жалғыз, әрі біреу екенін, Оның болмысы аспанның болмысынан әлдеқайда анық екенін көзге шұқып тұрып көрсеткендей куәлік етеді. Осы мағынаны білдіретін бірінші мақамның бірінші баспалдағында былай делінген болатын:

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذ۪ى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِه۪ ف۪ى وَحْدَتِهِ السَّمٰوَاتُ بِجَم۪يعِ مَا ف۪يهَا بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَق۪يقَةِ التَّسْخ۪يرِ وَ التَّدْب۪يرِ وَ التَّدْو۪يرِ وَ التَّنْظ۪يمِ وَ التَّنْظ۪يفِ وَ التَّوْظ۪يفِ الْوَاسِعَةِ الْمُكَمَّلَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ

Сосын, дүниеге белгілі бір мақсатпен келген әлгі жолаушы қонаққа "джәуу-і сәма" деп аталатын, ғажайып махшарға ұқсайтын аспанның жұлдыздар орналасқан кеңістігі "фәза" күркіреген үнімен дауыстап былай дейді:"Маған қарашы! Сенің қызыға іздеп жүрген және сені осы жерге жіберген құдіретті мен арқылы танып, табуыңа болады!"

Әлгі қонақ оның сұсты дегенмен мейрімге толы жүзіне қарайды. Қорқытатыны рас, алайда сүйінші хабар әкелетіндей жыла шырай түрі бар. Құлақ асып тыңдап, көзін ашып қарап еді, қараса; жер мен аспанның ортасында қалықтап жүрген бұлттар өте хикметті түрде, жер

жүзіне мейрім жауғызғандай бау-бақшаларды суарып, тұрғындарына"абыл-хаят"жаңбырды әкеледі және ауа-райын реттейді яғни ыстықты басады. Сондай-ақ, қажетке орай әр жерге медет қылып көшіп жүреді. Осы секілді маңызды міндеттерді атқаруымен қоса, тәртіпті қалың әскердің бұйрықты бұлжытпай шұғыл орындап бірде жасырынып, бірде ортаға шыққаны секілді олар да яғни аспанның жүзін жауып тұрған әлгі алып бұлттар бір мезетте жасырынып бөлшектері тынығуға кеткендей, аспан шайдай ашылады. Кенет"Жаңбыр жау!"әмірі келгенде бір сағатта тіпті бірнеше минуттың ішінде бұлттар үйіріліп бейне бір қолбасшының бұйрығын күтіп тұрғандай күн бұлттанып аспан түнере қалады.

Енді, әлгі жолаушы желдер мен дауылдарға қарайды. Қараса олар, өздеріне жүктелген көптеген міндеттерді өте хикметті де берекелі түрде атқарады. Бейне бір ауа қабатын құрайтын бейсана зәррелердің әрбірі ғалам Иесінің әмірлерін тыңдап, оны білетін секілді. Тапсырманы толық орындап әлгі Құдіреті шексіз Ұлы қолбасшының құдіретімен атқарады, жүйелі түрде жүзеге асырады. Атап айтсақ, жер жүзіндегі жандыларға тыныс алуына жағдай жасайды, тірі жандарға қажетті жарық, жылу, электр тоғы секілді заттарды жеткізіп, дыбыстарды тасымалдайды, өсімдіктердің өзара тозаңдануына себеп болады. Міне, осы іспеттес көптеген күлли міндет пен қызметтерде ғайби құдірет тарапынан өте саналы да білікті әрі тірілікке ғашықтай тиімді түрде пайдаланылады.

Енді жаңбырға назар аударады. Қараса ол нәзік те мөлдір, тәтті әрі жоқтан жаратылатын, көзге көрінбейтін ғайып қазынасынан келетін тамшылардың атқарар маңызыды міндеттері, әкелер сыйлықтары көп. Жауын береке әкелетіндіктен"Аллаһтың рахымы денеге айналып тамшы түрінде Раббани қазынадан жауып жатыр"мағынасында жаңбырды "рахмет" деп те атайды.

Сосын, найзағай мен жасынға яғни күннің күркіреуіне құлағын түріп тыңдайды. Қараса олар да өте керемет әрі таңғажайып қызметтер атқаруда.

Сосын, көзін жұмып көргендерін ақылына салады да өзі-өзіне былай дейді: Түтілген жүнге ұқсас мына жансыз, бейсана бұлттар әлбетте бізді танымайды, бізге жаны ашып көмекке өздігінен жүйткіп келмейді. Олар әсте бұйрықсыз пайда болып, өздігінен жасырынып қалмайды. Олар міндетті түрде құдіреті шексіз, аса мейрімді бір Әміршінің бұйрығымен әрекет етеді. Өйткені, ешбір із қалдырмастан

тығылып қалады да, кенет ашық аспанға шыға келіп шаруасына кірісіп кетеді. Олар өте қызу жұмыс істегіш, жоғары дәрежелі, сан құбылтушы, айбынды Сұлтанның әмірімен, күш-құдіретімен уақыты келгенде аспанды бүтіндей торлап алады да кейде ашып, кейде жауып тастайды. Көк аспанды бір тынбастан хикметке толы жазып-сызып өшіріп отыратын жазу тақтасына яғни"ләух-ы махв уә исбатқа"айналдырады. Сондай-ақ, хашир мен қияметті еске түсіріп өте жарылқаушы, жомарт, әділ басқарушы Құдіретті ұлы Патшаның бұйрығымен желге мініп алады да өзімен бірге таудай алып жаңбыр қазыналарын жүктеп алып мұқтаж жерлерге жеткізеді. Құдды, шөліркеген жерді аяп көз жасын төгіп, гүл-шешекпен күлімсіретіп жайнатып жібергендей. Сонымен қатар, ауа-райының ыстықтығын реттеп салқындатады және су сепкіш сықылды бау-бақшаларға су себелеп жер жүзін жуып тазартып отырады.

Манағы ықыласты жолаушы өзінің ақылына салып былай деді: Мына жансыз, ақылы жоқ, әрдайым толқып тұратын, тұрақсыз, тоқындатып әрдайым қозғалыста болатын ауаны перде қылып, сыртқы себеп ретінде пайдаланып, хикметке толы, өте пайдалы, мейрімді де шебер жүз мыңдаған істерге, сый-сияпаттарға, медеттерге қарашы! Ол бізге мына іскер желдің яғни дамылсыз жұмыскердің өз бетімен әрекет етпейтінін дәлелдейді. Бұл, міндетті түрдеҚадир (өте құдіреті күшті), Алим (бәрін білетін), Хаким (өте дана), Кәрим (аса жомарт)Әміршінің әмірімен әрекет ететініне дәлел. Бейне бір ауаның әрбір бөлшегі барлық жұмыстың көзін тауып, Әміршінің әр айтқанын түсінетін тілалғыш жауынгер сықылды ауа арқылы жүзеге асатын әрбір Раббани әмірді бұлжытпай орындайды. Сөйтіп, тірі жандардың тыныстауына, өмір сүруіне және өсімдіктердің тозаңдануына, өсіпөнуіне, тірілікке қажетті заттардың жеткізілуіне сондай-ақ, бұлттардың бір жерден екінші жерге көшіп, басқарылуына яғни жанармайсыз жүретін әлгі кемелердің саяхат етуіне әсіресе дыбыстардың, сымсыз телефон, телеграф, радио арқылы сөйлесушілердің дауыстарының тасымалдауына және осы тектес жалпыға ортақ күлли қызметтерінен басқа азот пен оттегі секілді қарапайым екі нәрседен тұратын ауаның зәррелері яғни ұсақ бөлшектері өзара қатты ұқсас бола тұра жер жүзінде жүз мыңдаған түрлі Раббани өнерлі істерде өте жүйелі түрде Иләһи хикмет тарапынан пайдаланып, іс-қызмет атқартылуда, деп түйді.

Демек, وَتَصْر۪يفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَٓاءِ وَالْاَرْضِ аятының ашық түсіндіргеніндей және желдің есуімен шексіз Раббани қызметке қолданылады және бұлттардың бағынуы арқылы Рахмани сансыз істерде пайдаланылады. Демек ауаны осындай ғажап бейнеде жаратқан тек ғана Уажиб-ул Ужуд уә Қадир-і Күлли Шей, Рабб-ы Зүлжәлал-и уәл Икрам ғана деп, тоқтамға келді.

Енді, ол жаңбырға назар аударады. Қараса, жаңбырдың тамшысының санындай пайда бар екенін, түйіршіктерінің санына пара-пар Рахмани сәуле шуақтары бар екенін, ылғалдығы қанша болса сонша хикметтері бар екенін көрді. Әрі сол шырын әрі нәзік, берекелі тамшылардың жаратылысының кереметтігі сонша әсіресе, жаз кезінде жауатын ақ жауынның реттілігі мен тәртібі өте ғажап. Оларды жерге жібергенде өте жұмсақ түсетіні сонша жолда кездесетін жел, дауыл, үлкен құйындар олардың реттілігі мен тәртібін әсте бұзбайды. Жауын тамшыларын бір-біріне соқтырып, қосып зиянды түрге ендірмейді. Осы секілді көптеген хикметке толы істерге әсіресе, тіршілік иелеріне көп қызмет атқаратын қарапайым, жансыз, ақылсыз оттегі мен сутегі сықылды жай бір заттан жасалған мына су, жүз мыңдаған хикметті де ақылды әрі сан-алуан қызметтерге, өнерге жұмсалуда.

Демек, мына дене түріндегі рахымның дәл өзі болған жаңбыр, тек ғана Рахман-ы Рахимнің рахым толы ғайби қазынасында жасалады және жауып жатқанда

وَهُوَ الَّذ۪ى يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا وَيَنْشُرُ رَحْمَتَهُ

аятын көзге көрінетіндей бейнеде тәпсірлейді.

Сосын көктің жасын дауысын тыңдайды, найзағай жарқылына қарайды. Қараса ол екі ғажап аспан құбылысы толық түрде وَيُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِه۪ және يَكَادُ سَنَا بَرْقِه۪ يَذْهَبُ بِالْاَبْصَارِ аяттарын заттық тұрғыдан тәпсірлеп ғана қоймай сонымен қатар жаңбыр жауатынын хабарлап мұқтаждарға сүйіншілейді.

Иә, жоқтан және кенеттен таңғажайып түрде күннің күркіреген дауысы аспанды сөйлеткендей және жап-жарық нұрымен қараңғы кеңістікті жарықтандырады. Және таудай, үлкен мақтадай жұмсақ, іші тола қар мен су, бұршақ болған бұлттарды шоқ түскендей тұтандырып жібереді де осындай хикметке толы, ғажап жағдайымен жердегі басы салбырап жүрген бейқам адамдардың басын тоқпақпен

ұрғандай былай дейді:"Көтер басты! Өзін таныстырғысы келетін іскер әрі құдіреті шексіз Жаббардың таңғажайып істеріне қара! Сені сандалтып бос қоймағаны секілді бұл құбылыстар да өз бетінше босқа болып жатқан жоқ. Олардың әрқайсысы көптеген хикметке толы міндет атқарып зыр жүгіруде. Оларды Мүдәббир-і Хаким белгілі бір мақсатқа жұмсап, қызмет еткізіп отыр!"деп ескерту жасайды.

{(Ескерту): Бірінші мақамда баяндалған тәухидтің отыз үш мәртебесіне біршама түсініктеме жасамақ боп оқталып едім, жағдайым көтермей тек қысқаша айғақтарын және меалының аудармасын жазуға тура келді. Рисалей-Нұрдың отыз тіпті жүз рисалелерінде осы отыз үш мәртебе дәйекті түрде, сан-алуан бейнеде жеке-жеке баяндалғандықтан жан-жақты баяндауды соларға сілтеп отырмыз.}

Сонымен, әлгі ынталы жолаушы аспаннан манағы айтылған бұлттың бағындырылуы, желдің айдалуы, жаңбырдың жаудырылуы, аспан құбылыстарының реттелуі секілді мағыналарды қамтитын ақиқаттың жарқын әрі керемет шәһәдат-куәлігін өз құлағымен естіп, көзімен көрді де:"Әмәнтү билләһ" (Аллаһқа иман келтірдім)деді. Бірінші мақамның екінші мәртебесінде айтылған мына сөз осы жолаушының аспанға қатысты көргендерін білдіреді:

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذ۪ى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ الْجَوُّ بِجَم۪يعِ مَا ف۪يهِ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَق۪يقَةِ التَّسْخ۪يرِ وَ التَّصْر۪يفِ وَ التَّنْز۪يلِ وَ التَّدْب۪يرِ الْوَاسِعَةِ الْمُكَمَّلَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ

Енді, әлгі пікірімен саяхат етіп жүрген ойшыл жолаушыға жер шары хал тілімен яғни өзінің халымен былай дейді:

"Аспанда, ғарышта, ауа әлемінде не істеп жүрсің? Бері кел! Іздеп жүргеніңді мен тауып берейін. Сен менің атқарған міндеттеріме қара, мендегі жазылған парақтарды оқы!"

Сөзін тыңдап назарын салып қараса: Жер шары тартылыс күшіне тәуелді түрде шыр айналады. Оның екі түрлі әрекеті бар. Осылайша күн мен түннің, жыл он екі айдың ауысына себеп болатын шеңберді яғни ұлы махшар алаңының шекарасын сызып жүр. Ол, жүз мың түрлі тірі жандардың барлық ризық-несібелерін арқалап ғарыш теңізінде тепе-теңдігін сақтай отырып, жүйелі түрде жүзіп, Күнді айналып саяхаттап жүрген алып әрі бағынышты Раббани кеме тәрізді.

Енді, ол парақтарын аша бастайды. Қараса, әрбір беті мыңдаған аяттармен Раббысын таныстырады. Барлығын түгел оқуға уақыт

таба алмағандықтан бір ғана парағы саналатын тіршілік иелерінің көктемдегі жаратылуына, тіршілік етіп өзара үйлесімді басқарылуына назар аударды. Қараса, жүз мыңдаған түрдің сансыз тұлғаларының бейне, пішіндері қарапайым бір заттың ішінен өте керемет түрде рет-ретімен ашылуды және өте рахыммен өсіп-өнуде. Кейбір өсімдіктердің дәнектері ғажайып түрде қанат бітіп ұшу арқылы әр тарапқа тұқымын жаяды. Бәрі өте жүйелі түрде басқарылып, өте мейрімді қамқорлық жасалып, асыралып, сан-алуан, неше түрлі тәтті де дәмді ризықтармен қамтамасыз етілуде. Ол ризықтар жоқтан, құп-құрғақ топырақтан сондай-ақ, өзара өте ұқсас, айырмашылғы өте аз, сүйек секілді тұқым, тамырлар мен дән-дәнектерден және су тамшыларынан жасалады.

Әрбір көктем, алып вагон секілді ғайып қазынасынан жүз мың түрлі ризық, несібелер тиеліп, бүкіл жан-жануарларға жіберіледі. Әсіресе, ондай ризық салынған қапқа ұқсас кішкене төлдер мен нәрестелерге арналған, аналарының мейрім толы кеудесіне орналасқан, шекердей тәтті сүт торсықтарын жарату асқан мейрімділік пен қамқорлықты, шексіз даналық пен хикметті көрсетеді. Әрине, бұл Рахман-ы Рахимнің аса қамқор, тәрбиеші екенін, бұл оның жарылқауы мен рақымының бір ғана сәулесі.

Сонымен, осы тірі көктем парағы ұлы махшардың жүз мың үлгімысалдарын көрсету арқылы:

فَانْظُرْ اِلٰٓى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَد۪يرٌ

аятын заттық тұрғыдан жарқын түрде тәпсірлейді. Аят болса ол да осы парақтың мағыналарын ғажап түрде жеткізеді. Әлгі жолаушы жер шарының осылайша өзіндік парақтарымен жаппай, алып түрде, зор қуатпен ‌‌لَا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ дейтінін түсінді.

Міне, әлгі жолаушы жер шарының жиырмадан астам алып парақтарының бір ғана парағының жиырма бөлігінен бір ғана бөлігінің қысқаша куәлігін көрді. Осы және басқа да парақ пен бөліктерінің куәліктерін қамтитын және сол көргендерін мегзейтін Бірінші мақамның үшінші мәртебесінде былай делінген екен болатын:

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذ۪ى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِه۪ ف۪ى وَحْدَتِهِ الْاَرْضُ بِجَم۪يعِ مَا ف۪يهَا وَ مَا عَلَيْهَا بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَق۪يقَةِ التَّسْخ۪يرِ وَ التَّدْب۪يرِ وَ التَّرْبِيَةِ وَ الْفَتَّاحِيَّةِ وَ تَوْز۪يعِ الْبُذُورِ وَ الْمُحَافَظَةِ وَ الْاِدَارَةِ وَ الْاِعَاشَةِ لِجَم۪يعِ ذَوِى الْحَيَاةِ وَ الرَّحْمَانِيَّةِ وَ الرَّح۪يمِيَّةِ الْعَامَّةِ الشَّامِلَةِ الْمُكَمَّلَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ

Сосын, әлгі ойшыл жолаушы жердің әрбір парағын оқыған сайын бақытқа бөлейтін иманы қуаттанып және рухани дамудың бірден бір себебі"мағрифаты"артып сондай-ақ, кемелдік атаулының негізі, ұйытқысы болып табылатын Аллаһқа иман ақиқаты бүршік жарып, ашыла бастады да мағынауи көптеген зауық пен ләззат берген сайын оның қызығушылығы одан әрі оянды. Ол, көк, аспан мен жердің керемет әрі нақты дәрістерін тыңдаса هَلْ مِنْ مَز۪يدٍ яғни"тағы да бар ма екен?"деп тұрғанда теңіздер мен дария, өзендердің тартымды түрде қызу құлшылық зікірлерін, олардың мұңлы сазға ұқсас құлаққа жағымды сарқыраған дауысын естиді. Олар хал тілдерімен яки үн шығарып былай деді:"Бізге де қара! Бізді де оқы!"Ол қарап еді, көргені:

Тіршілікке толы және әрдайым шайқалып, төгілуі және айналасын шайып кетуі немесе жерге сіңіп жоқ болып кетуі әбден мүмкін теңіздер, жер жүзін қамтып жатыр. Жер шарымен бірге өте жылдам түрде бір жылда жиырма бес мың жылдық қашықтықты шыр айналып жүрсе де әсте төгілмейді я шашылып кетпейді, тоғысып жатқан құмтопырақты жуып-шайып ағызып кетпейді. Демек, құдіреті күшті, ұлы біреудің әмірімен, оның күш-қуатымен орнығып тұр, әрі белгілі бағытта мөлшері сақталып әрекет етеді.

Енді, ол теңіздің ішіне үңіліп қарайды. Қараса, керемет әсем, көздің жауын алатындай жауһар тастарға толы. Одан басқа ішінде өмір сүретін мыңдаған түрлі тіршілік иелерінің қоректенуі мен басқарылуы сондай-ақ көбеюі мен өлуі жүйелі түрде жүзе асады. Шынымен де қарапайым құм мен ащы судан ризық, несібелерінің кереметтігі сонша бұл оқиға анық түрде Қадир-ы Зүлжәлал, Рахим-ы Зүлжәмал Аллаһтың басқаруы, Соның асырап жатқаны көрініп тұр.

Сосын, әлгі жолаушы өзендерге назар аударады. Қараса, олардың пайдасы мен атқарар міндеттері және кіріс-шығыстары өте хикметпен, мейрімді түрде жүзеге асатыны сонша, бүкіл көл мен бұлақтар, сарқырамалар мен үлкен өзендер Рахман-ы Зүлжәлал-і уәл Икрам Аллаһтың рақым қазынасынан бастау алып, ағып жатқаны анық түрде байқалады. Тіпті, керемет жинақы әрі ғажайып ағатыны сонша "Төрт өзеннің бастауы жұмақта!" деген риуаят бар. Яғни, олар сыртқы себептерден тыс, өте ғажап болғандықтан мағынауи жәннаттың қазынасынан алынып, тек ғайби әрі таусылмайтын бұлақтың нұрынан ағып жатыр деген мағынада айтылған.

Мысалы, Мысырдың шөлейт, сахарасын жер жәннатына айналдырған мүбәрак Ніл өзені, оңтүстік тарапындағы"Жәбәл-і Қамар"деп аталатын бір таудан шығып, шағын бір теңіз сықылды таусылмай тынбастан ағып жатыр. Алты айда аққан суын тау қылып жинаса және мұзға айналса әлгі таудан әлдеқайда үлкен болып асып кетер еді. Алайда, таудан оған арналған жер мен су қоймасы өте аз яғни алтыдан бір бөлігін де құрамайды. Ал, орнын толтыратын жауын-шашын болса әлгі ауа-райы ыстық жерде өте сирек болады және құрғап тұратын топырағы да жауған жаңбырды тез сіңіріп алатындықтан өте аз жиналатын жауын әлбетте, ондай кең көлемді тепе-теңдігін сақтай алмасы хақ. Сондықтан, әлгі Мүбәрак Ніл өзені әдеттен тыс ғайби жұмақтан бастау алады деген риуаят өте тамаша әрі терең мағыналы ақиқат.

Сонымен, жолаушы теңіз бен өзендердің терең ақиқаттарының және куәліктерінің мыңнан біреуін ғана көре алды. Барлығы жұмылып теңіздей зор қуатпен ‌‌لَا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ дейтінін және осы куәліктеріне теңіздегі бүкіл жәндіктер санынша куәгерлер бар екенін аңғарды. Теңіздер мен өзендердің жаппай куәліктерін білдіру мағынасында бірінші мақамның төртінші мәртебесінде былай делінген болатын:

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذ۪ى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِه۪ ف۪ى وَحْدَتِه۪ جَم۪يعُ الْبِحَارِ وَ الْاَنْهَارِ بِجَم۪يعِ مَا ف۪يهَا بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَق۪يقَةِ التَّسْخ۪يرِ وَ الْمُحَافَظَةِ وَ الْاِدِّخَارِ وَ الْاِدَارَةِ الْوَاسِعَةِ الْمُنْتَظَمَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ

Енді, әлгі пікірімен саяхат етіп жүрген жолаушыны таулар мен сахаралар шақырып:"Біздің де парақтарымызды оқы!" -дейді. Қараса, таулардың күлли яғни жалпыға ортақ қызметтері мен атқарар міндеттері таңғаларлық орасан әрі хикметке толы зор. Мәселен, Аллаһтың әмірімен таулардың жерден дүмпіп шығуы және жер асты құбылыстардың салдарынан пайда болатын қысымды, ашу-ызасын шығарып жіберіп тынышталдыруы сондай-ақ, жанар таулардың атқылауы нәтижесінде тыныс алып осылайша қауіпті сілкіністерден, зиянды зілзәладан құтылып тұрғындарының мазасын алмай жер өзінің шыр айналу міндетін толық атқаруы керемет құбылыс.

Демек, кемелерді ауып кетпей тепе-теңдігін сақтау мақсатында үстіне тіректер орнатылатыны секілді, таулар да жер атты кемеге осындай қазынаға толы тіректер қызметін атқаратынын Құран-ы Мұғжиз-ул Баян

وَ الْجِبَالَ اَوْتَادًا ٭ وَاَلْقَيْنَا ف۪يهَا رَوَاسِىَ ٭ وَالْجِبَالَ اَرْسٰيهَا

деген аяттарымен бұйырады.

Әрі, таулардың іші тірі жандарға қажетті сан-алуан заттарға, пайдалы кендерге, минералдық суларға, зат қоймаларға, дәрідәрмектерге, шикі заттарға толы."Бұлар аса хикметпен алдын ала ұйымдастырылып, мұқият жүйелі түрде жиналып қойылған. Әлбетте, олар құдіреті шексіз Қадирдің, хикметіне шек жоқ Хакимнің қазыналары, қойма-байлықтары және қызметкерлері екенін дәлелдейді"деп түсінді.

Иә, таулар мен сахаралардың атқарар асқардай алып міндеттері пен хикметтері шексіз. Осы аталған екі міндетінен басқа да хикметтеріне салыстырып таулар мен сахаралардың барлық хикметтерін бір тіл ретінде әсіресе, қажетті заттарды сақтайтын қойма болуы жағымен куәлік етіп хал тілдерімен айтқан ‌‌لَا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ (лә иләһә илләһу)тәухид сөзі өте қуатты екенін, қуаттылығы мен беріктігі таудай, ал ауқымдылығы сахараның кеңдігіндей алып екенін көрді де:"Әмәнту Билләһ"деді.

Міне, осы мағынаны білдірмек мақсатында бірінші мақамның бесінші мәртебесінде былай делінген болатын:

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذ۪ى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِه۪ جَم۪يعُ الْجِبَالِ وَ الصَّحَارٰى بِجَم۪يعِ مَا ف۪يهَا وَ مَا عَلَيْهَا بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَق۪يقَةِ الْاِدِّخَارِ وَ الْاِدَارَةِ وَ نَشْرِ الْبُذُورِ وَ الْمُحَافَظَةِ وَ التَّدْب۪يرِ الْاِحْتِيَاطِيَّةِ الرَّبَّانِيَّةِ الْوَاسِعَةِ الْعَامَّةِ الْمُنْتَظَمَةِ الْمُكَمَّلَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ

Сосын, әлгі жолаушы тауда, сахарада ойша кезіп жүргенде оған ағаштар мен өсімдіктер әлемі ашылып ішке кіруге шақырды."Келіңіз, біздің ауылды да аралап, жазуларымызды да оқыңыз!"деді. Ол да ішке еніп қарап еді;

Олар өте керемет әрі көз тартар сұлу"тәухид", "тәхлил"мәжілісін жасап, өзара зікір мен шүкір алқасын құрғандай. Өсімдік пен ағаштардың барлық түрлері жиналып бір ауыздан:"Лә иләһә илләллаһ"дейтін халде. Өйткені, жеміс ағаштары мен өсімдіктер жаппай өлшемді жапырақтарының тілдерімен сондай-ақ, әдемі де көркем, ұйқасымды гүл шешектерінің сөздерімен және тәртіпті де өткір, шешен жемістерінің кәлималарымен, барлығы бірге Раббысын "тәсбих" қылып куәлік етеді және"Лә иләһә илләһу"дейді. Мұны дәлелдеп растайтын үш күлли, алып ақиқат бар екенін көрді.

Біріншісі:Олардың әрқайсысында өте анық түрде әдейілеп жасалатын"нығметке бөлеу", "сыйлық беру", "ерікті түрде жарылқау" және "өзіне қарыздар ету"мағынасы мен ақиқаты байқалады. Сонымен қатар бұл мағына барлығында жаппай күннің сәулесіндей жарқын түрде көрінеді.

Екіншісі:Кездейсоқтық әсте мүмкін емес, әдейілеп және хикметпен жасалған өзгешелік, бір-бірінен айырмашылық және ерікпен ғана болатын мейрімге толы әдемілеу, суреттеу мағынасы және ақиқаты әлгі шексіз түрлерде және жеке-жеке тұлғаларында ап-анық көрінеді. Бұл әрине, бір Сани-ы Хакимнің ісі, оның нақышы екені белгілі.

Үшіншісі:Әлгі сансыз жаратылыстың жүз мыңдаған түрлі, саналуан бейнедегі, шексіз пішіндегі суреттерінің өте тәртіпті де өлшемді әрі сұлу түрде шектеулі де санаулы әрі өзара тең және қарапайым да жансыз, бір-бірінен айнымайтын немесе азғана айырмасы бар, тым шатасып жататын дән-дәнектерден манағы екі жүз мың түрдің бірбірінен өзгеше, ретті де бөлек әрі өлшемді де тірі әрі хикметті де еш қатесіз түрде барлығының жеке-жеке сурет-пішіндерінің ашылуы таңғажайып ақиқат. Бұл аспандағы Күннен де жарқын ақиқат. Және

бұл ақиқатты дәлелдейтін көктемде қанша гүл, қанша жеміс және жапырақ болса тіпті болмыс қанша болса сонша куәгерлер, дәлелдер бар екенін білді. اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى نِعْمَةِ الْا۪يمَانِ"Әлхамдулилләһ"деді.

Міне, осы аталған ақиқаттар мен куәліктерді білдірмек мағынасында бірінші мақамның алтыншы мәртебесінде былай делінген болатын:

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذ۪ى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِه۪ ف۪ى وَحْدَتِه۪ اِجْمَاعُ جَم۪يعِ اَنْوَاعِ الْاَشْجَارِ وَ النَّبَاتَاتِ الْمُسَبِّحَاتِ النَّاطِقَاتِ بِكَلِمَاتِ اَوْرَاقِهَا الْمَوْزُونَاتِ الْفَص۪يحَاتِ وَ اَزْهَارِهَا الْمُزَيَّنَاتِ الْجَز۪يلَاتِ وَ اَثْمَارِهَا الْمُنْتَظَمَاتِ الْبَل۪يغَاتِ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَق۪يقَةِ الْاِنْعَامِ وَ الْاِكْرَامِ وَ الْاِحْسَانِ بِقَصْدٍ وَ رَحْمَةٍ وَ حَق۪يقَةِ التَّمْي۪يزِ وَ التَّزْي۪ينِ وَ التَّصْو۪يرِ بِاِرَادَةٍ وَ حِكْمَةٍ مَعَ قَطْعِيَّةِ دَلَالَةِ حَق۪يقَةِ فَتْحِ جَم۪يعِ صُوَرِهَا الْمَوْزُونَاتِ الْمُزَيَّنَاتِ الْمُتَبَايِنَةِ الْمُتَنَوِّعَةِ الْغَيْرِ الْمَحْدُودَةِ مِنْ نُوَاتَاتٍ وَ حَبَّاتٍ مُتَمَاثِلَةٍ مُتَشَابِهَةٍ مَحْصُورَةٍ مَعْدُودَةٍ

Сосын, пікірімен саяхат қылып жүрген әлгі іздемпаз және жетілген сайын зауқы мен ынтасы артқан манағы жолаушы, көктем баубақшасынан көктемдей үлкен мағрифат, Иман шоқ гүлін алып келе жатқанда оның ақиқатшыл ақылына, мағрифатқа құштар пікіріне хайуанат және құстар әлемінің есігі ашылды. Оны қиқулаған жүз мың түрлі дауыспен, сан-алуан тілдерімен ішке енуін өтініп, "төрлетіңіз!" деді. Ол да ішке кіріп сондағы көргені:

Бүкіл хайуанат пен құстардың барлық түрі мен топтары жұмыла өзіндік дыбыстарымен немесе хал тілдерімен: ‌‌لَا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ деп жер жүзін бір зікірханаға, ұлы бір"тәхлил"[(Тәхлил): - Лә иләһә иллаллаһ сөзін қайта-қайта зікір ету.] мәжілісіне айналдырып жібергендей әрқайсысы Раббани"қасида-өлең"[(Қасида): - біреуді мақтап-мадақтап жазылатын өлең.] немесе әрбірі Сүбхани"кәлимә",мағынасы мол жекежеке Рахмани әріп іспеттес өз Жаратушысын сипаттап"хамд"пен мадақ айтып жатқан жағдайда көрінді. Құдды әлгі хайуандар мен құстардың сезім мүшелері, ағзалары, құрал-жабдықтары өзара ұйқас әрі үйлесімді"кәлимәлар",өте ретті де керемет жазылған сөздер секілді. Олар осылайша"Халлақ" (керемет күшті жаратушы),Рәззақ (барлығына ризық беруші)Жаратушысына шүкір етіп, оныңУахданиетіне (жалғыз, дара)шәһәдат етуде. Мұны бұлтартпас түрде дәлелдейтін үш ірі әрі ауқымды айғақ бар.

Біріншісі:Ешбір тұрғыдан кездейсоқтыққа, соқыр қуатқа және меңіреу табиғатқа тапсыруға келмейтін, жоқтан бар қылу, хикметпен, шебер түрде әдейілеп, таңғажайып бейнеде біле тұра жарату, сондайақ, жиырма жағымен ілім мен хикметті, "ирадені" (қалау-ерік) көрсететін "рух беру", "тірілту" ақиқаты. Бұл ақиқат әлемде қанша тірі жан болса сонша куәгері, растаушысы бар бұлтартпас айғақ ретінде Зат-ы Хаи-ы Қаюмның сөзсіз бар екеніне, оның жеті сипатына және жалғыз екеніне куәлік етеді.

Екіншісі:Әлгі сансыз жаратылыс бір-бірінен кескіндері әртүрлі, пішіндері сан-алуан, салмақ мөлшері түрлі-түрлі, түр ерекшеліктері тәртіп жағынан өзара өзгешеленген және бәрі әшекейлене суреттелген қалыпта. Міне, бұл қуатты да алып ақиқат. Бұл Қадир-ы Күлли Шей уә Алим-ы Күлли Шей Аллаһтан басқа ешбір себеп мұндай жан-жақты таңғажайып хикметке толы ауқымды іске әсте араласа алмайтынын, ешбір тұрғыдан әсер ете алмайтынын, мүлдем мүмкін еместігін көрсетеді.

Үшіншісі:Өзара тең және бір-бірінен айнымайтын немесе азғана айырмасы бар, өте ұқсас шектеулі де мәлім жұмыртқалардан, жұмыртқашықтардан, сондай-ақ "нүтфә" деп аталатын аталық су тамшыларынан әлгі шексіз жануарлардың сан-алуан бейнеде және әрбірін хикметке толы мұғжиза қылып керемет суреттерін өте ретті әрі тең жағдайда, еш қатесіз толық түрде ашу, бұл сондай жарқын ақиқат, мұны қанша хайуандар болса сонша дәлел ретінде оны растап, бекіте түседі әрі нұрландырады.

Сонымен аталған үш ақиқат бірігіп, хайуандардың барлық түрі жұмыла: ‌‌لَا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ (Лә иләһә илләллаһ)деп шәһәдат келтіретінін, Жаратқанның бірлігіне куәлік ететінін, бейне бір жер шары алып адам секілді өзіне лайық зор даусымен ‌‌لَا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ (Лә иләһә илләллаһ)деп, онысын аспан тұрғындарына естіртіп тұратынын көңілге тоқып түйді де қанағаттанарлық жақсы бір дәріс алды. Бірінші мақамның жетінші мәртебесінде осы аталған ақиқаттарды білдіру мақсатында былай делінген болатын:

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذ۪ى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِه۪ ف۪ى وَحْدَتِه۪ اِتِّفَاقُ جَم۪يعِ اَنْوَاعِ الْحَيَوَانَاتِ وَ الطُّيُورِ الْحَامِدَاتِ الشَّاهِدَاتِ بِكَلِمَاتِ حَوَاسِّهَا وَ قُوَاهَا وَ حِسِّيَّاتِهَا وَ لَطَائِفِهَا الْمَوْزُونَاتِ الْمُنْتَظَمَاتِ الْفَص۪يحَاتِ وَ بِكَلِمَاتِ جِهَازَاتِهَا وَ جَوَارِحِهَا وَ اَعْضَائِهَا وَاٰلَاتِهَا الْمُكَمَّلَةِ الْبَل۪يغَاتِ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَق۪يقَةِ الْا۪يجَادِ وَ الصُّنْعِ وَ الْاِبْدَاعِ بِالْاِرَادَةِ وَ حَق۪يقَةِ التَّمْي۪يزِ وَ التَّزْي۪ينِ بِالْقَصْدِ وَ حَق۪يقَةِ التَّقْد۪يرِ وَ التَّصْو۪يرِ بِالْحِكْمَةِ مَعَ

قَطْعِيَّةِ دَلَالَةِ حَق۪يقَةِ فَتْحِ جَم۪يعِ صُوَرِهَا الْمُنْتَظَمَةِ الْمُتَخَالِفَةِ الْمُتَنَوِّعَةِ الْغَيْرِ الْمَحْصُورَةِ مِنْ بَيْضَاتٍ وَ قَطَرَاتٍ مُتَمَاثِلَةٍ مُتَشَابِهَةٍ مَحْصُورَةٍ مَحْدُودَةٍ

Сосын, әлгі ойшыл жолаушы Мағрифатуллаһтың толып жатқан мәртебелерінен өтіп, әрі қарай даму үшін және шексіз зауық пен нұрларына терең шомуы үшін адамзат әлеміне енгісі келді. Сол кезде оны әнбиялар шақырды, ол ішке еніп, көргені:

Адамзаттың ең нұрлы да кәмілдері саналатын күллі пайғамбарлар (ғаләйһиссалам) бір ауыздан жаппай: ‌‌لَا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ (Лә иләһә илләллаһ)деп зікір салып жатқанын және жарқын әрі расталған сансыз мұғжизаларының қуатымен "тәухидты" даулап, алға тартуда және адамзатты хайуандық деңгейінен періште дәрежесіне көтеру үшін оларды Аллаһқа иман етуге шақырып дәріс беріп жатқанын көрді. Ол да осы нұрлы медреседе тізе бүгіп дәріске қатысты.

Қараса, мәшһүр адамдардың ең абыройлы да атақтысы болған манағы ұзтаздардың әрқайсысы әлемдердің Иесі тарапынан берілетін және қабыл болғанына дәлел болып табылатын мұғжизалар көрсеткен. Соның саясында айтқан хабарларына сенім пайда болып халық арасынан үлкен жамағат, бір топ кісі оларға үммет болып мақұлдаған, иман келтірген. Енді ол сол жүз мыңдаған адал да ықыласты жандардың жұмыла әрі бір ауыздан қарар беріп, бекіткен ақиқат қаншалықты қуатты әрі шүбәсіз, нақты екенін аңғарды. Және осындай қуатты да шыншыл хабаршылардың сансыз мұғжизаларға сүйене отырып айтқан ақиқатын жоққа шығарып сенбеген кәпірлер қатты қателесіп, ауыр қылмыс жасап отырғандарын және соңында мәңгі азапқа лайық болатындығын түсінді. Ал оларға сеніп иман келтіргендер қаншалықты ақиқатшыл, жөні түзу адамдар екендігін

білді. Сөйтіп, оған қасиетті иманның тағы бір мәртебесі ашылды.

Иә, тарихта Әнбияны (ғаләйһиссалам) Аллаһ тарапынан іс жүзінде растау болып саналатын қыруар мұғжизалар болғаны рас. Олардың шыншыл екенін айғақтайтын тағы бір нәрсе, қарсы дұшпандары аспани апаттарға ұшыраған. Сондай-ақ, әнбияның хақ екендерін растайтын жеке басының кемелдіктері, сондай-ақ, ақиқатқа толы тәлім-тәрбиесі, тура екендерін көрсететін мықты имандары және толық ықыластары, жанкештіліктері және қолдарындағы киелі кітап пен парақтары және олардың хақ, тура жолда екендерін көрсететін тағы бір нәрсе олардың артынан еріп кемелденген, хақ пен ақиқатқа жеткен сансыз шәкірттері. Міне, мұны есептемегеннің өзінде олар өзара болымды мәселеге келгенде жұмылып, бір ауыздан бірін-бірі қуаттап, ынтымақ танытуы жойқын қуат, бұлтартпас айғақ болып табылады. Оған дүниеде ешбір күш қарсы төтеп бере алмайды. Ол туралы ешқандай күмән, күдік болмауы тиіс. Иман шарттарының ішінде барлық Пайғамбарларға (ғаләйһиссалам) сенудің болуы мұның артында орасан зор қуат жатқанын көрсететінін аңғартады. Олардың дәрістерінен иман фейізін алды. Міне, осы жолаушының аталмыш дәрісін білдіру мағынасында бірінші мақамның сегізінші мәртебесінде былай делінген болатын:

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الَّذ۪ى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِه۪ ف۪ى وَحْدَتِه۪ اِجْمَاعُ جَم۪يعِ الْاَنْبِيَاءِ بِقُوَّةِ مُعْجِزَاتِهِمُ الْبَاهِرَةِ الْمُصَدِّقَةِ الْمُصَدَّقَةِ

Сосын иманның қуатымен ақиқаттың тәтті зауықын алған әлгі жолаушы-тәліп, пайғамбарлардың (ғаләйһиссалам) мәжілісінен келе жатып ғұламалардың дәрісханасына жолықты. Олар ғылыми түрде, бұлтартпас дәлелдерге сүйеніп әнбияның (ғаләйһиссалам) көтерген мәселелерінің хақ екенін дәлелдеген."Асфия", "сыддық"деп аталатын олар,"мутәбаххир", "мужтахид", "мухаққиқ"яғни олар ілім дариясына терең бойлап, әдбен көз жеткізген жандар. Міне, енді олар өздерінің дәрісханасына шақырды. Оның дәрісханаға кіріп, сондағы көргені:

Мыңдаған зерек және жүз мыңдаған талғампаз әрі жоғары мәртебелі зерттеуші ғалым-ғұламалар шүбәсіз терең де күрделі зерттеудің нәтижесінде ең бірінші Аллаһтың сөзсіз бар екені және Оның жалғыздығы жайлы дәйекті имани мәселелерді көтеріп, оны айғақтап жатыр.

Иә, әртүрлі бейімділікте, ұстанған жолдары да бөлек бола тұра иманның шарттары мен негіздеріне келгенде барлығы бір тоқтамға келуі және әрқайсысының қуатты да нақты айғақтарға сүйенуі, бұл да өзіндік бір айғақ. Оларға қарсы шығып дауласу үшін олардың барлығы бас қосқанда ортаға шығатын зеректік пен ой-өрістеріне тең келерлік зеректік пен үстем түсетін пікір қажет және күллі айғақтарынан асып кететін бір айғақ керек. Әйтпесе, жоққа шығарушылар тек өздерінің надандығынан, сенбеуінен және дәлелденбейтін болымсыз нәрсеге қырсығып, көзін тарс жұму арқылы ғана дауласа алады. Ал, күндіз көзін жұмған адам тек өзіне ғана түн жасайды.

Бұл саяхатшы осы керемет әрі зәулім дәрісханада әлгіндей қадірлі де ғалым ұстаздардың шашқан нұрлары мың жылдан астам уақыт жер шарының жартысын жарықтандырып келгенін білді. Бойын рухани күш билеп, мағынауи қуаты тасығаны сонша дүниедегі бүкіл кәпірлер бірігіп тиіссе әсте жолдан тайдыра алмас еді. Міне, біздің жолаушымыздың осы дәрісханадан алған сабағына қысқа ишара ретінде бірінші мақамның тоғызыншы мәртебесінде былай делінген болатын:

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الَّذ۪ى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِه۪ ف۪ى وَحْدَتِه۪ اِتِّفَاقُ جَم۪يعِ الْاَصْفِيَاءِ بِقُوَّةِ بَرَاه۪ينِهِمُ الظَّاهِرَةِ الْمُحَقَّقَةِ الْمُتَّفِقَةِ

Сосын, иманы бүршік ашып одан әрі қуаттанған сайын және "ғылм-әл яқин" дәрежесінен"айн-әл яқин"дәрежесіне көтерілгенде болатын нұр мен зауыққа құштар әлгі ойшыл жолаушы медреседен келе жатып сансыз кішкене зікірханаларға және "завиялардың" саясында ауқымы кеңіп, өріс алған фәйізге толы нұрлы да алып зікірханаға,"иршадгахқа"яғни тәрбие орындарына ат басын бұрды. Ол жерде Мұхаммеди (с.а.у.) сара жолда жүрген және Ахмеди (с.а.у.) миғражды паналап ақиқатқа ұмтылған, хаққа қолы жеткен, "айнәляқин" дәрежесіне көтерілген мыңдаған, миллиондаған жоғары мәртебелі муршидтер, ірі тұлға ұстаздар мұны дергахтарына, мекен жайларына шақырды. Кіріп көріп еді;

Әлгі"әһл-и кәшф уә кәрамат"ұстаздар өздерінің көріпбілгендеріне және кәраматтарына сүйеніп бір ауыздан: (Лә иләһә илләһу)деп"уахдетті",Аллаһтың "вужуб-ы вужудын"яғни сөзсіз бар әрі біреу екенін әлемге паш етіп жар салып жатқанын сондайақ, Күнді өз сәулесіндегі жеті реңімен тану секілді, жетпіс реңімен

тіпті, көркем есімдерімен Шәмс-и Әзәлидің сәулесінен шашыраған сан-алуан нұрлы түстерге боялған, жалт-жұлт еткен сансыз түрлі реңгі бар және неше түрлі ақиқатқа бастар тариқаттар құрған, тура жолға апарар сан-алуан ережелер ұстанған әлгіндей қасиетті ұстаздар мен нұрлы ариф-әулиелердің жұмыла растаған ақиқаты өте анық та қанық және орасан зор маңызды екенін көрді. Әнбияның (ғаләйһиссалам) бір ауыздан, асфияның ортақтаса, әулиенің өзара сәйкес қаулы-шешімдері және осы үш топтың бәрі бірігіп ұйымдасуы Күнді көрсететін күндіздің жарығынан әлдеқайда жарқын екеніне көзі жетті. Сонымен, бұл қонақтың зікірханадан алған фейіз-нұрға қысқа ишара ретінде бірінші мақамның оныншы мәртебесінде былай делінген болатын:

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الَّذ۪ى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِه۪ ف۪ى وَحْدَتِه۪ اِجْمَاعُ الْاَوْلِيَاءِ بِكَشْفِيَّاتِهِمْ وَ كَرَامَاتِهِمُ الظَّاهِرَةِ الْمُحَقَّقَةِ الْمُصَدَّقَةِ

Сосын, кемелденудің басты себебі, қозғаушы күші тіпті барлық кемелдіктің көзі, бұлағы және Аллаһқа иманнан туындайтын және Оны танудан пайда болатын"Мухабетуллаһ"екенін яғни Жаратқанды жаннан жақсы көру екенін түсінген әлгі дүние жолаушысы жантәнімен, бүкіл сезімдерімен иманын қуаттауға, мағрифат дәрежесін одан әрі арттыруға ниеттеніп басын көтерді де аспанға қарады. Өзінің ақыл-ойына былай деді:

Әлемде ең қымбат нәрсе тіршілік екені рас. Болмыс атаулы тіршілікке қызмет етеді және тірі жандардың ішінде ең құндысы рух иелері. Ал, рух иелерінің ең маңыздысы сана иелері. Осы маңыздылығына орай жер шары тірі жандарды әрдайым көбейту үшін жыл сайын, ғасыр сайын бірде толып бірде босайды. Олай болса міндетті түрде мына керемет әрі әсем аспанның да өзіне тән тұрғындары, мекендейтін халқы, тірі жандары, рух иелері, саналы мақұлықтары болмақ. Бұрыңғы заманнан бері періштелерді көру, олармен сөйлесу уақиғалары болғаны анық, ол сенімді жолдармен бізге жеткен. Атап айтсақ, Хазіреті Жәбрейіл періште Ардақты Пайғамбарымыздың (с.а.у.) құзырына келіп сөйлескен, оған сахабалар да куә болған.

Сонда жолаушы:"Шіркін! Мен де аспан халқымен көріссем, олар не дейтінін білсем ғой! Өйткені, әлемнің Жаратушысы туралы тұщымды сөз солардан шықса керек!"деп, армандап

тұрғанда кенет аспани бір дауыс естілді: "Сен бізбен көрісіп, дәріс тыңдағың келетін рас болса, мынаны білген жөн! Ең бірінші, Хазіреті Мұхаммед пайғамбарға (с.а.у.) және Қасиетті Құранға сондайақ, барлық пайғамбарларға біз арқылы келген имани мәселелерге әу баста біз иман келтірген едік. Адамдарға көрінген және біздің жынысымыздан болған күллі игі әруақтар, бәрі жұмыла Жаратқанның сөзсіз болмысына, Оның бір екеніне және көркем киелі сипаттарына куәлік етіп, бірін-бірі растайтындай үйлесімді түрде ақпарат берген біз болатынбыз. Ол сансыз ақпараттың өзара сәйкес болуы, үйлесімділігі саған Айдай анық дәлел және әрі қарай жөн сілтейді. Мұны естіген жолаушының иманының нұры одан бетер жарқырап сала берді. Дереу жерден көкке самғап ұшқысы келіп кетті. Бұл туралы, Бірінші мақамның он бірінші мәртебесінде былай делінген болатын:

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذ۪ى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِه۪ ف۪ى وَحْدَتِه۪ اِتِّفَاقُ الْمَلٰئِكَةِ الْمُتَمَثِّل۪ينَ لِاَنْظَارِ النَّاسِ وَ الْمُتَكَلِّم۪ينَ مَعَ خَوَاصِّ الْبَشَرِ بِاِخْبَارَاتِهِمُ الْمُتَطَابِقَةِ الْمُتَوَافِقَةِ

Енді, әлгі құмарпаз әрі ынталы жолаушы"шәһәдат"әлемін яғни көзге көрінетін мына заттық әлемнің және ондағы белгілі заттардың тілдерінен, олардың хал-жағдайларынан сабақ алғаннан кейін: "Ғайып әлемін, берзах яғни қабір әлемін, о дүниені де зерттеп шолу керек. Ол жақтан да ақиқат іздейін, не дейді екен?" деп ойлады. Сол кезде оған әрбір топ адамдарда болатын, әлемнің жемісі саналатын, адамзаттың дәнегі түріндегі және өзі кішкене бола тұра мағына жағынан ғалам секілді кеңейіп, қанаттары ашыла беретін"мұстақим әрі мүнәууәр" (тура жолдағы нұрланған)ақылдар мен "сәлим" (таза, аман)нұрлы жүректердің қақпасы ашылды. Қараса, Ол екеуі ғайып әлемі мен шәһәдат әлемінің ортасына орналасқан адами перделер болып табылады. Екі әлемнің өзара байланысы, қарымқатынастары адам үшін сол жерде жүзеге асады екен. Сондықтан, жолаушы ақылы мен жүрегіне былай деді:"Бері келіңдер! Сендердің қақпаларыңнан ақиқатқа апаратын жол әлдеқайда төте. Бұл жолы біз өткен жолдағылардың айтқанынан дәріс алғандай емес иман тұрғысынан ақыл мен жүректің қосындысынан, олардың хал-жағдайынан, түрлерінен ғибрат алып, ой жүгіртуге тырысамыз!"деді де ішіне үңілді.

Бейімділіктері әртүрлі, жолдары да бір-бірінен ұзақ, мүлдем ұқсамайтын барлық тура бағыттағы нұрлы ақыл иелері иман мен тәухид тұрғысында бір сап болып, тамыры терең нанымдары өзара ұштасып сәйкес келуі және ризашыл қанағаттары мен анық көзқарастары, берген қарарлары өзара үйлесіп бір арнаға тоғысуы, әсте өзгермейтін бір ақиқатқа тіреліп, тамырлары жұлынбайтындай мықты бір негізге сүйенгендіктен ғой. Олай болса бұлардың иман тұрғысынан және Аллаһтың болмысы мен "тәухид ұғымы жағынан осылай ұжымдасуы, бірлесуі міне бұл әсте үзілмейтін нұрлы шынжыр және ақиқатқа апарар даңғыл жол, сол әлемге ашылған қақпа болып табылады.

Әрі Ұстанған жолдары бөлек-бөлек, тұтынатын негіздері әрқалай, тіпті бір-бірінен алыс, мүлдем ұқсамайтын әлгі жаппай дерлік "сәлим" ақылдар мен нұрлы жүректердің иман шарттарына келгенде өзара бірігуі және қанағаттанған түрде, өзара жақындасып бірінбірі тартуы, ақиқатты көруі, тылсым сырларды ашуы әрі бір-біріне сәйкестігі, тәухид мәселесінде өзара үйлесімді ойлары, бір жерден шығуы әрине, ақиқатқа бағытталған және соған жеткізетін және өзара ұқсас мына кішкене Раббани"мағрифат ғаршы"саналатын ауқымы кең, аса күрделі және әрқайсысы жеке-жеке"Самедтің"айнасы болып табылатын жүректер, ақиқат күніне тура ашылған терезелер болып саналады. Ал олардың барлығын қоссаң Күнге айна болып шағылыстыратын үлкен теңіз сықылды алып айна қызметін атқарады. Міне, бұлардың яғни барлық ақылдар мен жүректердің Аллаһтың"уджудына", "уахдетіне"келгенде бірлесуі, топ болып ұжжымдасуы әлбетте, бізге әсте адаспайтын, адастырмайтын керемет жетекші, ұлы жетекші, бұлтарпас дәлел боп табылады. Өйткені, осыншама толассыз әрі тереңге бойлаған, мұнша алып әрі өткір назарлардың барлығын ақиқаттан өзге бос ой, шындыққа жанаспайтын құр бос пікір, негізі жоқ бір сипат жаппай алдатып, шатастыруы әсте мүмкін емес, оған сену ешбір ақылға қонбайды. Мұндайды мүмкін дейтін қисық ой мен шірік пікірге бүкіл әлемді жоққа шығаратын ақымақ софестаилар (скептиктер)да риза болмай, ондай ақылдан ала тонын ала қашар. Мұны түсінген жолаушымыз өз ақыл-ойы мен көңілін пайдаланып:

"Әмәнтү Биллаһ" (Аллаһқа сендім!)деді. Міне, бұл жолаушының"мұстақим"ақылдар мен"мүнәууәр"жүректерден алған имани мағрифат дәрісіне қысқаша ишара ретінде бірінші мақамның он үшінші мәртебесінде былай делінген болатын:

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذ۪ى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِه۪ ف۪ى وَحْدَتِه۪ اِجْمَاعُ الْعُقُولِ الْمُسْتَق۪يمَةِ الْمُنَوَّرَةِ بِاِعْتِقَادَاتِهَا الْمُتَوَافِقَةِ وَ بِقَنَاعَاتِهَا وَ يَق۪ينِيَّاتِهَا الْمُتَطَابِقَةِ مَعَ تَخَالُفِ الْاِسْتِعْدَادَاتِ وَ الْمَذَاهِبِ وَ كَذَا دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِه۪ ف۪ى وَحْدَتِه۪ اِتِّفَاقُ الْقُلُوبِ السَّل۪يمَةِ النُّورَانِيَّةِ بِكَشْفِيَّاتِهَا الْمُتَطَابِقَةِ وَ بِمُشَاهَدَاتِهَا الْمُتَوَافِقَةِ مَعَ تَبَايُنِ الْمَسَالِكِ وَ الْمَشَارِبِ

Сосын, ғайып әлеміне жақыннан қарап, ақыл-ойымен саяхаттап жүрген әлгі жолаушы:"Апырым-ай, ғайып әлемі бұл туралы не дейді екен?"деп қызыға әлгі есікті пікірімен қақты. Яғни, мына заттық"шәһәдат"әлемінің өзінде мұншама сұлу әрі көркем, шебер жаратылған нәрселер арқылы өзін таныстырғысы келетін және мұншама тәтті де әсем толассыз нығметтермен өзін жақсы көргенді қалайтын және мұншама мұғжизалы да шебер істерімен өзінің құпия кемелдігін білдіргісі келетін және мұнысын сөзбен жеткізуден әлдеқайда ашық әрі түсінікті түрде іспен көрсеткен, халжағдаймен жеткізген Құдіреттің, ғайып пердесінің артында бар екені сөзсіз. Әлбетте, әрі оған еш күмән жоқ әлгі құдрет іс жүзінде әрі хал-жағдаймен мұратын білдіргені секілді сөзбен де сөйлемдермен де жеткізіп, өзін таныстырады, жақсы көргізеді. Олай болса ғайып әлемі тұрғысынан Оны, Оның нұр-сәулелері арқылы көріп тануға тырысалық! деді. Ойша ішке еніп, ақыл көзімен қарап еді:

Өте жойқын түрде өзінің бар екенін көрсететін уахилардың ақиқаты ғайып әлемінің әр тарапын жайлап өз үкімін жүргізіп тұрғанын көрді. Ғаламның, жалпы жаратылыстың шәһәдаттарынан әлдеқайда қуатты тәухид жайлы, Аллаһтың бір екені туралы хабар Аллам-үл Ғуюб тарапынан уахи мен илһам арқылы келіп, білдіріліп жатады. Аллаһ Тағала өзінің бар әрі жалғыз екенін тек жаратылыс арқылы білідіріп қана қоймайды яғни олардың куәліктерімен шектелмейді. Ол өзіне лайық әзәли, мәңгі таусылмайтын сөзімен де жеткізеді. Барлық жерде өзінің ілімі мен құдіреті әзір-назыр Жаббардың сөзі де шексіз болмақ. Сөздерінің мағынасы оның өзін таныстыратыны секілді сөйлеу арқылы да өзінің сипаттарын таныстырады.

Иә, жүз мың Пайғамбардың (ғаләйһиссалам) нақты хабарлары, олардың ақпараттары Иләһи уахиға сүйену тұрғысынан бәрі бір жерден шығып, үйлесім табуы сондай-ақ, адамзаттың басым көпшілігі мойындап оларға жетекші әрі өнеге әрі уахимен келген және уахи екені дәлелденген киелі кітаптар мен аспани парақтардың дәлелдеуімен, мұғжизалар арқылы расталған уахидың ақиқат екенін, анық болғандығын білді. Әрі уахидың ақиқаты, мән-мағынасы қасиетті бес ақиқатты білдіретінін аңғарды:

Біріншісі:اَلتَّنَزُّلَاتُ الْاِلٰهِيَّةُ اِلٰى عُقُولِ الْبَشَرِ дегендей адамзаттың ақыл деңгейіне, ой-өрісіне қарай сөйлеу, бұл бір"тәнәззүл-ү Иләһи".Иә, күллі рух иелерін сөйлеткізген және сөздерін білетін Аллаһ, әлбетте өзі де сол сөздерге араласып сөйлеуі Рубубиетінің талабы.

Екіншісі:Өзін таныстыру үшін ғаламды мұнша шексіз шығындар жұмсап, керемет таңғажайыптарға толы жаратқан және мыңдаған тілдермен өзінің кемелдігін паш еткен Құдрет, әлбетте өзінің сөздерімен де өзін таныстырмақ.

Үшіншісі:Жаратылыстың ең таңдаулысы және аса мұқтажы және өте нәзік әрі ең құштары болып табылатын нағыз адамдардың мінәжаттарына, риза болып жасаған шүкірлеріне іс жүзінде жауап бергені секілді сөзімен де жауап беруі жарату ісінің талабы.

Төртіншісі:Ілім мен тіршіліктің зор талабы және жарқын көрінісі болып табылатын "мукалеме" яғни сөйлеу сипаты, әлбетте ілімі шексіз, мәңгі тірі біреуде зор ауқымды әрі мәңгі бақи түрде болуы шарт.

Бесіншісі:Өте сүйкімді және жақсы көруге лайық әрі сүйенішке аса мұқтаж және өзін Жаратқан иесін табуға ынтық әрі жаратылысы пақыр әрі әлсіз пенделерін осылай әлжуаз, құштар, пақыр, мұқтаж және келешекті уайымдайтын әрі жүрегіне махаббат пен құштарлықты берген Құдірет, әлбетте өзінің бар екенін оларға сөйлеу арқылы хабарлауы білдіреді, бұл улухиетінің талабы.

Міне, жоғарыда аталған"тәнәззүл-ү Иләһи", "тағарруф-ы Раббани", "мукабеле-и Рахмани", "мукалеме-и Сүбхани"және"ишар-ы Самедани"ақиқаттарын қамтитын аспани уахилердің барлығы тоғысып, ұйымдаса Уажиб-үл Ужуд Аллаһтың болмысын, Оның ужудын, уахдетін дәлелдеуі, міне бұл сондай қуатты айғақ ол, күндізгі Күннің жарығы қалай Күннің бар екеніне дәлел болса, тіпті одан да қуатты дәлел, деп түйді.

Енді ол"илһамдар"дейтін нәрсеге назарын аударды. Қараса,"садық илһамдар"яғни шын аяндар бір жағынан уахиге ұқсас әрі ол да Раббани мукәлеме яғни Аллаһтың сөйлеуі. Дегенмен, уахидан екі айырмашылығы бар.

Бірінші айырмашылығы:Илһамнан әлдеқайда жоғары уахидің көпшілігі делдал арқылы яғни періште арқылы, ал илһамның көбісі делдалсыз, тікелей келеді. Мәселен, бір падишаһтың екі түрлі сөйлеуі, халқына екі түрлі үндеуі, әмірлері болады.

Біреуі:Ұлы салтанаты мен жалпылай үстемдігі тұрғысынан өзіне жақын бір шабарман елшісін бір әкімге жолдайды. Үстем билігінің айбындылығын және әмірінің маңыздылығын көрсету үшін кейде әлгі елшімен бірге үлкен жиналыс жасап барып, сосын әмір-жолдауы оқылады, үндеу жеткізіледі.

Екіншісі:Патшалық атымен емес, ұлы сұлтандық жағымен емес, жеке өз атынан, жеке бір мәселе үшін, өзара бір мәміле қылып жеке бір қызметшісімен немесе қарапайым халқымен және арнайы телефонымен сөйлеседі.

Сол секілді, Әзәли Падишаһ, патшалардың патшасы Аллаһтың бүкіл әлемнің Раббысы атымен және ғаламның жаратушысы жағымен, уахи арқылы және уахидің қызметін атқаратын ауқымды илһамдар арқылы сөйлеуі бар. Сонымен қатар, әрбір тұлғаның, әрбір тірі жанның Раббысы, Халиқы (Жаратушысы)болу жағымен жекежеке бірақ перделердің артынан олардың қабілетіне қарай өзіндік сөйлеуі бар.

Екінші айырмашылғы:Уахи еш көлеңкесіз, сап, әрі ерекше тұлғаларға тән. Илһам болса көлеңке тұстарымен қатар реңдер араласады әрі жалпыға ортақ болады. Атап айтсақ, періште илһамы, адам илһамы, хайуан илһамы болып көп түрлерімен бірге теңіздердің тамшылары санындай Раббани сөздердің көбейіп арта беруіне ұйытқы болатындай сансыз. Жолаушы:

لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبّ۪ى لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ اَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبّ۪ى

деген аяттың бір тұсын тәпсірлейтінін түсінді.

Сосын, илһамның мәнісіне, хикметіне, оның шәһәдатына яғни Жаратқанның бар екеніне қалай куәлік ететініне қарады. Қараса, мәнісі, хикметі және нәтижесі төрт нұрдан тұрады екен.

Біріншсі:"Тәуәддүд-і Иләһи"дейтін өзін пенделеріне іс жүзінде жақсы көргізгені секілді сөзбен, құзырмен және сұхбатпен де өзін жақсы көргізеді. Бұл"уәдудиеттің", "рахманиеттің"талабы.

Екіншісі:Құлдарының дұға-тілектеріне іспен жауап бергені секілді сөйлеу арқылы перделердің артынан жауап береді. Бұл оның "рахимиетінің" талабы.

Үшіншісі:Ауыр қиыншылықтарға, бәлелерге ұшыраған пенделерінің көмек сұраған дұғаларына, жылап-сықтаған өтініштілектеріне іс жүзінде медет бергені секілді белгілі мағынада сөйлеуі боп табылатын илһаммен яғни аян беру арқылы да жәрдем етуі Рубубиетінің талабы.

Төртіншісі:Өте әлсіз, тым әлжуаз, аса пақыр әрі мұқтаж және өзінің иесін, қамқоршысын, басқарушысын, сақтаушысын таныптабуға өте мұқтаж әрі құштар саналы пенделеріне өзінің болмысын, құзырын, сақтаушы екенін іс жүзінде сездіргені секілді белгілі бір мағынада сөйлеуі боп саналатын кейбір дұрыс илһамдар (аян) пердесінің артынан, әркімге бөлек-бөлек әрқайсысының қабілетіне қарай қалб телефоны арқылы сөйлесіп өзінің бар екенін сездіруі, құзырына алуы"Улухиет" мейрімінің, "Рубубиет"рахметінің сөзсіз, шартты талабы деп түсінді.

Сосын, илһамның қалай куәлік ететініне назар аударды. Мәселен, Күнді егер тірі әрі санасы бар деп ойлап, оның жеті түсті реңгі жеті сипаты десек, ол кезде жарығындағы сәулелерімен белгілі бір мағынада сөйлер еді. Осылайша, оның мысалы, шағылыс сәулесі жылтырақ нәрселерден табылары және әрбір айнамен, кезкелген жылтырақ нәрсемен және шыны сынықтарымен, су бетіндегі көпіршіктермен, тамшылармен тіпті мөлдір зерре бөлшектермен әрқайсының қабілетіне қарай белгілі мағынада сөйлесіп, олардың сұрағанына жауап берер еді. Және олардың барлығы Күннің бар екеніне куәлік етіп, бір іс бір іске кедергі болмай, біреуімен сөйлесуі басқасымен сөйлесуіне кедергі туғызбайды. Мұны көзбен де көруге болатыны секілді Әзәл мен Әбәдтің Зүлжәлал сұлтаны, жаратылыс атаулының Зүлжәмал жаратушысы Шәмс-і Сәрмәди Аллаһтың сөйлеуі де оның ілімі мен құдіреті секілді күлли, жалпыға ортақ, барлығын қамтиды. Осылайша әрбір нәрсенің қабілетіне қарай әсер етіп, мәміле жасайды. Бір сұрақ басқа сұраққа, бір іс басқа бір іске, бір үндеу басқа бір үндеуге кедергі болмай, әсте араласып мүлдем

шатаспас еді. Бұл түсінікті жәйт. Міне, осы барлық шағылыстар, сәуле-көріністер, сөйлеу мен илһамдар жеке-жеке және ұйымдасқан түрде әлгі Әзәли Шәмсі Аллаһтың құзырын көрсетіп, Оның сөзсіз бар екенін әрі жалғыз, дара Уахид, Әхад екенін дәлелдейді, куәлік етеді. Мұны жолаушы"айнәляқынге" жақын "ғылмәляқын"түрде яғни анық-қанық көрді. Сонымен, біздің құмарпаз қонағымыздың ғайып әлемінен алған мағрифат дәрісіне қысқа ишара ретінде бірінші мақамның он төртінші және он бесінші мәртебесінде былай делінген болатын:

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ اَلْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذ۪ى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِه۪ ف۪ى وَحْدَتِه۪ اِجْمَاعُ جَم۪يعِ الْوَحْيَاتِ الْحَقَّةِ الْمُتَضَمِّنَةِ لِلتَّنَزُّلَاتِ الْاِلٰهِيَّةِ وَ لِلْمُكَالَمَاتِ السُّبْحَانِيَّةِ وَ لِلتَّعَرُّفَاتِ الرَّبَّانِيَّةِ وَ لِلْمُقَابَلَاتِ الرَّحْمَانِيَّةِ عِنْدَ مُنَاجَاةِ عِبَادِه۪ وَلِلْاِشْعَارَاتِ الصَّمَدَانِيَّةِ لِوُجُودِه۪ لِمَخْلُوقَاتِه۪ وَ كَذَا دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِه۪ ف۪ى وَحْدَتِه۪ اِتِّفَاقُ الْاِلْهَامَاتِ الصَّادِقَةِ الْمُتَضَمِّنَةِ لِلتَّوَدُّدَاتِ الْاِلٰهِيَّةِ وَ لِلْاِجَابَاتِ الرَّحْمَانِيَّةِ لِدَعَوَاتِ مَخْلُوقَاتِه۪ وَ لِلْاِمْدَادَاتِ الرَّبَّانِيَّةِ لِاِسْتِغَاثَاتِ عِبَادِه۪ وَ لِلْاِحْسَاسَاتِ السُّبْحَانِيَّةِ لِوُجُودِه۪ لِمَصْنُوعَاتِه۪

Сосын, манағы жолаушы өзінің ақылына былай деді: Менің ғаламдағы жаратылыс арқылы Жаратқан Иемді іздеп жүргенім рас. Олай болса бәрінен бұрын осы жаратылыстың ең мәшһүры тіпті дұшпандарының өзі оның кәміл, ұлы қолбасшы, жоғары мәртебелі, тілге шешен, сөзі маржан, ақылды данышпан екенін мойындаған және он төрт ғасырды адамгершілігімен, қымбат қасиеттерімен, Құранымен нұрландырған араб Мұхаммедті (ғаләйһиссалату уәссалам) зиярат етіп, іздегенімді сол Кісіден (с.а.у.) сұрау үшін оның бақыт ғасырына бірге барайық деп, ақылымен бірге ол өмір сүрген ғасырға аттанды. Қараса, ол ғасыр шынымен де әлгі ардақты Кісінің (с.а.у.) саясында адамзаттың ең бақытты кезеңі болған екен. Өйткені, әкелген нұры арқылы өте жабайы, мүлдем сауатсыз надан халықты қысқа мерзімде дүниеге танымал, ел басқаратын білікті би, дипломат, қоғам қайраткері дәрежесіне көтерді.

Әрі ақылына былай деді:"Біз бәрінен бұрын осы керемет Кісінің (с.а.у.) аз да болса қадір қасиетін, айтқан сөздерінің ақиқат екенін, берген ақпаратының рас екенін біліп алуымыз керек, сосын барып одан Жаратушы Иемізді сұрайық!"деп оны жақыннан тануға кірісті. Көзі жеткен көптеген анық дәлелдерден әзірге "тоғыз ауқымды айғаққа" жеке-жеке бірақ қысқа ишара етілмек.

Біріншісі:Бұл кісінің бойында көркем мінез, ізгі қасиетке тұнып тұр, мұны тіпті дұшпандарының өзі мойындаған.

Сондай-ақ, وَ لِلْاِحْسَاسَاتِ السُّبْحَانِيَّةِ لِوُجُودِه۪ لِمَصْنُوعَاتِه۪ аятының ишара еткеніндей бір саусағының ишарасымен көктегі Ай екіге бөлінген, лақтырған бір уыс топырағы жаудың әрқайсысына бір уыс топырақ болып көздерін аша алмай тым-тырақай қашқан. Шөлде қалған әскеріне бес саусағынан кәусардай аққан суды қанғанынша ішкізген. Осы секілді бізге жеткізілген кейбірі"тәуәтүр"дәрежесінде анық жүздеген мұғжизалар көрсеткен. Мұндай мұғжизалардың үш жүзден астамы"Он тоғызыншы Мәктуб"деп аталатын"Мұғжизат-ы Ахмедие"атты ғажап кітапта нақты дәлелдермен баяндалғандықтан соған сілтеп, өзі-өзіне былай деді: "Мұншама көркем мінез бен кемел сипаттарға ие және әлгіндей көптеген мұғжизаларға бөленген Кісі (с.а.у.), әлбетте шыншыл әрі айтқандарының бәрі дұрыс. Ол жаман мінезді кісілерге ұқсап жалған айтуға, өтірік алдауға, қулыққа барып өзін төмендетпесе керек. Олай істеуі әсте мүмкін емес.

Екіншісі:Қолында ғалам Иесінің жолдауы және ол жарлықжолдауды әр ғасырда үш жүз миллионнан астам адамдар оқып, қабылдап, растаған. Және ол жолдау яғни Қасиетті Құран жеті тұрғыдан таңғажайып. Сондай-ақ, Құранның қырық жақтан керемет, мұғжиза екендігі және ол ғалам Иесінің сөзі екені қуатты дәлелдермен"Жиырма бесінші Сөз" және "Мұғжизат-ы Құрания"атты Нұр Рисалесінің бір Күні боп саналатын мәшһүр бір рисаледе жан-жақты баяндалғандықтан оны соған сілтеп былай деді: "Мұндай нағыз хақ, іші толы ақиқат жолдаудың аудармашысы яғни оны бізге жеткізуші Кісінің (с.а.у) жолдауға қастандық әрі жолдау Иесіне қиянат болып табылатын алдаудан аулақ, өтірік айтуы әсте мүмкін емес.

Үшіншісі:Ол Кісі (с.а.у.) сондай теңдесіз шариғатпен, дін Исламмен және убудиетпен (құлшылық),дағуатпен (хаққа шақыру),иманмен ортаға шыққан, ондай құндылықтардың дүниеде теңі жоқ, болмайды да! Олардан асып түсер кемелдік болмаған, болмайды да! Неге десеңіз, "үмми кісінің" яғни я жазу, я оқу білмейтін адамның

(с.а.у.) әкелген шариғаты он бес ғасыр бойы адамзаттың бестен бірін өте әділ түрде, ақиқатқа бастар тура жолда, өте терең де мызғымас әрі шексіз заңдарымен басқаруы теңдесіз оқиға.

Сондай-ақ, үмми Кісінің (с.а.у.) іс-әрекетінен, айтқан сөздерінен және хал-ахуалынан пайда болған дін Ислам, әр ғасырда үш жүз миллион адамға жетекші, қайна бұлақ, ақылдарға мұғалім, ұстаз, жүректердің нұрландырушысы, тазартушысы және нәпсілердің тәрбиешісі, ағартушысы, рухтардың қанаттанып ашылуына бірденбір себеп, ұйытқы болуы тұрғысынан ешнәрсе еш нәрсе жете алмаған, жетпейді.

Сондай-ақ, дініндегі күллі ғибадаттың барлық түрлерінен озық, бәрінен жоғары, баршадан артық тақуа болуы және Аллаһтан ерекше қорқуы, әрдайым күрес пен аласапыран өмір кешсе де құлшылықтың бүге-шүкесіне дейін толыққанды орындауы әрі ешкімнен көшірген емес, толық мағынада, алғаш рет бірақ, ең кемел түрде, басы мен соңын біріктіре атқаруы, әлбетте теңдессіз, теңі болмайды да.

Әрі мыңдаған дұға-тілектері, мінәжаттары таңғажайып! Мәселен,"Жәушан-үл Кәбир"атты мінәжатында Раббани мағрифатпен Раббысын керемет, тамаша сипаттайтыны сонша, ықылым заманнан бері"мағрифат"иелері мен әулие-абыздар өзара пікір алысып жәрдемдесе мағрифат қылса да оның мәртебесіне, Раббысын сипаттау дәрежесіне жете алмауы дұға етуде де теңдесі жоқ екенін көрсетеді."Мінәжат рисалесінің"басында"Жәушән-үл Кәбирдің"тоқсан тоғыз шумағынан бір шумағының қысқа мағынасы баяндалған жерді оқыған адам:"Дұғасының өзі теңі жоқ!"деп айтары сөзсіз.

Әрі, рисалетті жеткізуде яғни пайғамбарлық міндетін атқарып, халықты хаққа шақыру тұрғысында көрсеткен қайсарлығы, батырлығы, табандылық танытуы өзінше бөлек тақырып. Алпауыт мемлекеттер мен үлкен діндер, тіпті өзінің қауым мен руы, туысқан көкесі қас дұшпаны бола тұра титтей де болсын саспай, суық қандылық сақтауы, еш уайымға, үрейге берілмеуі әрі бір өзі бүкіл дүниеге атой салып ақырында табысқа жетіп дін Исламды дүниеге мойындатуы, бұл оның ақиқатты жеткізуде, дағуатта да теңі жоқ екенін, теңі болмайтынын көрсетеді.

Әрі иманы таудай асқар және әбден көзі жеткен, сенімді түрде әрі нанымы мызғымастай мықты. Өйткені, сол заманда үкімі жүріп тұрған діни нанымдар, көзқарастар мен ой-пікірлер, данагөйлердің хикметтері, рухани басшылардың ілімдері түгелдей қарсы әрі қарамақайшы,

тіпті жоққа шығаратын дәрежеде бола тұра, нанымына, көзқарасына, сеніміне әсте бір күдік, бірде-бір шүбә, әлсірету, кері шегіну, ешқандай уәсуәсә туғызбаған. Руханиятта және иман мәртебесіне өрлеу үстінде болған әу баста сахабалар, сосын күллі әулие-асфиялар оның иманынан нұр-фейіз алуы және оны әрдайым жоғары дәрежеде көруі анық түрде иманының да теңдесіз екенін көрсетеді.

Сонымен, мұндай теңдесіз шариғат, ерекше қасиетті дін Исламның иесінің және керемет құлшылық етуші әрі ғажап дұға қылушының сондай-ақ, әлемге шулы дағуат пен таңғажайып иман иесінің әлбетте өтірік алдауы мүмкін емес, сөзі жалған болуы ақылға сыйымсыз деп түсінді, мұнысын ақылы да қоштады.

Төртіншісі:Қалайша, әнбиялар тобы (аләйһиссалам) Аллаһтың "ужуд" пен уахданиетіне яғни бар және бір екеніне қуатты дәлел болып табылады, сол сияқты олар бұл Кісінің (с.а.у.) пайғамбар екеніне де мықты айғақ ретінде куәлік етеді. Өйткені, әнбия аләйһиссаламның рас әрі пайғамбар екенін дәлелдейтін қанша киелі сипаттар мен мұғжизалар, атқарылған міндеттер болса бұл Кісіде (с.а.у.) өте жоғары дәрежеде болғаны тарихи шындық. Демек олар, қалайша сөзбен яғни Тәурат, Інжіл, Зәбүр және басқа да көктен түскен парақтарда ол Кісінің (с.а.у.) келетінін хабар беріп адамзатқа сүйіншілегені секілді - мұндай көктен түскен кітаптардың қуанышты ишари хабарларынан жиырмадан астамы және өте анық кейбір түрлері Он тоғызыншы Мәктубта жақсылап дәйекті түрде баяндалған болатын - дәл солай да олар хал тілдерімен де яғни пайғамбарлық арқылы және мұғжизаларымен де жолдасы әрі серіктес досы болған осы озат кемел адамды растап мүддесін қолдаған болып табылады.

Бесіншісі:Бұл Кісінің ережесін сақтап, тәрбиесіне көніп, ізінен еру арқылы хақ пен ақиқатқа, кемелдікке, кереметке,"кәшфиятқа", "мүшәхәдатқа"қолы жеткен мыңдаған әулиелер уахданиетке куәлік еткендері секілді, ұстаздары болған осы Кісінің растығына, пайғамбар екеніне барлығы бір ауыздан, ұйымдасқан түрде куәлік етеді. Оның ғайып әлемі туралы ақпаратының кейбірін олар әулиеліктің нұрымен көрген. Барлық айтқан хабарларын иман нұрымен, я"ғылым-и яқын"немесе"айнәл-яқын"не болмаса"хаққал-яқын"түрде растаған.

Міне, бұл да ұстаздары болған бұл Кісінің (с.а.у.) қаншалықты ақиқатшыл, турашыл екенін көрсетеді. Жолаушы осыны түсінді.

Алтыншысы:Бұл кісі үмми бола тұра әкелген ұлы ақиқаттарының және терең ілімінің және жаңадан ашқан Иләһи мағрифат дәрісінің саясында ілімнің биік мәртебесіне жеткен миллиондаған"мудаққиқ" асфия мен "мухаққиқ"сыддықтар және дана, абыз, зерек хәкім мүминдер бұл кісінің басты мүддесінің негізі болып табылатын уахданиетті қуатты айғақтармен бір ауыздан дәлелдеп, растаған. Олар осылайша әлгі ұлы тұлға мұғалімдерінің, жоғары мәртебелі ұстаздарының ақиқатшыл екеніне, айтқан сөздерінің рас екеніне жұмыла куәлік етеді. Бұл куәліктері оның пайғамбар екеніне, рас шынайы екеніне айдан анық дәлел болып саналады. Мәселен, Рисалей-Нұр жүз кітапшасымен осы Кісінің хақ, шынайы, адал екенінің бұлтартпас дәлелі болып табылады.

Жетіншісі:"Әль" уә "асхаб"деп аталатын және адамзаттың әнбиядан кейін еңн парасатты, көрегенділігімен, кемелдігімен танымал және аса құрметті, атақты әрі діндар жәгн назары өткір үлкен топ. Олар жіті бақылап, қызыға, өте ыждағатпен мұқият түрде, бұл Кісінің құпия яки ашық барлық ахуалын, ой-пікірлерін, жүрістұрысын зерттеп, зерделеудің нәтижесінде бұл Кісінң дүниеде ең адал, шыншыл және мәртебесі өте жоғары әрі өте дұрыс, ақиқатшыл адам екеніне көздері әбден жетіп, бір ауыздан растап бекіткен әрі толық иман келтірген. Міне, бұл да күннің жарығын дәлелдейтін күндіз секілді бұлтарптас дәлел. Жолаушы осыны ұқты.

Сегізіншісі:Мына әлем өзінің жаратылуы, басқарылуы, реттелуі, суреттелуі, өлшемді болуы жағымен бір сарайға яки бір кітапқа немесе бір жаймаға, бір көрмеге ұқсап, өзін салған ұстаны, жазушыны, суретшіні көрсетеді. Сол секілді әлем өзінің жаратылысындағы Иләһи мақсаттарды білетін, білдіретін және құбылыстарындағы Раббани хикметтерді үйрететін және белгілі бір міндет атқаратын қозғалыстардағы нәтиже мен пайдалар жайлы дәріс беретін, оның мән-мағынасын ашып, қадір-қасиетін, кемелдігін паш ететін және әлгі алып кітаптың мәнін қортындылайтын жоғары мәртебелі делдал, тылсым сырларды ашатын турашыл тұлға, сенімді ұстаз, адал мұғалім керек етеді әрі міндетті түрде болуын талап етеді. Міне, осы тұрғыдан алғанда мұндай міндеттерді бәрінен артық әрі толық түрде, адал атқарған осы Кісі. Олай болса, бұл да ол Кісінің пайғамбар екеніне және Ол мына ғалам иесінің жоғары мәртебелі, шын берілген қызметшісі екеніне куәлік етеді. Жолаушы осыны аңғарды.

Тоғызыншысы:Мына өте шебер әрі хикметпен жаратылған болмыс арқылы өзінің өнерін, шеберлігінің кемелдігін жария қылғысы келетін және мына әсем сұлу сансыз жаратылыс арқылы өзін таныстырғысы, жақсы көргізгісі келетін және мына тәтті де қымбат нығметтерімен өзіне алғыс пен шүкір, хамд етуді қалайтын Бір Құдіреттің бар екені рас. Және мына мейрімді де қамқоршыл жалпыға ортақ тәрбие мен асырау арқылы, тіпті тілдің өзін саналуан дәм сезіп, ләззат алатындай, тәбеттің небір түріне ие етіп жаратқан, қанағаттандырған және Раббани нығметтер мен ас-дәмдер арқылы өзінің рубубиетіне ризашылықпен, шүкір ете, табынатындай құлшылық еткізгісі келетін сондай-ақ, маусымдарды, түн мен күнді ауыстыру секілді алып істер мен басқару, хикмет толы құбылту, жоқтан бар ету арқылы өзінің "улухиетін" яғни Аллаһ екенін көрсеткісі келетін Біреу бар. Және оған иман етіп мойынсұнуды талап ететін және әрдайым жақсылыққа ынталандырып, жақсыларды қорғаштап ал, жаманшылықтан тиып, жамандарды тойтарып, залымдарды аспани апаттармен ауыздықтап, суайт, өтірікшілерді әшкерелеп өзінің хақ әділдігін көрсеткісі келетін перденің артында Біреу бар, оған еш күмән жоқ!. Олай болса, әлгі ғайби Құдіреттің ең сүйікті пендесі және өте адал құлы және жоғарыда аталған мақсаттарына аянбай қызмет етіп, әлемнің жаратылысындағы тылсым-сырды ашқан және әрдайым Жаратушының атымен әрекет еткен, Одан жәрдем мен сәттілік сұраған және әрдайым медет алып, таупыққа бөленген Мұхаммед-і Құрайши деп аталатын кісі, осы болса керек. Жолаушы, ақылына деді: "Осы аталған тоғыз ақиқаттар Оның адалдығына толық куәлік етеді. Олай болса әлбетте, бұл адам адамзаттың мақтанышы, күллі әлемнің абыройы және оны"Фахр-ы Әлем", "Шәрәф-і Бән-и Адам"деуге әбден лайық. Сондай-ақ, қолындағы ұлы жарлық, күллі жаратылысқа жолдау Қасиетті Құранның рухани салтанатының үстемдігі жер шарының жартысын басып, баурап алуы және жеке тұлға ретінде кемел әрі жоғары қасиеттерге ие болуы бізге мынаны көрсетеді: Бұл әлемде ең маңызды тұлға осы Кісі және Жаратушымыз жайлы тура сөз Оның ақысы.

Міне, кел, қара! Осы керемет тұлғаның жүздеген анық әрі нақты мұғжизаларының қуатына, дініндегі мыңдаған тамыры терең ақиқаттарына сүйене отырып айтарымыз: Оның алға қойған мақсаттарының ең бастысы және өмір бойы арпалысқан арманы Уажиб-ул Ужуд болған Аллаһтың бар екенін дәлелдеу және Оның

жалғыз, дара екенін және есім-сипаттары кемел көркем екенін көрсету, Оған куәлік ету және сол Уажиб-ул Ужудқа халықтың көзін жеткізу, әлемге жария ету және анық білдіру болып табылады. Демек, мынау ғаламның рухани Күні және Жаратушымыздың өте жарқын айғағы осы Хабибуллаһ деген кісі екені сөзсіз, оған дау жоқ. Оның куәлігін растайтын, қуаттап, бекітетін әсте алданбайтын, алдамайтын үш үлкен"иджма"яғни жұмыла келіскен пікір бар.

Біріншісі:"Егер ғайып пердесі ашылса "яқиным" еш өзгермейді яғни сеніміме еш нұқсан келмейді"деген Хазіреті Али (радиаллаһу анһ) секілді және өзі жерде тұрып ұлы ғарышты, сондайақ Исрафилдің алып бейнесін көрген Ғаус-ы Ағзам (қуддусу сыррух) тәрізді назары өткір, ғайыпты көре алатын мыңдаған"қутуб"пен ұлық әулиелерден құралған және"Әл-і Мұхаммед"деп аталатын әлемге танымал нұрлы жамағаттың бір ауыздан келіскен "иджмасы" яғни ұжымдық шешімі.

Екіншісі:Әу баста бәдәуи, оқу-жазу білмейтін, қоғамдық өмірдің ережелерінен бейхабар, саяси сауатсыз, кітапсыз және надандық жайлаған қараңғы заманда өмір сүрген...алайда тез арада мәдени, сауатты, саяси қайраткер, қоғамдық өмірді әбден меңгерген, өзге жұртқа ұстаздық еткен және мемлекеттерге үстемдік етіп, оларға жетекші, білікті дипломат, әділ басқарушы би болып шығыстан батысқа дейін ұлан ғайыр құрылықты басқарған, өздерін"Сахаба"деген атпен танытқан мәшһүр жамағаттың бір ауыздан ұжымдаса, мал-жандарын, керек болса әке-шешесін, руын пида еткізетіндей дәрежеде қуатты иман келтіріп жаппай растауы.

Үшіншісі:Әр ғасырда мыңдаған өкілдері бар және әртүрлі пән мен ғылым саласында табысқа жеткен өте зерек, сан-алуан салада еңбек еткен, үмметтің ішінен шыққан сансыз кәміл ғұламалар мен ілімі терең ғалымдардан құралған үлкен жамағаттың өзара сәйкес ғылыми түрде растауы. Демек, бұл Кісінің"уахданиетке"куәлігі жеке дара, тек өзімен шектелмей, жалпыға ортақ, ауқымы кең"күлли",әсте мызғымас берік, бүкіл шайтандар біріксе ешбір тұрғыдан қарсы шыға алмайтын"шәһәдат" (куәлік)екенін түсінді.

Міне, пайғамбарымыздың бақытты дәуіріне ақылымен саяхат еткен жолаушы және өмірге қонақ кісі манағы нұрлы медреседен алған дәрісіне қысқаша ишара ретінде бірінші мақамның он алтыншы мәртебесінде былай делінген болатын:

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ اَلْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذ۪ى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِه۪ ف۪ى وَحْدَتِه۪ فَخْرُ الْعَالَمِ وَ شَرَفُ نَوْعِ بَن۪ى اٰدَمَ بِعَظَمَةِ سَلْطَنَةِ قُرْاٰنِه۪ وَ حَشْمَةِ وُسْعَةِ د۪ينِه۪ وَ كَثْرَةِ كَمَالَاتِه۪ وَ عُلْوِيَّةِ اَخْلَاقِه۪ حَتّٰى بِتَصْد۪يقِ اَعْدَائِه۪ وَ كَذَا شَهِدَ وَ بَرْهَنَ بِقُوَّةِ مِاٰتِ مُعْجِزَاتِهِ الظَّاهِرَةِ الْبَاهِرَةِ الْمُصَدِّقَةِ الْمُصَدَّقَةِ وَ بِقُوَّةِ اٰلَافِ حَقَائِقِ د۪ينِهِ السَّاطِعَةِ الْقَاطِعَةِ بِاِجْمَاعِ اٰلِه۪ ذَوِى الْاَنْوَارِ وَ بِاِتِّفَاقِ اَصْحَابِه۪ ذَوِى الْاَبْصَارِ وَ بِتَوَافُقِ مُحَقِّق۪ى اُمَّتِه۪ ذَوِى الْبَرَاه۪ينِ وَ الْبَصَائِرِ النَّوَّارَةِ

Сосын, бұл дүниеде өмірдің ұлы мақсаты және өмірді өмір қылып тұрған иман екенін түсінген әлгі шаршамайтын, тыным таппайтын жолаушы өзіне былай деді:"Мен іздеп жүрген Құдіреттің "кәламы", сөзі деп аталатын дүниеде танымал және үкімі жарқын түрде жүріп тұрған және өзіне қарсы шығып ерегіскендерді жаппай айтысқа шақыратын Құран-ы Мұғжиз-үл Баян, Жаратқан Иеміз туралы не дейді, соны тыңдап көрейік. Алайда, ең әуелі бұл кітап бізді жаратқан Иеміздің сөзі екенін дәлелдеу керек болар"деп іздестіре бастады.

Жолаушы осы заманда болғандықтан бірінші болып Құранның мағынауи ғажап тәпсірі болған Рисалей-Нұрға жүгінді. Оның жүз отыз кітапшалары Құран аяттарының тұжырым-нүктелері, нұрсәулелері, терең түсініктемесі екенін аңғарды. Және Рисалей-Нұр тым қырсық әрі тәкәппар әрі дінсіз ғасырда жарыққа шығып әртарапқа Құран ақиқаттарын батыл әрі қайсар түрде жайса дағы қарсы алдына ешкімнің шыға алмауы, оның ұстазы, қайнар көзі, бастауы, бұлағы, Күні Құран Кәрім әлбетте аспани, оның адам сөзі емес екені белгілі.

Тіпті, Рисалей-Нұрдың жүздеген кітапшаларынан бір ғана рисалесі, Құранның айғағы, Жиырма бесінші Сөз бен Он тоғызыншы Мәктубтың ақыры Құранды қырық тұрғыдан мұғжиза екенін дәлелдеген. Оны көрген жандар мінемек түгіл таңғала қайран қалып, жоғары бағалап мақтаған. Дәл қазір Құранның таңғажайып тұстарын

және оның хақ Кәламуллаһ екенін дәлелдеуді Рисалей-Нұрға сілтеп тек қысқа ишаралармен оның ұлықтығын көрсететін бірнеше тұжырымға назар аударайық.

Бірінші тұжырым.Қалайша Құран Кәрім, күллі мұғжизаларымен және хақ екенін дәлелдейтін ақиқаттарымен Мұхамед Пайғамбардың (с.а.у.) бір мұғжизасы болып табылады. Сол секілді Мұхаммед (с.а.у.) да бүкіл мұғжизаларымен, пайғамбарлық сипаттарымен және іліми кемелдігімен Құранның бір мұғжизасы әрі Құран"кәламуллаһ"екеніне бұлтартпас дәлел боп есептеледі.

Екінші тұжырым.Құран дүниеде нұрлы да жарқын, бақытты әрі шынайы түрде қоғамдық өмірге түбегейлі өзгеріс ендірген. Сонымен қатар адамдардың нәпсілерінде әрі рухтарында әрі ақылдарында әрі жеке бастың және қоғамдық өмірлерінде әрі саяси ахуалға ықпал етіп үлкен өзгеріс әкелген әрі ықпалын жалғастырып, күні бүгінге дейін басшылық етіп келеді. Он төрт ғасыр бойы минут сайын алты мың алты жүз алпыс алты аяты жоғары бағаланып құрметпен ең азы жүз миллионнан астам адамдар тарапынан оқылуда. Ол адамдарды тәрбиелеп, нәпсілерін жөнге салып, көңілдерді тазартып, рухтарға қанат беріп, биіктетуде. Ақылдарға тура бағыт пен нұр, өмірге нәр сыйлап бақытқа бөлеуде. Әлбетте, мұндай кітаптың теңі табылмас, ол таңғажайып әрі бәрінен жоғары, мұғжиза.

Үшінші тұжырым.Құран сонау ғасырдан қазірге дейін"бәләғат"өнерін яғни шешендікті, тіл өнерін шебер пайдаланғаны сонша, Қағбаның дуалына алтынмен жазылып іліп қойған аты шулы ақындардың"Муаллақат-ы Сәбға"деп аталған танымал мәшһүр өлеңдерін төмен түсіріп құрмет тақтасынан алып тастауға мәжбүр қылған. Ләбидтің қызы әкесінің әлгіндей өлеңі жазылған тақтайшаны түсіріп жатқанда былай деген екен:"Мұның Аятқа қарсы тұрарлық құны қалмады!".

Сондай-ақ, бәдәуи бір араб шешені: فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ аятын ести сала сәжде қылған екен. Оған:"Сен мұсылман болдың ба?"деп сұрағанда:"Жоқ, бірақ, мен мына аяттың бәлағатына яғни шешендігіне қайран қалып сәжде жасадым!"деген екен.

Әрі,"бәләғат"ілімінің дана, кемеңгер ұстаздарының бірі Абдүлқадир-і Джуржани, Сәккаки және Зәмахшари сынды мыңдаған кемеңгер имамдар мен әдебиет қайраткерлері"иджма"түрде бір ауыздан,"Құранның бәлағатына адамның тағаты жетпейді, бұлай

сөз саптау ешкімнің қолынан келмейді!",деп ұйғарым жасаған. Әрі, Құран сол заманнан бері әрдайым қарсыластарын айтысқа шақырып өркөкірек, тәуаппар ақындар мен шешендердің намысына тиіп, абыройын төккендей былай дейді:"Сендер бір ғана сүреге тең келер жазу әкеліңдер! Әйтпесе дүниеде де ақыретте де оңбай, қор боласыңдар!".Сонда сол заманның өркөкірек, қырсық тілге шешен ақындары бір түйір сүреге ұқсас жазу жазып жеңіске жету дейтін қыпқысқа жол тұрғанда ұзақ әрі мал-жанға қауіпті соғысуды таңдағанына қарағанда ондай айтыс жолымен мәселені шешу мүмкін емес.

Тіпті, біреу: سَبَّحَ لِلّٰهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ аятын оқып:"Мұның таңғажайып шешендігін көре алмай тұрмын!"депті. Сонда, оған:"Сен де манағы жолаушы секілді өзіңді сол заманда елестетіп сол жерде тыңда!"деді. Ол да өзін Құраннан бұрынғы заманда жүргендей қиялдап қарап еді, болмыс атаулы аласапыран, әлемді қайғының қара бұлты басып, меңіреу әрі бейсана табиғаттың құрсауында, ұшы қиыры жоқ, алай-түлей баянсыз бір дүние. Енді, Құранның тілінен осы аятты тыңдап еді, бұл аят ғаламды тұмшалаған пердені ашып нұрландырғаны сонша, бейне бір әр ғасырда саналы жандарға жаппай дәріс беріп, көздерін ашқанын көрді. Мына ғалам үлкен мешіт тәрізді, әу баста, аспан мен жер, барлық жаратылыс жан біткендей зікір салып, тәсбих етіп, әрбірі өзінің міндетін құлшына атқаруда және өздерін бақытты сезініп, дән риза. Мұны көрген соң, аяттың шешендігіне біршама көзі жетіп, басқа аяттарды осыған салыстырып, Құран өзінің зор шешендігімен жер шарының жартысын, адамзаттың бестен бірін қалай баурап алғанын, үстемдігі мәңгі екенін, құрметпен он төрт ғасыр бойы үздіксіз жалғасып келгенінің мыңдаған хикметтерінен бір хикметін аңғарғандай болды.

Төртінші тұжырым:Құранның ақиқатқа толы мазмұнында өзіндік бір ләззат бар. Ең тәтті нәрсе қайталана берсе, жалықтырып жіберетіні рас. Алайда, Құранды қайта-қайта оқу жалықтырмақ түгілі жүрегі қараймаған, зауқы бұзылмаған адамдардың қызығушылығын арттырып, тәттілігін үдете түсетіні бұрыннан бері көпшілікке аян, халыққа мәлім. Құранның балғын жастығы, ғажаптығы сонша сан ғасыр өтсе де және оны қолға түсіру оңай бола тұра, жаңа түскендей өзінің балғындығын сақтап келеді. Әрбір ғасыр тап өзіне айтылып, жаңа түсіп жатқандай оқып яки тыңдайды. Түрлі ғылым саласындағы ғалымдар қолынан тастамай оны әрдайым пайдаланып жүрсе де және

оның сөз саптауына еліктеп, соған ұқсастырып сансыз еңбек жазылса да, Құранның түсіндірудегі ғажап әдісі мен баяндау тәсілін ешкім меңгере алмаған.

Бесінші тұжырым:Құранның бір қанаты өткен шақта, бір қанаты болашақта, ал тамыры мен бұтағы болса, бұрынғы пайғамбарлардың бір ауыздан растаған ақиқаттары деуге болады. Құран олардың үкімдерін растап, бекіткен. Олар да өзара ұқсастығымен мұны растауда. Сол секілді, әулие мен асфиялар да одан нәр алып, өсіп шыққан жемістері тәрізді. Олар өздерінің рухани кемелденуі арқылы әлгі"қасиетті ағаштың"яғни Құранның тірі және нәрлі ақиқаттардың қайнар көзі екеніне дәлел болып табылады. Ал, екінші бұтағынан өсіп-өнген әулиеліктің тура жолдағы бүкіл тариқаттар, дін Исламның бүкіл шынайы ілімдері бірлесе келіп, Құранның нағыз хақ, ақиқаттардың жиынтығы және мазмұны, яғни, шексіз күрделі мәселелерді қамтуы тұрғысынан таңғажайып екенін көрсетеді.

Алтыншы тұжырым:Құранның алты жағы да нұрлы. Бұл оның хақ әрі ақиқат екенін көрсетеді. Иә, астында бұлтартпас айғақ пен дәлелдер, үстінде"иғжаздың"нұрлы сәулелері, алдында, яғни, ұстаған бағытында екі дүниенің бақытының сый-сыяпаттары, артында болса сүйенер тірегі көктен түскен уахидың ақиқаттары, оң жағында сансыз дұрыс ойлайтын ақылдардың дәйекті құптаулары, сол жағында болса таза жүректер мен ар-ождандардың толық сенімдері мен шынайы берілуі; Осы аталғанд қасиеттер Құранның бәрінен үстем, таңғажайып, мызғымас ақиқат әрі ол жер бетіндегі еш соққы тимейтін, оқ өтпейтін аспани бекем қорған екенін дәлелдейді. Осы алты мақамнан көрініп тұрғанындай, оның хақ әрі рас екенін, адамның сөзі еместігін, ішінде бірде-бір қате жоқ екенін растаушы, әу баста әлемнің Иесі, әрдайым жақсылықты қолдаушы, хаққа жақ, өтірікшілдерді, жала жабушыларды масқаралаушы, барлығын билеп басқарушы Аллаһ. Ол - Құранға әлемде ең жоғарғы орын, мақбұл да үстем әрі биік мәртебе берген.

Екіншіден, дін Исламның бұлағы, Құранның аудармашысы ардақты тұлға Расулулаһ (с.а.у.). Ол, бәрінен де артық сеніп, Құранға құрмет етуі және уахи түсіп жатқанда ұйқы басқандай маужырап қалуы әрі өзге аян-хабарлар, басқа маржан сөздер Оның әкелген уахиының дәрежесіне жете алмауы, ұқсамауы және оқу-жазуды білмесе де, өткен тарих пен болашақты көрместен, Құран арқылы еш күмәнсіз нақты

түрде дұрыс хабарлауы және өзіне мұқият қадағалап қарайтындардың алдында ешбір қулығы, ешбір қатесі байқалмауы және бар күшімен Құранның әрбір үкіміне беріле иман етіп, мойынсұнуы, ешнәрседен тайсалмай әрдайым алға ұмтылуы, Құранның аспани ақиқат екенін, ішінде әсте жалған жоқ, бәрі рас, хақ екенін, Мейрімі мол Жаратқанның қасиетті сөзі екенін растап нақтылай түседі.

Әрі адамзаттың бестен бірі, бәлкім одан да көп бөлігі мына Құранға жан тәнімен беріліп, оның ақиқатарына құлшына ден қойып тыңдауы және көптеген оқиғалар мен белгі-ишаралардан анықталғанындай, оқылған кезінде жындар мен періштелер, руханилер көбелектей айналасына үймелеп, хақ сөз тыңдауға жинала қалуы, Құранның ғалам бойынша ең жоғары мәртебелі екенін тағы да растайды.

Сондай-ақ, адамзаттың барлық буындары сонау сауатсыз наданынан бастап ең ақылды, зерек ғалымына дейін әрқайсысы Құраннан толық қанағаттанарлық дәріс алуы, өте терең ақиқаттардың байыбына барып, мәселені түсінуі, ғылым мен пән және Ислами жүздеген ілім саласының және ұлы шариғаттың ғұлама-ғалымдары, сондай-ақ,"Усул-уд Дин", "Илм-і Кәлам"саласының дана ғалым ғұламалары өзіне қатысты әрі қажетті мағлұматты, керекті жауапты Құраннан табуы, бұл да Құранның хақ пен ақиқаттың бұлағы екенін растайды.

Және әдебиетте алғы сапта тұратын араб ақын-жазушылары (күні бүгінге шейін мұсылман болмағандары да)айтысуға өте мұқтаж бола тұра, Құранның "иғжазының" негізгі жеті түрінің бір ғана түрі шешендігіне қарсы, тіпті, бір ғана аятына тең келер жазба жаза алмай қашқақтауы және айтысып атын шығарғысы келетін әйгілі ақындар мен дана ғұламалардың өзі ешбір тұрғыдан, ешбір қасиетіне қарсылық көрсете алмауы, ауыздарын аша алмай үндемей қалуы, бұл да Құранның мұғжиза екенін, адамның қолынан келер шаруа еместігін дәлелдейді. Иә, сөздің қадірі, оның жоғарылығы мен шешендігі, оны"кім айтқан, кімге айтқан, неге айтқан"деген жақтарымен анықталады дейтін болсақ, Құранның теңі жоқ, оған жету мүмкін емес. Себебі, Құран Кәрім, күллі әлемнің Раббысы, бүкіл ғаламды Жаратқан Аллаһтың үндеуі, Оның киелі сөзі және ешбір тұрғыдан көшіру, ұйқастыру мүмкін емес бұйрық-пәрмені, ол бүкіл адамзаттың, тіпті, болмыс атаулының уәкілі, жоғары мәртебелі кісіге түскен кітап. Ардақты Пайғамбарымыз адамзаттың мақтанышы, ең абыройлысы, аты әлемге әйгілі ерекше тұлға. Оның иманы берік, талғамы зор

екені сонша, алып Ислам дінін қамтитындай көңілі кең, ауқымды әрі оны Қаб-ы Қаусәйін мақамына көтеретіндей дәрежеде киелі. Және Құран"не туралы айтады?"десе, ол - екі дүниенің бақыты жайлы баян қылады. Ғалам не үшін жаратылғаны, оның нәтижесі, оны Жаратқанның мақсаты туралы сыр шертеді және әлгі Ардақты дәнекердің бүкіл Ислам ақиқаттарын қамтитын, орасан зор, алып иманын суреттейді және мына үлкен ғаламды да географиялық карта, яки сағат, яки сарай секілді жан-жағын түгелдей көрсете отырып, оны жасаған ұлы Шебер Иесін сипаттап, тұщымды түрде жан-жақты таныстырады.

Міне, осындай баяны мұғжиза Құранның, әлбетте, теңін табу мүмкін емес, оның"иғжазына"жету ешкімнің қолынан келмесі хақ. Құран Кәрімге түсініктеме жасап, тәпсір жазған, кейбірі отыз-қырық, тіпті, жетпіс томдық еңбек жазған зерек, ілімі терең көзі қарақты мыңдаған ғалым-ғұламалардың дәлелге сүйене баяндаған Құранның шексіз қасиеттері, терең мағыналары мен тұжырымдары, сондай-ақ, әртүрлі көптеген ғайби хабарларды көрсетуі, дәлелдеуі, атап айтқанда, Рисалей-Нұрдың жүз отыз кітабы, оның әрбір рисалесі Құранның қасиетін, тұжырымдылғын бұлтартпас айғақтармен дәлелдеуі, әсіресе, Құранның мұғжизалығы туралы сыр шертетін"Мұғжизат-ы Құрание"кітабы, пойыз, ұшақ секілді ғылым жетістіктерінің көптеген жаңалықтарын Құраннан тауып шығарған Жиырмасыншы Сөздің екінші мақамы, сондай-ақ, Рисалей-Нұрға, сонымен қатар электр тоғына ишара қылатын аяттардың белгі-нышандары жазылған"Ишарат-ы Құрание" атты "Бірінші Шуақ"және Құранның әріптері өте тәртіппен, жүйелі орналасқанын, олар сырға толы, терең мағыналы екенін көрсеткен"Румузат-ы Сәмание"атты сегіз кітапша және"Фәтих" сүресінің соңындағы аяты бес тұрғыдан ғайби хабар беретінін, оның өз алдына бір мұғжиза екенін дәлелдеген көптеген Рисалей-Нұрдың әрбір кітапшасы Құранның ақиқатын, нұрын паш етіп дүниеге көрсетуі, міне, бұлар Құранның теңдессіз мұғжиза, таңғажайып екенін білдіреді және барлығы жұмыла Құран Кәрім ғайып әлемінің мына әлемдегі тілі және ғайыптың бәрін білетін Ғаллам-үл Ғуюб Аллаһтың сөзі екенін дәлелдейді.

Сонымен, алты тұжырыммен, алты жақтан, алты мақамда ишара етуге тырысқан Құранның жоғарыда аталған киелі қасиеттері бар. Сол үшін оның орасан зор нұрлы үстемдігі, ұшантеңіз киелі биліксалтанаты күллі ғасырларды қамтып, нұрға бөлеп, жер жүзіне

түскеннен бері жарықтандырып, аса құрметпен ықпалы жалғасып келеді. Әрі сол қасиеті үшін Құранның әрбір әрпі ең аз он сауап, он жақсылық жасағандай қымбат, және он түйір жұмақ жемісін береді. Тіпті, кейбір аяттардың, сүрелердің әрбір әрпі жүз, мың кейде одан да көп пайда береді. Кейбір ерекше берекелі уақыттарда әрбір әрпінің нұры мен сауабы оннан жүзге артып кететін ерекше қасиеттерге ие!". Міне, осыны әлгі дүние жолаушысы аңғарды да, өз-өзіне былай деді:

"Иә, осындай қай жағынан болсын мұғжиза, таңғажайып мынау Құран Кәрім, өзіндегі сүрелері, аяттары үндесе, сырлары мен нұрлары өзара сәйкес түрде және жемістері мен нәтижелері бір жерден шығуы арқылы бәрі бір ауыздан Аллаһ Тағаланың бар екенін, Оның жалғыздығын көркем есім-сипаттарымен бірге дәлелдейді, куәлік етеді. Бүкіл имандылардың сансыз имандары, куәліктері оның куәлігінен, нұрынан нәр алған".

Міне, біздің жолаушымыздың Құраннан алған тәухид дәрісі мен иман сабағына қысқа ишара ретінде бірінші мақамның он жетінші мәртебесінде былай делінген болатын:

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذ۪ى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِه۪ ف۪ى وَحْدَتِهِ الْقُرْاٰنُ الْمُعْجِزُ الْبَيَانِ اَلْمَقْبُولُ الْمَرْغُوبُ لِاَجْنَاسِ الْمَلَكِ وَ الْاِنْسِ وَ الْجَانِّ اَلْمَقْرُوءُ كُلُّ اٰيَاتِه۪ ف۪ى كُلِّ دَق۪يقَةٍ بِكَمَالِ الْاِحْتِرَامِ بِاَلْسِنَةِ مِأٰتِ مِلْيُونٍ مِنْ نَوْعِ الْاِنْسَانِ الدَّائِمُ سَلْطَنَتُهُ الْقُدْسِيَّةُ عَلٰى اَقْطَارِ الْاَرْضِ وَ الْاَكْوَانِ وَ عَلٰى وُجُوهِ الْاَعْصَارِ وَ الزَّمَانِ وَ الْجَار۪ى حَاكِمِيَّتُهُ الْمَعْنَوِيَّةُ النُّورَانِيَّةُ عَلٰى نِصْفِ الْاَرْضِ وَ خُمْسِ الْبَشَرِ ف۪ى اَرْبَعَةَ عَشَرَ عَصْرًا بِكَمَالِ الْاِحْتِشَامِ .. وَ كَذَا: شَهِدَ وَ بَرْهَنَ بِاِجْمَاعِ سُوَرِهِ الْقُدْسِيَّةِ السَّمَاوِيَّةِ وَ بِاِتِّفَاقِ اٰيَاتِهِ النُّورَانِيَّةِ الْاِلٰهِيَّةِ وَ بِتَوَافُقِ اَسْرَارِه۪ وَ اَنْوَارِه۪ وَ بِتَطَابُقِ حَقَائِقِه۪ وَ ثَمَرَاتِه۪ وَ اٰثَارِه۪ بِالْمُشَاهَدَةِ وَ الْعَيَانِ

Сосын, пақыр адамға пәни, уақытша бір алқап я болмаса бір үй, баспана емес, оны үлкен әлемге, дүниеге тең келер алып та мәңгі бақи мүлікке ие қылатын және пәни адамды мәңгі өмірге дайындайтын сондай-ақ, ажал дарағашы күтіп тұрған бейшара адамды мәңгі жоқ болу қауіпінен құтқаратын және мәңгі бақыттың қазынасын ашатын, адамзаттың баға жетпес өте қымбат нәрсесі иман екенін түсінген әлгі жолаушы яки өмірге мейман өз-өзіне былай деді:

-"Қане, алға!".Иманның шексіз мәртебелерінен тағы бір мәртебесіне көтерілу үшін ғаламға, жалпы жаратылысқа назар аударып:"Ол не дейді екен, тыңдап көрейік. Ғаламның ішіндегі болмыстан алған дәрісімізді толықтырып, одан әрі нұрландыра түсейік!"деп Құраннан алған үлкен әрі ауқымы кең дүрбімен қарады. Қараса:

Бұл әлем керемет тартымды да тәртіпті жаратылғаны сонша бейне Сүбхани алып кітап немесе дене түріндегі үлкен Раббани Құран яки сұлу да зәулім Сәмадани сарай немесе жүйелі құрылған Рахмани шәһар тәрізді. Бұл кітаптың барлық сүре, аяттары, кәлима, сөздері тіпті әріптеріне, баптарына, бөлімдеріне, бет, парақтарына, жолдарына дейін жаппай ретті түрде орналасқан әрі өзгертіліп, хикметпен ауыстырлып отырады. Бұл бізге барлығы бірлесіп, ұйымдасқан түрде бір Алим-ы Күлли Шей, бір Қадир-і Күлли Шей және барлық нәрсенің барлық жағын көретін, ненің немен байланысатынын білетін, соған қарай мәміле жасайтын Наққаш-ы Зүлжәлал, Катиб-ы Зүлкәмал бір Аллаһтың бар екенін, Оның болмысы хақ екенін аңғартады. Сол секілді өзінің негіздерімен, жаратылыстың түрлерімен және бөлшектерімен, мекендейтін тұрғындарымен, ішіндегі болмыстарымен, кірісшығыстарымен сондай-ақ, өзінде болып жатқан пайдалы құбылыстарымен, хикмет толы жаңаруларымен, барлығы бірге осы істерді өзінің шексіз құдіретімен, орасан зор хикметімен істеп жатқан Шебердің, теңдесі жоқ бір Аллаһтың сөзсіз бар екенін және Оның уахдетін білдіреді.

Бірінші ақиқат:"Усулуд-дин уә илм-і Кәлам"дейтін ғылым саласының зерек ғалымдары мен Исламның дана ойшылдары көрген әрі сансыз айғақтармен дәлелдеп берген "худус" пен "имкан" ақиқаты. Олар былай деген:

"Әлемде, жалпы барлық нәрседе өзгеру, алмасу бар екені рас. Олай болса, жаратылыс міндетті түрде пәни, уақытша және кейіннен пайда болған. Оны бастауы жоқ "қадим" дей алмаймыз. Кейіннен болған.

Олай болса, әлбетте оны бар қылған бір Жаратушы бар. Сондайақ, барлық нәрсе негізінде, түптеп келгенде болып-болмауына бір себеп керек етеді. Әйтпесе болуы екі талай, болып-болмауында айырмашылық жоқ. Әлбетте, болмыс абъсолюттік және әзәли яғни бастауы мен соңы жоқ деп айта алмаймыз. Сондай-ақ, тығырыққа тірелетін, ақылға сыйымсыз"дәуір" мен "тәсәлсүл"ұғымы яғни анау мынаны, мынау ананы жасады деп, шынжырлама түрінде бірінбірі жарату мүмкін еместігі бұлтартпас айғақтармен дәлелденген.

Олай болса, әлбетте, Уажиб-ул Ужуд бір Аллаһтың болмысы шарт. Оның теңі жоқ, Ол ешнәрсеге ұқсамайды, Одан басқалар мүмкін әрі Оның мақұлығы яғни жаратқандары болмақ.

Иә, "худус" ақиқатын әлемнің барлық жерінен кездестіруге болады. Басым көпшілігі көзге көрінсе, қалғанын ақыл көреді. Рас, көз алдымызда жыл сайын күз мезгілінде бір әлем ғайып болады. Сонымен қатар, саны шексіз, әрбірі тірі ғалам сықылды жүз мың түрлі өсімдіктер мен ұсақ жәндіктер әлгі әлеммен бірге опат болады. Опат болу құбылысы да өте жүйелі түрде жүзеге асады, яғни олардың қайта тірілуіне ұйытқы болатын және Аллаһтың рахымы мен хикметінің мұғжизалары әрі құдіреті мен ілімінің өнері болып табылатын дән-дәнектер мен тұқымдарды, жұмыртқаларды өз орындарына тастап, атқарған амал дәптерлері мен жасаған қызмет жоспарын оларға тапсырып Хафиз-ы Зүлжәлалдың әмірімен оның хикметіне аманат қылып сосын барып опат болады. Келесі көктемде ұлы хаширдің жүз мыңдаған үлгі-мысалдары мен дәлелі ретінде әлгі опат болған ағаштар мен тамырлар және кейбір тірі жандар қаз- қалпында тіріліп, жан бітеді. Кейбірінің өзі болмаса да орнына өзіне қатты ұқсас теңдері жаратылып, қайта тіріледі. Және былтыр көктемдегі жаратылыс жасаған амалдарының, атқарған міндеттерінің парақтарын жариялағандай Құранның: وَاِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ деген аяттың бір үлгі-мысалын көрсетеді.

Ішіндегі болмысымен қоса жалпы алғанда әрбір күзде, үлкен бір әлем опат болып орнына әрбір көктемде жаңа әлем келіп жатады. Осы опат болу мен қайта жаратылу құбылысы жүйелі түрде, белгілі бір тәртіппен жүзеге асады әрі керемет өлшеммен, ретті түрде әрбір түрлі жаратылыс қирап қайта жаратылатыны сондай бейне бір дүние ғажайып мейманхана секілді. Оған тірі жандар топ-топ болып қонаққа

келеді, неше түрлі әлемдер жолай соғыпі, тұрақсыз дүниелер келіп кетіп жатады. Әрбірі өз міндетін атқарып болған соң көзден таса болады.

Міне, дүниеде осындай сансыз жанды заттарды, белгілі бір міндеті бар әлемдерді аса көрегендікпен, білікті түрде, асқан хикметпен, дәл өлшеммен, тепе-тең әрі тәртіппен жаратып, өз орындарына қойып, Раббани мақсаттарға, Иләһи межеге қарай бағыттап, қызу түрде Рахмани қызметке пайдаланып, рахымды түрде жұмсап отырған Зат-ы Зүлжәлалдың бар екені сөзсіз және Оның шексіз құдіреті, асқан хикметі бар екені ақылға анық көрініп тұр.

Ал, "имкан" ақиқатына келер болсақ, ол да барлық жерде кездесіп, әлемді қамтып жатыр десе болады. Өйткені, барлық нәрсе, ол мейлі үлкен я кіші болсын ғарыштан жерге дейін, зәрреден жұлдыздарға шейін барлық зат, бүкіл жаратылыс өзіне тән болмысқа, белгілі бір суретке, пішінге, ерекше бітім мен өзіндік сипаттарға ие түрде әрі хикметке толы жағдайда, пайдалы да тиімді жабдықталып дүниеге жіберілуде. Алайда, әлгі белгілі түрде жаратылған зат, шексіз мүмкіндіктердің ішінен әлгіндей белгілі түрде, арнайы бір түрге енуі, ерекшелікке ие болуы... әрі сансыз суреттер бола тұра, шексіз ықтималдардың ішінен осындай әдемі де ерекше, өзіне жарасымды белгілі бір пішінге орануы және өзі тектес тұқымдастары қанша болса сонша мүмкіндіктер бола тұра ол затқа өзіне тән, лайық болмыс-бітімде, ерекше түрде сондай-ақ, сипаттардың түрлері мен мәртебелері қанша болса сонша мүмкіндіктер мен ықтималдар көп әрі манағы зат о баста солардың арасында еш қандай түр-түсі жоқ, қалай болары белгісіз бола тұра кенет өзіндік ыңғайлы да пайдалы сипаттарға ие болуы, әрі сансыз ықтималдар ішінде белгісіз, не боларын білмейтін, белгілі бір мақсаты жоқ, бағыт-бағдарсыз әлгі жаратылысқа әлгіндей хикметке толы тиімді хал-жағдай жасап, өте пайдалы құралдармен жабдықталуы, қамтамасыз етілуі, бізге мынаны мегзейді: Болмыстың жалпы немесе жалқы түрде қалай жаратылуы тұрғысында мүмкіндіктер қанша болса сонша және әрбір жаратылыстың жоғарыда аталған болмысы, оның бітімі, сурет-пішіні, сипат пен хал-жағдайының болу мүмкіндігі қанша болса сонша, әр нәрсені жеке-жеке айырып талдаушы, таңдаушы, тағайындаушы, лайықты орнына қоюшы бір Уажиб-үл Ужуд Аллаһтың сөзсіз бар екеніне, оның құдіреті мен хикметі шексіз екеніне, еш нәрсе, ешбір іс одан жасырына алмайтынына, ешбір зат оған қиын еместігіне,

ең үлкен нәрсе оған өте кішкентай нәрсе сияқты оңай болатынына, көктемді бір ағаштай, ал бір ағашты бір дәндей жеңіл жарататынына дәлелдер, ишаралар бар екенін көрсетеді. Бұл, "имкан" (мүмкіндік) дейтін ақиқаттан шығып, нақты түрде ғаламның осынау үлкен куәлігінің бір қанатын ашып берді.

Ғаламның осылай куәлік ететінін және оның екі қанаты мен екі үлкен ақиқаты бар екенін Рисалей-Нұр кітапшалары, атап айтсақ Жиырма екінші, Отыз екінші Сөздер мен Жиырмасыншы және Отыз үшінші Мәктубтар толығымен дәлелдеп, жан-жақты түсіндіргендіктен соларға сілтеп осы ұзақ мәселені қысқа қайырдық. Ғаламның алып, күлли куәлігінің екінші қанатын ашып дәлелдейтін дәлелі жалпы алғанда мынау:

Екінші ақиқат:Мына әрдайым болып жататын өзгерістер мен құбылыстардың ішінде өзінің болмысын, атқарар қызметін, егер тірі жан болса тірілігін сақтап қалуға және жүктелген міндетін атқаруға тырысқан махлұқтарға яғни жаратылыс өзінің күш-құдіретінің шамасынан тыс өзара жәрдемдесу ақиқаты байқалады. Мысалы, элементтер тірі организмге көмектеседі, бұлттар өсімдіктерді суғарып медет береді, ал өсімдіктер болса хайуанатқа азық боп қол ұшын береді, хайуандар да адамзаттың игілігіне қызмет етеді сондай-ақ, кәусар бұлағындай аналардың сүттері нәресте, төлдерді тамақтандыруға асығады. Және тірі жандардың әлі келмейтін көптеген қажеттіліктері мен ризықтары күтпеген жерден нәсіп болып жатады. Тіпті, жеген тамағымыздың бөлшектері денедегі жасушалардың қалыптасуына қызмет етеді. Осындай Раббани бағындыру, Рахмани қызмет еткізу дейтін "тәғауын" дәстүріне яғни бір-біріне жәрдемдесу заңдылығына көптеген мысалдар келтіруге болады. Ол мысалдар тұп-тура, анық түрде бүкіл әлемді бір сарайдай басқарып отырған бір Рабб-ул Аләминнің жалпыға ортақ, мейірімге толы рубубиетін көрсетеді. Жансыз, ақылы мен мейірімі жоқ бөлшектер бір-біріне қамқор әрі бейне бір ақылды сияқты әрекет ететін мына өзара жәрдем етушілер, әлбетте өте Рахим, Хаким бір Рабб-ы Зүлжәлалдың құдіретімен, рахымымен, әмірімен бір-біріне көмектеседі.

Міне, ғаламда болып жатқан осындай жаппай жәрдемдесу ісі, жұлдыздардан бастап тірі жандардың ағза мен сезім мүшелеріне, ең ұсақ бөлшектеріне дейін жүйелі түрде жүзеге асып жатыр. Өзара тепе-теңдік және қауіп-қатерден сақтау және аспан мен жердің құлпырған әсем жүзінен бастап сонау гүл-шешектердің күлімдеген

жүзіне дейін болып жатырған"безендіру ақиқаты"сондай-ақ, Күн системасынан бастап сонау жүгері, анар секілді жеміс-жидектерге дейін үкімін жүргізіп тұрған"жүйелі реттеу"ақиқаты және Күн мен Ай, элементтер мен бұлттардан бастап сонау бал арасына дейін белгілі бір міндет жүктеу секілді алып та ауқымды ақиқаттардың өздеріндей үлкен куәліктері, ғаламның куәлігінің екінші қанатын яғни бөлігін құрайды, дәлелдейді. Рисалей-Нұр осы үлкен куәлікті дәлелдеп, жан-жақты түсіндіргені рас. Олай болса біз қазір осы қысқа ишараға қнағат қыламыз.

Сонымен дүниеге мейман кісінің ғаламнан алған иман дәрісіне қысқа ишара ретінде бірінші мақамның он сегізінші мәртебесінде былай делінген болатын:

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الْمُمْتَنِعُ نَظ۪يرُهُ اَلْمُمْكِنُ كُلُّ مَاسِوَاهُ الْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذ۪ى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِه۪ ف۪ى وَحْدَتِه۪ هٰذِهِ الْكَائِنَاتُ الْكِتَابُ الْكَب۪يرُ الْمُجَسَّمُ وَ الْقُرْاٰنُ الْجِسْمَانِىُّ الْمُعَظَّمُ وَ الْقَصْرُ الْمُزَيَّنُ الْمُنَظَّمُ وَ الْبَلَدُ الْمُحْتَشَمُ الْمُنْتَظَمُ بِاِجْمَاعِ سُوَرِه۪ وَ اٰيَاتِه۪ وَ كَلِمَاتِه۪ وَ حُرُوفِه۪ وَ اَبْوَابِه۪ وَ فُصُولِه۪ وَ صُحُفِه۪ وَ سُطُورِه۪ وَ اِتِّفَاقِ اَرْكَانِه۪ وَ اَنْوَاعِه۪ وَ اَجْزَائِه۪ وَ جُزْئِيَّاتِه۪ وَ سَكَنَتِه۪ وَ مُشْتَمِلَاتِه۪ وَ وَارِدَاتِه۪ وَ مَصَارِفِه۪ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَق۪يقَةِ الْحُدُوثِ وَ التَّغَيُّرِ وَ الْاِمْكَانِ بِاِجْمَاعِ جَم۪يعِ عُلَمَاءِ عِلْمِ الْكَلَامِ وَ بِشَهَادَةِ حَق۪يقَةِ تَبْد۪يلِ صُورَتِه۪ وَ مُشْتَمِلَاتِه۪ بِالْحِكْمَةِ وَ الْاِنْتِظَامِ وَ تَجْد۪يدِ حُرُوفِه۪ وَ كَلِمَاتِه۪ بِالنِّظَامِ وَ الْم۪يزَانِ وَ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَق۪يقَةِ التَّعَاوُنِ وَ التَّجَاوُبِ وَ التَّسَانُدِ وَ التَّدَاخُلِ وَ الْمُوَازَنَةِ وَ الْمُحَافَظَةِ ف۪ى مَوْجُودَاتِه۪ بِالْمُشَاهَدَةِ وَ الْعَيَانِ

Сосын, дүниеге келіп Жаратушысын шарқ ұрып іздеп жүрген және он сегіз мәртебеден өтіп, ақиқат ғарышына қолы жеткен және имани миғраж арқылы ғайып түрдегі мағрифаттан өтіп"һәзіране", "мүхатабане"яғни өзін Раббысының алдында тұрғандай, Онымен сөйлесіп отырғандай сезініп, жоғарғы мақамға қолы жеткен іздемпаз әрі құштар жолаушы өзінің рухына былай деді: Киелі"Фатиха"сүресінің басынан бастап: اِيَّاكَ"ияка"сөзіне дейін ғайып түрде мадақтап келеді де сосын құзыр тауып: اِيَّاكَ"ияка"яғни"Сенен ғана..!"үндеуіне шығатыны секілді біз де ғайып түрдегі іздеуді қойып, тұп-тура іздегенімізді сол іздеп жүргеніміздің өзінен сұрайық. Болмыс атаулыны көрсетіп тұрған Күнді Күннің өзінен сұраған жөн болар. Рас, барлық нәрсені көрсетіп тұрған нәрсе өзін бәрінен жақсы көрсетеді емес пе!? Олай болса Күннің шуағы арқылы Күнді танып, көретіні секілді біз де Жаратушы Халиқымызды өзінің көркем есімдерімен, киелі сипаттарымен бірге қабілетімізге қарай тануға тырысалық! Біз бұл рисаледе оның көптеген жолдарынан екі жолын және ол екі жолдың да шексіз мәртебелерінен екі мәртебесін және ол екі мәртебенің де сансыз ақиқаттары мен терең де ұзақ түсіндірмесінен тек екі ақиқатты қысқа-нұсқа баяндамақпыз.

Бірінші ақиқат:Көзге ап-ашық көрініп тұрған және шексіз әрі әрдайымғы, өте жүйелі де ұлық және аспан мен жердегі жаратылысты шыр айналдырып, әрқашан орындарын өзгертіп әрі жаңартып тұрған, ғаламды толық құшағына алған"фағалиет-і мүстәулие"ақиқатын яғни барлық нәрсені қамтып, барлық жерден байқалатын қызу жұмысты және әлгі жан-жақты хикметке толы"фағалиет"ақиқатының ішінен"тәзахур-ы Рубубиет"ақиқатын яғни бәрі толық басқарылып, бағындырылғанын көреміз. Және осы жан-жақты рахымды басқарудың ішінен"тәбаруз-ы улухиет"яғни ашықтан ашық өзіне табындыру ақиқаты нақты түрде байқалады.

Міне, осы билікке жарасар іс пен хакимге тән әрдайымғы"фағалиеттен", "қызу жұмыстан"перде артында бір Файыл-ы Қадир уә Алим Аллаһтың істері көзге анық байқалады. Және осы тәрбиелеуші, әрнәрсенің алдын алушы, жан-жақты ұйымдастырушы Раббани істен, ол бір перде десек оның арғы жағынан барлық жерде сәуле-шуақтары кездесетін Иләһи есімдерді сезгендей анық білуге болады. Ал енді, осы"жәлалын"шашқандай айбынды әрі жәмалы қызықтырғандай нәзік көркем есімдерден, яғни перделердің

артынан"құдси сифат-ы сәбға"яғни Аллаһтың киелі жеті сипатының бар әрі рас екенін"илмәл-яқин", "айнал-яқин" тіпті "хаққал-яқин"дәрежеде білуге болады. Ал, осы жеті құдси сипаттың тіріге тән, құдіреттіге лайық, біліктідей, естігендей, көріп тұрғандай және өз қалауымен істеушіге жарасатындай, сөйлеушіге тән, осылайша жанжақты шексіз түрде әсер етуіне қарап анық әрі еш күмәнсіз, нақты түрде осы сипаттардың иесі Уажиб-ул Ужуд Аллаһтың, әлгі есімдердің иесі Уахид-ы Әхадтың, Файыл-ы Фәрд-і Сәмадтың болмысын Күннен де анық және жарқын түрде жүректегі имани назарға көзбен көргендей нақты білінеді, білуге болады. Өйткені, керемет әрі қызықты кітап немесе тамаша бір үй, анық түрде жазу, жасау деген істі меңзейді. Ал әдемі жазу мен епті іс-қимыл болса анық түрде жазушы, ұста деген атты, ал жазушы, ұста деген аттар анық түрде жазушылық, ұсталық дейтін өнерді, сипатты, ал өнер мен сипат болса шүбәсіз өзін яғни әлгі сипаттар мен есімдердің иесін, жасаушыны, шебердің нақ өзін көрсетеді."Файылсыз бір фийл"яғни іскерсіз бір іс,"мүсәммасыз"бір"исим"яғни иесі жоқ бір есім болмайтыны секілді,"мәусуфсыз"бір сипаттың яғни сипатталушы жоқ сипаттың және шеберсіз бір өнердің болуы әсте мүмкін емес.

Міне, осы ақиқат пен қағидаға байланысты мына ғалам, бүкіл болмысымен тағдыр қаламымен жазылған, құдрет құралымен жасалған бір емес бірнеше қызғылықты кітаптарға, хаттарға, саналуан сарайлар мен ғимараттарға ұқсайды. Әрбірі мыңдаған тұрғыдан және бәрі қосылып жан-жақты Раббани уә Рахмани шексіз істерді және ол істердің бұлағы Иләһи мың бір есімді, ал олардың қайнар көзі болған Сүбхани киелі жеті сипатты, ал ол шексіз әрі құдси сипаттар болса олардың иесі, бұлағы Әзәли уә Әбәди бір Зат-ы Зүлжәлалдың сөзсіз болмысын, анық бар екенін, әрі жалғыз екенін көрсетіп, шексіз тілдермен куәлік етеді. Сондай-ақ, барлық болмыстағы күллі сұлулықтар, әсемдіктер, құндылықтар мен кемелдіктер Раббани істің, Иләһи есім-сипаттардың, Сүбхани"шуынаттың"өзіне тән, еш теңдесі жоқ құдси сұлу-жәмалына, кемеліне және барлығы жұмылып бір Зат-ы Ақдестің құдси жәмалына, киелі кемеліне анық түрде куәлік қылады. Сонымен,"фағалиет"ақиқатының ішінен көрініс тапқан Рубубиет ақиқаты, ілім және хикметпен жарату, жоқтан бар ету, жасау және тәртіппен, өлшеммен тағайындау, суреттеу, алдын алу, алмастыру сондай-ақ, қалау-ерікпен өзгерту, орын ауыстыру, түсіру, көтеру, кемелдендіру және мейіріммен азықтандыру, нығметке бөлеу,

жарылқау, сыйлық беру секілді шуынатпен яғни Иләһи істермен, керемет толық басқару арқылы өзін көрсетеді әрі таныстырады. Рубубиеттің көрінісі дейтін ақиқаттың ішінен анық сезіліп тұрған Улухиеттің көрінісі дейтін ақиқат та көркем есімдердің мейірімді де жомарт түрде шағылысуы арқылы және"Субути жеті сипат"деп аталатын"хаят", "ілім", "құдірет", "ираде", "сәмиғ", "басар", "кәлам"сипаттарының жәлалли уә жәмалли көріністері арқылы өзін таныстырады, бар екенін білдіреді.

Иә, қалай Аллаһтың"кәлам"сипаты уахилер мен илһамдар арқылы Зат-ы Ақдесті таныстырады, дәл солай да"құдірет"сипаты да дене түріндегі сөздер болып табылатын шебер жасалған өнер туындылары, қоршаған орта арқылы ол Зат-ы Ақдесті білдіреді. Ғаламды жаппай материалдық үлкен Құран кейпінде көрсетіп бір Қадир-і Зүлжәлалды сипаттап, таныстырады да ол туралы мағлұмат береді. Сондай-ақ, ілім сипаты да хикметке толы және тәртіпті де өлшемді жаратылыс қанша болса сонша және ілім мен қалау арқылы безендіру, бірбірінен ажырату, ерекшелендіру арқылы жаратылған қанша зат болса, сонша сол сипаттардың иесі бір ғана Зат-ы Ақдесті білдіреді. Хаят яғни тіршілік сипатына келер болсақ, құдретті көрсететін бүкіл жаратылыс және ілімнің бар екенін білдіретін бүкіл тәртіпті де хикметті, өлшемді де әдемі суреттер, хал-жағдайлар сондай-ақ, басқа да сипаттарды көрсететін күллі дәлелдер, осылайша хаят яғни тірі дейтін сипатының дәлелдерін көрсетіп қана қоймай, сонымен қатар хаят сипатының хақ екенін білдіреді. Сол сияқты хаят та әлгі дәлелдермен мына айна тәріздес бүкіл тірі жандарды куәгер ретінде Зат-ы Хай-ы Қаюм Аллаһты көрсетеді. Осылайша ғаламды бастан аяқ әрдайым жаңадан-жаңа әрі түрлі-түрлі шағылыс-сәулелерімен нақыштарын көрсету үшін әрқашан өзгеріп, жаңарып отыратын шексіз айналардан құралған алып, үлкен бір айна бейнесінде көрсетеді.

Осылай салыстырып қараса,"көру", "есту", "қалау", "сөйлеу"сипаттары да әрқайсысы жеке-жеке анық түрде Зат-ы Ақдесті білдіреді, таныстырады. Әрі, бұл сипаттар Зат-ы Зүлжәлалдың болмысына дәлел болғаны секілді"хаят"дейтін ақиқаттың бар екенін, рас екенін және Ол (Аллаһ) хаят иесі, тірі екенін ап-анық түрде дәлелдейді. Себебі,"білу"хаятқа тән яғни тіріге тән сипат;"есту"де хаятты көрсетеді;"көру"де тірілерге тән сипат;"қалау-ерік",ол да тірінің ісі;"ықтиярымен күш-құдіретін көрсету"ол да тірілік иесіне лайық;"сөйлеу"болса ол да білетін әрі тірінің жұмысы. Міне,

осы тұжырымдардан түсінгеніміз,"хаят"сипатының жеті мәрте әлемдей ұлық дәлелдері бар және өзінің және осы сипаттардың иесі бар екенін көрсететін айғақтар жеткілікті. Сондықтан"хаят"бүкіл сипаттардың негізі, қайнар көзі және Исм-ы Ағзамның бұлағы, ұйытқысы. Рисалей-Нұр осы бірінші ақиқатты қуатты айғақтармен дәлелдеп, біршама түсіндіргендіктен ол теңіздей мағрифаттан осы аталған тамшыдай мағлұматпен әзірге қанағат қылып шектелдік.

Екінші ақиқат: "Кәлам" (сөйлеу)сипатынан шығатын"тәкәллүм-і Иләһи" (Аллаһтың сөйлеуі)жайлы.

لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبّ۪ى

аятының сырымен, Иләһи кәлам яғни Аллаһтың сөзі шексіз көп. Біреудің бар екенін білдіретін анық белгі оның сөйлеуі болып табылады. Демек, бұл ақиқат шексіз дәреже Әзәли Мүтәкәллим Аллаһтың бар екеніне, біреу екеніне куәлік етеді. Бұл ақиқаттың қуатты екі куәлігі осы кітапшаның он төртінші және он бесінші мәртебелерінде баяндалған"уахилар мен илһам"(аян) тақырыбында қозғалған-ды. Ауқымы кең тағы бір куәлік оныншы мәртебесінде ишара етілген аспани кітаптар жайлы жерде айтылған болатын. Тым жарқын әрі күрделі куәлікті де он жетінші мәртебесінде Қасиетті Құран жайлы тақырыпта тоқталған болатынбыз. Сондықтан, бұл ақиқаттың баяндалуы қалай куәлік ететінін әлгі мәртебелерге сілтеп ол ақиқатты таңғажайып түрде білдірген және куәлігін басқа ақиқаттардың куәлігімен қоса баяндаған мына ұлы аяттың

شَهِدَ اللّٰهُ اَنَّهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ وَالْمَلٰٓئِكَةُ وَ اُولُوا الْعِلْمِ قَٓائِمًا بِالْقِسْطِ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الْعَز۪يزُ الْحَك۪يمُ

әнуары мен әсрары яғни нұрлары мен сырлары біздің жолаушымызға жеткілікті болса керек әрі қарай бара алмаған екен.

Сонымен, жолаушының осы құдси мақамнан алған дәрісінің қысқа түсіндірмесіне бір ишара ретінде бірінші мақамның он тоғызыншы мәртебесінде былай делінген екен:

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الْوَاحِدُ الْاَحَدُ لَهُ الْاَسْمَاءُ الْحُسْنٰى وَ لَهُ الصِّفَاتُ الْعُلْيَا وَ لَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى اَلَّذ۪ى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِه۪ ف۪ى وَحْدَتِه۪ اَلذَّاتُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ بِاِجْمَاعِ جَم۪يعِ صِفَاتِهِ الْقُدْسِيَّةِ الْمُح۪يطَةِ وَ جَم۪يعِ اَسْمَائِهِ الْحُسْنٰى اَلْمُتَجَلِّيَّةِ بِاِتِّفَاقِ جَم۪يعِ شُؤُنَاتِه۪ وَ اَفْعَالِهِ الْمُتَصَرِّفَةِ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ حَق۪يقَةِ تَبَارُزِ الْاُلُوهِيَّةِ ف۪ى تَظَاهُرِ الرُّبُوبِيَّةِ ف۪ى دَوَامِ الْفَعَّالِيَّةِ الْمُسْتَوْلِيَةِ بِفِعْلِ الْا۪يجَادِ وَ الْخَلْقِ وَ الصُّنْعِ وَ الْاِبْدَاعِ بِاِرَادَةٍ وَ قُدْرَةٍ وَ بِفِعْلِ التَّقْد۪يرِ وَ التَّصْو۪يرِ وَ التَّدْب۪يرِ وَ التَّدْو۪يرِ بِاِخْتِيَارٍ وَ حِكْمَةٍ وَ بِفِعْلِ التَّصْر۪يفِ وَ التَّنْظ۪يمِ وَ الْمُحَافَظَةِ وَ الْاِدَارَةِ وَ الْاِعَاشَةِ بِقَصْدٍ وَ رَحْمَةٍ وَ بِكَمَالِ الْاِنْتِظَامِ وَ الْمُوَازَنَةِ وَ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَق۪يقَةِ اَسْرَارِ - شَهِدَ اللّٰهُ اَنَّهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ وَ الْمَلٰٓئِكَةُ وَ اُولُوا الْعِلْمِ قَٓائِمًا بِالْقِسْطِ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الْعَز۪يزُ الْحَك۪يمُ

* * *

Ескерту

Жоғарыда аталған Екінші мәртебенің бірінші бабындағы он тоғыз мәртебенің куәлік еткен ақиқаттарының әрқайсысы өзінің растығымен, болмысымен Аллаһтың ужуд-ы ужудын яғни сөзсіз бар екенін дәлелдегені секілді ауқымдылығымен де уахдетті, әхадиетті яғни Жаратқанның жалғызығын дәлелдейді. Дегенмен басында Аллаһтың бар екенін анық дәлелдегендіктен ужуд-ы ужудтың айғақтары саналған-ды. Ал, екінші мәртебенің екінші бабы болса, басында және анық түрде уахдетті сонымен қатар ужудты дәлелделдегендіктен тәухидтің дәлелдері деп те аталады. Әйтсе де әрбірі екеуін де дәлелдейді. Тек, айырмашылығын білдіру үшін бірінші бабта:

بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَق۪يقَةِ

деп, ал екінші бабта уахдет көзге көрінгендей анық болғандықтан соны

بِمُشَاهَدَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَق۪يقَةِ

деген сөзбен басталатын шумақтармен қайталанып отырады. Енді жазылатын екінші бабтың мәртебелерін бірінші баб секілді түсіндіргім келген еді. Бірақ, кейбір хал-жағдайлар кедергі болып қысқа әрі нұсқа жазуға тура келді. Жан-жақты баяндауды Рисалей-Нұрға сілтеме жасадық.

* * * * *

Екінші Баб

(Тәухидтің айғақтары баяндалмақ)

[Дүнияға иман ету үшін жіберілген және бүкіл әлемді пікірімен саяхаттап, барлық нәрседен Жаратқан Иесін сұрап, әр жерден Раббысын іздеп шарқ ұрған және ап-анық түрде өзінің Жаратушысын, Оның ужуд-ы ужудын тапқан дүния мейманы ақылына: "Кел! Тағы да болмысы шарт, міндетті түрде бар Жаратқан Иеміздің уахдет айғақтарын тамашалап, куә болу үшін бірге саяхатқа шығайық!"деді.

Бірге сапар шеккенінде, бірінші мензилде яғни бірінші түскен жерінде мынаған куә болды: Әлемді қамтып жатқан төрт үлкен ақиқат "уахдетті" яғни Аллаһтың бір екенін ап-анық түрде көрсетеді әрі қатаң талап етеді әрі солай болуын керек етеді.]

* * * * *

БІРІНШІ АҚИҚАТ: "Улухият-ы Мұтлақа" яғни өзіне толық мойынсұндырып, құлшылық еткізу ақиқаты.

Рас, адамзаттың әрбір тобы белгілі бір мағынада ғибадатпен табиғи түрде шұғылдануда және басқа да жан иелері тіпті жансыз нәрселердің өзіне тән табиғи қызметтері олардың өзіндік ғибадаттары боп саналулары және әлемдегі мадди-мағынауи, заттық-рухани рызық-несібелердің, нығмет-ихсандардың әрқайсысы Мағбудият тарапынан яғни өзіне құлшылық еткізуші құдрет тарапынан мақтап-мадақтауға, ғибадат қылуға міндеттейтін ризашылыққа, шүкірге жеке-жеке себеп болуы сондай-ақ, уахи мен илхамдар секілді ғайби"тәрәшшухаттар"мен мағынауи"тәзахураттардың"жалғыз бір Иләһтың мағбудиятын жар салуы, әлбетте және сөзсіз түрде мұтлақ бір Улухияттың рас әрі үстемдік етіп тұрғанын көрсетеді. Сонымен, мұндай улухияттың ақиқат екені рас, олай болса әлбетте басқаның іске араласып, ортақ болуы мүмкін емес, оған әсте жол бермейді. Өйткені, улухиятқа яғни мағбудиятқа шүкір етіп, ғибадат қылушылар ғалам ағашының ең ұшындағы саналы жемістері болып табылады және сол саналы пенделерді риза қылып, қарыздар етіп назарын бөтен біреулер иеленіп, өзіне қаратуы және көзге көрінбейтіндіктен тез ұмытылатын нағыз мағбудтарын оларға мүлдем ұмытқызып жіберуі, бұл әрине,

улухияттық сипатқа жараспайды, оның ұлы да киелі мақсаттарына қайшы болып табылатын жәйт. Әрине, оған ешбір тұрғыдан жол берілмейді. Қасиетті Құранның қайта-қайта, қатаң түрде ширкті жоққа шығарып, терістеуі және мүшриктерді жәһаннаммен қорқытып зәресін алуы осы тұрғыдан болса керек.

ЕКІНШІ АҚИҚАТ: "Мұтлақ Рубубият".

Бүкіл әлемде әсіресе, жан-жануарлар әлемінде әсіресе, олардың тәрбиесі мен асыралуына назар аударар болсақ, әртарапта біркелкі түрде, күтпеген жағдайда, барлығын бірге, аралас-құралас түрде хикметпен, мейіріммен бір ғайби құдрет тарапынан болып жатқан бірін қалдырмай түгел басқару, бұл әрине мұтлақ Рубубияттың сәулесі, соның ұшқын сәулесі және оның хақ екеніне нақты дәлел. Сонымен мұтлақ Рубубияттың бар екені рас, олай болса әлбетте ширкке, басқаның ортақтасуына әсте жол берілмейді. Себебі, ол Рубубияттың талаптары яғни өзінің жәмалын көрсету, кемелдігін жар салу, құнды да құпия өнерін паш ету секілді ұлы мақсаттары ең ұсақ нәрселерде, тіршілік иелерінің бойында тоғысып, түйісетіндіктен ең ұсақ затқа, кішкентай бір жәндікке өз бетінше араласып, қол сұғатын "ширк", аталмыш мақсаттарға қайшы келіп, мәнісін бұзады. Саналы пенделердің назарын әлгіндей биік мақсаттан ауытқызып, өзге себептерге аударып жіберетіндіктен және бұл жағдай Рубубияттың мәнісіне мүлдем керағар әрі дұшпандық болғандықтан әлбетте, мұндай мұтлақ Рубубият ешбір тұрғыдан ширкке рұқсат бермейді. Қасиетті Құранның көп мәрте Аллаһты пәктеуі, тәсбих қылуы, мұны жиі қайталанатын аят-сөздері, тіпті әріптері әрдайым тәухидке шақыруы, сол жолға салуы осы аталған терең сырға байланысты.

ҮШІНШІ АҚИҚАТ: "Кемалат" (кемелдіктер).

Мына әлемдегі ұлы хикметтер, таңғажайып сұлулықтар, әділетті заңдар, хикметке толы мақсаттар кемелдік дейтін ақиқаттың бар екенін ап-анық дәлелдейді. Әсіресе, мына әлемді жоқтан жаратып жанжақты мұғжиза, сұлу қылып, керемет басқарып отырған Халиқының яғни жаратушысының кемелдігіне және ол Халиқ, Аллаһтың саналы айнасы болып табылатын адамзаттың кемелдігіне куәлігі өте анық та қанық.

Сонымен кемелдіктің бар екені рас. Және әлемді кемел жаратқан Аллаһтың кемелдігі хақ. Және әлем ағашының қымбат жемісі, жер шарының халифасы және Халиқ Аллаһтың маңызы зор шебер

жаратқаны, сүйіктісі болып саналатын адамзаттың кемелдігі хақ, рас әрі шындық. Әлбетте, мына көзбен көріп отырған кемел де хикмет толы ғаламды, пәни, уақытша, нәтижесіз, бос, текке, кездейсоқтың тәлкегі, табиғаттың ойыншығы, тіршілік иелерінің өлімханасы, саналы пенделердің қайғы-мұңға оранған орны секілді жағымсыз түрге айналдыратын және істеген ізгі амалымен кемелдігі расталған адамды ең бейшара, мүлдем мұңлық, жағдайы нашар, дәрежесі төмен хайуанға айналдыратын және Жаратқанның кемелдігін көрсететін бүкіл жаратылыстың куәлігімен расталған шексіз киелі кемелдік иесі Халиқ Аллаһтың кемелдігін бүркеп перде болып іс-шараның нәтижесін жоққа шығарып, керемет жаратушы екеніне күмән туғызатын ширк әлбетте, болуы мүмкін емес, дұрыс емес бұрыс, ақиқаттан алыс. Ширк қосу деген нәрсе Иләһи кемелдікке мүлдем қайшы әрі адами кемелдікке керағар және ғаламның кемелдігіне мүлдем үйлеспейтін ұғым және әлгіндей кемелдіктерді бұзып бүлдіретіні"Екінші Шуақ"рисалесінің тәухид жайлы үш миуасына қатысты"Бірінші мақамында"қуатты әрі нақты айғақтармен дәлелденіп, жан-жақты түсіндірілгендіктен соған сілтеме жасап әзірге қысқа қайырғанды жөн көрдік.

ТӨРТІНШІ АҚИҚАТ: "Хакимият".

Мына әлемге ауқымды назармен мұқият қарған адам сөзсіз, әлемді өте жойқын, қызу қайнап жатқан мемлекет, тіпті хикметпен басқарылып тұрған, әкімшілігі мықты, жүйелі бір қала түрінде көреді. Оның әр нәрсесі, әрбір түрі жеке-жеке өзіндік міндетпен шұғылданып тәртіп пен заңға әбден мойынсұнғыш екені ақиқат.

وَ لِلّٰهِ جُنُودُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ

аятының әскерлік мағынасын меңзейтін тәмсіліне байланысты: Зәррелер яғни ең ұсақ бөлшектер дейтін жауынгерлерден бастап, өсімдіктер дивизисынан сонау хайуанат батальонынан, сонау жұлдыздар армиясына дейін осындай орасан зор Раббани әскердің барлық бөліміне үстемдік құрған тәкуини әмірлердің, әмірі өтімді үкімдердің, керемет ереже-заңдардың мүлтіксіз орындалып, үстемдік етіп тұрғанын көресің. Демек, анық түрде мұтлақ әкімдік, күлли әмірлік бар. Бұл соның дәлелі.

Енді, мұтлақ әкімдіктің ақиқат екені рас, олай болса, әлбетте ширкке орын жоқ, ол ақиқат емес. Өйткені, لَوْ كَانَ ف۪يهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا аятының нақты үкімі бойынша, бірнеше адам үстем түрде бір іске араласса шырқын бұзатыны белгілі. Бір елде екі патша, тіпті бір ауылда екі басшы болса тәртіп кетіп, басқару жүйесі бұзылып, тоқырап қалады. Алайда, шыбынның қанатынан бастап сонау жұлдыздарға дейін, денедегі жасушалардан бастап сонау ғаламшарларға дейін керемет тәртіп пен жүйе бар. Олай болса, ширктің зәрредей болсын іске араласуы мүмкін емес.

Һәм, мұтлақ әкімдік деген абырой мен ғиззат мақамы. Ал, оның бәсекелесі болуы әкімдіктің ғиззат-абыройына шәк келтіріп нұқсандық түсіреді.

Иә, әлсіз болғандықтан көп көмекшілерге мұқтаж адам баласы, өзінің шағын, әрі уақытша сырттай әкімдігі үшін бауырын, тіпті баласын аяусыз өлтіргені тарихта болған. Демек, әкімдік, билік пен үстемдік бәсекені, ортақтықты қабылдамайды. Енді, мұншалықты әлсіз, бейшара адамзат өзінің шағын үстемдігі мен әкімдігі үшін осынша қарсылық білдіріп, ортақтықты қабылдамайтын болса әлбетте бүкіл әлемнің Иесі Қадир-ы Мұтлақ өзінің ақиқат әрі шексіз де күлли рубубиятына, улухиятына негіз болып табылатын құдси әкімдігіне, шексіз де киелі үстем билік-басқармасына басқаны ортақ қылуы, ширкке жол беруі ешбір тұрғыдан мүмкін емес, ақылға мүлдем сыйымсыз. Бұл ақиқат екінші Шуақтың Екінші тарауында және Рисалей-Нұрдың көптеген жерлерінде дәйекті түрде айғақтармен дәлелденгендіктен соларға сілтегенді жөн көрдік.

Міне, жолаушы осы төрт ақиқатқа куә болып Иләһи уахданиятты көзбен көргендей анық білді де иманы тасыды. Ол бар ынтасымен

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَحْدَهُ لَا شَر۪يكَ لَهُ‌

деді. Бұл мақамнан алған дәрісіне қысқа ишара ретінде бірінші Мақамның екінші бабында былай делінген болатын:

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذ۪ى دَلَّ عَلٰى وَحْدَانِيَّتِه۪ وَ وُجُوبِ وُجُودِه۪ مُشَاهَدَةُ عَظَمَةِ حَق۪يقَةِ تَبَارُزِ الْاُلُوهِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَق۪يقَةِ تَظَاهُرِ الرُّبُوبِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ الْمُقْتَضِيَّةِ لِلْوَحْدَةِ وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَق۪يقَةِ الْكَمَالَاتِ النَّاشِئَةِ مِنَ الْوَحْدَةِ وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَق۪يقَةِ الْحَاكِمِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ الْمَانِعَةِ وَ الْمُنَافِيَةِ لِلشِّرْكَةِ

Сосын әлгі тыным таппай ізденетін жолаушы жүрегіне былай деді: Иманды жандардың әсіресе әһл-і тариқаттың әрдайым (Лә иләһә иллаллаһ)сөзін қайталап тәухидті жария қылуы тәухидтің көптеген мәртебелері болатынын көрсетеді. Жалпы тәухид, өте маңызды әрі тым жағымды да тәтті және асқақ уазипа, киелі міндет, төл парыз әрі имани ғибадат болып табылады. Олай болса кел, тағы бір мәртебесіне көтерілу үшін мына ғибратхананың басқа да мәртебелерінің есігін қағайық. Өйткені, біз іздеген нағыз тәухид тек"тасаууырдан"тұратын мағрифат емес, яғни тек ой-пікірмен болатын ілім емес. Негізінде,"мантық"яғни логика, қисын ілімінде"тасаууырдың"яғни субьективті ойлап, қиялмен елестетудің орнына және"тасаууыри мағрифаттан"яғни теориялық білімнен әлдеқайда маңыздырақ, дәлелдің нәтижесі болып табылатын, іліми түрде растау, жүрекпен бекіту боп табылады.

Хақиқи тәухид яғни Аллаһтың жалғыздығы туралы ұғым ол үкім, нақты шешім, растау, шын жүректен бекіту, көңілмен шынайы қабылдау деген сөз. Ондай ұғым иесі әр нәрсе арқылы Раббысын тауып, әр нәрседен Жаратушысына апаратын жол табады. Ешнәрсе құзырына кедергі бола алмайды. Өйтпесе, Раббысын табу үшін әрдайым әлемдегі перделерді жыртып немесе ашып отыруына тура келеді.

"Олай болса, қане, алға!"деп Аллаһтың"кибрия" (ұлылық),"азамет" (шексіз)дейтін Иләһи қақпаға қарай жол тартты. Ол,"әфғал", "асар"мензиліне және "ижад" пен "ибда" әлеміне енді, яғни Жаратқанның істеріне, Оның өнеріне сосын жоқтан бар қылу, керемет түрде жарату істеріне назар аударды. Қараса, ғаламды қамтып жатқан шексіз "бес ақиқат" үстемдік етуде. Олар тәухидті дәлелдейді.

БІРІНШІСІ: Кибрия мен Азамет ақиқаты.Бұл ақиқат екінші Шуақтың екінші тарауында және Рисалей-Нұрдың көптеген жерінде дәйекті түрде түсіндірілгендіктен бұл жерде қысқаша былай демекпіз: Ара қашықтығы мыңдаған жылға созылып жатқан өзара алыс жұлдыздарды бір мезетте, бір әдіспен жаратып, басқарып отырған және жер жүзіндегі батыс пен шығыс, оңтүстік пен солтүстікте өсетін бір гүлдің дәлме-дәл сансыз түрін бір уақытта, бір бейнеде жаратып, пішін берген, сондай-ақ, هُوَ الَّذ۪ى خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ ف۪ى سِتَّةِ اَيَّامٍ яғни, көктер мен жерді алты күнде жарату секілді бұрыңғы заманда

болған және ғайби әрі таңғажайып оқиғаны дәл қазіргідей, көз алдымызда бір оқиғамен дәлелдеу және сол секілді, соған ұқсас жер бетінде көктем кезінде ұлы хашрдің жүз мыңнан астам үлгі-мысалын көрсеткендей, екі жүз мыңнан астам өсімдік пен хайуанатты бесалты аптаның ішінде жаратып өте жүйелі де өлшемді түрде еш шатастырмай, кем-кетіксіз, жаңылыспай, барлығын бірге, араласқұралас түрде басқарып, тәрбиелеп, асырап, реттеп, ерекшелендіріп, құлпыртып безендіріп отырған

Һәм, يُولِجُ الَّيْلَ فِى النَّهَارِ وَ يُولِجُ النَّهَارَ فِى الَّيْلِ аяты ашық түрде білдіргеніндей, жер шарын шыр айналдырып, түн мен күнді ауыстырған және күндік оқиғаларды жаратып отырған Құдрет, сонымен қатар дәл сол уақытта жасырын, құпия ойларды, адамның көңілге түйген сырларын бәрін біледі, қалауынша басқарады. Жоғарыда аталған істердің әрбірі жиналып бір іс саналатындықтан міндетті түрде олардың файылы яғни істеп жатқан бір ғана Уахид, әрі Қадир, Фаил-ы Зүлжәлал, кибрия мен азамет иесі, ұлы да шексіз Аллаһ. Оның құдреті шексіз, Ол еш жерде, еш нәрсеге, ешбір тұрғыдан, ешқандай да ширкке жол бермейді. Түп тамырымен кесіп тыйым салады. Сонымен, мұндай ұлы кибрия мен алып"азамет"сипаты және шексіз құдреті бар екені рас, әрі ол кибрия шексіз кемел дәрежеде, бәрін қамтып тұр. Әлбетте, мұндай құдретке әлсіздік немесе мұқтаждық және ол кибрияға шәк келтіретін нұқсандыққа, әлгі шексіздікке шек қоятын ширкке жол беруі, рұқсат беруі ешбір тұрғыдан мүмкін емес. Табиғаты бұзылмаған ешбір ақыл мұны қабылдамайды.

Міне, ширк яғни Аллаһтан басқа құдрет бар деп ойлау, Аллаһтың ұлық кибриясына шәк келтіретін, Иләһи Жалалға көлеңке түсіретін, "азамет" сипатына нұқсандық беретін ауыр қылмыс, үлкен күнә. Сондықтан, ол әсте кешірілмейтіндігін Қасиетті Құран мына қаһарлы аятымен шебер жеткізген:

اِنَّ اللّٰهَ لَا يَغْفِرُ اَنْ يُشْرَكَ بِه۪ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذٰلِكَ

ЕКІНШІ АҚИҚАТ:Әлемді басқарып тұрған Раббани істердің"ытлақ", "ихата"етуі яғни барлық жерді қамтып, жайылып жатқандығы, оның шексіз, кең байтақ түрде көрінуі жайлы. Осы

істерді яғни, бәрін қамтып, шексіз жайылып жататын істерге тосқауыл болып шектеп, реттеп отыру үшін міндетті түрде хикмет, ерік пен қалау қажет және мазхарлардың яғни істелген заттардың, қозғалысқа енген, жасалған нәрселердің қабілеті. Бет алды лағатын кездейсоқтық, меңіреу табиғат, соқыр күш, жансыз себептер және ешқандай ережені танымайтын, бағытын қайда бұрса сонда кете беретін, жан-жаққа шашырап, тәртіпті бұзатын факторлар, себептер осы өте өлшемді де хикметті, көреген әрі тірі, жүйелі де нақты істерге араласа алмасы анық. Оларды Файыл-ы Зүлжәлал өз әмірімен, өз қалауымен, өз құдрет-күшімен сыртқы, жәй бір перде ретінде пайдаланылуда. Мұның көптеген үлгі-мысалдарынан үш мысал келтірейік. Құрандағы "Нахл" сүресінің бір ғана бетінде қатар орналасқан үш аяттың ишара қылған үш іске, оның да сансыз мағыналарынан үшеуіне қысқаша тоқталып өтейік.

Біріншісі:

وَ اَوْحٰى رَبُّكَ اِلَى النَّحْلِ اَنِ اتَّخِذ۪ى مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا ... اِلٰى اٰخِره

Иә, бал арасы табиғаты мен атқарар қызметі жағынан Құдреттің керемет мұғжизасы. Неге десеңіз, Құранның үлкен сүресінің аты соның атымен аталады. Шынымен, кіп-кішкене"бал фабрикасының"титімдей басында оның маңызды міндетінің мүкәммал күрделі бағдарламасының жазылулы және оның кішкене қарнында тағамдардың ең тәттісі жасалып, сақталуы, ал инесінде тірі жәндіктерді жансыздандырып, тіпті өлтіріп тастайтын удың, ағзаларына зақым бермейтіндей етіп мұқият орналастырылуы таңғажайып оқиға. Бұған аса мұқияттылық, терең ілім, зор хикмет, күшті ерік, дәлме-дәл өлшем мен реттілік қажет. Демек, бейсана, ретсіз, өлшемді білмейтін меңіреу табиғат, кездейсоқтық деген нәрселердің әлбетте ешбір үлесі жоқ, әсте араласа алмайды. Сонымен, осы үш тұрғыдан мұғжиза Иләһи өнердің, Раббани істің жер жүзіндегі сансыз араларда бірдей хикметпен, бірдей мұқияттылықпен, дәл бірдей өлшеммен, бір сәтте, бір үлгіде болуы және барлық жақты қамтып жатуы, анық түрде уахдетті, Жаратқанның жалғыздығын дәлелдейді.

Екінші аят:

وَ اِنَّ لَكُمْ فِى الْاَنْعَامِ لَعِبْرَةً نُسْق۪يكُمْ مِمَّا ف۪ى بُطُونِه۪ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَ دَمٍ لَبَنًا خَالِصًا سَٓائِغًا لِلشَّارِب۪ينَ

Бұл аят таңғажайып ғибратқа толы жарлық. Иә, әу баста сиыр, қой, ешкі мен түйе сынды сүт зауыттарына ұқсас жануарлардың аналықтарының желінінде, қан мен нәжістің арасынан оларға мүлдем қарама-қайшы және еш былғанбай, араласпай, тап-таза қоспасыз, қоректігі мол, құнарлы, дәмі хош, аппақ сүттің шығуы және жануарлардың бойына ол сүттен әлдеқайда маңызды төлдеріне деген жанкешті мейірімнің берілуі әлбетте, мол рахымды, терең хикметті, шексіз ілімді, асқан құдретті, зор қалау-ерікті, аса мұқияттылықты талап етеді. Мұндай күрделі құбылыс есерсоқ кездейсоқтықтың, шатастыратын себептердің және соқыр күш-қуаттың ісі болуы әсте мүмкін емес.

Міне, осындай тым мұғжизалы, хикметке толы Раббани өнердің және мұндай керемет Иләһи істің жер жүзінде жаппай болуы және жүз мыңдаған жануарлардың барлық түрлерінің сансыз енелерінің жүрегі мен желінінде осы құбылыстың дәл қайталануы және бірдей хикмет, бірегей тәсіл, жалпыға ортақ, бірыңғай мұқияттылықтың болуы анық түрде уахдетті дәлелдейді.

Үшінші аят:

وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخ۪يلِ وَالْاَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ

Бұл аят назарды құрма мен жүзімге аударуды бұйырып, былай дейді:"Ақылы бар жандарға осы екі жемісте тәухидті дәлелдейтін үлкен аят, мықты дәлел, бұлтартпас айғақ бар!".

Иә, осы екі жеміс һәм, қорек пен құт, һәм жеміс, һәм тәтті тағамдардың бұлағы болумен қатар сусыз, құрғақ жерде өседі. Олар Аллаһтың құдреті, мұғжизасы, хикметінің ғажабы, халуадай тәтті шекер зауыты және бал фабрикасы және дәл өлшеммен, өте ретті әрі хикметпен, тым шебер жасалғандығы сонша, көрген адам, егер кішкене ақылы болса былай дер еді:"Бұларды мұндай ғажайып түрде жаратқан құдрет, әлбетте мына күллі әлемді де жаратқан болуы керек!"Өйткені, мысалға, мына көз алдымыздағы жуандығы бармақтай жүзімнің сабағында жиырма салқым жүзім бар. Әр салқымда балдай тәтті түйірлер жүзден асады. Әр данасының беті жұқа, әсем, нәзік, реңгі бар қабықпен қапталған. Нәзік те жұмсақ дәл

ортасында сақтау сандықшасы, бағдарламасы, өмірбаяны жазулы қатты қабықты, жаңғақ тәрізді дәні орналастырылған. Мұндай"жәннат халуасына"ұқсас тәтті шырын, абыл-каусар секілді балды жарату және бүкіл жер жүзінде сансыз өзі секілді жемістерде ұқсас мұқияттылық, бірегей хикмет, бірдей ғажап өнер, бір уақытта, бір әдіспен жарату; әлбетте, анық түрде бұл істі жасаушы бүкіл әлемнің Жаратушысы болмақ. Мұндай шексіз құдрет пен асқан хикмет керек ететін іс, тек Жалғыз Жаратушының ісі болмақ. Иә, мұндай өте дәл өлшем мен аса шебер өнерге, мұндай хикметке толы жүйеге соқыр мылқау, ретсіз, бейсана, бейберекет, мақсатсыз, бәрін жайпап кететін, алдынан шыққанды бұзып, қирататын дүлей күш-қуаттар мен меңіреу табиғаттың яки кездейсоқ себептердің араласып, қол сұғуы, ортақ болуы әсте мүмкін емес. Олар тек,"мәфғул уә қабул"ретінде, яғни тек жасалушы, қабылдаушы ретінде бір перде қызметін атқару үшін Аллаһтың әмірімен белгілі бір мақсатқа пайдаланылуда.

Міне, осы үш аяттың меңзеген үш ақиқаттың тәухид ұғымын дәлелдейтін үш тұжырымы секілді шексіз Раббани істердің сансыз сәуле-шуақтары, билік-басқармалары барлығы бірлесе бір ғана Уахид-ы Әхад, жалғыз Зат-ы Зүлжәлалдың уахдетіне куәлік етеді.

ҮШІНШІ АҚИҚАТ:Болмыстың әсіресе, өсімдіктер мен хайуанаттың тым жылдам әрі көп мөлшерде әрі өте жүйелі түрде, сондай-ақ, тым жеңіл бірақ шебер, өнерлі жасалуы әрі араласқұралас бола тұра тым күрделі де ерекше жаратылуы жайлы.

Иә, саны өте көп әрі тез, һәм табиғаты аса шебер тым күрделі заттарды жіті мұқияттылықпен реттеп өте оңай әрі жеңіл һәм мол әрі аралас, шым-шытырық бола тұра өте құнды, өзара айырмашылықтары бар қылып, бір-бірімен араластырмай, бір-біріне қосып жібермей жарату, бұл әрине, міндетті түрде бір ғана Уахидтің асқан құдретімен болмақ. Ондай құдретке ешнәрсе қиын емес, бәрі оңай. Ол құдреттің алдында жұлдыздар зәррелермен бірдей, ең үлкен нәрсе ең кішкене зат секілді жеңіл, саны көп түрлер, бір түйір секілді оңай, алып әрі ауқымы шексіз "күлл" жеке бір "жүз", аз нәрседей ал, алып жер шарының жанданып, тірілуі бір түп ағаш сықылды, ал таудай зәулім бір ағаштың жаратылуы тырнақтай дәннің жаратылуы секілді жеңіл. Солай болуы керек. Сонда ғана мына көз алдымыздағы болып жатқан істерді жасай алады.

Міне, осы аталған тәухидтің дәрежесін және осы үшінші ақиқат пен тәухид кәлимасының аталған терең сырын яғни ең үлкен бір "күлл" ең кішкене "жүз" секілді болатынын, саны өте көп нәрсе саны аз нәрсемен бірдей екенін, олардың еш парқы жоқ екенін, сондайақ, әлемнің таңғажайып хикметін, терең тылсымын және ақылға сыймайтын алып ақиқатын, дін Исламның маңызды негіздерін, иманның берік тірегін, тәухидтің ірге тасын баяндап, оның мәнмағынасын түсіндіріп, дәлелдегенде ғана Құранның тылсым сыры ашылады және әлемнің құпия сырлары мен өте күрделі, тіпті әлемдік философия аша алмаған, олардың милары жетпей өздерінің әлсіз, шарасыз екенін мойындаған Құрани тылсым-сырлар ашылмақ.

Рахымы мол Жаратқанға жүз мың есе Рисалей-Нұрдың әріптері санынша шүкір уә хамд етемін, Рисалет-үн Нұр осы ғажайып тылсымсырды ашып, шешімі қиын жұмбақты шешіп, дәлелдеген. Әсіресе, Жиырмасыншы Мектубтың соңындағы وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَد۪يرٌ туралы жерінде, сондай-ақ, Жиырма тоғызыншы арапша Леманың اَللّٰهُ اَكْبَرُ сөзінің мәртебелерін баяндап Аллаһтың шексіз құдретін дәлелдеу барысында бұлтартпас айғақтармен екі жердегі екі төрт болатынындай нақты түсіндірген-ді.

Сондықтан түсіндіруді сол жерлерге сілтей отырып бір мазмұндама ретінде бұл сырды ашатын негіздер мен дәлелдерді қысқаша баяндап, он үш баспалдақ тәрізді"он үш сырға"ишара түрінде жазуды ниет еттім. Бірінші мен екінші сырларын жаздым. Бірақ, өкінішке орай әрі мадди әрі мағынауи екі үлкен кедергі шығып, қалғанын жазуға мүмкіндік бермеді.

Бірінші Сыр:Бір нәрсе зати болса, оның қарама қайшысы оған жолай алмайды яғни өзіндік, кейіннен пайда болмаған сипатына қайшы сипат ол нәрседе болмайды деген сөз. Өйткені, ол кезде"иджтима-үз зыддәйін"болады, яғни қарама-қайшылықтар туындайды. Олай болуы әрине мүмкін емес. Міне, осы сырға орай, Аллаһтың құдреті Оның өзіндік сипаты, ол"зати"және ол Зат-ы Ақдестің"зарури лазымы",яғни әсте бөлінбейтін негіздерінен бірі. Олай болса әлбетте, оған қарама-қайшы сипат яғни әлсіздік ол Зат-ы Қадирде болуы мүмкін емес. Және бір нәрсенің дәрежелері болуының себебі, оған қарама-қайшы нәрселердің болуынан туындайды.

Мәселен, жарықтың әлсіз не қуатты болып дәрежелерге бөлінуінің себебі оған қараңғылықтың араласуынан пайда болады. Жылудың да ыстық не қатты ыстық болуы, оған суықтың араласуынан туындайды. Күш-қуаттың да дәрежесі, оған қарсы күштің болмысымен, кедергі етуімен болады. Олай болса, Аллаһтың зати құдретінің дәрежесі болмайды. Ол барлық нәрсені бір нәрсе сияқты жарата алады. Оның зати құдретінің дәрежесі болмайды, әлсіздік, нұқсандық атауымен жоқ. Әлбетте, оған қарсы тұрарлық кері күш, еш кедергі жоқ, кез келген нәрсені оңай жарата алады.

Сонымен, Оған ешнәрсе қиын емес екені рас, әлбетте Оның ұлы хашрді жаратып, күллі әлемді қайта тірілтуі бір көктемді жарату сияқты оңай, бір көктемді бір тал ағаш тәрізді жеңіл, бір ағашты бір тал гүл секілді еш қиындықсыз жарататыны іспеттес, бір түйір гүлді бір ағаштай күрделі де шебер жаратады, бір ағашты бір көктем секілді мұғжизалы, ал бір көктемді хашр тәрізді күрделі әрі таңғажайып бейнеде жаратады, көз алдымызда жаратып жатыр.

Рисалей-Нұрда нақты әрі қуатты айғақтармен дәлелденгеніндей; Егер уахдет, тәухид яғни Аллаһ бір деген ұғым болмаса бір түйір гүлдің пайда болуы бір ағаштай, тіпті одан да қиын, мүшкіл болар еді. Бір ағаш бір көктемдей, одан да бетер қиындық туғызар еді әрі еш құны қалмай, өнер мен шеберліктен мүлдем мақұрым, жәй, әншейін бір зат болып қалар еді. Қазір бір минутта жаратылып жатқан жәндік, ол кезде бір жылда әзер дегенде, бәлкім еш жаратылмас па еді?!. Міне, осы аталған сырға орай, жаратылыс саны шексіз көп бола тұра өте құнды да маңызға ие және тез әрі жеңіл жаратылады әрі өте шебер, түрлі-түсті мына жеміс-жидектер, гүл-шешектер, ағаштар мен жан-жануарлар өте жүйелі де ретті түрде жаратылып, белгілі бір міндет атқарады. Өзіне тән ғибадат-тәсбихтерін жасап, аяқтап, өз орындарына тұқымдарын уәкіл ретінде тастап кетеді.

Екінші Сыр:Қалайша"нұраният" (нұрлылық), "шәффәфият" (мөлдірлік), "итағат" (бағыну, мойынсұну)деген сырлардың арқасында және зати құдреттің бір ғана ұшқын-сәулесімен көктегі Күн, бір түйір айнаға өзінің сәуле-шуағын шашып, шағылысатыны секілді сансыз айналарға, жылтырақ заттарға, мөлдір тамшыларға да өзінің зор құдретінің ауқымды құбылысы болған жарықтың жылуын, сәуле-шуағын Аллаһтың әмірімен оңай түрде шағылыстырып, түсіре

алады. Оған қарсы алдындағы нәрселер аз ба, көп пе парқы жоқ бәрі бірдей. Сондай-ақ, бір ауыз сөз айтылса, Аллаһтың ауқымы кең, шексіз құдретімен әлгі бір сөз бір адамның құлағына еш қиындықсыз кіріп естілетіні секілді бір миллион адамның да құлағына Аллаһтың әмірімен оп-оңай естіледі. Тыңдаушылар саны бір немесе мың болса да еш айырмашылығы жоқ. Һәм, көз секілді бір ғана нұр немесе Жәбрайыл сынды нұрлы бір ғана рухани тұлға; Аллаһтың рахымымен, Раббани ауқымы кең іс атқарар кезде бір жерге оп-оңай қарап, лезде ол жерге барып, әп-сәтте сол жерде болатыны секілді, мыңдаған жерде әп-сәтте әрі оп-оңай Құдайдың құдретімен болып, көріп, барып келеді. Оған аз бен көптің, алыс пен жақынның парқы жоқ. Дәл сол секілді, Әзәли уә Зати Құдрет, тым қуатты да өтімді, ерекше нұр және бүкіл нұрлардың нұры, бәрінен үстем болғандықтан және заттардың ішкі жағы, мәнісі мен ақиқаттары, рухани тұстары айнадай мөлдір де жылтырақ болатындықтан және зәрреден бастап сонау өсімдік, жан иелерінен сонау жұлдыздарға, Күндерге, Айларға дейін барлық зат әлгі зати Құдреттің үкіміне толық мойынсұнғыш, бағынғыш және әлгі Әзәли құдреттің алдында тым тілалғыш, қызметші болғандықтан әлбетте, сансыз жаратылысты бір зат сықылды оңай жаратады, дәл қастарынан табылады. Бір ісіне бір ісі кедергі болмайды. Үлкен мен кіші, аз бен көп,"жүзи" мен "күлли"бәрі бірдей. Ешбірінің қиындығы жоқ.

Һәм, қалайша, Оныншы және Жиырма тоғызыншы Сөздерде айтылғанындай,"интизам" (реттілік пен жүйе), "мувазене" (тепетеңдік) және "итағат"яғни әмірге бағыну заңдарына байланысты таудай алып бір кемені, баланың ойыншығы секілді бір саусақпен орнынан қозғап, керек болса шыр айналдыруға болады және бір қолбасшы Әмір, өзінің бір ғана "Алға!" әмірімен бір сарбазды жүгірткеніндей, тәртіпті де жүйелі қалың әскерді, бүкіл армияны бір әмірмен жауға шабуыл жасатқызады. Һәм, өте үлкен әрі күрделі дәл өлшейтін таразының екі басына екі тау тепе-тең орналастырылса және екінші таразының екі басына өзара бірдей екі жұмыртқа қойылса, тепе-тең тұрғанда бір түйір жаңғақпен біреуін жоғары біреуін төмен түсіріп жіберуге болатыны секілді, дәл сондай жаңғақтың салмағымен хикмет заңына сүйене отырып анау үлкен таудай таразының бір басын тауымен бірге жоғарыға, екінші басын төмен басып жіберуге болады.

Дәл сол сияқты, шексіз, нұрлы да зати әрі бастауы мен соңы жоқ Раббани құдретте және оның қасында бүкіл жүйе мен өлшемнің, тепе-теңдіктің бұлағы, көзі, қайнар өзегі болған терең хикмет, өте дәлдікпен сараптап өлшейтін Иләһи әділдік болғандықтан сондайақ,"жүзи", "күлли"және үлкен-кіші барлық нәрсе, бүкіл зат оның құдретіне толық бағынып мойынсұнатындықтан, әлбетте зәррелерді оп-оңай айналдырып, жеңіл қозғағаны секілді жұлдыздарды хикметінің жүйесімен оп-оңай шыр айналдырады, қозғалысқа ендіреді. Ол, көктемде бір әмірмен жеңіл түрде бір түйір шыбынды тірілткені секілді бүкіл шыбындар тобын, барлық өсімдіктер мен жануарларды, жәндіктерді құдретіндегі хикметпен таразыға салып дәл сол әмірмен, дәл сол жеңілдікпен тірілтіп тіршілік сыйлайды. Бір түп ағашты көктемде лезде тірілтіп, сүйектей талбұтақтарымен жан бергені секілді әлгі хикмет толы және әділ әрі мұтлақ құдретімен алып жер шарын, дүния жаназасын көктемде бір ағаштай оп-оңай тірілтіп хашрдің жүз мың үлгі-мысалын жаратып жатады. Өзінің "тәкуәни" әмірімен жерді жандандырғаны секілді

اِنْ كَانَتْ اِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً فَاِذَاهُمْ جَم۪يعٌ لَدَيْنَا مُحْضَرُونَ

әмірімен де яғни"барлық адам мен жын атаулы бір ғана дауыстың күшімен, бір ғана бұйрықпен құзырымызда қайта тіріліп дайын тұрады!"дейді аят.

Һәм, وَمَٓا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ деп бұйыру арқылы яғни"Қиямет пен хашр оқиғасы, оның жүзеге асуы көзді ашып-жұмандай-ақ, тіпті одан да шапшаң жүзеге аспақ!"дейді.

Һәм, مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ аятымен яғни,"Уа, адамдар! Сендердің қайта тірілулерің, алаңға жиналуларың бір ғана жандының тірілуі секілді оп-оңай. Ол құдретіме түк емес!"мағынасын білдіретін осы үш аяттың сыры бойынша бір әмірмен, бәрін бірдей оңай түрде адам мен жын атаулыны жаппай және хайуандар мен руханилерді, періштелерді махшар майданына, ұлы таразының қасына алып келеді. Бір ісі бір ісіне кедергі болмайды.

Уа, оқырман! Үшінші және төртіншіден бастап он үшінші сырға дейінгі жазуды қаласам да еріксіз басқа уақытқа қалдырылды.

ТӨРТІНШІ АҚИҚАТ:Болмыстың жаратылысына, олардың көзге көрінуіне назар аударар болсақ олар "жиһет-ул уахдет" жақтарымен яғни өзара ұқсас, біркелкі, бірінің ішіне бірі еніп, бір-бірінің үлгімысалы, мазмұны және кейбірі "күлл", "күлли", тағы бірі оның "жүз", "жүзи" яғни бөлшектері саналады. Жаратылыстары сәйкес, шебер жасалуы да ұқсас, табиғаты бір-біріне үйлесімді, біріне-бірі көмектеседі, атқарар міндетін өзара толықтырып отырады. Бұл анық түрде тәухидті білдіріп, Саниының яғни шебер Ұстасының бір, жалғыз екенін дәлелдейді. Әлем рубубият тұрғысынан бөліп-жаруға келмейтін бір "күлл" тұтас әрі күлли яғни шексіз екенін көрсетеді.

Иә, мысалы, әрбір көктемде өсімдік пен хайуандардың төрт жүз мың түрінің әрбірін жеке-жеке, жаппай, аралас-құралас түрде, бір сәтте, бір әдіспен, жаңылыспай, қатесіз, асқан хикметпен, көркем әрі шебер жарату, басқару, асырау, сондай-ақ, құстардың шағын үлгімысалы тәріздес шыбын-шіркейден бастап сонау үлкен үлгісі қыранбүркітке дейін шексіз санын жарату, сондай-ақ, оларға ауада тіршілік етіп, ұшуға ыңғайлы ағза-мүшелер беріп саяхат еткізу және солар арқылы ауа кеңістігін безендіреді, сонымен бірге олардың үстеріне мұғжизалы жеке-жеке өнермен жасалған мөр-таңба басу және денесін басқарып тұрған хикмет толы Иләһи нышан мен әхадияттың белгісін қою; һәм, желінген тағамның зәррелерін дененің жасушаларына көмекке жіберу; өсімдікті хайуандарға медет, хайуандарды адамдарға қызметші қылу; барлық аналарды әлжуаз нәрестелерге жәрдемші ретінде хикметпен, рахымды түрде жүгірту... сондай-ақ, құс жолы дейтін жұлдыздар шоғырынан, Күн системасынан, элементтерден бастап сонау көздің қарашығын сақтап тұрған қабақ пен гүл шешектің жапырықтарына дейін, жүгері масағының көйлегіне дейін және қауынның дәнегіне дейін бір-бірін ішіне алып жатқан шеңберлер секілді"жүзи", "күлли"бәрінде бірдей жүйе мен тәртіп, әсем шеберлік, бірдей іс, химетпен басқару байқалады. Бұл әрине, анық түрде осы істерді жасап жатқан Құдреттің Уахид, Бір екенін көрсетеді. Әр нәрседе Оның құдрет қолының ізі бар және Оның ешбір тұрақты мекені жоқ, әйтседе әрбір мекенде бар, барлық жерден табылады. Қалай, көктегі Күннен барлық нәрсе ұзақ, бірақ өзі бәріне жақын, Ол да солай.

Һәм, шоқ жұлдыздар мен Күн системасы секілді алып денелерді басқару Оған еш қиындығы жоқ. Сол сияқты қанның құрамындағы түйіршіктер, көңілге түйген құпия сырлар Одан жасырын қала

алмайды. Ешнәрсе Оның басқару шеңберінің тысына шыға алмайды. Әрнәрсе неғұрлым үлкен әрі саны көп болса дағы кішкене әрі саны аз зат секілді Оған оп-оңай. Шыбынды қыран құс тәрізді, дәнекті ағаштай күрделі етіп, бір тал ағашты бау-бақша сияқты, бір бау-бақшаны көктемдей шебер, ал бір көктемді орасан зор ұлы хашрға ұқсатып оп-оңай жаратады. Шебер жасалған аса қымбат нәрселерді бізге өте арзанға береді, яғни сыйға тартады. Сондағы сұраған бағасы бар болғаны"Бисмилләһ", сосын "Әлхамдулиллаһ"сөзі яғни ол тым қажет, өте қымбат нығметтердің өзіндік бағасы әу баста"Бисмилләһир Рахмән-ир Рахим"және ақырында"Әлхамдулиллаһ"деп айту.

Бұл"төртінші ақиқат"Рисалей-Нұрда түсіндіріліп, дәлелденгендіктен осы қысқа ишарамен қанағат етуді жөн көрдік.

Біздің жолаушының екінші мензилде көрген.

БЕСІНШІ АҚИҚАТ:Ғаламның бүкіл жерінде, негізгі бөлігінде, ұсақ бөлшегінде, барлық жағында өте керемет жүйенің бар екені рас, сондай-ақ, сол ұланғайыр мемлекетті басқаруға ұйытқы және жалпыға ортақ нәрселер мен белгілі бір қызмет атқарушылардың әрқайсысы бір болуы және сол алып қала мен ұлы көрмені басқарып, үкім жүргізіп тұрған есімдер мен істер бір-бірінің ішіне кіріп және бірегей, бірдей, біркелкі және барлық жерде дәл сол есім, дәл сол іс болуымен қатар олардың барлық нәрсені немесе басым көпшілігін қамтуы және сол әсем сұлу зәулім сарайдың құрастырылуы мен безендіруіне сондайақ құрылысына қолданылған шикізаттар мен негізгі нәрселер бірбірінің ішіне орналасқан, біркелкі әрі бірегей, бірдей және барлық жерде бір заттар, бір элементтер болуымен қатар жердің жүзін және басым көпшілігін қамтып, жайылып жатуы; әлбетте, анық әрі қанық түрде мына әлемнің иесі, басқарушысы, мына мемлекеттің Патшасы, ұйымдастырушысы, сарайды салған ұстасы, қожайыны біреу, уахид, әхад, жалғыз екенін көрсетеді, куәлік етеді, дәлелдейді, солай болуын керек етеді. Оған ұқсас, тең келер ешкім жоқ, Оның уәзірі, көмекшісі жоқ. Серігі, қарсыласы болуы мүмкін емес, әлсіздік, кемшілік атауымен жоқ. Иә, жүйе толыққанды бір тұтастық, бірлікті көрсетеді, бір ғана реттеуші талап етеді. Айтыс-тартысқа себеп болатын ширкті қабылдамайды.

Сонымен мына әлемнің жалпы құрылымынан және жердің күндік немесе жылдық айналуынан, сонау адамның бет-әлпетінен, басындағы сезімдер тізбегінен бастап қандағы ақ-қызыл түйіршіктердің орын

ауыстырып, қозғалысына дейінгі тұтас яки жеке-дара барлық нәрседе хикметке толы тәртіп, күрделі де мұқиятты жүйе бар екені рас. Әлбетте бір Қадир-ы Мұтлақ, бір Хаким-ы Мұтлақтан басқа ешнәрсе әдейілеп, өз еркімен еш нәрсеге қол сұға алмайды, әсте араласа алмайды. Олар тек қабылдаушы қызметін атқарып, бөленушілер, жасалған нәрселер ғана яғни"мазхар", "мүнфайл"деп аталады.

Және бір нәрсені реттеу, әсіресе белгілі бір мақсатпен, одан түсетін пайданы ойлап жүйеге келтіру тек ілім арқылы, хикметпен болмақ, оған ерік пен қалау керек. Олай болса әлбетте, сөзсіз әрі міндетті түрде мына хикметке толы жүйе мен тәртіп, мына көз алдымыздағы пайдасы мол сансыз жаратылыстың сан-алуан түрлері анық түрде бұл болмыстың Халиқы, Басқарушысы жалғыз, дара, біреу әрі толық қалау-ерік иесі екенін көрсетеді. Әрнәрсе Оның құдретімен болмақ, Оның қалауымен белгілі бір жағдайға енеді, Оның әмірімен өзіндік бейнеде жаратылады.

Сондай-ақ, мына дүния мейманханасына жылу беретін Шамы біреу және Күндерді, уақытты білдіретін шырағы біреу, мейірімге толы суарғыш құманы біреу, тамақ пісіріп, ысытатын аспазшысы біреу, тіршілік көзі кәусар шербеті біреу, аналық ететін егіндік алқабы біреу, осылай санай берсең бір, бір мыңға жуық бірлік. Әлбетте, бұл бірліктер анық түрде осы қонақүйдің Иесі, Жасаған Ұстасы біреу екенін көрсетіп, Оның Хақ екеніне куәлік етеді. Ол өте жомарт әрі қонақжайлы. Ол, өзінің алып та үлкен қызметшілерін тіршілік иелеріне, жолаушы қонақтарының тынығып демалуы үшін жұмсап, қызмет еткізуде.

Әрі дүнияның әртарапында қызу жұмыс істеп, басқарып тұрған, сәуле-шуақтары, нақыш-өнері көрінген"Хаким, Рахим, Мусаууир, Мүбәббир, Мухий, Мүрәббии"сынды Иләһи есімдер бір және"хикмет, рахмет, инает"секілді істер мен"тәсуир, тәдбир, тәрбие"сияқты жұмыстар да бір екені рас. Барлық жерде бір есім, бір іс бірбірінің ішіне еніп әрі шексіз дәрежеде әрі барлығын толық қамтуда. Әрі өзара көмектесіп бірінің ісін бірі толықтырып отырады. Бейне бір әлгі есімдер мен істер бірігіп кеткені сонша, құдрет бір жағынан хикмет пен рахметке айналып кеткендей, ал хикмет болса нағыз"инает" пен "хаят"яғни жәрдем пен тіршілік болып кеткендей. Мысалға, Аллаһтың хаят беруші яғни бүкіл жандыларға жан беретін

есімі бір нәрсеге әсер етіп, меңгере бастағанда жаратушы, суретші, рызық беруші секілді есімдер де дәл сол мезетте, жаппай барлық жерде бір жүйемен билеп-төстейтіні көрінеді. Бұл құбылыс міндетті түрде әлгі ауқымы кең есімдердің иесі барлық жерде бірдей болып және бәрін қамтып жатқан істердің иесі біреу екенін, Ол жалғыз,"уахид" әрі "әхад"екенін көрсетеді. Әмәнна уә садақна! Әрине солай!

Һәм, жаратылыстың құрамы әрі өзегі болған элементтер жер шарының барлығын қамтып жатқаны рас және жаратылыстың түрлері, олардың әрқайсысы бірдей болғанымен жер жүзіне жайылып әлемді қамтып жатқаны да рас. Әлбетте олай болса, бұл элементтер, барлық қоспа-бөлшектер, олардың түрлері, бәрі-бәрі жалпы әрі жалқы түрде бізге мынаны білдіреді әрі дәлелдейді: Олар бір ғана Құдреттің заты, бәрі Соның жаратқандары. Олар бір Уахид-і Қадирдің мүлкі, Оның қызметшілері, Ол, әлгі барлық жақты қамтып, әр жерден табылады, Ол құжынаған элементтерді өзіне әбден мойынсұнатын қызметші қылған және жердің әр тарапында кездесетін түрлерді де бір жауынгер іспеттес тізгіндеп басқарып отыр. Бұл ақиқат Рисалет-ун Нұрда дәйекті түрде түсіндірілгендіктен бұл жерде қысқа ишарамен шектелгенді жөн көрдік. Біздің жолаушымыз осы бес ақиқаттан алған имани фейз-шуақ пен тәухиди зауыққа көңілі тасып, шаттана көргенбілгендерін қорытындылай келе және өзінің сезімдерін сөзбен суреттеп, жүрегіне былай деді:

Қарашы әлем кітабының тамаша парақтарына!

Құдіреттің алтын қаламы небір жазу жазыпты!

Қараңғы, түсініксіз бірде-бір нүкте қалмаған...

Көкірегі ояу, көзі ашық жүрекпен қараған жандарға

Жаратушы Аллаһ, өзінің аяттарын нұрмен жазған ба!

Һәм, білген жөн:

Әлем кітабының парақтары шексіз, ұлан-ғайыр,

Дәуірдің құбылыс-оқиғалары оның жазу жолдары,

Әлемдегі әр болмыс "ләух-ы махфуздан" келген

Мағынасы терең сөздер ғой, жазылған ақиқатта.

Һәм, тыңда!

چُو لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ بَرَابَرْ م۪يزَنَنْدْ هَرْ شَىْ دَمَادَمْ جُويَدَنْدْ

يَا حَقْ سَرَاسَرْ گُويَدَنْدْ يَا حَىْ

نَعَمْ وَ ف۪ى كُلِّ شَىْءٍ لَهُ اٰيَةٌ تَدُلُّ عَلٰى اَنَّهُ وَاحِدٌ

деп, қалыбпен (жүрек) бірге нәпсінің өзі мойындап"Иә, рас, солай!"деді.

Сонымен дүния жолаушысы яғни ғалам саяхатшысы екінші мәнзилде көрген бес тәухиди ақиқатқа қысқа бір ишара ретінде бірінші тараудың екінші бабында екінші мәнзил туралы былай делінген болатын:

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذ۪ى دَلَّ عَلٰى وَحْدَتِه۪ ف۪ى وُجُوبِ وُجُودِه۪ مُشَاهَدَةُ حَق۪يقَةِ الْكِبْرِيَاءِ وَ الْعَظَمَةِ فِى الْكَمَالِ وَ الْاِحَاطَةِ .. وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ حَق۪يقَةِ ظُهُورِ الْاَفْعَالِ بِالْاِطْلَاقِ وَ عَدَمُ النِّهَايَةِ لَا تُقَيِّدُهَا اِلَّا الْاِرَادَةُ وَ الْحِكْمَةُ .. وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ حَق۪يقَةِ ا۪يجَادِ الْمَوْجُودَاتِ بِالْكَثْرَةِ الْمُطْلَقَةِ فِى السُّرْعَةِ الْمُطْلَقَةِ وَ خَلْقُ الْمَخْلُوقَاتِ بِالسُّهُولَةِ الْمُطْلَقَةِ فِى الْاِتْقَانِ الْمُطْلَقِ وَ اِبْدَاعُ الْمَصْنُوعَاتِ بِالْمَبْذُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ ف۪ى غَايَةِ حُسْنِ الصَّنْعَةِ وَ غُلُوِّ الْقِيْمَةِ .. وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ حَق۪يقَةِ وُجُودِ الْمَوْجُودَاتِ عَلٰى وَجْهِ الْكُلِّ وَ الْكُلِّيَّةِ وَ الْمَعِيَّةِ وَ الْجَامِعِيَّةِ وَ التَّدَاخُلِ وَ الْمُنَاسَبَةِ .. وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ حَق۪يقَةِ الْاِنْتِظَامَاتِ الْعَامَّةِ الْمُنَافِيَةِ لِلشِّرْكَةِ .. وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ وَحْدَةِ مَدَارَاتِ تَدَاب۪يرِ الْكَائِنَاتِ الدَّالَّةِ عَلٰى وَحْدَةِ صَانِعِهَا بِالْبَدَاهَةِ .. وَ كَذَا وَحْدَةُ الْاَسْمَاءِ وَ الْاَفْعَالِ الْمُتَصَرِّفَةِ الْمُح۪يطَةِ .. وَ كَذَا وَحْدَةُ الْعَنَاصِرِ وَ الْاَنْوَاعِ الْمُنْتَشِرَةِ الْمُسْتَوْلِيَةِ عَلٰى وَجْهِ الْاَرْضِ

Сосын, әлгі әлемге саяхатшы әрбір ғасырды шолып жүргенде мүджеддид-і әлфі Сани, Имам-ы Раббани, Ахмед-і Фаруқидың медресесін көреді. Ішіне еніп оның дәрісін тыңдаса былай деп жатыр екен:

"Бүкіл тариқаттың беретін ең маңызды жемісі, нәтижесі иман ақиқаттарының ашылып түсінікті болуы!","Бір ғана имани мәселеленің нақты түрде анықталуы мен үшін мың кәрәматтан, рухани зауықтан әлдеқайда артық, маңыздырақ! Бұрыңғы заманда ірі тұлғалар айтушы еді: "Мүтәкәллимнен және кәлам ілімін толық меңгерген бір ғалым шығады. Ол Иман мен Исламның барлық ақиқаттарын ақыли айғақтармен жан-жақты түсіндіріп, дәлелдеп береді!". Менің арманым сондай кісі болу. Бәлкім мен сол кісі шығармын!".

Міне, Имам-ы Раббани да иман мен тәухид ұғымы адамзаттың кемелденуінің басты шарты, негізі, өзегі, нұры екенін растап отыр. Және (Бір сағат пікір жүргізу бір жыл ғибадаттан абзал!)деген ереже-дәстүрі имани пікірлеу тұрғысында екенін және Нақшибәнди тариқатында құпия зікір салудың маңыздылығы осы маңызы зор тәфәккүр ету екенін яғни пікір жүргізе толғаныстың бір түрін жасау екендігін бізге дәріс беруде.

تَفَكُّرُ سَاعَةٍ خَيْرٌ مِنْ عِبَادَةِ سَنَةٍ

Саяхатшы мұны ден қойып тыңдады да өзіне-өзі былай деді: "Апырм-ай, мұндай ерекше тұлға, кәміл жан, имам осылай десе және иман қуатының сәл артуы көптеген мағрифат пен кемелдіктерден анағұрлым маңызды және рухани жүз зауықтан тәтті екен.

Сондай-ақ, мың жылдан бері иманға, Құранға қарсы әбден қасарысып, кек сақтап өш алғысы келген Европалық батыс философтарының наразы ойлары мен күмән-күдіктері енді жол тауып имандыларға шабуыл жасап жатқаны рас. Және олар мәңгі бақыттың, бақи өмірдің, жәннаттің кілті, басты шарты болып табылатын Иман негіздерін бұзғысы келеді. Олай болса әлбетте біз бәрінен бұрын иманымызды"тақлидтен" "тахқиқке"айналдыруымыз керек яғни көшіріп, еліктеп ере салған иманымызды көз жеткізіп, анық-қанығына жеткен, қуатталған дәрежеге көтеруіміз қажет тіпті шарт.

Олай болса қане, алға! Осы кезге дейін тапқан әрқайсысы таудай заңғар иманның жиырма тоғыз мәртебесін намаздың мүбәрак тәсбихының саны отыз үшке жеткізейік! Ол үшін мына ғибратхананың енді үшінші мәнзилін көру үшін بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ (бисмиллаһ)деп, оны кілт жасап жануарлар әлеміне еніп, олардың жүйелі басқарылуына, азықтанып асыралуына назар салайық! Сөйтіп,

ғажайып махшарға ұқсас, үлкен жиналыс тәріздес осы үшінші мәнзилдің қақпасын құрметпен қағып بِسْمِ اللّٰهِ الْفَتَّاحْ (бисмилләһил Фәттах)яғни жасырын, құпияның бәрін ашушы Аллаһтың атымен деп әлгі есікті ашты. Оған үшін мәнзил көрінді. Ішіне еніп сонда көргені: "Үлкен төрт терең ақиқат ол мәнзилге жарық беріп тұр екен әрі күндей жарқырап тәухидті көрсетеді екен.

БІРІНШІ АҚИҚАТ:"Фәттахият"ақиқаты. Яғни, Аллаһтың"Фәттах"есімінің құдретімен жәй, қарапайым заттардан саналуан, түрлі-түсті, шексіз тамаша сурет-бейнелердің барлығы бірге, әр тарапта бірдей және бір сәтте, бір іспен ашылуда. Иә, қалайша, ғалам бау-бақшасындағы сан-алуан шексіз жаратылысты - мысалы гүл-шешектерді - Фәттах есімімен әрқайсына өзіндік ыңғайлы түр, ерекше пішін, өте тәртіпті бейне беріп, Фатыр Аллаһтың құдреті жаратуда. Дәл солай, бірақ одан әлдеқайда таңғажайып түрде жер жүзі бақшасында төрт жүз мың түрлі жан-жануардың әрбіріне өте шебер әрі хикметпен жасалған бейне-пішін, дәл өлшемді де әсем сұлу түр берілуде.

يَخْلُقُكُمْ ف۪ى بُطُونِ اُمَّهَاتِكُمْ خَلْقًا مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ ف۪ى ظُلُمَاتٍ ثَلَاثٍ ذٰلِكُمُ اللّٰهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ فَاَنَّا تُصْرَفُونَ ٭ اِنَّ اللّٰهَ لَا يَخْفٰى عَلَيْهِ شَىْءٌ فِى الْاَرْضِ وَلَا فِى السَّمَٓاءِ ٭ هُوَ الَّذ۪ى يُصَوِّرُكُمْ فِى الْاَرْحَامِ كَيْفَ يَشَٓاءُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الْعَز۪يزُ الْحَك۪يمُ

аяттарының білдіргеніндей, тәухидтің бұлтартпас дәлелі, құдреттің таңғажайып мұғжизасы әлгі сурет-пішіндердің ашылуы боп табылады. Осы хикметке орай суреттердің ашылып, көрініс табу ақиқаты әртүрлі дәрежеде, көптеген жерде Рисалей-Нұрда әсіресе осы рисаленің"Екінші тарауының бірінші бабында, алтыншы, жетінші мәртебелерінде"дәйекті түрде баяндалғандықтан сол жаққа сілтеп, мұнда тек былай десек жетер:

Бейне-суреттердің ашылу үрдісінің ауқымы кең, барлық жержі қамтып жатыр әрі шебер түрде жүзеге асатынына биология мен зоология пәндері терең зерттеу нәтижесінде куәлік етеді. Демек, мұндай құбылысқа бір ғана Уахид-і Әхадтан және әрнәрсені көретін,

бәрін білетін құдіреті шексіз Қадир-і Мұтлақ Аллаһтан басқа ешбір себеп мұндай күрделі де ауқымды іске араласа алмайды. Өйткені, бұл суреттердің ашылуы дейтін іс барлық жерде, әрқашан болатын, шексіз құдретті, сонымен қатар терең хикметті, аса мұқияттылықты, барлық нәрсені қамтуды талап ететін теңдессіз құбылыс. Мұндай құдрет, тек бүкіл әлемді жаратып, басқарып отырған Әхадта ғана болады.

Иә, мысалы, жоғарыда аталған аяттардың бұйырғанындай үш қараңғыда бүкіл аналардың құрсағында адам баласының суретбейнесін әртүрлі етіп, өлшемді де ерекше, бір-бірінен өзгеше, керемет әдемі бейнеде, жүйелі түрде әрі шатастырмай, қатесіз, ауыстырып жібермей қарапайым, жәй бір ұрық суынан ашып, жарататын "фәттахият" ақиқаты және бүкіл жер жүзінде бірдей құдрет, бірдей хикмет, бірдей өнермен істелетін күллі адамзат пен өсімдіктерді, хайуандарды түгел қамтыған осы суреттердің ашылуы деген ақиқатты алайық. Бұл уахданияттың мықты дәлелі, бұлтартпас айғағы. Себебі, бәрін қамту ол уахдет деген сөз, ол ширкке жол бермейді. Бірінші бабтағы Аллаһтың міндетті түрде бар екенін дәлелдейтін он тоғыз ақиқат Жаратқанның бар екенін дәлелдеп қана қоймай, сонымен қатар бәрін қамтуы арқылы да уахдетке яғни Аллаһтың жалғыздығына куәлік етеді.

Біздің жолаушымыздың үшінші мәнзилде көрген

ЕКІНШІ АҚИҚАТЫ:"Рахманият"ақиқаты яғни ғайби біреу бізге жер жүзін рахымшылықтың мыңдаған сый-кәделерімен толтырып, жәйнатып қойған. Дүния сый-сияпатқа толы қойма тәрізді. Рахымшылығы, бейне бір дастархан бейнесінде көрініп, жүз мыңдаған түрлі дәмді тағамдар тарту етілген. Жердің қойнауын рахым мен хикметтің мыңдаған қазба байлық, кен орындары қазыналармен толтырып қоймадай жаратқан. Жер шарын сауда кемесі тәрізді жыл сайын ғайып әлемінен адамдардың тұрмыс тіршілігіне қажетті жүз мың түрлі заттардың ең тамашалары тиеліп әкелінетін құдды бір жүк кемесі немесе жүк пойызы тәрізді, әрбір көктем маусымын іші толы азық-түлік пен киім-кешек таситын вагон сияқты бізге сыға тартуда. Тұрғындарына өте мейірімді де ерекше қамқорлық жасалуда. Және сол барлық сый-кәделер мен мол нығметтерді пайдалансын деп бізге жүздеген, мыңдаған тәбет пен қажеттілік, сезім мүшелері, ағзалар берілген.

Иә, хасби аят туралы баяндаған төртінші Шуақта түсіндіріліп, дәлелденгеніндей, сансыз тағамдардан ләззат алатындай бізге сондай бір асқазан берген және, түрлі сезім мүшелері арқылы мына дастархан тәрізді алып әлемде небір ырыс-несібелердің қызығын көретіндей етіп, хаят яғни тіршілік сыйлаған. Және адамгершілік дейтін қасиет тарту еткен, ақыл мен көңіл секілді көптеген сезімдер арқылы, мадди-мағынауи, заттық-рухани әлемнің сансыз есіктерін ашып сый-кәделерден зауық аламыз. Әрі сондай керемет Ислам дінін жіберген, ол арқылы ғайып әлемі мен мына шәһадат әлемінің шексіз қазыналарынан пайдаланып нұр аламыз. Әрі сондай иман мен һидаят берген, сол арқылы дүния мен ақырет әлемдерінің ұлан-ғайыр нұрларынан, сый-кәделерінен нұрланып, пайда табамыз. Бейне бір рахым тарапынан мына әлем сансыз таңғажайып қымбат заттармен безендірілген зәулім сарай және ол сарайдағы сандықтарды, бөлмелерді ашатын кілттер адамға берілген және олардан жаппай пайдаландыратын қажеттіліктер мен сезімдер адамның табиғатына сыйланған.

Міне, осылайша дүнияны, ақыретті және әрнәрсені ішіне алып, қамтып жатқан Рахимият ақиқаты яғни рахымшылық әлбетте ол уахидияттың ішінен көрініс табатын әхадияттың сәулесі. Яғни, қалайша, Күннің сәулесі алдындағы нәрселерді жаппай қамтуы уахидияттың яғни Аллаһтың жалғыз екенінің бір мысалы саналады, дәл солай жылтырақ, мөлдір әрбір нәрсенің де әрқайсысы қабілетіне қарай Күннің жарығын, һәм жылуын, һәм жарығындағы жеті түсті, сондай-ақ, күннің сурет-шағылысын көрсету арқылы әхадияттың бір мысалы болатындықтан, әлбетте ол ауқымды жарықты көрген адам:"Жер шарының Күні уахид, жалғыз!"деген шешімге келеді және әрбір жылтырақ нәрседе, тіпті су тамшыларында Күннің жалт-жұлт еткен, жылу шуағын көрген адам Күннің әхадиятын яғни кәдімгі Күнді барлық сипаттарымен:"Күн әрнәрсенің жанында, әрбір заттың көз айнасында"деп айта алады.

Дәл сол секілді Рахман-ы Зүлжәмалдың кең рахымы жарық секілді барлық нәрсені қамтиды, Ол Рахманның уахидиятын яғни жалғыз, еш бір тұрғыдан серігі жоқ екенін көрсетеді. Сонымен қатар, әрнәрседе әсіресе әрбір жандының бойында әсіресе, адамның болмысында әлгі ауқымды рахымшылықтың пердесінің артында ол Рахманның

көптеген есім-сипаттарының нұр-сәулелері және белгілі бір мағынада өзіндік шағылысы болып әрбір адамға, бүкіл әлемге қатысты әрі тығыз байланыстырып тұратын күрделі хаят яғни тіршілік сыйлауы сол Рахманның әхадиятын және Ол әрнәрсенің жанында әзір-нәзір яғни әрбір заттың әрбір нәрсесін жасаған өзі екенін дәлелдейді.

Иә, қалайша, Ол Рахман, өзінің рахымының уахидиятымен және барлығын толық қамтуы арқылы күллі ғаламда, жер жүзінде жалал сипатының ұлықтығын көрсетеді, дәл солайша әхадиятының сәулесі арқылы әрбір жанды нәрсе арқылы әсіресе адамның бойында бүкіл нығметтердің үлгісін жинап, оны сезім-мүшелері арқылы сездіріп, реттеп бүкіл әлемді тұтасымен әлгі бір тұлғаға, белгілі мағынада оның үйі, баспанасы түрінде беруі арқылы да әркімге жеке-жеке, арнайы болатын мейрімін жар салып көрсетеді және адамның бойында Иләһи жарылқау болған сан-алуан нығметтер тоғысып, ұштасып жататынын білдіреді.

Һәм, қалайша, бір түйір қауынның әрбір дәнегінде сол қауынның өзегі жинақталып, оның бойында түйісіп-тоғысатындықтан ол дәнді жаратқан құдрет әлбетте, сол қауынды жаратқан және ілімінің өзіндік таразысымен, хикметінің арнайы ереже-заңымен әлгі дәнді сол қауыннан сүзіп, жинап заттық күйге ендіріп, денеге айналдырған. Және әлгі бір түйір қауынның уахид, жалғыз бір ғана жаратушысынан басқа ешнәрсе әлгі дәнді жасай алмайды, жасауы мүмкін емес.

Дәл солайша, рахманияттың саясында ғалам бейне бір ағаш, баубақша мен жер жүзі бір жеміс яки бір қауын сияқты, ал жандылар мен адамзат болса бір дән секілді болғандықтан әлбетте, ең ұсақ бір жандының жаратушысы, Раббысы бүкіл жер шарының, күллі ғаламның Иесі болмақ.

Сонымен, қалайша ауқымы кең, барлығын қамтып жатқан"Фәттәхият"ұғымы өзінің ақиқаттығымен күллі жаратылыстың жүйелі бейне-суреттері қарапайым бір заттан жасалып, ашылуы апанық түрде уахдетті дәлелдейді. Дәл солайша, барлық нәрсені қамтып жатқан"рахманият"ақиқаты да әлемде пайда болған және дүнияға енді келіп, өмірдің есігін жаңа ашқан барлық жандыларды, оның ішінде жаңа туғандарды керемет жүйелі түрде асырап, қажеттіліктерін қамтамасыз етуі және ешқайсысын ұмытпауы және барлығына бір рахымның, барлық жерге бір сәтте және әрбір жандының түріне

үлгеріп, толық қамтуы анық түрде уахдетті, сондай-ақ, уахдеттің ішінен әхадиятты көрсетеді. Рисалей-Нұр Аллаһтың Хаким, Рахим есімдерінің шуағына бөленгендіктен оның көптеген жерлерінде осы рахымның ақиқаты, мән-мағынасы, сәуле-шуақтары түсіндіріліп, дәлелденгендіктен әзірге осы бір тамшы судай ақиқатпен ол теңізге ишара ретінде ондай терең ақиқатты қысқа қайырғанды жөн көрдік. Жолаушымыздың үшінші мәнзилде көрген.

ҮШІНШІ АҚИҚАТ: "Мүдәббирият уә идаре" (жан-жақты басқару мен ұйымдастыру ақиқаты).

Яғни, орасан зор және тым жылдам қозғалатын алып аспан денелерін, сондай-ақ, жолындағыны жайпап, тас-талқанын шығаратын себептерді және жер жүзін мекендеген мұқтаж әрі әлжуаз жан-жануарларды керемет жүйелі де тәртіппен басқару, оларды бірбіріне жәрдем еткізу және олар аралас-құралас болса да белгілі бір бағытта және керемет ұйымдастыру, осылайша әлемді мұнтазам мемлекет, керемет шәһар, жүйелі сарай тәрізді жарату ақиқаты.

Міне, осындай үстемшіл әрі мейрімге толы басқару ісінің алып тұстарын емес, тек көктем кезіндегі жер жүзінде болып жатқан әлгі "идаренің" яғни басқару ісінің бір ғана жағын, бір ғана парағын Рисалей-Нұрдың Оныншы Сөз секілді кітаптарында түсіндіріліп, дәлелденгендіктен қысқа нұсқасын бір тәмсіл арқылы көрсетуге тырысамыз.

Мысалы, таңғажайып әрі жиһангер бір әмірші төрт жүз мың ұлттан бір армия құрап, жинаса және әр ұлттың өзіндік киімін, һәм қаруын, һәм тамағын және тәлімін, қызмет мерзімін, атқарар міндетін, әрбіріне өзгеше және сан-алуан қажеттіліктерін ақаусыз, кемшіліксіз, жаңылыспай, қателеспей, дәл уақытында, кешіктірмей, шатастырмай жүйелі түрде, мүкәммәл-мұнтазам түрде әлгі ғажап қолбасшы бір өзі басқарып, толық қамтамасыз етіп тұрса, әлбетте ондай ауқымды да аралас, күрделі де жүйелі әрі құжынаған көп, бірақ әділ басқарма ісіне әлбетте, әлгі қолбасшының таңғажайып қабілетінен басқа ешбір себеп араласа алмайды деп, тұжырым жасар едік. Егер араласса жүйе бұзылып, тәртіп болмас еді.

Дәл сол сияқты, өзіміздің көзбен көріп жүрген, ғайби қол яғни бір құдрет, әрбір көктемде төрт жүз мың түрден құралған ұлан-ғайыр қалың әскердей тіршілік иелері дейтін армиясын жаратып, жүйелі

түрде басқарып отыр. Қияметтің үлгісі тәріздес күз мезгілінде сол төрт жүз мыңның үш жүз мың өсімдік пен хайуанат түрін өлтіріп, жанын алады да жүктелген міндеттерінен босатады. Хашр мен нәшрге ұқсас яғни тарап, ыдырап кеткен соң қайта жиналуға ұқсас, көктемде ұлы махшардың үш жүз мың мысалын - бірнеше күннің ішінде - өте жүйелі тәртіппен қайта жасап, тіпті бір тал ағаштан төрт кішкене хашр түрін яғни адамзат қайта тірілетінін, атап айтсақ, ағаштың өзін, жапырақтарын, гүл-шешектерін және жемістерін, былтырғы көктемдегіден айнытпай көктеп-көгерткенін көзімізге көрсеткеннен кейін, әлгі түрінің өзі төрт жүз мыңға жетіп жығылатын Субхани армияның әрбір түріне, әрбір тобына, өздеріне сай түрлі ризықнесібелерін, сан-алуан қорғаныс құралдарын, қару-жарақтарын, түрлі киім-кешектерін, бөлек-бөлек тәлім-тәрбиелерін, қызметтен босатылу мезгілін әртүрлі етіп және өмірге қажетті заттарын жүйелі түрде реттеп, айна қатесіз, шатастырмай, ешқайсысын ұмытпай, күтпеген жерден дәл уақытында жеткізіп отыруы арқылы өзінің кемел рубубиятын, шексіз құдретін, мол рахымын, өзінің әхад уә фәрд екенін, құдреті күшті, ерекше айбынды, мейрімі мол екенін дәлелдей отырып осы тәухид жайлы аятын жер жүзіне, әрбір көктем парағына тағдыр қаламымен жазуда.

Біздің кейіпкер жолаушымыз, бұл әмір-аяттың бір ғана көктемгі және бір ғана парағын оқыды да өзі өзіне былай деді: Осылайша әрбір көктемде ұлы хашрден анағұрлым ғажайып мыңдаған хашрды жаратқан және жазалауға не болмаса марапаттауға арналған хашрді яғни барша жандыны қайта жарататынын, сондай-ақ қиямет болып барлық пайғамбарлары арқылы мыңнан астам уәде берген және Қасиетті Құранда хашр болатынын мыңдаған ишаралармен мегзеген, сондай-ақ, мыңға жуық аятымен ашық түрде ескерткен, бірде қатаң бірде жұмсақ уәде берген Қадир-і Жаббар, Қаһһар-ы Зүлжәлал Аллаһ өзінің әлгіндей уәделерін орындамауы құдретіне шәк келтіртуі мүмкін емес. Және"өлген соң қайта тірілмейді"деп, мүлдем қисық ойлайтын пенделерді тозаққа тастауы, жәһаннамда күйдіруі нағыз әділдік" деп әлгі біздің жолаушы тоқтамға келді. Нәпсісі де"Әмәнна, әрине, қайта тірілу рас!"деп шын жүректен құптады.

Дүния жолаушысының үшінші мәнзилде көрген

ТӨРТІНШІ АҚИҚАТ.Бұл отыз үшінші мәртебе"Рахимият"пен"Рәззақият"ақиқаты. Яғни, жаппай жер жүзінде және ішінде, үстінде, құрылықта, суда бүкіл тіршілік иелерінің, әсіресе жандылардың оның ішінде әлжуаз, оның ішінде де нәресте-төлдердің қорегі, заттық-рухани азықтарын өте мейірімді түрде құрғақ әрі қарапайым топырақтан, жансыз әрі сүйек сияқты ағаштың бұтақтарынан, әсіресе азықтың ең кереметі ақ сүтті қан мен нәжістің арасынан шығарып және сүйектей кішкене бір түйір дәннен мыңдаған келі тағамдарды жасап әрі ол ризықтарды белгілі бір уақытта бәріне үлестіріп, ешқайсысын ұмытпай, шатастырмай көз алдымызда бір құдреттің беріп жатқаны туралы баяндалмақ.

Иә, اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَت۪ينُ аяты бізге, жалпы асырау, нәпақа беру, қоректендіру бір Аллаһтың қолында екенін,

وَمَا مِنْ دَٓابَّةٍ فِى الْاَرْضِ اِلَّا عَلَى اللّٰهِ رِزْقُهَا وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا كُلٌّ ف۪ى كِتَابٍ مُب۪ينٍ

аяты да бүкіл адамзаттың, жан-жануарлардың азық-түлігі, ризықнесібесі кепілдікке алынғанын, Хақ Тағала оны тікелей өзі жауап беретінін білдіреді, сондай-ақ,

وَكَاَيِّنْ مِنْ دَٓابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اَللّٰهُ يَرْزُقُهَا وَاِيَّاكُمْ وَ هُوَ السَّم۪يعُ الْعَل۪يمُ

аяты да ризығын табуға қауқары жоқ әлжуаз, күшсіз бейшара пенделерінің ризық-несібесін күтпеген жерден, тіпті ғайыптан, тіпті жоқтан, мысалға айтар болсақ, судың астында өмір сүретін тіршілік иелеріне және барлық төл-нәрестелерге тосыннан және барлық жандыларға көктем сайын бейне бір ғайыптан қамтамасыз етіліп жатқанын, өзі кепіл екенін көзге шұқып тұрып көрсете отырып сыртқы себептерге әбден шырмалған адамдарға былай деп дәлелдеп, жар салады:"Сендердің ризық-несібелеріңді себептер арқылы перденің артынан Ол (Аллаһ) беріп жатыр!".

Сол секілді Құранның көптеген аяттары және әлемдегі оқиғақұбылыстар бәрі бірлесе отырып әрбір тірі жанды бір ғана Рәззақ-ы Зүлжәлал өзінің мол рахымымен асырап, толық қамтамасыз жатқанын көрсетеді.

Иә, белгілі мағынада азық сұрайтын ағаштар күшсіз, әлжуаз, еріксіз болғандықтан тәуекел еткендей бір орында тұрса дағы ризық несібелері өздері жүгіріп келуі, әлсіз нәрестелердің сүт азығы таңғажайып тұлым-меске құйылып ауыздарына ағып жатуы және олардың бойына күш бітіп, ерік-қалауы жетіле бастағанда сүттің тартылып қалуы, әсіресе адам баласына ана мейрімін қамқоршы етуі, бізге мынаны дәлелдейді: Адал ризық адамның күш-қуатымен, ептілігінен табылмайды. Керісінше, адамды тәуекел еткізетін әлсіздік пен шарасыздықтың арқасында келеді. Жалпы адамды зиянға ұшырататын "хырс" сезімін яғни ашкөздік, құмарлық сезімін қоздыратын күш пен ерік және қулық пен ақылдылық кейбір атақты әдебиет қайраткерлерін бір мағынада тіленшілікке дейін апарғаны ал, аңқау, зерек емес, дөрекілеу, қарапайым адамдардың тәуекелшіл әлсіздіктері олардың мол байлыққа кенелуіне себеп болғаны және

كَمْ عَالِمٍ عَالِمٍ اَعْيَتْ مَذَاهِبُهُ وَ جَاهِلٍ جَاهِلٍ تَلْقَاهُ مَرْزُوقًا

сөзі ел аузында кең тарағаны бізге, тағы да адал ризық адамның еріккүшімен табылмайтынын, керісінше оның еңбегін ескеріп, жұмысталпынысын дұға деп қабылдаған бір мейірім тарапынан берілетінін, оның мұң-мұқтаждығын көріп аяйтын аса қамқор біреу сыйлайтынын көрсетеді. Дегенмен, ризықтың екі түрі бар.

Біреуі;Өмір сүру үшін аса қажетті, хақиқи, фытри, онсыз тіршілік тоқтап қалатын ризық. Бұл, Раббани кепілдікке алынған, яғни оған Аллаһтың өзі кепіл. Оның жүйелі түрде берілетіні тіпті, бойымызға жиналып қалатыны сонша ішмайы, басқа да қосалқы қоректік заттар түрінде жинақталған фытри ризық ең болмағанда жиырма күннен астам ешнәрсе жемесе де жеткілікті. Сонымен өмір жалғаса бермек. Демек, жиырма яки отыз күннен бұрын әлгі денедегі жинақталған ризық қоры таусылмай сырт көзге аштан өлгендер ақиқатында аштықтан, ризық жетпегендіктен емес, ол жат әдеттен яки әбден әдеттеніп қалған мүбтелә нәрсесін бірден тастағаннан пайда болатын аурудан кесірінен өлген боп табылады.

Ризықтың екінші түрі:Үйреншікті, әдет, ысырап және бұрыс пайдаланудың кесірінен әбден бой алдырып, дағдыланып, мәжбүрлік дәрежесіне жеткен "мәжази ризық" яғни жемесе де болатын, шарт емес, жасанды ризық. Бұл ризық Раббани кепілдікке алынбаған. Ол Аллаһтың ихсан-жарылқауына байланысты. Қаласа береді, қаламаса бермейді.

186

Осы екінші ризық тұрғысында, бақыт пен рахатқа бөлейтін үнемділік пен қанағат ережелерін сақтаған жан және адал еңбекті белгілі мағынада ғибадат деп біліп, оны іс-әрекетпен жасалатын дұға ретінде қабылдап, Аллаһқа шүкір етіп, Оған қарыздар болып, ризық-несібені сый-жарылқау деп, өмірін қызықты өткізген адам ең бақытты адам.

Ал, бейбақ, сорлы адам, бақытсыздық пен зиянға ұшырататын, уайым мен машақаттың көзі болып саналатын ысырап жасап, ашкөздікке салынып, адал еңбекті тастап не болса соған жүгіріп, жалқаулана әрі зұлымдық істеп, сондай-ақ, шағымдана өмірін өкінішпен өткізеді, бәлкім босқа өмір сүреді.

Мысалы, асқазан тамақ сұрайтыны секілді, қалб (көңіл), рух, ақыл, көз, құлақ, тіл сезімдер де Рәззақ-ы Рахим Аллаһтан ризық несібелерін сұрайды және риза болып алады да шүкір етеді. Әрқайсысына бөлек-бөлек, өздеріне лайық, әрі риза боларлық әрі қанағаттанарлық ризықтары рахым қазынасынан тарту етіледі. Рәззақ-ы Рахим оларға анағұрлым мол ризық алсын деп көз, құлақ, қалб, қиял, ақыл тәрізді сезімдердің әрқайсысын өзінің рахым қазынасының есігін ашатын кілт ретінде жаратқан.

Мәселен, көз ғаламдағы жәмал, әсемдік секілді қымбат гауһар қазынаның кілті болып табылады. Сол секілді басқа сезімдердің де әрбірі өзіндік бір әлемнің кілті болып, пенде иман арқылы пайдаланады. Енді, тақырыбымызға оралайық.

Бүкіл әлемді жаратқан Зат-ы Қадир-і Хаким Аллаһ, хаятты яғни тіршілікті әрнәрсенің мазмұны боларлық өте күрделі түрде жаратып, өзінің шексіз киелі мақсаттарын, көркем есімдерінің сәуле-шуақтарын сол хаятта тоғыстырып, соған ұштастырып қойған. Сондай-ақ, хаятта да ризықты өте мазмұнды орталық, бүкіл істердің тоғысар торабы ретінде жаратқан. Тіріжандарға тәбет, мұқтаждық беріп, сондайақ, ризыққа ләззат беріп, сол арқылы әлемнің жаратылысындағы ең ұлы мақсат, зор хикмет болған әрдайым ауқымды түрде шүкір ету, риза болу, өзін қарыздар сезіну, табыну тәрізінде құлшылық еткізіп, осылайша өзінің рубубиятын мойындатып және жақсы көргізгеніне жауап бергізеді.

Мысалы, ауқымы кең, шексіз Раббани мемлекетке ұқсас мына ғаламның әртарапын, әсіресе аспанды періштелермен, әруақпен яғни ғайып әлемін рухтармен толтырып безендіргені секілді, мына материалдық, көзге көрінетін шәһадат әлемін әсіресе ауа мен жердің

әртарапын, әрдайым рух иелерімен, атап айтсақ құстармен толтырып безіндірген. Және тіршілік иелерін ризыққа мұқтаж етіп, ризыққа да ләззат жаратып, оны қозғаушы күш, қамшы ретінде, адамзатты жалпы жан-жануарларды ризықтың соңынан жүгіртіп қойған, осылайша жалқаулықтан, жатып-ішер еріншектіктен сақтап әрекетке, дамылсыз қозғалысқа келтіруде. Бұл рубубияттың талабы, Иләһи шексіз хикметтің көрінісі. Егер, мұндай Иләһи хикмет, зор талап болмаса, ағаштардың ризықтары өздері жүгіріп келетіні секілді Аллаһ Тағала, жан-жануарлардың да әу баста тағайындалған ризық-несібелерін, зәру қажетті заттарын еш қиындықсыз өздері келетін қылып қояр еді.

Аллаһтың Рахим уә Рәззақ есімдерінің жәмалын және уахданиятының қаншама куәгерлері бар екенін толық көруі үшін жер жүзін жаппай қамтып, жан-жақты көретін алып бір көз болса, қыс мезгілі аяқталар шағында ризықтары таусылғалы тұрған жан-жануарларға ғайби жәрдем, рахмани медет, ихсан ретінде өсімдіктердің қолымен, ағаштардың бұтақтарына ілінген және аналардың төсінен рахымның ғайби қазынасынан өте тәтті де дәмді, сан-алуан нығмет-тағамдарды жіберген Рәззақ-ы Рахимның мұнша мол мейрімінің сәуле-шуақтарын көріп, мейірімі неткен керемет, неткен әсем, жамал екеніне куә болар еді. Сонда пенде түсінер еді, бір түйір алманы бір адамға хақиқи ризық қылып мейірімді түрде жіберу үшін жыл мезгілдерін, күн мен түнді ауыстыратын шексіз құдрет қажет және жер шарын сауда кемесі тәрізді кеңістікте кездіріп жыл маусымдарынан түскен өнімдерді жерді мекендейтін өзінің мұқтаж қонақтарына тарту ететін құдрет иесі болуы шарт. Өйткені, ол алманың бойындағы хикмет басқан мөр-таңба, Иләһи рахымның белгісі, Ол бүкіл тіршілік иелеріне, жеміс-жидектің бәрінде, өсімдіктер мен жанжануарларда жаппай кездесетіндіктен әлгі бір түйір алманың нағыз иесі, жасаушысы әлбетте, алма тектес, тұқымдастары болған жер жүзіндегі бүкіл жеміс жидектердің және оның бау-бақшасы болған алып дүнияның және оның өндірушісі болған ағаштың және оның кәсіпорны болған жыл мезгілдерінің және оны жетілдірген көктем мен жаздың иесі яғни Малик-і Зүлжәлалы, Халиқ-ы Зүлжәмалы болуы керек, басқаша болуы мүмкін емес.

Демек, бір түйір жемісте уахдеттің таңбасы бар. Өйткені ол, өзінің ағашы болған жер шарының және оның бау-бақшасы болған ғалам кітабының жазушысын, шебер ұстасын білдіреді және оның жалғыз, бір екенін көрсетеді, сондай-ақ, әлемде қанша жеміс болса

сонша уахданияттың белгі-нышандары бар. Рисалей-Нұр, Рахим және Хаким есімдерінің айнасы болғандықтан, осы рахымшылық ақиқатының көптеген нұр-сәулелерін, терең сырларын "Рисалет-үн Нұр" кітапшаларында баяндап, дәлелдегендіктен оған сілтеме жасап бұл алып үлкен қазынаны түгел баяндауға жағдайым көтермегендіктен осы қысқа ишара, белгілермен меңзегенге қанағат еттік.

Міне, біздің жолаушы былай дейді: Әлхамдулиллаһ, барлық жерден өзімнің іздегенім, әрбір нәрседен өзімнің сұрағаным Жаратушы Иемнің"ужуб-ы ужуды" мен "уахдетін"яғни сөзсіз болмысы мен жалғыз дара екенін дәлелдейтін"отыз үш"ақиқатқа куә болдым әрі тыңдадым. Әрбір ақиқат күндей жарқын, ешқандай қараңғылық қалдырмайды. Таудай берік мызғымас. Әрбір ақиқат өзінің анық-қанығымен Аллаһтың ужудына нақты куәлік етеді және барлық жақты қамтуымен де Оның уахдетін анық түрде дәлелдейді. Иманның басқа да шарттарын бұлтартпас айғақтармен дәлелдеп, барлық ақиқаттар жиналып, тұтас түрде иманымызды"тақлиттен" "тахқиққа"яғни көшірме иманымызды шынайы, көз жеткен, әбден қанағаттанған жағдайға шығарады әрі"тахқиқтан" "илмәляқинға"көтереді яғни қанағаттанған дәрежеден ақылға қонымды етіп бекітеді."Илмәляқин"дәрежесінен"айнәляқинға"жетелейді яғни ақылмен түсінікті жағдайдан көзге көрсеткендей нақтылай түседі."Айнәляқин"дәрежесінен"хаққаляқинға"яғни бүкіл сезімдермен сезініп, еш күмәнсіз, жүрекпен әбден сеніп, шынайы иланған дәрежеге жеткізеді.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ هٰذَا مِنْ فَضْلِ رَبّ۪ى

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذ۪ى هَدٰينَا لِهٰذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِىَ لَوْلَٓا اَنْ هَدٰينَا اللّٰهُ لَقَدْ جَٓاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ

Сонымен, терең білгісі келіп, одан әрі қызыға беретін жолаушының мына үшінші мәнзилде көрген үлкен төрт терең ақиқаттардан алған имани нұрларға өте қысқа ишара ретінде бірінші мақамның екінші бабында үшінші мәнзилдің ақиқаты жайлы былай делінген болатын:

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذ۪ى دَلَّ عَلٰى وَحْدَتِه۪ ف۪ى وُجُوبِ وُجُودِه۪ مُشَاهَدَةُ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَق۪يقَةِ الْفَتَّاحِيَّةِ بِفَتْحِ الصُّوَرِ لِاَرْبَعِ مِاَةِ اَلْفِ نَوْعٍ مِنْ ذَوِى الْحَيَاةِ الْمُكَمَّلَةِ بِلَا قُصُورٍ بِشَهَادَةِ فَنِّ النَّبَاتِ وَ الْحَيَوَانِ .. وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَق۪يقَةِ الرَّحْمَانِيَّةِ الْوَاسِعَةِ الْمُنْتَظَمَةِ بِلَا نُقْصَانٍ بِالْمُشَاهَدَةِ وَ الْعَيَانِ .. وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ عَظَمَةِ حَق۪يقَةِ الْاِدَارَةِ الْمُح۪يطَةِ لِجَم۪يعِ ذَوِى الْحَيَاةِ وَ الْمُنْتَظَمَةِ بِلَا خَطَاءٍ وَ لَا نُقْصَانٍ .. وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَق۪يقَةِ الرَّح۪يمِيَّةِ وَ الْاِعَاشَةِ الشَّامِلَةِ لِكُلِّ الْمُرْتَزِق۪ينَ الْمُقَنَّنَةِ ف۪ى كُلِّ وَقْتِ الْحَاجَةِ بِلَا سَهْوٍ وَ لَا نِسْيَانٍ ٭ جَلَّ جَلَالُ رَزَّاقِهَا الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ الْحَنَّانِ الْمَنَّانِ وَ عَمَّ نَوَالُهُ وَ شَمِلَ اِحْسَانُهُ وَ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَل۪يمُ الْحَك۪يمُ

يَا رَبِّ بِحَقِّ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ يَا اَللّٰهُ يَا رَحْمٰنُ يَا رَح۪يمُ صَلِّ وَسَلِّمْ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلٰى اٰلِه۪ وَاَصْحَابِه۪ اَجْمَع۪ينَ بِعَدَدِ جَم۪يعِ حُرُوفِ رَسَائِلِ النُّورِ الْمَضْرُوبِ تِلْكَ الْحُرُوفُ ف۪ى عَاشِرَاتِ دَقَائِقِ جَم۪يعِ عُمْرِنَا فِى الدُّنْيَا وَالْاٰخِرَةِ مَعَ ضَرْبِ مَجْمُوعِهَا ف۪ى ذَرَّاتِ وُجُود۪ى ف۪ى مُدَّةِ حَيَات۪ى وَاغْفِرْل۪ى وَلِمَنْ يُع۪ينُن۪ى ف۪ى نَشْرِ رَسَائِلِ النُّورِ وَكِتَابَتِهَا بِصَدَاقَةٍ بِكُلِّ صَلَاةٍ مِنْهَا وَ لِاٰبَائِنَا وَلِسَادَاتِنَا وَشُيُوخِنَا وَ لِاَخَوَاتِنَا وَاِخْوَانِنَا وَلِطَلَبَةِ رِسَالَةِ النُّورِ الصَّادِق۪ينَ وَبِالْخَاصَّةِ لِمَنْ يَكْتُبُ وَيَسْتَنْسِخُ هٰذِهِ الرِّسَالَةَ بِرَحْمَتِكَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِم۪ينَ اٰم۪ينَ

وَ اٰخِرُ دَعْوٰيهُمْ اَنِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَم۪ينَ

* * *

Ескерту

Бұл рисаленің жарыққа шыққан жері осы аймақта Рисалет-үн Нұрдың басқа рисалелері табылмағандықтан және бұл жазба еріктен тыс жазылғандықтан Аят-ул Күбра сынды рисалелерде сырт көзге қайталанған сияқты көрінетін Сөздер, Лемалар кітабындағы тақырыптар кездесетінін айта кетейін және бұл кітапша осы жердегі шәкірттерге әрқайсысы кішкене Рисале секілді ретінде қызмет етер, бәлкім сол үшін жаздырылған болар.

Осы шимай қағаздың бірінші көшірмесін мүбәрак бір кісі жазған болатын. Ол тәуафуктан бейхабар. Бірақ жазған нұсқасында ережеге сай нәзік, мән-мағыналы тәуафук[(Тәуафук): - өзара сәйкестік. Үйлесімділік. Бір нәрсенің рет-ретімен орналасуы.]көрдік.

Бұл нұсқаның жолдарына қарасақ, бастапқы әлиф әрпінің саны 666. Бұл сан Хазіреті Имам-ы Алидің (р.һ.) осы кітапқа арнайы таққан айдарының яғни "Аят-үл Күбра" деген атына жифри және әбжәди саны болған 666 санына дәлме-дәл сәйкес келуі тегін емес. Бұл осы рисаленің сол атқа лайық екенін көрсетеді.

Сондай-ақ, Құран аяттарының саны 6666 болғандықтан, оның төрт мәртебесіне емес үш мәртебесіне тәуафукы яғни сәйкестігі де бұл рисале Құрани аяттардың сәуле-шуақтары екенін білдіреді деп, көңілге түйдік.

Саид Нұрси

* * * * *

Осы күндерде мағынауи диалогты яғни "сұрақ-жауапты" тыңдадым. Сендерге бір қысқаша қорытындысын баяндап берейін.

Біреу былай деді: Рисалей-Нұрдың иман мен тәухид жайлы үстемелетіп жаза беруі және күлли толықтыру барған сайын артып, көбейіп барады. Ең қырсық деген дінсізді тоқтату үшін жазылған рисалелердің жүзден бірі жеткілікті бола тұра неліктен сол тақырыпта мұнша қызу түрде тағы үстемелетіп жазылуда?

Бұған жауап ретінде былай деді: Рисалей-Нұр кішігірім қираған бір жерді, шағын бір үйді жөндеп жатқан жоқ. Ол, жан-жақты қирап, қатты бүлінген және дін Исламды қамтитын және кірпіштері таудай үлкен қорғанға жөндеу жұмыстарын жасауда. Ол, жеке бір қалбты немесе бір ар-ожданды ғана тәрбиелеп жатқан жоқ. Ол, мың жылдан бері жиналып, әбден бірігіп алған, сұмдық жарақат алған көпшіліктің қалбын яғни көңілін, ниетін, ойпікірін, жалпы халықтың әсіресе мүмин жұрттың сүйеніші болып табылатын Ислам негіздерінің шайқалып, белгінышандарының азайып, құлдыраған заманында жалпы халықтың ар-ожданын, көңілін Қасиетті Құранның уә Иманның дәрі-дәрмектерімен емдеуге тырысуда. Әлбетте, мұндай жалпылама уә сұмдық бұзғыншылыққа және ауыр жарақат-жараларға қарсы хаққаляқин, нақты да анық және таудай заңғар, мызғымас берік айғақтар мен қаружабдықтар қажет және мың дәріге татитын дәрі-дәрмектер керек.

Міне, бұл заманда баяны мұғжиза Қасиетті Құран Кәрімнің мағынауи иғжазынан туындаған Рисалей-Нұр мұндай жауапкершілігі мол, маңызды міндетті адал атқарып қана қоймай иманның шексіз дәрежелерін көрсетіп, мәртебесін көтеріп, қанатын жайып өркендеуіне ұйытқы болуда!" деген мағынада ұзақ бір әңгіме өрбіді. Мен де бастан аяқ тыңдап шексіз шүкір еттім. Қысқа қайырдым.

Саид Нұрси

Тоғызыншы Шуақ

(Оныншы Сөздің маңызды бір қосымшасы және лахиқасының бірінші бөлімі)

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

فَسُبْحَانَ اللّٰهِ ح۪ينَ تُمْسُونَ وَح۪ينَ تُصْبِحُونَ ٭ وَلَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَعَشِيًّا وَح۪ينَ تُظْهِرُونَ ٭ يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ وَيُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَكَذٰلِكَ تُخْرَجُونَ ٭ وَمِنْ اٰيَاتِه۪ٓ اَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ اِذَٓا اَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ ٭ وَ مِنْ اٰيَاتِه۪ٓ اَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ اَنْفُسِكُمْ اَزْوَاجًا لِتَسْكُنُٓوا اِلَيْهَا وَ جَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ ٭ وَمِنْ اٰيَاتِه۪ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَ اَلْوَانِكُمْ اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِلْعَالِم۪ينَ ٭ وَ مِنْ اٰيَاتِه۪ مَنَامُكُمْ بِالَّيْلِ وَ النَّهَارِ وَابْتِغَاؤُكُمْ مِنْ فَضْلِه۪ اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ ٭ وَ مِنْ اٰيَاتِه۪ يُر۪يكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَ طَمَعًا وَ يُنَزِّلُ مِنَ السَّمَٓاءِ مَٓاءً فَيُحْي۪ى بِهِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَٓا اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ ٭ وَمِنْ اٰيَاتِه۪ٓ اَنْ تَقُومَ السَّمَٓاءُ وَالْاَرْضُ بِاَمْرِه۪ ثُمَّ اِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْاَرْضِ اِذَٓا اَنْتُمْ تَخْرُجُونَ ٭ وَ لَهُ مَنْ فِى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ ٭ وَ هُوَ الَّذ۪ى يَبْدَؤُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُع۪يدُهُ وَ هُوَ اَهْوَنُ عَلَيْهِ وَلَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَهُوَ الْعَز۪يزُ الْحَك۪يمُ ٭

Иманның бір ұшын көрсететін осы аспани ұлы аяттың сондайақ, хашрды яғни өлген соң қайта тірілуді дәлелдейтін бұлтартпас айғақтардың бір ғана айғағы, қысқа тұжырымы, терең дәлелі осы"Тоғызыншы Шуақта"баяндалмақ. Орайы келген соң Иләһи керемет бір жәрдемді айта кетейін.

Бұдан отыз жыл бұрын ескі Саид, өзінің алғаш тәпсірі"Мухакемат"атты кітабының соңғы бетіне:

Екінші мақсат:Қасиетті Құранда хашрді мегзейтін екі аятқа тәпсір жасалып, түсіндірілмек.

نَخُو بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

деп әрі қарай жаза алмай тоқтап қалған екен. Халиқ-ы Рахимның бар екенін көрсететін қанша дәлел болса және хашрді білдіретін қанша белгі болса Раббыма сонша мадақ пен мақтау болсын, отыз жылдан кейін сәті түсіп жазу нәсіп болды. Иә, бұдан тоғыз я он жыл бұрын әлгі екі аяттың біреуі болған

Аллаһтың әмірінің жарқын әрі бұлтартпас екі айғағы сондай-ақ, тәпсірі саналатын Оныншы Сөз бен Жиырма тоғызыншы Сөзді тарту етті. Сөйтіп о дүнияға сенбейтін мүнкир-кәпірлердің аузына құм құйылған еді. Һәм, хашрге иманның шәк келтірмейтін әлгі екі мықты бекінісі саналатын екінші аяттың тәпсірін он жылдан соң жарылқап сыйға тартты. Сонымен осы тоғызыншы Шуақ, жоғарыда аталған аяттың тұжырымын тоғыз мәртебе және маңызды бір кіріспе арқылы қысқаша баяндайды.

* * * * *

Кіріспе

БІРІНШІ ТҰЖЫРЫМ:Ақыретке сену жалпы қоғам үшін, адамның жеке өмірі үшін өте пайдалы, ол негізгі мәселе және бақыттың көзі, кемелдіктің ұйытқысы екенін дәлелдейтін жүздеген айғаққа мысал ретінде тек төрт тұжырым баяндалмақ.

Біріншісі;Адамзаттың шамамен жартысын құрайтын жасөспірім, балалар, тек жәннат ұғымымен ғана өздеріне сұмдық, қорқынышты көрінген өлімге қарсы төтеп беріп, әлсіз де нәзік болмыстарын сақтап рухани демеу таппақ. Олардың сағы сынғыш, тез әсерленетін дәрменсіз жандары әлгі жұмаққа деген үмітпен, о дүнияға сенім арқылы жәй табады. Мысалы, жәннатқа сенетіндіктен былай дейді:"Менің інім немесе досым қайтыс болды. Ол жәннаттың бір құсына айналды. Жұмақта рахат ұшып жүреді. Ол жақ бұл жақтан әлдеқайда керемет!".

Егер ақыретке сенбесе әрдайым айналасында болып жатқан өзі секілді балалар мен үлкен кісілердің өлімі әлгі нәзік, бейшара жандардың үрейін алып, рухани күшін сарқып ішкі дүниясын астанкестеңін шығарады. Тек көзінен жас ағызып қоймай рух, қалб, ақыл сынды күллі сезімдерін зар еңіретіп жылатар еді. Мұндай рухани соққы баланы аздырып яки бейбақ хайуанға айналдырады.

Екінші дәлел;Адамзаттың жартысы дерлік қарттар. Олар тек ақырет бар деген үмітпен өздеріне таяп тұрған қабірге қарсы төтеп бере алады. Әбден үйреніп, қалған өмірінің таяуда өшетінін, жарық дүниясының қараң қалатынын ойлап қапаланған кезде тек иманнан жұбаныш табады. Олардың тез әсер алғыш сәбидей нәзік жандарына, көңілшек табиғатына өлім қатты әсер етеді. Бәрінің аяқталатынын ойлап уайым мен қайғы, үмітсіздік пайда болады. Сол кезде тек мәңгі өмір бар деген сенім ғана құтқарады. Әйтпесе, әлгі мейрімге мұқтаж, жаны тыныштық қалайтын абзал жандардың жаны күйзеліп, көңілдері аласұрып сары уайымға түсері анық. Оларға мына дүния қараңғы зындан, тұрмыс-тіршілік ауыр азап болар еді.

Үшінші дәлел;Қоғамдық өмірде үлкен рөл ойнайтын қызу қанды жастар. Олардың тулап тұрған асау сезімдерін, асыра сілтейтін нәпсі мен әуестігін зұлымдық жасаудан, бұзып-қиратудан тыятын, қоғамның бірқалыпты дамуын қамтамасыз ететін тек жәһаннамның азабына сеніп, оны естен шығармау. Егер, жастар тозақтан қорықпаса:

"Әл-хүкмү лил-ғалиб!"заңы орнап яғни кім күшті сонікі дұрыс қағидасымен жастар әуестікке салынып бейшара әлсіздер мен әлжуаз байғұстарға қысым жасап қоғамның шырқы бұзылады. Адамгершілік сезім аяққа тапталып хайуани түсінік қалыптасады.

Төртінші дәлел:Адамзат әлемінде, жалпы тұрмыста орталық, ұйытқы саналатын және дүния тұрғысынан бақыт ошағы, өзіндік жұмақ әрі жанға пана болар, ол отбасы. Әркімнің отбасы оның шағын дүниясы. Отбасының тыныс-тіршілігі, шаттығы болса өзара адал құрмет, бір-біріне мейірім, жанкештілік, сыйластық арқылы жүзеге аспақ. Мұндай адал құрмет пен шынайы мейірім тек өзара мәңгі серіктестік, әрдайым бірге боламыз, шексіз уақытқа созылатын отбасылық қарым-қатынас, мәңгілік деген ұғым қалыптасса ғана жүзеге аспақ. Мысалы:"Мына жұбайым о дүнияда да мәңгі серігім. Дәл қазір қартайып, көркі тайғанымен оқасы жоқ. Өйткені, оның қайта оралатын мәңгі бақи сұлулығы бар. Мұндай мәңгі бірге болатын жұбайыма қандай да болсын жанкештілік, қамқорлық жасауға дайынмын!"деп қартайып көркі тайған әйеліне сұлу хор қызы секілді махаббатпен, мейрімдене қарап, қамқорлық жасайды. Әйтпесе, қып-қысқа бір-екі сағат секілді уақытша жұбайылықтан кейін мәңгіге қоштасумен тынатын уақытша серіктік әлбетте жасанды, баянсыз болып, хайуан секілді өз жынысынан болған соң, әншейін сыйластық, жасанды құрметпен шектелер еді. Хайуанға тән басқа сезімдер мен пайдалар көзделіп әлгі өзара құрмет, мейірім азайып дүниялық жәннат тозаққа айналуы әбден мүмкін.

Міне, ақыретке иманның жүздеген пайда-нәтижелерінің бір бөлігі ғана баяндалды. Оның адам өміріне, қоғамға тікелей қатысты екені және оның да жүздеген жақтарын аталған төрт мысалға салыстырсақ, хашр нанымы яғни өлген соң қайта тірілуге сену адамгершіліктің ұлы ақиқаты және аса қажетті әрі ақиқат екені айдан анық мәселе. Ол, қалайша адамның қарнының ашығуы тағамның бар екенін көрсетеді. Сол секілді, бұл мәселе де ақиқат. Егер, осы хашр ақиқатының нәтижелері адам өмірінің ереже-заңдарынан тыс қалып тұрмыста сақталмаса, адамгершілік дейтін қасиетті ұғым құнын жоғалтып, адамдар қасиеттен жұрдай болып, қоғам азып-тозып кетеді. Қоғам өмірін зерттеп, оны қалай басқару және мінез-құлықты түзету саласында жүрген қоғам қайраткерлері мен саясаткерлер, психологтарға айтарым, осы мәселені немен шешеді екен? Бұл дертті емдейтін басқалай шарасы бар ма?

ЕКІНШІ ТҰЖЫРЫМ:

Хашрдің хақ екенін дәлелдейтін сансыз айғақтардың біреуі қысқаша баяндалмақ. Бұл айғақ иман негіздерін қамтитын мазмұнды айғақ.

Хазіреті Мұхаммед алейһиссалату уәссаламның пайғамбар екенін дәлелдейтін мұғжизалар мен барлық айғақтар жаппай хашрдің рас екенін дәлелдейді. Себебі, Оның өмір бойғы даулап, алдына қойған мақсат-мүддесі"уахданият"мәселесі болса, одан кейін хашр яғни Аллаһ жалғыз екендігі мен өлген соң қайта тірілмек хақ екендігі.

Һәм, барлық пайғамбарлардың рас екенін дәлелдеген күллі мұғжизалар мен ақиқаттар аталған мәселені растап, куәлік етеді. Һәм, وَ بِرُسُلِه۪ (уә би-русулиһи)күллі пайғамбарларға иман еттім, деген шәһадатты растап бекітіп وَ كُتُبِه۪ (уә кутубиһи)яғни барлық кітаптарға сенемін дейтін шәһадат да сол ақиқатты растап куәлік етеді. Өйткені, әу баста Қасиетті Құранның хақ Кәламуллаһ екенін дәлелдейтін бүкіл мұғжизалар бірлесіп хашрдің ақиқат екеніне, оның жүзеге асатынына куәлік етіп дәлелдейді. Өйткені, Құранның үштен бір бөлігі хашр жайлы және оның көптеген қысқа сүрелерінің бас жақтарында хашр туралы өте қуатты ақиқаттар баяндалады. Құран кейде ишарамен, кейде ашық түрде мыңдаған аятымен ақыреттің ақиқат екенін хабар береді. Ақылға қонымды түрде дәлелдейді, көзге шұқып тұрып көрсетеді. Мысалы:

اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ ٭ يَٓا اَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ اِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَىْءٌ عَظ۪يمٌ ٭ اِذَا زُلْزِلَتِ الْاَرْضُ زِلْزَالَهَا ٭ اِذَا السَّمَٓاءُ انْفَطَرَتْ ٭ اِذَا السَّمَٓاءُ انْشَقَّتْ ٭ عَمَّ يَتَسَٓاءَلُونَ ٭ هَلْ اَتٰيكَ حَد۪يثُ الْغَاشِيَةِ

секілді отыз-қырық сүрелердің бастарында нақты түрде хашр ақиқаты ғаламдағы ең үлкен мәселе, уәжіп бір ақиқат екенін білдіреді және басқа аяттар сол ақиқаттың түрлі дәлелдерін баяндап көңілдегі күдікті жойып, көз жеткізеді. Апырм-ай, бір ғана аяттың бір ғана ишарасы көз алдымызда ғылыми жаңалықтардың ашылуына себеп болып, ілім мен техниканың жетістіктерін мегзеп отырған мұндай қасиетті кітаптың мыңдаған шәһадаттары, көтерген мәселелері күндей анық та қанық хашр мәселесінің рас екенін көрсетіп тұрғанда оның бекер, жалған

болуы, апырм-ай, тал түсте Күнді жоққа шығару немесе ғаламның бар екеніне сенбеу секілді ақымақтық емес пе?! Жалпы ақыреттің болмауы әсте мүмкін бе? Ақыретке сенбеу барып тұрған ессіздік.

Тарихта сұлтан патшалардың бір сөзі яки бір ишарасы бекер болмауы үшін кейде қалың әскер жан беріп, жан алысып қырғын соғысқаны мәлім. Апыр-ай, абыройы мен мерейі үстем, патшалардың Патшасы Аллаһтың мыңдаған сөздері мен уәделері, қатаң ескертулері жалған болып, бекер болуы ешбір тұрғыдан мүмкін бе?! Айтқан аят-сөздері өтірік болуы оның асқақ абыройына жараса ма? Апырмай, он үш ғасырда еш үзіліссіз сансыз жандарға, ақылдарға, қалбкөңілдерге, нәпсілерге хақ пен ақиқатқа сай үкімін жүргізіп, тәрбиелеп отырған, әділ басқарушы, мағынауи Сұлтан Патшаның бір ғана ишараты мұндай ақиқатты дәлелдеуге толық жеткілікті бола тұра және ол туралы мыңдаған баян-түсініктеме жасап хашрдің ақиқат екенін көрсетіп, дәлелдеп тұрғанда, оған сенбейтін көрсоқыр надан ақымақтарға тозақ оты дауа болмас па? Нағыз әділдіктің өзі емес пе?

Сондай-ақ, әрқайсысы өз заманында халқына жол көрсетіп, басқарып келген аспани парақтар мен киелі кітаптар да болашақ пен өткен шаққа үкімі жүретін Қасиетті Құранның қайта-қайта баяндап, егжей-тегжейлі түсіндірген хашр ақиқатын өз заманына сай нақты түрде хабарлап қысқа-нұсқа, астарлы түрде баяндап, қуатты дәлелдеген. Міне, бұл да Қасиетті Құранның көтерген мәселесін жанжақты растайтын дәлел.

Орайы келген соң Мінәжат рисалесінің соңында: اِيمَانٌ بِالْيَوْمِ الْاَخِرِ яғни ақыретке иман шартына иманның басқа да шарттары куәлік ететіні, әсіресе"русул" мен "кутуб"яғни пайғамбарлар мен кітаптарға иман шартының куәлігі мінәжат түрінде баяндалып өте қуатты да мазмұнды және еш күмәнсіз хашрды дәлелдейтін айғақты дәл сол қалпында жазып отырмыз. Мінәжатта былай делінген болатын:

Уа, Рабб-ы Рахимым! Пайғамбарымыз Расул-і Әкрәмнің тәлімінен және хикметке толы Құранның дәрісінен түсінгенім; Әу баста Құран мен Расул-і Әкрәм болып, барлық киелі кітаптар мен пайғамбарлар, мына дүнияда жалпы барлық жақта үлгі-мысалдары көрініп жатқан Сенің жәмал мен жалал есімдеріңнің"тәжәллилері"яғни шағылыссәулелері әлдеқайда жарқын түрде о дүнияда, мәңгі әлемде жалғасын табатынына және мына фәни әлемде рахымыңның сәуле-шуақтары,

үлгі-мысалдары көрінген жарылқау-сыйлықтарың анағұрлым анық түрде сағадат әлемінде көрініс тауып мәңгі болатынына және мына дүниялық қысқа өмірде оларды көріп тамашалаған, сүйсініп таңдана жақсы көріп ынтық болғандар әбәди әлем о дүниеде де бірге болатынын бірауыздан хабарлап, куәлік етіп, дәлелдеп жатыр.

Жүздеген нақты мұғжизалары мен анық бұлтартпас дәлелдеріне сүйеніп, әу баста Расул-і Әкрәм және Қасиетті Құран болып бүкіл нұрлы жандар яғни пайғамбарлар, сондай-ақ, бүкіл нұрлы жүрек иелері әулиелер, сонымен қатар ақыл-ойлары ұшқыр"сыддықтар"бәрі-бәрі бірауыздан Сенің өзің түсірген аспани парақтарда, киелі кітаптарда көп мәрте қайталап айтқан, мыңдаған уәделеріңе және қатаң ескертулеріңе сүйене отырып, сондай-ақ, Өзіңнің"құдрет", "рахым", "инает", "хикмет", "жалал" мен "жамал"секілді ақыретті талап ететін киелі сипаттарыңа негіздей отырып, сондай-ақ, Сенің жалалыңның үстемдігіне, рубубиятыңның салтанатына арқа сүйеп және ақыреттің бар екенін сезіне және кейбір белгі-нышандарын көре отырып келтірген ақида-имандарына сүйене отырып адамдарға мәңгі бақыт бар екенін сүйіншілеп хабар беруде. Хақ жолдан тайғандар үшін жәһаннам, ал тура жолда жүргендер үшін жәннат бұйыратынын хабарлап әлемге жар салуда. Өздері оған мықты иман етіп, сенімді түрде куәлік етуде.

Уа, Қадир-і Хаким! Уа, Рахман-ы Рахим! Уа, Садиқ-ул уағд-ил Кәрим! Уа, Иззат пен Азамат, Жалал иесі Қаһһар-ы Зүлжәлал!Әлгі адал достарыңды, әлгіндей көп уәделеріңді, мұнша киелі есімсипаттарыңды бекерге шығарып, өтірік болуына Сен, әсте жол бермейсің! Рубубиятыңның салтанаты талап ететін ақыретті жаратпай қоюдан пәксің! Сенің сүйікті құлдарыңның және олар да Сені растап, мойынсұну арқылы өздерін Саған жақсы көргізген сансыз мақбұл құлдарыңның ақыретке қатысты шексіз дұға-тілектерін кері қайтарып, тыңдамай қоюдан адасың! Және Саған қарсы шығып, күпірлік еткен, Сені уәдесін орындамайды деп жала жапқан, осылайша Сенің "азамет" пен "кибрияңа", "жалал иззатыңа", асқақ абыройыңа шәк келтірген, мол мейіріміңе сенбеген адасқан кәпірлерді азаптап, олардың ақырет жоқ деген сөзін бекерге шығаратыныңа кәміл сенеміз. Оларды растап, құлдарыңа сұмдық зұлымдық жасалудан Сенің шексіз әділдігің мен теңдесіз жамалың, соңсыз рахымың әсте жол бермейді деп білеміз.

Біз жан-тәнімізбен мынаған иман еткенбіз: әлгі жүз мыңдаған елшілерің мен сансыз тура жолдағы дәлдалдарың әнбия, асфия мен әулиелер"хаққаляқин", "айнәляқин", "илмәляқин"түрде Сенің ақыреттегі мол рахымыңа, шексіз жарылқауыңа, мәңгі бақыт сыйлайтыныңа және көркем есімдерің бұдан да жарқын шағылысатынына куәліктері хақ әрі ақиқат, олардың мегзеген ишаралары дұрыс әрі өте орынды, сүйінші хабарлары хақ, шынымен солай болмақ. Олар бір ауыздан бүкіл ақиқаттың бұлағы, қайнар көзі "Хақ" есіміңнің ең үлкен шуағы осы хашр ақиқаты яғни өлген соң тірілуге кәміл сеніп, Сенің әміріңмен өзіңнің құлдарыңа дұрыс бағытта дәріс беруде. Ақиқатқа сай тәлім-тәрбие беруде. Уа, Раббым! Солардың дәрісі мен тәлімінің құрметіне бізге және Рисалей-Нұр тәлабаларына кәміл иман, ақыры қайыр бере гөр! Бізді олардың шапағатына бөленуді нәсіп ете гөр! Әмин.

Қасиетті Құранның, тіпті бүкіл аспани кітаптардың хақ екенін дәлелдейтін айғақтар сондай-ақ, ардақты Пайғамбарымыздың тіпті бүкіл пайғамбарлардың пайғамбар екенін дәлелдейтін мұғжизадәлелдер, жаппай айналып келгенде олардың ең үлкен мүддесі, ұлы мақсаты болған ақыреттің рас екенін дәлелдейді. Сондай-ақ, Уажибул Ужуд Аллаһтың болмысы мен уахдетіне куәлік ететін көптеген дәлелдер мен айғақтар сайып келгенде Иләһи рубубияттың негізі, айнасы болып табылатын басқа бақи әлем бар екенін, бақытты мекен болатынын дәлелдейді. Өйткені, төменде дәйекті түрде баяндалғанындай, Зат-ы Уажиб-ул Ужуд Аллаһтың һәм болмысы, һәм күллі сипаттары, һәм көптеген есімдері, сондай-ақ,"рубубият", "улухият", "рахмет", "инает", "хикмет", "адалет"сынды сипаттары, Иләһи "шуынаты" міндетті түрде ақыретті керек қылады және бақи мекеннің болуын талап етеді, сый-сияпат беру мен жазалау үшін "хашр-нәшрдің" болуын керек етеді.

Иә, әзәли уә әбәди, мәңгі бақи Аллаһтың бар екені рас, олай болса әлбетте"улухияттың салтанатының"негізі, ұйытқысы болып табылатын ақырет сөзсіз бар. Сондай-ақ, мына ғаламда және тіршілік иелері мен жануарлар әлемінде өте ұлық, хикметке толы "мұтлақ рубубият" яғни толық басқару, шексіз билік бар екені көзге көрініп тұр. Олай болса, әлбетте мұндай рубубияттың ұлықтығын құлдыраудан сақтайтын, манағы хикметті әбестіктен арашалайтын, әлгі мол мейірімін аяусыз қатыгездіктен ажырататын мәңгі бақи бақыт әлемі орнамақ, пенделер ол жерде мәз-мәйрам шаттық өмір сүрмек.

Сондай-ақ, көз алдымызда болып жатқан шексіз жарылқау, сыйсияпаттар, мол мейірім, аса қамқорлық пен рахымшылықтар, мына ғайып пердесінің артында бір Зат-ы Рахман-ы Рахимның бар екенін сөнбеген ақылға, өшпеген жүрекке көрсетіп тұр. Әлбетте, әлгі жарылқау мазақтау болмауы үшін, сыйлау алдату саналмауы үшін, жәрдем етуді дұшпандық қылу деп түсінбеу үшін, рахымшылықты азаптау деп қабылдамауы үшін, сый-кәде беруді қиянатпен шатастырмау үшін, осылайша жарылқауды нағыз жарылқау екенін дәлелдейтін, нығметті нағыз нығмет қылатын бақи әлем, мәңгі өшпес өмір бар.

Сондай-ақ, көктем кезінде жер жүзіндей бір параққа, алақандай тар жерге еш қатесіз жүз мың кітапты аралас-құралас жазатын бір құдрет қаламы көз алдымызда еш тынбастан қызу жұмыс жасап жатқаны белгілі. Ол қаламның иесі жүз мың мәрте былай деп уәде берген:"Мына тар жердегі аралас-құралас жазылған көктем атты кітаптан әлдеқайда оңай, ауқымы кең бір жерге керемет әрі еш бітпейтұғын бір кітап жазамын және оны сендерге оқытамын!" деп өзінің бүкіл бұйрық-пәрмендерінде ол кітап туралы айтады. Әлбетте әрі сөзсіз солай, ол кітаптың асылы, түп нұсқасы жазылған және "хашр мен нәшр"арқылы толықтырылмақ және күллі пенделердің амал дәптерлері сол жерге тіркелмек.

Сондай-ақ, мына жер шары көптеген мақұлықтарға бесік және әрдайым құбылып отыратын түрлі тіршілік иелері мен жанжануарлардың тұрағы, фабрикасы, көрмесі, махшары болуы жағыменен ғаламның өзегі яғни орталығы, нәтижесі және жаратылуына себеп болатындай дәрежеде үлкен маңызға ие. Сондықтан да болмысы кішкентай бола тұра алып аспанмен тең

келіп аспани кітаптарда әрдайым: رَبُّ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ (Раббуссәмәуати уәл ард)деп айтылады.

Және осы жер шарының әртарапын билеп төстейтін, көптеген жаратылысқа билік жүргізіп басқаратын, тіршілік иелерінің басым көпшілігін бағындырып өзінің айналасына жинатқызған және көптеген жаратылысты өзінің қалауына қарай, мұқтаждығына орай керемет реттеп, паш етіп, олардың сан-алуан түрлерін жіпке тізгендей өз орын-орына орналастырып безендіргені сонша, тек адамзат пен жындардың ғана назарын емес, тіпті аспан тұрғындарының, ғаламның назарын, қошаметін аударып, тіпті ғалам Иесінің истихсан назарын

аудару арқылы өте маңызы-мәртебесі артып, жоғары баға алған, және осы қасиеті үшін мына әлемнің жаратылыс хикметі, маңызды нәтижесі, құнды жемісі, жердің халифасы болған, мұнысын пәнмен, ғылыммен, қабілет-өнерімен көрсеткен және дүниялық тұрғыдан Жаратқанның мұғжиза өнерін тамаша көркем түрде жарнамалап, реттегені үшін қанша бас көтеріп, күпірлік қылса дағы дүнияда өмір сүріп, азап-жазасы кейінге қалған және осындай атқарған қызметі үшін мұрша беріліп табысқа жеткен АДАМЗАТ дейтін пенделері бар.

Сонымен, мұндай адамзат, табиғаты тым әлсіз, бейшара әрі мұқтаж өте пақыр, мұң-мұқтажы көп-ақ, уайым-қайғысы бастан асады. Солай бола тұра, өзінің күш-қуатынан, ерік-қалауынан тыс алып жер шарын соған арнап не керектің бәрі бар, түрлі тағамның қоймасы, ұнамды бұйымдар толы дүкен секілді жаратқан құдреті шексіз, хикметі терең, мейірімі мол бір басқарушы біреу бар. Ол адамзаттың әрбір ісін қадағалап, бақылап отыр және қамтамасыз етіп, не сұраса беріп тұр. Осындай ғажап бір Жаратушының бар екені рас. Ол адам баласын жақсы көреді әрі өзін жақсы көргізеді һәм мәңгі бақи әлемдері бар әрі Оның әрбір ісі әділетті, өзі тым әділ. Ол барлық нәрсені хикметпен істейді. Сондай-ақ, мына қысқа, баянсыз дүнияға, мына келте адамзат өміріне, мына өткінші пәни жер жүзіне әлгі Әзәли Хәкимнің ұлық салтанаты, ұлы патшалығы, сәрмади әкімдігі сыймайды, дүния тар келетіні рас. Және адамзат әлемінде дүнияның тәртібін бұзатын келеңсіз оқиғалар орын алуда. Әлгі әділет пен жүйе-тәртіпке жат, Жаратқанның жәмалына үйлеспейтін жағымсыз әрекеттер, зұлымдықтар және қамқоршыға қайырымсыздықтар, қиянат-опасыздықтар, кәпірлік пен жоққа шығару, сенбеу секілді теріс қылықтар жасалып, бірақ жазасын тартпастан бұл дүниеде қатыгез залымдар рахат өмір сүріп, ал байғұс бейшаралар қайғырып, өкінішпен өмірден өтуде. Әлбетте, бүкіл әлемде іздері байқалатын "мұтлақ Иләһи әділдік" мұндай келеңсіздікке рұқсат бермейтіні анық, олардың қайта тірілмей әлгі қанішер залым мен зар еңіреген бейшаралар топыраққа көміліп екеуі бірдей жата беруіне әсте жол бермейді.

Сондай-ақ, ғаламның Иесі ғаламнан дүнияны, дүниядан адамзатты таңдап оған өте жоғары мәртебе, үлкен маңыз берген. Адамзаттың да ішінен өзінің рубубиятының мақсатына сәйкес әрекет ететін, иман келтіріп, адал болуымен өзін Раббысына жақсы көргізген нағыз адамдарды, пайғамбарлар мен әулие-асфияны таңдап оларды өзіне дос

қылып сөйлескен және мұғжизалармен, сәттіліктермен сыйға бөлеген сондай-ақ, оларға қарсы шыққан дін дұшпандарын табиғи апаттармен, аспани азаптармен жазалаған және осы сүйкімді достарының ішінен, олардың имамы, мақтанышы Мұхаммед алейһиссалату уәссаламды таңдап, жер шарының маңызды бөлігін, адамзаттың бестен бірін ғасырлар бойы Оның нұрымен нұрландырған, бейне бір ғалам Сол үшін жаратылғандай барлық мақсат-мүдде Ол кісімен, Оның дінімен, Құранымен кіндіктесіп, жарыққа шыққаны рас.

Міне осындай, аса қымбат әрі миллиондаған жыл жасауға лайық зор еңбегінің ақысын алуға тиісті әрі лайық бола тұра, тым ауыр азап пен күреске толы алпыс үш жыл ғана қысқа ғұмыр кешкені мәлім. Апырм-ай, бұлай із-түзсіз, бәрі бекерге болуы ақылға сыя ма?! Ол кісі өзі сияқты достарымен бірге қайта тірілмей мүлдем жоғалып кетуі мүмкін бе!? Ол қазірдің өзінде рухымен тірі болмауы, Оның (с.а.у.) мәңгі жоқ болып кетуі әсте мүмкін бе? Олардың қайта денесімен тірілмеуі, мәңгі құрып жоқ болып кетуі, жүз мың мәрте мүмкін емес, әсте олай болмайды! Иә, күллі ғалам және әлемнің ақиқаты Оның қайта тіріліп, мәңгі өмір сүруін ғаламның Иесінен өтіне сұрайды...

Сондай-ақ, Жетінші Шуақ деп аталған"Аят-ул Күбра"рисалесінде әрбірі таудай заңғар әрі қуатты отыз үш айғақпен дәлелденгеніндей, мына ғалам бір қолдан шыққан, Біреу жаратқан, Соның мүлкі. Ол Иләһи кемелдіктің ұйытқысы боп саналатын "уахдет" пен "әхадиятты" ап-анық түрде көрсетеді. Сол уахдет пен әхадияттың саясында бүкіл әлем Зат-ы Уахид бір Аллаһтың әскері, бағынышты қызметшісі екені анықталады. Және ақыреттің жүзеге асуымен Аллаһтың кемелдігі нұқсандықтан, мұтлақ әділдігі мазақ қылғандай қатыгездіктен, терең хикметі тым төмен әбестіктен және шексіз кең мейірімі аяусыз азаптаудан, құдретінің абыройы бейшара әлсіздіктен ажырап, хақ екені анықталып, мерейі үстем болмақ. Әлбетте, міндетті түрде осы аталған Аллаһқа иман шартының жүздеген тұжырымдарының тек осы алты тарауының талабына сай қиямет қайым болмақ, "хашр мен нәшр" жүзеге аспақ, жазалау не жарылқау орны ашылмақ. Сонда ғана жер шары аталмыш маңыз бен мәніске ие болмақ, сонда ғана адамның құндылығы, қадір-қасиеті анықталмақ. Сонда ғана, жер мен көктің, адамзаттың жаратушысы, Раббысы Мутасаррыф-ы Хаким Аллаһтың аталмыш әділдігі, хикметі, рахымы, салтанаты өз орнын табады және ол бақи Аллаһтың аталмыш нағыз достары, өзіне ынтық

құлдары мәңгі жоқ болудан құтылады, сонда ғана әлгі достарының ең абзалы, ең қымбаттысы өзінің күллі әлемді риза қылған киелі қызметінің ақысын толық алатын болады. Және Сәрмәди Сұлтан Аллаһтың кемелдігі нұқсандықтан, кемшіліктен пәк екені көрініп, құдретіне ешқандай шәк келмей, мерейі шексіз үстем болмақ.

Сонымен Аллаһтың бар екені рас, ол анық мәселе, олай болса әлбетте ақырет бар. Қалайша, аталмыш иманның үш шарты өзінің барлық дәлелдерімен ақыретті дәлелдеді, солайша

وَ بِمَلٰئِكَتِه۪ وَ بِالْقَدَرِ خَيْرِه۪ وَ شَرِّه۪ مِنَ اللّٰهِ تَعَالٰى деген иманның екі шарты да хашрдің болуын талап етіп, қуатты түрде бақи әлемге куәлікке етіп, нақты дәлелдейді. Өйткені періштелердің болмысы мен олардың құлшылық-міндеттерін көрсететін барлық дәлелдер және олармен көрісу, жолығу, сөйлесу секілді оқиғалар айналып келгенде рухтар әлемі мен ғайып әлемінің, бақи ақырет әлемінің бар екенін, болашақта ол жын мен періштелерге толтырылып безендірілетінін, жәннат-жәһаннам ашылатынын білдіреді. Өйткені, періштелер ол әлемді Аллаһтың әмірімен көре алады және көрген әрі ішін аралаған. Хазіреті Жәбрайыл сынды мұқаррабин ұлық періштелер адамдармен көрісіп, о дүнияның бар екенін, ол жерде кезгендерін бірауыздан хабарлаған. Өзіміз көзбен көрмеген Америка құрлығын ол жақтан келгендердің айтқанына сеніп нақты белгеніміз секілді одан анық түрде періштелердің хабарына сүйеніп бақи әлемнің, ақырет дүниясының, жәннат пен жәһаннамның болмысына соншалықты нақты иман келтіру керек, иман келтірдік.

Жиырма алтыншы Сөз"Тағдыр"рисалесінде тағдырға иман шартын дәлелдейтін барлық айғақтар сайып келгенде хашрға, амал дәптерлердің жайып салынатынына, таразының құрылатынына ишара қылады. Өйткені, әрнәрсенің мұқаддераты яғни тағдыры, мөлшері жазулы екеніне куәміз яғни әрнәрсе мизанмен, белгілі бір мөлшерде, таразымен тартқандай өлшемді және әрбір жан иесінің өмірбаяны жадында сақталуы, дән-дәнектерінде басқа да таспаларда жазылуы, әрбір жандының, әсіресе адамдардың амал дәптерлері өзіндік орындарда сақталып, тіркелуі; әлбетте мұндай ауқымды тіркеу, тағдыр, хикметті жазулар, мұқият тізім, жазып сақтау тек "Махкем-Кубра" үшін, яғни жалпыға ортақ үлкен сот болып, соның нәтижесінде мәңгі сый-сияпат немесе мәңгі жаза болу үшін жасалып жатыр. Олай болмаса әлгі ауқымды, жіті қадағалау, мұқият тіркеу,

болған оқиғаларды сақтау түкке жарамсыз болып, бос әурешілік, пайдасыз іс болар еді. Бұл әрине хикмет пен ақиқатқа мүлдем керағар. Егер хашр болмаса тағдыр қаламымен жазылған мына ғалам кітап өзінің анық мағынасын жойып, құндылығын жоғалтар еді. Бұлай болуы әрине мүмкін емес. Бұған сену мына әлемнің болмысын жоққа шығару секілді қисынсыз, сандырақ.

Сонымен Иманның бес шарты өзінің барлық дәлел-айғақтарымен хашр мен нәшрдің болатынын, оның хақ екенін, ақырет әлемі рас екенін дәлелдеп, бір мағынада талап етеді. Міне, хашр яғни өлген соң тірілу ақиқатының ұлықтығына сәйкес осындай бұлтартпас мықты негіздер мен нақты дәлелдер болғандықтан Қасиетті Құранның үштен бірі дерлік хашр мен ақырет жайлы сөз қозғайды. Оны бүкіл ақиқаттарына іргетас ретінде пайдаланып, басқа мәселелерді соған негіздеп, әрнәрсені соған әкеп тіреп, сөзін соған қарай өрбітеді.

(Кіріспе тәмам болды)

* * *

Он бірінші Шуақ

(БҰЛ ЖАЗБА ДЕНИЗЛИ ҚАЛАСЫНДА АБАҚТЫДА ЖАЗЫЛҒАН, СОНЫҢ ЖЕМІСІ ДЕУГЕ БОЛАДЫ)

Бұл, діннен безгендер мен кәпірлерге қарсы Рисалей-Нұрдың өзін ақтап сөйлеген сөзі. Және осы қамалуымыздағы ақталу құжатымыз да осы. Өйткені, басқа нәрсемен шұғылданбай, тек осы кітапқа бар күшімізді жұмсап жатырмыз. Жоғарыда айтылғанындай бұл кітап Денизли абақтысының жемісі әрі одан бір естелік. Бұл кітапша екі жұмада жазылған-ды.

Саид Нұрси

Миуа рисалесі

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

فَلَبِثَ فِى السِّجْنِ بِضْعَ سِن۪ينَ

Мына аяттың хабарлағанындай және оның сырына сүйене отырып, Юсүф пайғамбар (ғаләйһиссалам) абақтыға қамалғандардың пірі және абақтыны белгілі бір мағынада Юсүфтің медресесі деп атауға болады. Сондай-ақ, Рисалей-Нұрдың шәкірттері осымен екінші мәрте топ-топ болып осы медресеге түсіп жатыр. Олай болса, міндетті түрде Рисалей-Нұрдың абақтымен қатысты және айқындап берген кейбір мәселелерінің қысқаша тұжырымын осы тәрбиелеу мақсатта ашылған дәрісханада оқу және оқыту қажет. Сөйтіп, бұл жерден жақсылап тәрбиеленіп шығуымыз керек. Енді, сол тұжырымдардың бес-алтауын баяндап берейін.

Бірінші мәселе

Төртінші Сөзде түсіндірілген болатын, Жаратқан Иеміз күн сайын бізге жиырма төрт сағат өмір дейтін байлық сыйлап, сол арқылы екі өмірге қажетті нәрселер алып, екі дүниенің қамын жасауымыз қажет. Біз, мына қып-қысқа дүниелік өмірге жиырма үш сағатты жұмсап, бес парыз намазға жеткілікті бір сағатын ұзақ әрі баянды ақыреттік өмірге жұмсамасақ, ақылға теріс әрекет, үлкен қателік жасаған болып саналамыз. Және сол қатенің жазасы ретінде көңіл қобалжып, рухани күйзеліске түсеміз. Рухани мазасыздықтың кесірінен мінез-құлық бұзылып, үмітсіз әрі селқос өмір кешеміз. Тәрбие алмақ былай тұрсын, нәтиже керісінше болады. Бұл қаншалықты зиян екені белгілі.

Егер бір сағатты бес парыз намазға арнасақ, мына абақтыдағы шеккен қиын кезеңнің әрбір сағаты кейде бір күн ғибадат саналып, пәни бір сағаты мәңгі бақи сағаттарға айналады және әлгіндей рухани мазасыздық пен үмітсіз күйден құтылып көңіл тыныштық табады. Сондай-ақ, қамалуға себеп болған қателіктердің кешірілуіне себеп болып, һәм қамаудағы мақсат орындалып тәрбиеленіп шығамыз. Міне, бұл өте тиімді емтихан әрі сабақ әрі өзі секілді тауқымет тартқан бауырларымен достасу, бірін-бірі жұбату, жанға жайлы тәтті сұхбат саналмақ.

Төртінші Сөзде айтылғанындай, мың адам қатысып жатқан, мың лира ұтысы бар құмар ойынға, жиырма төрт лирасының бес-он лирасын беру ал, еш таусылмайтын, өте құнды қазына ұтқызатын бір билетке жиырма төрттен бір лирасын бермеу ақылға қона ма? Өйткені, әлгі дүниелік ойыннан мың лира ұту мүмкіндігі мыңнан бір ғана ықтимал ғана, себебі мың үміткер тағы бар. Ал, ақыреттік "адамзат тағдыры" дейтін ойыннан ақыры қайырлы болған имандылар үшін ұту мүмкіндігі мыңнан тоғыз жүз тоқсан тоғыз ықтимал. Мұны, бізге жүз жиырма төрт мың әнбия және олардың хабарларын көзбен көріп, растаған сансыз әулие-асфиялар хабарлауда.

Мәселе осындай анық бола тұра, бірінші ойынға қатысып, екіншісінен қашу, түк пайдасыз да қисынсыз әрі оғаш әрекет екенін өздерің ақылға салыңдар.

Бұл мәселеге абақтының бастықтары мен бақылаушылары, күзетшілер, тіпті билік басындағылар, тәртіп сақшылары, қауіпсіздік органдары бей-жай қалмай, Рисалей-Нұрдың мұндай дәрістеріне дән риза болулары керек. Өйткені, мыңдаған діндар һәм әрдайым тозақты есіне алатын иманды адамдарды басқару, он шақты намазсыз, имансыз, тек дүниелік түрмеден ғана қорқатын және харам мен халалды айырып жатпайтын, азғындыққа салынған адамдармен жұмыс істеуден әлдеқайда жеңіл екені өмірде көптеген тәржірибелермен расталған.

* * * * *

Екінші мәселенің қорытындысы

Рисалей-Нұрдың"Жастар шырағы"атты кітабы жан-жақты түсіндіргеніндей, өлімнің анық әрі көзге көрініп тұрған ақиқат екені сонша, бүгіннің түні немесе күздің ақыры қыс болатыны секілді өлім хақ. Қалайша мына түрме әрдайым жазасын өтеп, босап шығатындарға арналған уақытша мекен жай болса, сол секілді мына жер жүзі дағы асығыс келіп, асығыс кететіндерге арналған жол бойындағы қысқа мерзімдік керуенсарай іспеттес. Әрбір қала тұрғындарын жүз мәрте қабірге апарып төгіп тұратын өлімнің әлбетте, өмірден де артық талаптілегі бар. Міне, осы өзекті ақиқаттың жұмбақ шешімін Рисалей-Нұр тауып, шешіп берген. Қысқаша тұжырымы былай:

Өлімнің өлмейтіні анық және қабірдің ауызы да жабылатын түрі жоқ. Олай болса, ажал дейтін жендеттің қолынан және жалғыз адамдық қапасқа ұқсас қабір зынданынан құтылудың шарасын табу адамзаттың ең басты мәселесі әрі ең үлкен уайымы болмақ. Иә, ол мәселенің шешімі бар және Рисалей-Нұр Құранның нұрымен оның шарасын тауып, басқаларға да анық-қанық дәлелдеген болатын.

Оның қорытындысы:

Өлім, я мәңгіге жоқ болу. Ол - адамның өзін һәм сүйіктілерін, туматуысқандарын жоқ қылатын дар ағашы секілді. Не болмаса өлім, өзге бақи әлемге бастайтын, егер иманды болса мәңгі бақытқа бөлейтін құрметті демалысқа шығу, пәни міндеттен босау болып табылады.

Ал, қабір болса, ол бір тастүнек, жалғыз адамдық зындан, түбі жоқ терең құдық немесе мына дүние зынданынан шығарып бақи, жарық бау-бақшаға апаратын есік. Бұл ақиқатты "Жастар шырағында" бір мысалмен дәлелдеген болатынбыз.

Мәселен, мына абақтының алдында дарға асу үшін дарағаштар құрылған дейік. Дарағаштар сүйенген жардың арғы жағында өте үлкен, дүние жүзілік құмар ойынының бір бөлімшесі бар. Бізді яғни, осы жерде отырған бес жүз кісіні ешбірін қалдырмай әрі қашып құтылу мүмкін емес, жеке-жеке манағы алаңға шақырғалы тұр."Кел! Өлім жазасына кесілдің, дарағашына шық!"яки"тұтқынсың, жалғыз өзің мәңгі қамау, міне қағазы!"немесе"Сүйінші! Миллион алтын ұтатын билет шықты, бағың бар екен!"деген хабарландырулар

әртарапта жүріп жатыр. Жұрт бір-бірлеп әлгі дарағашына қарай бет алуда. Кейбіреуінің асылып жатқанын, ал баз біреулердің әлгі дарағашын пайдаланып арғы жағындағы ұтысты алуға өтіп кеткендерін көзбен көргендей анық. Мұны бізге сол жердің жауапты ірі тұлғалары мен қызметкерлері нақты түрде хабарлап жатыр. Мұны нақты түрде сеніп, біліп тұрғанда абақтыға екі топ келді. Біреуінің қолдарында гитара, арақ-шарап және тәтті де алдамшы халуа. Бізге жегізгісі келеді. Алайда, ол нәрселер улы, адам шайтандары ішіне у қосқан. Ал, екінші топ болса қолдарында тәрбиелік мәнісі бар жазбажазулар, халал тағамдар мен тәтті сусындар. Мұны кәде ретінде ұсынып бір ауыздан, еш күмәнсіз нақты былай дейді:

"Егер әлгі бірінші топтың сендерді сынау үшін әкелген кәделерін алып жесеңдер, мына көз алдарыңдағы дарағашына басқалардың асылғандары секілді сендер де дарға асыласыңдар. Ал, егер осы елдің әміршісінің бұйрығымен біз әкелген кәде-сыйлықтарды әлгі харам нәрселердің орнына қабыл алып, тәрбиенаманың ішіндегі дұға-жазбаларды оқысаңдар, дарға асылудан құтыласыңдар да ұтыс алаңына өтіп Аллаһ жарылқап әрбіріңе миллион алтын ұтыс билеті бұйыратынына көзбен көргендей анық сеніңдер. Егер манағы харам, күмәнді де улы тәтті тағамдарды жесеңдер, дарға асыласыңдар және дарағашына дейін де ол удың азабын тартасыңдар. Мұны қолымыздағы бұйрықнамалар мен біз, бір ауыздан нақты хабарлап отырмыз!".

Сонымен, осы тәмсілдегідей, өзіміз күнде көріп жүрген ажал дейтін дар ағашының арғы жағында "адамзаттың тағдыры" атты лотереясында иман келтіріп, мойынсұнғандарға - әрине, ақыры қайырлы болу шартымен - мәңгі қазынаның билеті бұйыратыны, ал азғындыққа түсіп, харам жасап, пасық күй кешкен имансызсыздар үшін - егер, тәубе етпеген болса - я мәңгіге жойылу (ақыретке сенбейтіндерге)немесе мәңгі бақи сорлап, қараңғы қапасқа жалғыз өзі қамалатыны (ақыретке сене тұра азғын жолда жүргендерге),осындай аяусыз ауыр азап шегетіндерін, бұл міндетті түрде болатынын ең баста көптеген мұғжиза көрсеткен жүз жиырма төрт мың пайғамбар хабар берген және олардың хабарларын көзбен көріп, қолымен ұстағандай жүз жиырма төрт миллионнан астам әулиелер (қаддәсаллаһү әсрарүһүм)анық та қанық растаған, сондай-ақ,

әлгі аталған адамзаттың асылдары болып табылатын екі топтың хабарларын ақылға қонымды, ғылыми түрде бұлтартпас дәлелдермен миллиардтан астам терең зерттеуші ғұламалар, муджтахиттер {(Сілтеме): Сол зерттеушілердің біреуі Рисалей-Нұр болып табылады. Жиырма жылдан асты, ең қырсық философтар мен бірбеткей дінсіздердің аузына құм құйып, үнін өшіріп келеді. Қалаған адам оқи алады, ешкім қарсы уәж айта алмайды, ел арасында кең тарауда.} және ұстанған жолдарына берік, тақуа адамдар бір ауыздан дәлелдеп, бекіткен. Расында, олар адамзаттың күн көсемдері, жарқыраған жұлдыздары. Осы аталған үш үлкен жамағаттың және ақиқатшыл үш топтың яғни алдамайтын, алданбайтын жандардың айтқан хабарларын тыңдамай, олардың көрсеткен мәңгі бақытқа бастайтын сара жолына түспегендердің жағдайы қиын да қауіпті. Олар, қауіптілігі жүзде тоқсан тоғыз ықтимал қатерге басын тіккен болып саналады. Мұндай қауіпті хабарды тіпті бір ғана адам хабарлаған болса, оған құлақ аспай сол жолды таңдаған адамның күйі әрине былай болмақ:

Екі жол жатыр. Бұл туралы сансыз хабаршылар нақты хабар берген, біреуі қысқа әрі жеңіл және жүзде жүз ықтимал жәннатқа апарады, мәңгі бақытқа бөлейді. Ал екіншісі болса қауіпті, тым ұзақ, дауыл соқпаққа толы һәм жүзден тоқсан тоғыз ықтимал тозақи. Міне, әлгі тиімді жолды тастап мәңгі бақи сорлататын екінші жолды таңдағанға не деуге болады? Дүниеде екі жолдың біреуі қысқа болса да ол жайлы бір адамның әрі жалған болуы мүмкін бір ғана хабарына бола қауіптілігі жүз де бір ғана және бір-ақ ай қамалуы мүмкін бола тұра әлігі қысқа жолды тастап еш пайдасы болмаса да тек қауіпсіздігі үшін ұзақ жолды таңдайды. Ал ақыреттік мәселеде осылай сақтанбаса, оны ақылды кісі деп айтуға бола ма? Ол, өте қорқынышты, алыстан қарасы көрініп, бас салуға келе жатқан дәу айдаһарға мән бермей, шыбын-шіркейден қорқып, сақтанып жүрген есалаңға ұқсайды. Оны ақылынан алжасқан, жүрегін қара басқан, рухы мен адамгершілігінен айырылған деуге болар.

Міне, жағдай осылай. Олай болса біз, қапастағылар мына абақты дейтін бәледен кегімізді толық алу үшін әлгі екінші мүбәрак топтың әкелген сый-кәдесін қабыл алуымыз керек. Қалайша, бір минөттік кек алудың ләззаты немесе бір-екі сағаттық пасық ләззаттың кесірінен бәлеге ұшырап, екі-үш жылға яки бес, он бес жылға бас бостандығымыздан айырылып түрмеде отырмыз. Өмірдің шырқы

кетіп, дүниеміз зынданға айналды емес пе? Ендеше біз, осы бәлеге ерегісіп бір-екі сағаттық абақты мерзімін бір-екі күн ғибадатқа және екі-үш жыл жазамызды әлгі мүбәрак топтың сыйлықтары арқылы жиырма-отыз жыл бақи жарқын өмірге айналдырып, он-жиырма жыл жаза өтеуді миллиондаған тозақи қапастан құтылуға себеп қылып, пәни дүниеміз қараң қалған болса да есесіне бақи, о дүниеміз гүл-гүл жайнауы үшін бұл бәледен кегімізді солай алуымыз керек. Түрмені тәрбиеханаға айналдырып, отанымызға, халқымызға пайдалы әрі сенімді ақтайтын азамат болуға тырысуымыз керек. Және абақты қызметкерлері мен басшылары ойлағандай түрмеде отырғандар қаныпезер, жауыз, есерсоқ, баукеспе, азғын, отанға, қоғамға зиянкес адамдар емес, керісінше берекелі дәрісханада дәріс алып, тәрбиеленіп жүрген тәлабалар екенін біліп, мақтан тұтып Құдайға шүкір етсін.

* * * * *

Үшінші мәселе

Жастар Шырағында баяндалған ғибратқа толы бір оқиғаның өзегі былай болатын:

Бір күні Ескішәһир түрмесінінің терезесінен мемлекеттік мейрамды тойлап жатқандарға қарап отырдым. Қарсы алдымызда орта мектептің бойжеткен қыздары аулада мәз-майрам, би билеп жүргенін көрдім. Кенет, мағынауи теледидар секілді олардың елу жылдан кейінгі жағдайлары көрсетілді. Әлгі елу-алпыс қыздардың қырық-елуі қабірде топыраққа айналып азап шегіп жатқанын, қалған он шақтысы жетпіс-сексен жасында әбден қартайып беттерін әжім басқан әрі жас кезінде ар-намысын сақтамағандықтан сүйеді деп ойлаған назарлардан жиіркеніш көргенін анық көрдім. Олардың мұндай аянышты халдеріне жылап жібердім. Абақтыдағы достарым жылағанымды естіп, қасыма келіп себебін сұрады. Мен оларға:"Бара тұрыңдаршы! Менің жеке қалғым келіп тұр!"дедім.

Рас, көргенім ақиқат, қиял емес. Мына жаз мезгілі күзге айналып ақырында қыс болатыны секілді жаз мезгіліндей жастық шақтың да ақыры қарттық дейтін күзге айналып ақыры қабір мен берзах қысы болмақ. Өткен тарихтың елу жыл бұрыңғы оқиғаларын қазірде теледидар арқылы көрсетіліп жатқаны секілді елу жылдан кейінгі болашақты көрсететін мүмкіндік болса мына адасқандар мен азғындарға, өздерінің алпыс жылдан кейін неге ұшырайтындарын көрсетсе, қазіргі істеп жүрген харам, күнә істеріне, бос күлкілеріне жиіркеніп, өкіне жылар еді.

Мен осы ақиқаттармен шұғылданып отырғанымда азғындық пен адасуды қоздырып, отқа май құйып отырған мағынауи тұлға, адам шайтаны секілді біреу алдыма кесе көлденең тұра қалып былай деді:

"Бізде шаруаң болмасын! Біз өмірдің түрлі қызықтарын, небір зауық, ләззаттарын татып, басқаларға да таттырғымыз келеді!"деді.

Менің оған былай жауап бердім:

Сен, ләззат үшін, қызық көремін деп өлімді ұмытып, адасушылық пен азғын жолда жүрсің. Олай болса, мынаны жақсылап біліп ал! Құдайдан безіп адасқан кезіңде өткен шақ мүлдем жойылып қайтып келмес құрдымға кеткен болып көрінеді. Іші толы жаназа,

қорқынышты мазарлық бейнеде. Адам болған соң, мұндайда басың ауырып, егер бар болса немесе өліп қалмаған болса жүрегің сыздап әлгі шексіз қоштасуларды, сансыз достардан мәңгіге айырылысуларды уайымдап қайғырасың. Бұл сенің масайрап алып жатқан бір сәттік ләззатыңның шырқын бұзады. Енді, келешек болса имансыз көзқараста ол да қараңғы, тып-тыйпыл, өлі әрі қорқынышты болып көрінеді. Ол жақтан келетін ұрпақтың да бейшара бастары "ажал" дейтін баскесердің қылышымен шабылып көздері жойылатындықтан әрдайым имансыз басың бәлеге қалып, уайымдайсың. Себебі сенде ақыл бар. Осылайша, азғындықтан алған бір сәттік ләззаттың шырқы бұзылады.

Егер адасудан бас тартып, азғындықтан тыйылып нағыз иманға келіп, тура жолға түссең әлгі өткен шақ, жым-жылас жоқ қылатын мазарлық емес, нақты түрде бар әрі нағыз болашақ кеткенін, ол бір нұрлы әлем, әруақтар болса болашақта мәңгі бақыт сарайларына кіру үшін кезекке тұрғанын көресің. Әрине, бұл иманның нұрымен жүзеге аспақ. Ол жақтан уайым емес, қайта иманның қуатына қарай жәннаттың белгілі бір мағынадағы ләззатын бұ дүниеде де татуға болады деген сөз. Ал, келешек болса, ол да қараңғы, қорқынышты әлем емес, әрбір көктемді ырысқа толы дастархандай жаратқан шексіз мейрімді, аса жомарт, Рахман-ы Рахим-і Зүлжәлал уәл Икрамның дайындаған қонақасы бейнесінде көрініп, біз де сол мәңгі бақыт сарайларына бара жатырмыз, деген сенім пайда болып, иманның көзімен қарағанда мұны әркім дәрежесіне қарай сезініп, бақи әлемнің ләззатымен зауықтана алады.

Демек, нағыз ләззат, уайымсыз рахат тек иманда және иман арқылы болмақ.

Иманның бұл дүниедегі мол пайдасы мен қыруар жемістерінен тақырыбымызға орай, тек бір ғана пайдасы мен ләззатын мына тәмсіл арқылы баяндап берейін. Бұл Жастар шырағы кітабының сілтемесінде жазылған болатын.

Мысалыға, сенің қатты жақсы көретін жалғыз балаң жантәсілім жағдайында жатыр. Сен де қайғыдан қан жұтып, мәңгіге көз жазып қалатындай қайғырып тұрғаныңда кенет Хазіреті Хызыр немесе Хакім Лұқман сықылды бір дәрігер келді де, бір дәрумен ішкізіп, жаныңдай жақсы көретін, сүйкімді балаң көзін ашып, өлімнен аман қалды. Бұған сенің қуанышыңда шек болмайтынын белгілі.

Міне, әлгі балаға ұқсас сенің сүйіктілерің, бауырларың, миллиондаған игі жандар өткен шақ мазарлығында - сенің ойыңша -шіріп, мүлдем жоқ болады-ау дегенде кенет, иман ақиқаты Хәкім Лұқман секілді үлгеріп, әлгі үлкен мазарлыққа қалб терезесі арқылы нұрын шашады. Сонда әлгі әруақтар жаппай тіріліп: "Біз өлгеніміз жоқ. Сендермен тағы да кездесеміз, мәңгі бірге боламыз!" дегені қиялыңда жанданатындықтан көңілге шаттық сыйлап, қалбты қуанышқа бөлейді. Демек, иман ақиқаты бейне бір дәнек секілді. Егер өсіп-өнсе әркімге өзіндік жәннат сыйлап, саябағына айналады.

Әлгі қырсық:

"Ең болмаса хайуанға ұқсап өмірді қызықты, рахат өткізу үшін харам ләззатпен көңіл көтереміз. Мұндай күрделі мәселелермен шұғылданбай өмір сүреміз!"деді. Оған былай дедім:

Хайуанға ұқсап сірә, рахат өмір сүре алмайсың. Өйткені хайуанға өткен шақ, болашақ деген нәрсе жоқ. Өткенге өкінбейд, келешекті де уайымдап мазаланбайды. Ләззатты дер кезінде толығымен алып Жаратқан Иесіне шүкір етеді. Тіпті, сою үшін жатқызылған мал ештеңе сезбейді. Тек, пышақ тиген сәтте сезгендей болады бірақ ол сезімді де Аллаһ жоқ қылып жібереді де еш нәрсе сезбейді. Демек, Аллаһтың рахымы оларға ғайыпты жауып білдірмей тастаған. Бұл әсіресе, бейкүнә мал-түлікте айқын көрінеді.

Сен болсаң уа, Адам! Ақылың болғандықтан өткен шақ пен болашақты ойлайсың, хайуан сияқты саған ғайып емес, екеуі де аян, мазаңды алады. Өткеннің өкініштері, қайғылы қоштасулар мен болашақтың уайымы сенің дәл қазіргі уақытша ләззатыңды бұзып, тас-талқан етеді. Ләззат алуға келгенде хайуаннан төменсің.

Бұл ақиқат! Олай болса я ақылыңды алып тастап хайуан бол! Мына бәледен құтыл! Не болмаса иманға кел, есіңді жи! Құранды тыңда! Сөйтіп, бұ дүниенің өзінде хайуаннан жүз есе артық нағыз ләззаттың дәмін татып, рахатқа бат!" деп оның үнін өшірдім.

Тағы да әлгі қырсық:

"Тым болмаса шет елдік, ғайры мұслим дінсіздерге ұқсап өмір сүрерміз!"деді.

Оған жауап ретінде былай дедім:

"Европалық дінсіздер сықылды бола алмайсың. Өйткені, олар бір пайғамбарға сенбесе басқасын қабылдауы мүмкін. Ешбір пайғамбарға сенбесе де Аллаһқа сенуі мүмкін. Егер одан да мақұрым

болса, кемелдікке ұйытқы болар кейбір қасиеттері сақталып қалар. Ал, мұсылман баласы ең соңғы және мәртебесі жоғары, діні мен шақыруы жалпыға ортақ ақырзаман пайғамбары Мұхаммед ғаләйһиссалатү уәссаламды жоққа шығарып, оның сара жолынан тайса, ешбір пайғамбарға тіпті Аллаһқа да сенбейді. Себебі, бүкіл Пайғамбарларды, Жаратқан Иесін, кемелдік атаулыны Сол Кісі арқылы таныған. Онсыз ізгі қасиеттерін жоғалтып әбден бұзылады. Сондықтан, бұрыннан бері басқа дін өкілдері Ислам дінін қабылдап, мұсылман болуда. Бірақ, ешбір мұсылман шынайы яһуди, таза христиан, я мәжәсу болған емес. Ондайлар адами қасиетін жоғалтып, отанына, халқына зиянкес атанады!" деп дәлелдеп бердім. Әлгі Құдайдан безген бірбеткейдің амалы таусылып, айтарға сөзі табылмай тайып тұрды, бәлкім Жәһаннамға кеткен шығар.

Уа, мына Юсүф медресесінде менің дәріс бауырларым! Бұл ақиқат. Мұны Рисалей-Нұр нақты айғақтармен жиырма жылдан астам уақыттан бері дәлелдеп келеді. Дінсіз көптеген қырсықтардың тәкаппарлық сағын сындырып иман айтқызып, тәубасына келтіруде. Олай болса біз, һәм дүниемізге, һәм болашағымызға, һәм ақыретімізге һәм отанымызға, һәм халқымызға пайдалы әрі оңай әрі саламатты иман мен истиқаметті (тура бағытты) ұстанып уақытымызды босқа өткізбей, қиялға берілмей Құраннан жаттаған сүрелерді оқып яки мағынасын білетіндерден сұрап және қазаға қалған парыз намаздарды өтеп және бір-біріміздің жақсы мінез-құлықтарымыздан үлгі алып, мына абақтыны тамаша гүл-көшет өсіретін бау-бақшаға айналдырайық, ізгі амалдар жасайық. Қылмескерлерді бақылаушы түрме қызметкерлерін жәһаннамдағы зәбани азап періштелері секілді емес, керісінше Юсүф Пайғамбардың медресесінде жәннатқа адам дайындайтын, олардың тәрбиешісі секілді міндет жүктелген қызметкер, әрқайсысы тура бағыттағы ұстаз, мейрімді жетекші, қамқоршы болуына жағдай жасайық.

* * * * *

Төртінші мәселе

Тағы сол Жастар шырағында баяндалған болатын;

Бірде маған көмектесіп жүрген бауырларым мұндай бір сауал қойды:"Дүниенің астан-кестенін шығарған және Исламның тағдырымен қатысы бар мына аласапыран екінші дүние жүзілік соғыс басталғанына елу күн болды, (қазір, 1946-жыл, жеті жылдан асты)мән беріп мүлдем назар аудармадыңыз, сұрамадыңыз. Алайда, кейбір діндар және ғалымдар жамағатты, мешітті тастап радионың басында отыр. Апырм-ай, бұл оқиғадан маңызды бір оқиға болып жатыр ма, әлде соғыс жәйімен алаңдаудың зияны бар ма?".Жауап ретінде былай дедім:

Өмір қымбат байлық, бірақ өте аз. Ал, атқарылар істер өте көп! Бірін-бірі қоршап жатқан шеңберлерге ұқсас, әр адамның жүрек, асқазан дейтін тар шеңберінен бастап, денесі, отбасы, тұратын ауданы, қаласы, елі дейтін үлкен шеңберіне, ары қарай жер шары мен адамзат шеңберіне, сонау бүкіл тіршілік иелері мен әлем дейтін бірбірінің ішіне орналасқан шеңберлер бар. Әрбір шеңберде әркімнің атқарар өзіндік міндеті болады. Дегенмен, ең тар шеңберде өте үлкен әрі маңызы зор және әрдайым бақылап отырылуы тиіс өзекті мәселе, уақыт күттірмейтін міндет болады. Ал, ең үлкен шеңберде ең кішкентай әрі уақытша һәм анда-санда қараса болатын ұсақ мәселелер, салыстырмалы түрде аса маңызды емес міндеттер болады. Демек, тар шеңберде үлкен, ал үлкен шеңберде кішкентай, ұсақ міндеттер болады. Бірақ, үлкен шеңбер қызықтырып өзіне тартып, кішкене шеңбердегі өте маңызды, аса қажетті міндетті ұмытқызып, адамды бос нәрселермен шұғылдандырып қояды. Өмір дейтін қымбат байлықты түкке тұрғысыз нәрселерге жұмсатып зая етеді. Кейде, осы соғысты қатты алаңдап, олардың жасаған зұлымдықтарын хош көріп, жауыздығына ортақ болады.

Сұрақтың бірінші тарауына жауап:Иә, бұл дүние жүзілік соғыстан әлдеқайда маңызды және жер жүзіне үстемдік құрудан анағұрлым үлкен дау әркімнің басында бар. Әсіресе, мұсылманның алдында өте үлкен мәселе, дау-дамай ашылып отырғаны соншалық,

ол мәселені шешу үшін әркімнің жеке байлығы Алмания, Англия елдерінің қорындай көп болса, әлгі дауды ұтымды шешу үшін еш ойланбастан бере салар еді.

Ол неғылған дау дейсіз ғой. Әрбір адамға иманды болу шартымен мына жер шарындай үлкен бау-бақша, зәулім бақыт сарайлары бар кең қожалыққа ие болу немесе айырылып қалу мәселесі туып тұр. Бұл туралы кім айтты десеңіз, адамзаттың бетке тұтар жүз мыңдаған әнбия, күн көсемдері және жөн сілтеуші әулие-данышпан, даналар. Олар неге сүйеніп айтты десеңіз, ғаламның Иесі Аллаһтың мыңдаған уәдесіне сүйене отырып, тіпті кейбірі көздерімен көрген. Егер, иман құжаты дұрыс болмаса, әлгіндей зор мал-мүліктен айырылып қалары сөзсіз.

Қазіргі таңда, материализм індетінің кесірінен көбісі бұйырғалы тұрған сол жәннаттан айырылып қалуда. Тіпті, бір"әһл-і кәшф уә қубур"әулие, өлген қырық кісінің жалғыз біреуі ғана иманды кетіп табысқа жеткен, қалғандары айырылып қалғандарын көріпті. Апырмай, олардың айырылып қалған мәңгі жұмақтың орнына дүниенің уақытша бақ-дәулетін берсе әлгі мәңгі өкініштің орнын толтырар ма екен?

Міне, аса маңызды даулы мәселені ұтымды етіп шешіп беретін қызметтерді және жүз адамның тоқсанына тиімді де табысты берудің әлгі атқарылуы тиіс міндеттерін тастап, бұл дүниеде мәңгі қалатындай бос нәрселермен шұғылдануын ақылсыздық деп білетіндіктен біз, Рисалей-Нұр шәкірттері әрқайсымыздың ақылымыз тасып, данышпан болып кетсек те оны тек осы мәңгілік іске осы маңызды қызметке жұмсауымыз керек деп шештік, солай екеніне көзіміз әбден жетті.

Уа, түрменің ауыртпалығын бірге тартып жүрген жаңа достарым! Сендер, бұрыңғы бауырлар секілді Рисалей-Нұрды әлі көрген жоқсыңдар. Мен оларды және олар секілді мыңдаған шәкірттерді куә ретінде мынаны айтып дәлелдеймін һәм дәлелдеген болатынмын: Әлгі үлкен дауды жүзде тоқсан арызданушыға ұтымды етіп шешіп берген және жиырма жылдың ішінде жиырма мың адамға даудың тиімді шешімі, құжаты, ақталу куәлігі боп саналатын кәміл иманға қол жеткізген және Қасиетті Құранның мағынауи мұғжизасы болып табылатын және бұл заманның нөмірі бірінші ақтаушысы (адвокат)

Рисалей-Нұр тәпсірі. Мұны мен толық сеніммен айта аламын. Он сегіз жыл болды, менің дұшпандарым, дінге жау кәпірлер мен материалистер маған қарсы небір сұмдық айла жасап үкіметтің кейбір беделді тұлғаларын алдап, айдап салып, көзімізді жою үшін осы сияқты түрмеге қанша рет жауып, зынданға тастаса да РисалейНұрдың болаттай берік қорғаны саналатын жүз отыз кітапшасының тек екі-үшеуіне ғана тиісе алды. Демек, кімге адвокат керек болса Рисалей-Нұрдан мықтап ұстасын. Қорықпаңыздар! Рисалей-Нұрға тыйым сала алмайды. Мемлекет басында отырған азаматтардың қолдарында маңызды рисалелер - екі-үші ғана одан тыс - емін еркін кезіп жүр. Иншаллаһ, түрмелерді толыққанды түзету, тәрбиелеу орны жасау үшін бақытты түрме бастықтары мен бақылаушылар осы нұр кітапшаларын абақтыда отырғандарға нан мен су секілді ұсынатын болады.

* * * * *

Бесінші мәселе

Жастар шырағы түсіндіргендей, жастық шақ өтеді де кетеді, оған шүбә жоқ. Жаздың күзге, күздің қысқа айналатыны, күндіз ақшамға, сосын түн болатыны секілді анық жастық шақ қарттыққа, ақыры өліммен аяқталады. Егер, осы өткінші, пәни жастықты ар-намыспен, истиқаметпен яғни дұрыс бағытта өткізсе, сол арқылы мәңгі бақи жастыққа ие болатынын аспани кітаптар түгел хабарлап, жүрекке мәңгі қуаныш сыйлауда.

Егер, азғындық жолда өткізсе, қалайша ашу қысып, бір минөтте адам өлтірсе, миллиондаған минөт абақтының азабын тартады, сол сияқты жастықтың буымен харам ләззат, орынсыз көңіл көтеру қабір азабын, ақыреттегі жазасын және бітіп қалғандағы өкініш пен қайғысын, күнә мен салар уайымын, дүниелік жауапкершілігін айтпағанның өзінде дәл сол алған ләззаттан әлдеқайда уайым мен қайғыға салатынын ақылы бар әрбір жас мойындайды, ол тәжірибелермен расталған ақиқат.

Мәселен, харамға құмарлық жанды азапқа салады. Себебі, қызғаныш араласып күйдіреді. Һәм, қоштасудың өкініші, сондай-ақ, қанағаттанарлық жауап ала алмау сықылды уайымы тағы бар. Осы себептерден әлгі азғантай ләззат у қосылған балға айналады. Және жастық шақты бұрысқа пайдаланудың кесірінен науқастанып ауруханаға түседі және бойдағы күш-қайратты қайда жұмсарын білмегендіктен түрмеге қамалады және жүрек пен рухтың аштығынан және міндетін атқармағандықтан мазасы кетіп ақырында ішімдікке үйір болып, азғындыққа салынатынын немесе өлім құшатынын білгің келсе ауруханаға, түрмеге, сырахана мен мазарлыққа барып сұра! Әлбетте, көптеген жастар жастықтың буымен жасаған бұрыс әрекеттері мен харам ләззаттарының жазасын тартып, өкіне жылап жатқанына куә боласың. Егер, тура жолды ұстанып, бағытынан таймай шариғатқа сай өмір сүрсе, жастық шақ Аллаһтың қымбат сыйы және игі амал жасауға оңтайлы кезең, сауап жинауға таптырмайтын мүмкіндік болып, ақыретте мәңгі бақи жарқын жастыққа айналатыны әу баста Құран және басқа да аспани кітаптар бекіткен ақиқат. Олар бір ауыздан сүйіншілеп қуанышты хабар беруде.

Бұл ақиқат. Оның үстіне Аллаһтың халал шеңбері кең, көңілді көншітуге толық жеткілікті. Һәм, харам шеңбердегі бір сағаттық ләззат кейде бір жыл, кейде он жыл қамауға алып сазайын тартқызатыны белгілі. Әлбетте, жастық шақты нығмет деп біліп, оған шүкір ретінде мұндай баға жетпес құнды сыйлықты ар-намыс жолында, тура жолда, дұрыс пайдалану міндет, тіпті, шарт.

* * * * *

Алтыншы мәселе

Рисалей-Нұрдың көптеген жерінде баяндалып, бұлтартпас айғақтармен дәлелденген Аллаһқа иман шартының ауқымы кең, жанжақты мыңдаған айғақтарының бір ғана айғағына қысқаша ишара.

Қастамону қаласында мектеп оқушылары:"Бізге Жаратқан Иемізді таныстырыңызшы! Мұғалімдер Аллаһ туралы айтпайды!"деді.

Мен оларға:"Сендердің оқып жатқан пәндеріңнің әрқайсысы әрдайым өз тілімен Аллаһ туралы айтып, Оны таныстыруда. Сендер мұғалімнің орнына соларды тыңдаңдар!"

Мәселен, керемет бір дәріхана. Әрбір құтыда дәл өлшеммен тірі әрі ғажайып қоймалжың дәрі салынған. Сөз жоқ, бұл бізге аса білікті химия маманы, дана дәрі жасаушыны көрсетеді! Сол сияқты жер шары үлкен бір дәріхана. Онда тіршілік ететін төрт жүз мың түрлі өсімдік пен жануарлар бейне бір дәрі салынған құты тәріздес немесе әрбірі тірі қоймалжың дәрмектер секілді. Бұл дәріханадан жер шары дәріханасы қаншалықты үлкен болса, сендер оқитын медицина ілімі де Жер шарындай ауқымды түрде дәрі дәрмек жасаушы Хаким-і Зүлжәлал Аллаһты тіпті соқырларға да көрсетеді.

Немесе, таңғажайып бір фабрика. Ол тігін фабрикасы маталардың мыңдаған түрін қарапайым бір шикізаттан өндіреді. Бұл бізге фабриканың шебер қожайыны, бесаспап ұстасы бар және оның хикмет иесі дана екенін анық білдіреді. Сол сияқты"Жер шары"дейтін жүз мыңдаған басы бар, әр басында жүз мыңдаған керемет фабрика орнатылған жылжымалы Раббани фабрикаға қарайық. Бұл, адамдар салған фабрикадан қаншалықты үлкен әрі керемет болса, сендердің оқып жатқан механика пәні де соғұрлым"Жер шары"фабрикасының Шебер Иесі бар екенін анық білдіреді әрі таныстырады.

Тағы бір мысал. Өте керемет, әртарапынан сан-алуан түрлі азықтүлік келіп жатқан, іші небір затқа толы қойма, бір дүкен. Ол міндетті түрде өзінің бір иесі, өте бай қожайыны, бақылаушысы бар екенін білдіреді. Сол сияқты Жер шары, бір жылда жиырма төрт мың жылдық жолды жүйелі түрде жүріп өтеді. Жүз мыңдаған мұқтаждарды

үстіне тиеп алып саяхат барысында жыл мезгілдеоіне соғып, көктемде мыңдаған ризықтарды толтырып алады да қыс бойы жеп азығы таусылған бейшара жандарға жеткізіп, бейне бір ғажап жүк көлігі, Рахмани азық қоймасы, Субхани кеме, әртүрлі қажетті заттар мен консерві құтыларын таситын жүк мәшинасы, Раббани дүкен яғни мына Жер, кәдімгі қоймадан қаншалықты үлкен әрі керемет болса, оқып жатқан немесе келешекте оқитын тағам өнеркәсіп саласы Жер шары қоймасының Иесін, Жаратушысын, басқарушы Құдіретті соғұрлым анық әрі нақты түрде бар екенін білдіреді, таныстырады, сүйсіндіреді.

Тағы бір мысал. Төрт жүз мың ұлттан құралған, әр ұлттың тамағы басқа, қолданатын қаруы басқа, киетін киімі басқа, тәлім-тәрбиесі, демалысқа шығу мерзімі басқа басқа. Осыншама көп әскерді таңғажайып бір қолбасшысы жалғыз өзі басқарады. Әлгі сан-алуан ұлтқа өзіндік тамақтарын, қару-жарақтарын, киім-кешектерін, құралсаймандарын ұмытпай, шатастырмай дер кезінде, ыңғайлы түрде үлгертіп беріп тұрса, әлгі ғажап әскер мен әскери бөлімше әлгі керемет қолбасшыны шүбәсіз анық түрде көрсетіп, ғажаптығына таңдандыра сүйсіндірмей ме? Дәл осы әскери бөлімшеге ұқсас жер жүзінде әр көктем сайын жаңадан қару-жарақпен жабдықталған, жаңа бір Субхани әскері секілді өсімдіктер мен жануарлар әлемі, сан-алуан ұлттан құралған әскердей төрт жүз мың түрден тұрады. Олардың сыртқы киім-пішіндері, азық-түлік, қару-жарақ, тәлім-тәрбие мен демалысқа шығу мерзімдері әртүрлі болғанымен өте жүйелі, мұқият тәртіпті, ешбірі ұмыт қалмай, шатастырылмай бір ғана Ұлы қолбасшы тарапынан қажеттіліктері өтеліп, қамтамасыз етіліп жатыр. Міне, Жер шарындағы "Көктем" атты әскери бөлімше жоғарыда аталған әскери бөлімшеден қаншалықты ауқымды, зор, керемет болса, сендердің келешекте оқитын әскери дайындық сабағы ұқыпты, ақылды балаларға Жер шарының Хаким Раббысы, басқарушы Ұлы қолбасшы Аллаһтың соғұрлым анық әрі таңғаларлық әрі мақтауға тұрарлық екендігін білдіреді. Шүкір етуге, оны мадақтауға лайық екенін көрсетіп, сүйсіндіреді.

Мәселен, ғажайып бір қала. Үстінде миллиондаған электр шамы бір орнында тұрмай жылжып отырады. Олардың жанар майлары да тоқ көздері де таусылар емес. Мұндай ғажап электр шамдар, өзін

жасап, басқарып отырған, электр станциясын салған, жанармаймен қамтамасыз етіп отырған таңғажайып шеберге, аса керемет құдіретті ғалымға риза боласың. Оның өнеріне тәнті болып, қошеметтеп, ісіне сүйсіне: "Жарайсың!" деп айқайлағың келеді.

Дәл сол сияқты мына"Әлем"атты қалада,"Дүние"дейтін сарайдың үсті аспанда шам тәріздес жалт-жұлт еткен жұлдыздар, астрономияның айтуынша, Жер шарынан мың есе үлкен, зеңбірек оғынан жетпіс есе жылдам қозғалса да әсте жүйені бұзбай, бір-біріне қақтығыспай, сөніп те қалмай, қуаты кемімей жанып тұр. Сендер келешекте оқитын астрономияның айтқанына сүйенетін болсақ, Жер шарынан миллион есе үлкен және миллион жылдан астам бұрын жаратылған Рахмани қонақ үйде әрі шам әрі ошақ қызметін атқарып тұрған Күннің бір тәулік бойы жанып тұруы үшін жер жүзінің теңізіндей жанармай, тауларындай көмір немесе мыңдаған Жер шарының көлеміндей отын керек екен. Мұны және осы сияқты алып жұлдыздарды шексіз құдіретімен жанармайсыз, көмірсіз жандырып, сөндірмей тұрған және әрқайсын өте жылдам әрі бір-біріне соғыстырмай Иләһи құдірет пен билік жасап жатқанын көзімізбен көріп жүрміз. Әлем атты мына зәулім қаланың, дүние дейтін үлкен сарайдың электр шамдары және оны басқару істері қаншалықты зор әрі керемет, өте тамаша болса, сендер оқыған немесе келешекте оқитын физика пәні алып дүниенің Сұлтанын, Мүнәууирін, Мудеббирін, Шеберін аспандағы нұр шашқан жұлдыздарды куә ретінде көрсетіп, таныстырады. Тәсбих еткізіп, құрметпен сүйсіндіреді, Иесіне құштарлық оятады.

Мәселен, бір кітап. Оның жазу жолына ұсақ қаламмен бір кітап жазылған. Әрбір сөзіне үшкір қаламмен Құранның бір сүресі жазылған. Бұл ғажап кітаптың бірін-бірі қуаттайтын тақырыптары авторынын асқан шебер, құдіретті екенін көрсетеді. Мұндай кітап, міндетті түрде, өзінің жазушысы, құрастырушысы өте өнерлі әрі ерекше қасиетті екенін анық білдіреді, таныстырады."Машаллаһ, Бәрекелді!"дегізіп, жоғары бағалатады.

Дәл сол сияқты мына"Әлем"атты ұлы кітаптың бір ғана парағы жер жүзінің бір ғана жолы болып табылатын көктемде үш жүз мың түрлі өсімдік пен жан-жануарды, барлығын бірге, аралас-құралас, бірбіріне шатастырмай, қатесіз, еш жаңылыспай, ауыстырып жібермей, керемет әрі тыянақты түрде өсіп өндіреді. Кейде "Ағаш" дейтін бір

сөзге бір өлеңді сыйғызып, дән дейтін бір нүктеге бір кітаптың толық мазмұнын жазып қояды. Мұндай құдіретті қаламның көз алдымызда ғажайып жазу жазып жатқанын көзбен көріп жүрміз. Мұндай шексіз әдемі, әрбір сөзі хикметке толы мына алып Құранға ұқсас Құран, аталған мысалдан қаншалықты үлкен әрі керемет болса, сендердің оқыған философия пәні мен мектептерде үйретіліп жатқан оқу мен жазу ілімі осы тұрғыдан мына "әлем" кітабының жазушысын, суретшісін өнерімен бірге керемет таныстырады,"Аллаһу Әкбар"сөзімен жария етеді,"Сүбханаллаһ"сөзімен түсіндіреді,"Әлхамдүлиллаһ"сөзімен мадақтатады.

Міне, әрбір ілім өз саласында, жүздеген пәндер әрқайсысы өздерінің ауқымды өлшемімен, өзіндік айнасымен, дүрбі тәрізді көздерімен, ғибратты назарымен мына әлемнің Хаким-і Зүлжәлал Аллаһты есім-сипаттарымен бірге таныстырады. Әлемдегі заңғар да жарқын Уахданиеттің дәлелі болып табылатын ақиқаттарды бізге ұғындыру үшін, Құран-ы Мұғжиз-үл Баян бірнеше мәрте, әсіресе:

رَبُّ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ ٭ خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ

деген аяттарымен әрдайым Жаратқан Иемізді таныстырып отырады!" деп, әлгі сауалға жауап бердім. Оқушылар дән риза болып, мақұлдап:"Раббымызға шексіз шүкір! Толық қанағаттанарлық, нағыз ақиқат жауап алдық. Аллаһ сізге разы болсын!"деді. Мен сөзімді былай түйіндедім:

Адам сан-алуан қайғы жеп қамығатын, сан-алуан ләззат алып шаттанатын таңғажайып тірі бір мәшине. Өзі өте әлсіз бола тұра, заттық әрі рухани дұшпандары көп. Тым пақыр бола тұра, көзге көрінетін-көрінбейтін, белгілі-белгісіз сансыз қажеттіліктері көп. Әрі қоштасу мен аяқталудың соққыларын әрдайым жейтін бейшара біреу. Міне, осындай күйдегі мұңлық жан, иман етіп, құлшылық қылып әлгіндей Падишах-ы Зүлжәлал Аллаһқа мойынсұнып, әміріне құлдық ұрса және Оны барлық дұшпандарынан сақтайтын пана, арқа сүйер тіреніш әрі қажеттіліктерін қамтамасыз ететін қамқоршы деп қабылдаса, әркім өзінің қожайынының абы-ройымен, атақ-даңқымен масаттанатыны сияқты, ол да осылайша иманы арқылы Қадир, Рахим бір Аллаһты танып, оның қол астына кіріп, қамқорлығына бөленсе, құлшылық етіп қызмет етсе, сондай-ақ өзіне сұқтанып тұрған

қорқынышты ажалдың, өзін жоқ қылатын бұйрық емес керісінше өмірлік міндетінен босату жарлығы екенін ұғынса қаншалықты қуанып, шүкір етіп шаттанарын, шексіз қарыздар болатынын, қаншалықты мақтанарын өздерің ойлап көріңдер!

Әлгі мектеп оқушыларына айтқанымды абақтыда отырғандарға да қайталап былай дедім:"Оны танып, мойынсұнған адам, зынданда жатса да бақытты. Оны ұмытқан адам, әсем сарайда тұрып жатса да сорлы, бейбақ!"

Баяғыда Раббысын таныған бақытты жан, дарға асылар сәтте залым бейбақтарға былай деген екен:"Негізінде көзі жойылғалы тұрған мен емес, сендерсіңдер! Бәріңнің мәңгіге жойылатындарыңа кәміл сенетіндіктен қазірден-ақ сендерден өшімді алып тұрмын...

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ‌ЛӘ ИЛӘҺӘ ИЛЛАЛЛАҺ...!"деп күлімсірей жан тапсырған екен.

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَل۪يمُ الْحَك۪يمُ

* * * * *

Жетінші мәселе

(Денизли қаласының түрмесінде бір жұма ішінде жазылған мәселе, яғни жұма күнінің жемісі)

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

وَمَٓا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ ٭ مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ ٭ فَانْظُرْ اِلٰٓى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَد۪يرٌ

Бірде Қастамону қаласында"Бізге Жаратқан Иемізді таныстырыңыз"деп өтінген мектеп оқушыларына, осының алдындағы"Алтыншы Мәселеде"пәндердің тілімен берілген дәрісті"Денизли"түрмесінде менімен жолыға алатын кісілер оқып, имандары күшейіп ақыретке қызығушылық оянып:"Бізге ақырет жайлы айтып беріңіз. Бұдан былай нәпсі мен заманауи шайтандарға алданып, мұндай қапасқа қамалудан аман жүрейік!"деді. Сөйтіп, Денизли түрмесіндегі Рисалей-Нұр шәкірттерінің сондай-ақ, Алтыншы Мәселені оқығандардың сұрауы бойынша ақыретке иманның қорытындысын баяндауға тура келді. Мен де Рисалей-Нұрдан алып қысқаша былай дедім:

Қалайша біз, алтыншы Мәселеде Жаратушы Иемізді жерден, аспаннан сұрағанда олар пәндердің тілімен Айдай анық түрде Жаратқанды жақсылап таныстырды. Ендеше, сол Раббымыздан, сосын Пайғамбарымыздан, Құранымыздан, содан соң басқа да пайғамбарлар мен киелі кітаптардан, одан кейін періштелерден, ғаламнан ақырет жайлы сұрайық.

Әуелі ақырет жайлы Аллаһтан сұрайық. Ол, өзінің жіберген пайғамбарлары арқылы және пәрмен-аяттарымен, бүкіл есімсипаттарымен былай дейді: "Иә, ақырет бар. Сендерді сол жаққа

алып барамын!". "Оныншы Сөз" рисалесінде Он екі жарқын бұлтартпас ақиқаттармен Аллаһтың кейбір есім-сипаттарының ақыретпен қатысты тұстарын түсіндіріп дәлелдеген болатын. Қазір сол түсініктемеге сеніп қысқа ишаралармен жауап береміз.

Иә, дүниеде өзіне бағынып, мойынсұнғандарға сый-сияпат, ал бас көтеріп қарсы шыққандарға жаза бермейтін бірде-бір салтанат, билік болмайтыны белгілі. Олай болса, Иләһи патшалық, толық рубубиет, мүлтіксіз жаппай бағындыратын сәрмәди салтанат әлбетте өзіне иман келтіріп бет бұрған, өзімен тығыз байланысқан, мойынсұнып әміріне құлдық қылған жандарға сый-сияпаты немесе осыншама абыройы үстем салтанатқа күпірлік қылып, қырсығып қарсы шыққандарға тіпті, жоққа шығарғандарға ауыр жаза берілетіні хақ. Ондай жаза мен сый Оның шексіз рахымы мен жәмалына, һәм"иззәт"уа абыройына, һәм жалалына лайық түрде болмақ! деп біздің сұрағымызға Аллаһтың"Рабб-үл Аләмин" уа "Сұлтан-үд Дәийан"есімдері жауап беруде.

Һәм, жер жүзінде жалпыға ортақ рахым, барлығын қамтып жатқан қамқорлық һәм молшылық, жомарттық бар екені анық байқалады, оны көзбен көріп те жүрміз. Мәселен, әрбір көктемде жеміс ағаштарын жәннаттың хор қыздарына ұқсатып жеміс-жидектермен безендіріп, қолдарына яғни бұтақтарына сан-алуан миуаларды іліп жіберіп, бізге иіліп:"Қане, алыңыздар, жеңіздер!"дегізетін рахым ғой. Бізге улы жәндік арқылы шипалы да тәтті бал жегізетін һәм қолы жоқ құрттың қолымен жұп-жұмсақ нәзік жібектен киім кигізетін, сондай-ақ, бар болғаны бір уыс, кіп-кішкене дән-тұқымдардың ішіне мыңдаған тонна ризық, несібелерімізді - құдды ол дәнектер сақтық қоймасы секілді - біз үшін орналастырып сақтап қоятын сол рахым мен қамқорлық қой! Олай болса, әлбетте, мұншалықты еркелетіп, ризық несібесін беріп отырған рахым мен мейірім өзінің сүйкімді де қарыздар, риза әрі өзіне табынушы мүмин-мұсылмандарды мүлдем жоқ қылып жібермейді. Негізінде оларды бұдан да жарқын рахымына бөлеу үшін дүниелік тұрмыстан, жүктелген міндеттен босатып мәңгі демалысқа шығарады - деп, біздің сауалымызға Аллаһтың"Рахим"уа"Кәрим"есімдері жауап беруде."Әл-джәннату хаққун"дейді.

Сондай-ақ, жаратылыста жалпы жер жүзінде керемет хикметпен істер атқарылып, адам ақылы жетпейтін дәрежеде әділ және дәл өлшеммен құбылыстар болып жатқанын көзімізбен көріп жүрміз. Мәселен, адамның мыңдаған ағзаларындағы керемет хикметті алайық. Соның бірі дәнектей кіп-кішкене есте сақтау қабілеті. Ол жерге

адамның бүкіл өмірбаяны, көріп-білген, бастан кешірген оқиғалары толығымен дерлік жазылып, бейне бір кітапхана секілді, ертең махшар күні пенденің есеп-сотында алдына жайылып салынатын амал дәптерінің шағын үлгісі ретінде әрқашан есіне түсіру мақсатымен әрбір адамға берілген. Оның мидың бір бұрышына орналастырғаны шексіз хикметтің көрінісі. Сондай-ақ, бүкіл жаратылыстың ағзаларын дәл өлшеммен орны-орнына орналастырған, сонау көзге көрінбейтін микробтан бастап мүйізтұмсыққа дейін, шыбыннан сонау қарақұсқа, бір ғана гүл ашатын өсімдіктен бастап сонау миллиард, триллиард гүл ашатын өсімдіктерге шейін, жаппай бәріне ысырапсыз өлшеммен реттілік пен тәртіп, керемет жүйе байқалады. Өте сұлу түрде шебер жаратқан және әрбір тіршілік иесінің өмір сүруі үшін қажетті шарттарды таразылап, өлшеп берген, һәм жақсы амалдарға жақсы нәтижелер, ал жаман қылықтарға жаман нәтижелер бергізген және Адам Ата заманынан бері залым қауымдарды апат-бәлелер арқылы жазалауымен өзінің бар екенін анық аңғартқан сәрмәди әділдік әлбетте оған еш шүбә болмасын, жарықсыз Күннің болмайтыны секілді мұндай Иләһи шексіз әділдік, толассыз хикмет ақыретсіз болмайды. Өйткені, ажалы жетіп өлген кезде залым мен бейшара байғұс бірдей болып, еш айырмашылығы жоқ, мәңгі бақи солай кете беруіне, ондай әділетсіздікке, жөнсіздікке, бассыздыққа, хикметсіздікке әсте жол берілмейді деп Жаратқанның"Хаким", "Хакем" және "Адл",уа"Адил"есімдері біздің сауалымызға толық жауап береді.

Барлық тірі жандардың қолы жетпейтін, әлі келмейтін бүкіл қажеттіліктері, белгілі бір мағынада дұға болып табылатын табиғи қабілеттерін, мұқтаждықтарын сезінген кезде, әлгі өмірге қажетті заттары оларға өте мейірімді, бәрін естуші, аса қамқор құдірет тарапынан беріліп жатады және еркімен жасалатын адами дұғаның әсіресе, ерекше тұлғалар мен пайғамбарлардың дұға-тілектерінің оннан алты-жетісі таңғажайып түрде, әдеттен тыс қабыл болады. Демек, дертті жандардың шағымын тыңдап, бейшара мұқтаждардың дұғасын еститін, Сәмиғ-і Мужиб яки бәрін естуші біреу перденің арғы жағында бар әрі Ол бәрін көріп отыр. Ол, ең ұсақ тірі жанның ең кішкентай қажеттілігін біледі, құпия қалауын естіп, қамқорлық жасайды. Мұнысын іс жүзінде дәлелдеп, пендесін риза қылады. Әлбетте, бұған еш шүбә болмауы керек. Олай болса жаратылғандардың ең жоғары мәртебелісі адамзаттың, оның да ең маңызды, ең ауқымы кең әрі жалпыға ортақ, әрі күллі ғаламмен, Аллаһтың барлық есімсипаттарымен

байланысты болған мәңгі бақи ақырет туралы дұғатілектерін қамтыған, сондай-ақ, адамзаттың күн көсемдері, жарық жұлдыздары, көшбасшысы болған пайғамбарларды артынан ертіп, оларды да өз дұғасына:"Әмин, Әмин"дегізген, және үмметінің ішіндегі діндарлары күн сайын ең азы бірнеше рет өзіне салауат айту арқылы, ол кісінің дұғасына тағы да"Әмин, Әмин!"дейтұғын, тіпті, жаратылыс атаулы түгел оның дұғасына қосылып "О, Раббымыз! Қалауын бере гөр! Оның тілегі біздің де тілегіміз!" дейтін, осындай жауапсыз қалуы мүмкін емес шарттармен жасалған ақыреттік бақи өмір мен мәңгі бақыт сұраған Мұхаммед аләйһиссалату уассаламның бір ғана дұғасы - басқа себептерді есептемегеннің өзінде - жәннаттың жаратылуына жеткілікті себеп. Оның құдіретіне ақыретті жарату көктемді жарату секілді оп-оңай. Оған ол түк те емес! - деп Аллаһтың"Мүжиб" (Жауап беруші),"Сәмиғ" (Естуші),"Рахим" (Аса мейірімді)есімдері біздің сұрағымызға жауап беруде.

һәм жарық, анық түрде Күнді көрсететіні секілді жер жүзінде, атап айтқанда маусымдардың ауысуына назар аударар болсақ, жаппай өлу мен тірілу құбылысынан перденің артында жасырын бір басқарушы бар екенін білеміз. Ол, жер шарын сан құбылтып, өте тәртіпті түрде бір бау-бақша, тіпті бір ағаш секілді жеңіл әрі жүйелі түрде басқарады. Алып көктемді бір тал гүл тәрізді оңай әрі өлшемді, әсем жаратады. Жер жүзі парағына үш жүз мың"хашир" мен "нәширдің"яғни өліп қайта тірілудің сансыз үлгі мысалдарын жазып көрсетеді, әрі ол параққа үш жүз мың кітапқа татитын өсімдіктер мен хайуанат түрлерін жайып салады. Олар барлығы бірге сырт көзге, аралас-құралас болса да араласпай, шатасып жатса да шатаспай, өзара ұқсас бола тұра ауысып кетпей, еш қатесіз, жаңылмай, керемет әрі тәртіппен мағыналы жаратылады. Оларды осылай керемет жазып, жаратып отырған құдіреті күшті бір қалам Иесі, осыншама алып істерді мол мейірім мен шексіз хикметпен жаратуда. Сонымен қатар, алып ғаламды баспана секілді адамзатқа бағындырып, безендіріп, жайлы төсек қылып, адам баласын жер жүзінің халифасы тағайындап және оған аспан мен жер, таудың өзі көтеруге қорыққан ұлы аманатты жүктеп, басқа тірі жандарға көшбасшы мәртебесіне көтеріп, абыройын үстем қылған. Сондай-ақ, Субхани үндеуіне, қасиетті сөзіне тыңдарман ету арқылы жоғары мақамға шығарып, аспани жарлық-пәрмендердің барлығында оған мәңгі бақытты, бақи өмірді нақтылап уәде берген. Олай болса шүбәсіз, міндетті түрде өзінің шексіз құдіреті толық жететін бақыт

әлемін осы бір абыройлы да жоғары мәртебелі пенделеріне арнап сыйға тартатын болады. Ақыреттің қақпасы айқара ашылып хашр, қиямет қайым болады! - деп бізге"Мухий", "Мумит", уа "Хай" уа "Қайюм" уа "Қадир" уа "Алим"есімдері Жаратушыдан сұраған сауалымызға жауап береді.

Иә, әрбір көктемде ағаштар мен өсімдіктердің тамырларын айнытпай қаз-қалпында тірілтіп және хайуанат пен өсімдіктер әлемін болса хаширдің үш жүз мың түріне мысал ретінде жарататын құдірет, Мұхаммед пен Мұса пайғамбарлардың (аләйһиссалатү уәссалам)әрқайсысының үмметінің сүріп кеткен мың жылдық заманды ойша бетпе-бет әкеліп қараса хашир мен нәширдің яғни өлген соң қайта тірілудің мың мысалына, мың дәлеліне екі мың көктем {(Сілтеме): Өтіп кеткен әрбір көктем мерзімі жетіп өліп қалған, қиямет қайым секілді ал одан кейінгі көктем болса оның хашрі яғни қайта тірілген түрі секілді.} арқылы куә боламыз.

Һәм, адамзаттың ең мәшһүр ірі тұлғалары жүз жиырма төрт мың пайғамбар бір ауыздан ақыреттегі мәңгі бақытты, бақи өмірді Аллаһ Тағаланың мыңдаған уәделеріне сүйене отырып хабарлап, оны мұғжизаларымен растап, бекіткен. Сондай-ақ, сансыз әулиелер өздерінің кәшиф уа кәраметтерімен дәл сол ақиқаттың рас екенін қуаттаған. Әлбетте, ақыреттің бар екені ақиқат, Айдай анық мәселе, оған шүбәланған адамның есі дұрыс емес!

Рас, бір ғылымда яки бір өнер саласында білікті екі маманның сол пән мен өнерге қатысты үкіміне қарсы ол саламен қатысы жоқ мың адамның - тіпті олар өз саласының ғалымы, білікті маманы болса да - пікірлерінің қуаты жоқ, есепке алынбайды. Сондай-ақ, бір нәрсені жоққа шығару, сенбеу немесе дәлелдеу мәселесінде де Мысалы, Рамазан айында шәк күні Айдың туғанын көрген екі адам немесе"сүт консервасына ұқсайтын ананас өсетін бау-бақша дүниеде бар!"деген екі дәлелдеуші адам, оны жоққа шығарушы мың адамнан үстем келіп жеңіп шығады. Өйткені, дәлелдеуші бір түйір ананасты немесе өсетін жерін көрсетсе оп-оңай жеңіп шығады. Ал, оны жоққа шығарып, сенбейтін адам бүкіл дүниені аралап, зерттеп ешбір жерде жоқ екенін көрсеткеннен кейін ғана сөзін дәлелдеген болады. Сол сияқты жұмақ туралы, бақыт әлемі жайлы хабар беріп, дәлелдеуші адам тек белгі-нышандарын яки бір ғана көрінісін, бір ғана сәулесін көрсетсе жетіп жатыр. Ал, жәннатқа сенбеушілер бүкіл ғаламды және ежелден болашаққа дейінгі заманды түгел қамтып,

көрсеткенде ғана өзінікінің дұрыс екенін дәлелдеген болады. Бұл өте маңызды сыр. Сондықтан "жеке, арнайы бір жермен қатысты емес және имани ақиқаттар секілді жалпы әлемге қатысты мәселені жоққа шығару, сенбеушілік (негізінде қисынсыз, мүлдем мүмкін емес болмау шартымен)дәлелденбейді!", деп зерттеуші ғұламалар бір ауыздан мақұлдап, оны бір қағида ретінде қабылдаған.

Сонымен, мұндай нақты ақиқатқа байланысты мыңдаған ақылгөй философтардың дінге қайшы пікірлері имани мәселеге келгенде бір ғана пайғамбардың хабары жайлы ешбір күмән, тіпті уәсуәсә туғызбауы керек еді. Өкінішке орай жүз жиырма төрт мың дәлелдеуші өз саласында маман, адал хабаршы және сансыз дәлелдеуші, зерттеуші бола тұра және жаппай барлығы бір ауыздан иман шарттарын дәлелдеп жатқанда ақылы көзінде, жүрегі қара, руханияттан жұрдай, көңілі соқыр бірнеше философтың жоққа шығарып сенбегеніне бола иман тұрғысында шүбәлану неткен ақымақтық, есалаңдық екенін ойла!

һәм, анық түрде өз бойымызда, һәм айналамызда жалпыға ортақ рақым, барлығын қамтыған хикмет һәм әрдайымғы "инает" (жәрдем) бар екені көзге көрінетіндей дәрежеде анық. Сондай-ақ, орасан зор Иләһи рубубиеттің салтанатын, жоғары дәрежеде мұқият әділдік пен абыройы үстем істердің ұшқын-сәулелерін байқап отырмыз. Бір ағаштың жемістері, гүл шешектері қанша болса сонша сол ағашты көп хикметтерге бөлеген шексіз хикмет және әрбір адамды оның қанша ағза-мүшелері, сезім-қабілеттері болса сонша жарылқап, нығметке бөлеген рақым және Нұх, Худ, Салих (аләйһиссалам) пайғамбарлардың қауымдарын Ад, Сәмуд, және Перғауын сықылды қасарысқан халықты жермен жексен еткен және өте ұсақ жәндіктің ақысын жегізбей, қамқорлыққа алған абыройы үстем, жәрдемге әрқашан дайын әділет, әлбетте ақыретті жаратпақ. Сонымен қатар

وَمِنْ اٰيَاتِه۪ٓ اَنْ تَقُومَ السَّمَٓاءُ وَالْاَرْضُ بِاَمْرِه۪ ثُمَّ اِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْاَرْضِ اِذَٓا اَنْتُمْ تَخْرُجُونَ

аяты қысқа да нұсқа түрде былай дейді:

Мәселен, екі казармада тұрып жатқан тілалғыш жауынгерлер бір қолбасшының бұйрығымен қаруларын асынып, сап түзеп қызметке дайын тұра қалады. Дәл сол сияқты, екі казарма іспеттес және бұйрықты орындауға келгенде олардан асып түсетін аспан мен жер шары, Әзәли Сұлтан Аллаһтың мойынсұнғыш жауынгерлеріне екі казарма тәрізді.

Қашан Исрафил періштенің сұры үрленіп әлгі казармаларда өлі күйде жатқандар шақырылса, дереу дене дейтін киімдерін кие сала сапқа тұра қалатынын дәлелдейтін әрбір көктемде, жер шары казармасында жатқандар Рағд (найзағай) періштесінің сұрымен дәл қияметтегі жағдайды еске түсіруі арқылы шексіз ұлықтығы байқалатын Рубубиеттің салтанаты яғни Аллаһтың билік пен толық басқармасы, әлбетте, оған сөз жоқ, күмәнсіз әрі Оныншы Сөзде дәлелденгеніндей, әлгі аталмыш рақым мен хикмет, инает (жәрдем), әділет, Сәрмеди салтанат ақырет әлемінің жаратылуын, хашир мен нәшир болып, махшар алаңының ашылуын керек етеді. Егер ақырет болмайтын болса, әлгі шексіз әсем рақым жағымсыз мейірімсіздікке және әлгі кәміл мол хикмет өте нұқсан әбестікке, пайдасыз ысырапқа ауысып және әлгі шырын, тәтті инает тым ащы қиянатқа айналып және әлгі дәлмедәл өлшемді де мұқият әділдік сұмдық зұлымдыққа жол беріп және манағы ұлық та абыройы үстем Сәрмеди салтанат құлдырап, күйреп тоз-тозы шығып, рубубиетіне шек келіп, нұқсандыққа түседі деген сөз. Бұл әрине әсте мүмкін емес жағдай, оған ешбір ақыл сенбейді, мүлдем болмайды, ақылға сыйымсыз, тым қисынсыз, жалған. Себебі, нәзік, ерке, аяулы ақыл мен жүрек секілді қымбат сезімдерді және мәңгі бақытқа, ақыреттегі бақилыққа деген арманды бере тұра оны мәңгіге жоқ қылу, барып тұрған қатыгездік. Адамның тек миының өзін жүздеген хикметтерге ұйытқы, мол пайдаға жарайтын құрал қыла тұра адамды қайта тірілітпей бүкіл сезім мүшелерін, мыңдаған пайда беретін қабілеттерін өлімнен кейін жоқ қылу, барлығын пайдасыз, нәтижесіз, хикметсіз, ысырап ету әрине мүлдем әбестік. Сондай-ақ, мыңдаған уәдесін, берген сөзін орындамай - Астағфируллаһ - өзінің әлсіздігі мен надандығын көрсетуі әлгіндей ұлық салтанатқа, кәміл рубубиетке керағар, мұны ақылы бар әркім түсінуге тиіс. Енді бұған инает (жәрдем) пен әділетті қойып салыстыр!

Міне, Жаратушымыздан сұраған ақырет жайлы сауалымызға"Рахман", "Адил", "Кәрим", "Хаким"есімдері аталмыш ақиқатпен жауап беріп Айдан анық түрде ақыретті дәлелдейді. Жан-жақты қамтып жатқан, құдіреті күшті "хафизиет" яғни барлық нәрсе мұқият сақтау ісі қызу жүріп жатқанын көзімізбен көріп отырмыз. Барлық тірі жанның іс әрекетін, әрбір оқиғаны көптеген көріністерді, суреттерді, атқарған міндеттерінің дәптерлерін, Иләһи есімдерге хал тілімен қалай тәсбих қылғаны туралы амал парақтарын мысали таспаларда, дән-тұқымдарда және Ләух-ы Махфуздың үлгісі ретіндегі"қува-и

хафызаларында"жадыда әсіресе, адамзаттың миындағы көлемі зор бірақ, өзі кіп-кішкене есінде және басқа да заттық, мағынауи таспаларда жазып, жаздырады, мұқият тіркеп сақтап қояды. Сосын, уақыты келгенде әлгі мағынауи жазуларды түгелдей заттық тұрғыға айналдырып көзімізге көрсетіп, осылайша миллиондаған мысалдар мен дәлелдер көрсетеді. Жойқын түрде وَ اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ аятындағы ғажайып хашир ақиқатын әрбір көктем яғни құдіреттің бір тал гүлі тәріздес әрбір көктем, өзіндегі алып бір ғана гүл арқылы миллиардтаған тілдерде әлемге жар салады. Әу баста адамзат, барлық зат, бүкіл жандылар уақытша жоқ болып кету, құрып, із түссіз жоғалу үшін жаратылмағанын, олар бақилыққа, мәңгілікке ие болу үшін тазарып, маңызды да соңсыз міндет атқаруға қабілеттерін пайдалану үшін жаратылғандарын қуатты түрде дәлелдейді.

Иә, әрбір көктемде мынадай көрініске куә боламыз: Қиямет қайымға ұқсайтын күз мезгілі болғанда опат болған өсімдік атаулы, махшар күні секілді көктемде әрбір ағаш, әрбір тамыр, әрбір дән, барлық тұқым وَ اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ аятын өз тілімен оқып бір мағынасын, бір ғана тұсын өткен жылдарда мысалдарын көрсету арқылы тәпсірлеп манағы ұлық та жойқын "хафизиет" ақиқатына куәлік етеді. Олар:

هُوَ الْاَوَّلُ وَالْاٰخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ (хуәл Әууәлу, уәл-Ахиру, уәз-Захиру, уәл-Батину)аятындағы мағынасы терең, ұлы төрт ақиқат барлық жерде кездесетінін көрсетіп "хафизиетті" ауқымды түрде дәлелдеп, хаширді көктем секілді оңай әрі анық екенін бізге дәріс береді.

Рас, осы көркем төрт есімнің сәуле, шуақтары ең ұсақ, шектеулі нәрседен бастап ауқымды, шексіз нәрселерге дейін жайылып жатыр.

Мәселен, мына ағаштың бастауы болып табылатын дәні Аллаһтың اَلْاَوَّلُ (Әл-Әууәл)есіміне бөленгендіктен ол ағаштың керемет бағдарламасын, жаратылысына қажетті керек жарақтарын, тіршілік шарттарын, толық қамтитын мазмұны жазылған құты болып табылады. Ол Хафизиеттің қаншалықты ұлық ақиқат екеніне дәлел.

وَالْاٰخِرُ (Уәл-Ахир)есімінін шағылыстыратын оның жемісі болса, дәнектері арқылы ол ағаштың атқарған міндеттерінің мазмұнын, жасаған амалдарының тізімін және бұдан кейінгі екінші тіршілігінің ереже-заңдарын қамтып тұрғандықтан ол да "хафизиетке" анық түрде куәлік етеді.

وَالظَّاهِرُ (Уәз-Захир)есіміне бөленген манағы ағаштың заттық бейне пішіні болса, ғажайып үйлесімді де шебер, өте керемет әдемі киімге оранған. Үсті сан-алуан нақыш, ою-өрнекпен безендірілген, бейне бір жетпіс түрлі хури көйлегін киіп алғандай. Ол да һәм хафизиетті сонымен қатар шексіз құдіретті, мол хикметті және әсем мейірім шапағатты көзге ұрып тұрып көрсетеді.

وَالْبَاطِنُ (Уәл-Батин)есіміне айналық ететін, ағаштың ішіндегі механизмі болса ғажайып өндіріс, керемет кәсіпорын, күрделі химиялық зертхана, бүкіл бұтақ пен жемісін, жапырағына дейін қорексіз қалдырмайтын өлшемді ризық толы қазан тәрізді. Ол тек хафизиетті ғана емес, сонымен қатар асқан құдіретті, орасан зор әділдікті, мол мейірімді, шексіз хикметті анық көрсетеді.

Дәл сол секілді жер шары да жылдық маусымдар жағымен бір ағаш тәрізді. Ол, Аллаһтың اَلْاَوَّلُ (Әл-Әууәл)есімінің құдіретімен күз мезгілінде, сақтау үшін аманат қылып тапсырылған барлық тұқымдар мен дәнектер жағымен, одан шыққан өсімдіктермен жасыл-желекке оранған көктем дейтін құлпырған көйлек киген кезде жер жүзі миллиардтаған тал-бұтақ, жеміс, гүл-шешек атқан зәулім ағашқа ұқсап кетеді. Бүкіл дән-тұқымдар ағаштың жаратылысына қатысты Иләһи әмірлердің жинағы, тағдырдың ереже-заңдарының тізімі және өткен жаз мезгілінің атқарған міндеттері жазулы шағын амал дәптері, жасаған қызметтерінің кітапшасы тәрізді. Міне, бұл құбылыс анық түрде бір Хафиз-і Зүлжәлал-і уәл Икрам Аллаһ өзінің шексіз құдіретімен, өте әділдігімен, мол хикметімен, кең рахымымен жұмыс жасап жатқанын көрсетеді.

Енді, жыл мезгілдері жағымен ағаш тәрізді жер шарының ақырғы мезгілін алар болсақ, екінші күзде әлгі ағаштың атқарған барлық міндеттерін және Иләһи есім-сипаттарға айна болып жасаған тәсбихтерін және келесі көктем хаширінде қайта тірілетіндердің амал парақтарын кіп-кішкене құтышалардың ішіне жинақтап Хафиз-і

Зүлжәлалдың хикмет қолына тапсырады. Сөйтіп, هُوَ الْاٰخِرُ (Һуәл-Ахиру)есімін сансыз тілде әлемге жар салады.

Ал, ол ағаштың сыртқы бейнесі болса, хаширдің үш жүз мың мысалдары мен белгі-нышандарын көрсететін үш жүз мың түрлі гүлдер ашып шексіз рахманиет (мол мейірім),рәззақиет (толық қамтамасыз ету),рахимиет (рақымшылық)және кәримиет (шексіз

жомарттық)дейтін дастархандарды жайып жан-жануарларға сый-сияпат беру арқылы Аллаһ тағаланың هُوَ الظَّاهِرُ (Һуәз-Захиру)есімін өзінің қанша жемістері, гүл-шешектері, тағамдары болса сонша тілмен зікір етіп, мақтап-мадақтайды. Айдан анық түрде وَ اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ ақиқатын көрсетеді.

Бұл зәулім ағаштың ішкі жағы болса, сансыз керемет механизмдер мен тап-тұйнақтай зауыт-фабрикаларды мұқият әрі жүйелі түрде жұмыс істетіп тұрған кәсіпорынға, қайнап жатқан бір қазанға ұқсайды. Қазан болғанда қандай, бір грамнан мың батпан тағамдарды пісіреді де аш-мұқтаж жандарға үлестіреді. Дәл өлшеммен, мұқият жүйелі жұмыс істейтіні сондай азғантай кездейсоқтыққа әсте жол бермейді. Аллаһтың هُوَ الْبَاطِنُ есімін жер шарының ішкі жағымен жүз мың тілмен тәсбих қылатын кейбір періштелер секілді жүз мың түрде жария етіп дәлелдейді.

Һәм, жер өзінің жылдық мезгілдері жағымен бір ағаш секілді және әлгі төрт есімнің саясында"хафизиетті"көрсетіп сол арқылы хаширға есік ашқаны секілді дәл сол дәуір мен дүние тіршілігі тұрғысынан алғанда тағы да жемістері ақыреттік базарға жөнелтілетін мұқият, ретті ағашқа ұқсайды. Әлгі төрт есімге бөленіп жалт-жұлт еткен айнадай және ақыретке апарар даңғыл жол ашады. Ол жолдың кеңдігін қамти алмаймыз әрі суреттеуге ақылымыз жетпейді. Тек, былай деумен шектелеміз;

Мысалы, бір сағаттың секөнтті, минөнтті, сағатты, күнді санайтын тілдері өзара ұқсас әрі бір-бірін дәлелдейді. Секөнт тілінің қозғалысын көрген адам басқа тілдерінің жүріп тұрғанына сенуге мәжбүр болады. Дәл сол сияқты, аспан мен жердің Жаратушысы Халиқ-ы Зүлжәлалдың алып сағаты тәріздес мына дүниенің секөнттарын санайтын тәуліктер, минөттарын санайтын жылдар, сағаттарын көрсетететін ғасырлар және күндерін санайтын дәуірлер өзара ұқсайды, бірін-бірі дәлелдейді. Және бүгінгі түннің таңы және осы қыстың көктемі болатынына анық болғанындай пәни дүниенің де қараңғы қысының мәңгі бақи көктемі мен жазы келетінінен, мәңгі бақыт таңы ататынынан сансыз белгі-нышандармен хабар береді - деп Аллаһтың "Хафиз" есімі мен هُوَ الْاَوَّلُ وَالْاٰخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ есімдері біздің Жаратушымыздан сұраған хашир мәселесіне жоғарыда аталған ақиқатпен нақты жауап береді.

Көзімізбен көріп, ақылымызбен мынаны түсінеміз: Адам баласы мына ғалам ағашының ең соңғы, өте мазмұнды жемісі және Мұхаммедтің (аләйһиссалату уәссалам)ақиқаты жағымен адамзат, ғаламның асыл дәнегі. Ғалам бейне бір алып Құран десек адамзат оның"аят-ул Күбрасы"немесе исм-і Ағзамды қамтитын"аят-ул Күрсисі",ғалам сарайының сыйлы қонағы әрі сол сарайдың басқа тұрғындарын басқаруға лайық құзырлы қызметкері және ғалам шаһарының жер шары ауданының бау-бақшасында, егін алқабында кіріс-шығысына жауапты, өнімін қадағалаушы, сондай-ақ, жүздеген пән мен мыңдаған өнер үйретілген, жүрген жері айқай-шу, жауапты бақылаушы қызметкері. Ғалам елінің жер шары өңірінде Әзәл мен Әбәд Патшасы Аллаһтың жіті бақылауындағы тексеруші дейтін лауазымды жоғары мәртебелі жердің халифасы, аз-көп бүкіл амалынан сұраққа тартылатын билеуші және аспан мен жер, таудың өзі арқалауға тартынған ұлы аманатты мойнына алған, алдында екі ғажайып жол жатқан, біреуімен жүрсе тіршілік иелерінің ең сорлысы, ал екіншісімен кетсе ең бақыттысы болатын және мағынасы терең құлшылыққа міндетті"абд-ы күлли",һәм ғалам Иесінің исм-і Ағзамына яғни ең ұлы есіміне бөленген және Оның бүкіл есімдерін қамти алатын мазмұнды айна, Субханның сөзі мен үндеуін ұғатын ерекше тұлға және жандылардың ең мұқтажы, өте пақыр әрі әлсіз бола тұра шексіз арман, тілектері бар, сонымен бірге сансыз дұшпандары мен үнемі тиісіп, аяқтан шалатын жаулары көп бейшара пенде, өте қабілетті, сөйте тұра өмірдің ләззатына келгенде ең мұңлығы, ләззаттары өкінішке айналатын сорлы, әрі мәңілікке құштар әрі оған аса мұқтаж әрі нағыз лайық, бақилықты, соңсыз бақытты жанжақты шексіз дұғаларымен сұрайтын, жалынып жалбарынатын, тіпті оған бүкіл дүние қызығы берілсе оның әлгі мәңгілікке деген арманына жетпейтін және өзіне жақсылық жасап жарылқаған Иесін табынатындай қатты жақсы көретін, сүйкімді де сүйікті өте таңғажайып Сәмедани Құдіреттің мұғжизасы, керемет жаратылыс иесі және сезімдері ғаламды жұтып қоятындай жойқын, сұлулыққа құштар, мәңгілік үшін жаратылғанына бүкіл сезім-мүшелері куәлік ететін...

Міне, осылай жиырмаға жуық күлли ақиқаттармен Аллаһ тағаланың "Хақ" есіміне тәуелді және ең ұсақ тіршілік иесінің ең қарапайым қажеттілігін көріп-білетін, не сұрайтынын естіп, іс жүзінде жауап беріп отырған Хафиз-ы Зүлжәлал Аллаһтың"Хафиз" (сақтаушы)

есімімен әрдайым істеген амалдары әлгі есімнің абыройлы жазушылары періштелер тарапынан жазылып отырған және бәрінен де бұрын сол есімнің назарын өзіне аударған мына адамзат; әлбетте, оған шүбә жоқ сөзсіз осы аталған жиырма ақиқаттың талабына сай адамзат үшін бір хашр мен нәшр, бір қиямет қайым болмақ. Хақ есімінің талабы бойынша адам баласы атқарған қызметінің сыйақысын, жіберген кемшіліктерінің жазасын тартатын болады. Хафиз есімінің күшімен тіркеуге алынған үлкен-кіші әрбір амалынан есеп беріп, сұраққа тартылмақ. Бақи әлемде мәңгі бақыт саябағы ашылып, сонымен қатар соңсыз азаптайтын зынданның қақпалары да ашылмақ. Мына дүниеде көптеген жаратылысқа жетекшілік еткен, істеріне араласып кейде шырқын бұзған әлгі көшбасшы адам әлбетте топырақтың астына кіріп алып істеген істеріне жауап бермей, қайта тірілмей мүлде, тығылып жатып алмайды.

Әйтпесе, шыбынның ызыңын естіп, оның тіршілігіне қажетті бүкіл жағдайды жасап ал, найзағайдай күркіреген бақи өмірге қатысты дұғаны естімеуі, теңдессіз адамдық құқықты таптап, жоғарыда аталған жиырма ақиқатты әрі жер мен көкті шулатқан дұға-тілектерді естімеу және аталған шексіз құқықтарды аяқ асты ету, бұл әрине шыбынның қанатындай ысырапқа жол бермейтін хикметке қайшы. Сондай-ақ, әлгіндей ақиқаттарға негізделген адами қабілеттерді және мәңгілікке негізделген іс-амалдар мен арман-мақсаттарды, қабілет пен өтініш-тілектерді және мұны қуаттайтын ақиқаттарды түгелдей ысырап қылып бекерге шығару, бұл деген әділетсіздік, жөнсіздік, ақылға сыймайтын зұлымдық. Ондай зұлымдыққа Аллаһтың"ХАҚ", "ХАФИЗ", "ХАКИМ", "ЖӘМИЛ", "РАХИМ"есімдеріне куәлік ететін жаратылыс жаппай қарсы шығады. Бұлай болуы, жүз мәрте мүмкін емес, мың есе жалған.

Сонымен, біздің Жаратушымыздан хаширге қатысты сұраған сауалымызға Оның"Хақ", "Хафиз", "Хаким", "Жамил", "Рахим"есімдері жауап беріп былай дейді: Біздің хақ әрі ақиқат болғанымыздай және бізге куәлік ететін жаратылыстың ақиқат болғанындай хашир де хақ, ол сөзсіз болады!"

Иә, әлі де жаза беруге болатындай еді, бірақ мәселе Күндей анық болған соң осымен аяқтадық.

Міне, жоғарыда келтірілген мысалдарға және"һәм"деп басталған мәселелерге қарап отырып, Аллаһ тағаланың жүз тіпті, мың есімдерінің әлемге қарайтын әрқайсысы болмысты өзіне айна қылып

шағылыстыратынына куә боламыз. Оның шағылыс сәулелері сол есімдердің иесін анық түрде көрсетіп, дәлелдегені секілді хаширді, ақыретті де көрсетіп һәм нақты дәлелдейді.

Һәм, Жаратушымыздан сұраған сұрағымызға, Раббымыз бүкіл үндеу сөздерімен, түсірген кітаптарымен, өзінің есім-сипаттарымен анық та қанық жауап берді, дәл солай періштелер арқылы, олардың тілімен де басқа тұрғыдан былай дейді:

"Адам заманынан бері сендердің руханилермен, һәм бізбен кездесіп, көріскендерің жайлы нақты хабарлар бар. Һәм біздің бар екенімізге және рухани болмыстардың нақты екеніне және құлшылықтарының хақ екеніне белгілер мен дәлелдер жеткілікті. Сондай-ақ, біз ақырет әлемдерінде, кейбір кеңістіктерде кезіп, аралағанымызды өзара сәйкес түрде сендердің басшыларыңмен жүздескен кезде айттық әрдайым айтып та жүрміз.

Міндетті түрде біз кезген бақи әрі әсем әлемдер және олардың арғы жағындағы гүл-гүл жайнаған саябақтар мен зәулім сарайлар, шүбә жоқ аса қадірлі қонақтарына мәңгі мекен болу үшін күтіп тұр. Мұны сендерге анық түрде хабарлаймыз!".

Һәм, Раббымыз бізге ұлы мәртебелі мұғалім, керемет ұстаз, алданбайтын, алдамайтын турашыл жетекші ретінде араб Мұхаммедті (аләйһиссалату уәссалам)тағайындағаны және Оны ең соңғы елші етіп жібергені рас. Олай болса, бұл мәселені ғылыми тұрғыда ғана емес, көзбен көргендей, қолмен ұстағандай анық түрде ең бірінші сол ұстазға манағы Жаратушыдан сұраған сұрақты сұрап иманымызды қуаттауымыз керек. Себебі, Аллаһ тарапынан ол Кісіні (с.а.у.) растау боп табылатын мыңдаған мұғжизалар көрсетіп Құранның хақ Кәламуллаһ екенін дәлелдеді. Сол сияқты, Құран да таңғажайып қырықтан астам қыр-сырларымен Оның бір мұғжизасы болып Оның турашыл әрі Расулуллаһ екенін дәлелдеді. Екеуі бірін-бірі қуаттайды. Біреуі; шәһадат әлемінің яғни мына көзге көрінетін әлемнің жаршысы, оны өмір бойы дәлелдеді, һәм өзінен бұрынғы әнбиялар, һәм өзінен кейінгі әулиелер растады. Екіншісі; ғайыб әлемінің яғни көзге көрінбейтін әлемнің жаршысы ретінде мыңдаған аяттарымен дәлелдеген - мұнысын көктен түскен кітаптар мен жаратылыс заңдары растап бекітіп отыр - хашир ақиқаты Айдай анық, күндізгідей жарық нақты мәселе.

Иә, хашр секілді ғажайып, орасан зор және ақыл-ойдың тысындағы үлкен мәселе тек ғана осындай таңғажайып екі ұстаздың дәріс беріп жетекшілік етуімен ғана шешіліп, түсінікті болмақ. Бұрыңғы заман пайғамбарлары үмметтеріне Құран секілді ақыретті егжей-тегжейлі түсіндірмеуінің себебі, ол заман адамзаттың бәдәуи, алғашқы кезеңі, бала секілді енді аяқ басып келе жатқан дәуірі болатын. Бастауыш мектептің сабағында түсініктеме аз болатыны белгілі. Сонымен, Аллаһ Тағаланың көптеген есімдері ақыретті талап ететіні рас, әлбетте ол есімдерді растайтын барлық дәлелдер бір тұрғыдан алғанда ақыреттің болатынына да дәлел боп табылады. Һәм, періштелер мен рухтардың болмысы мен құлшылықтарына куәлік ететін айғақтар, айналып келгенде ақыреттің болмысына да дәлел болып саналады.

Һәм, Мұхаммед аләйһиссалату уәссаламның өмір бойғы көтерген мәселесі, алға қойған мақсат-мүддесі"Уахданиет"болса, одан кейін ақырет болатын. Олай болса, әлбетте Оның пайғамбар екеніне, адал нәби екеніне дәлел болатын барлық мұғжизалары мен айғақ-дәлелдері белгілі бір мағынада, айналып келгенде ақыреттің жүзеге асатынына, сөзсіз болатынына куәлік етеді.

Һәм, Қасиетті Құранның төрттен бір бөлігі"хашр"мен ақырет жайлы екені белгілі. Құран мыңдаған аятымен оны дәлелдеуге тырысып, одан хабар береді. Олай болса, әлбетте Құранның рас екенін дәлелдейтін айғақтар мен дәлелдер айналып келгенде ақыреттің бар екенін, оның сөзсіз орнайтынын, қиямет қайым болатынын дәлелдеп, куәлік етеді. Міне, Иманның бұл шарты қаншалықты қуатты да анық, шүбәсіз екенін біл!

* * * * *

Сегізінші мәселенің қорытындысы

Жетінші мәселеде хашрді көптеген мақамдардан сұрап, дәлелдемек болғанбыз. Алайда, Жаратушымыздың есімдері берген жауап қанағаттанарлық әрі қуатты болғандықтан басқа сұрақтарға қажет қалмады, біз де қысқа қайырдық. Енді осы мәселеде ақыретке иман келтірудің о дүниелік һәм бұ дүниелік бақыт пен пайдаларын, нәтижелерін қысқаша тұжырымдап баяндамақпыз. Ақыреттік бақыты жайлы Қасиетті Құран толық түсіндіргендіктен тағы түсіндіру артық болар. Оны Құранға сілтеме жасасақ дейміз, ал дүниелік бақытына қатысты пайдаларын баяндауды Рисалей-Нұрға сілтейміз. Әзірге қысқаша ғана ақыретке иманның адамның жеке өміріне, оның қоғамдық өміріне қатысты жүздеген нәтижелерінен үш-төртеуін баяндамақпыз.

Біріншісі:Адамзат басқа жаратылыс сияқты емес, оны отбасы алаңдаьқаны секілді айналасы, дүние алаңдатады. Туғантуыстарымен қарым-қатынаста болатыны секілді бүкіл адамзатпен де табиғатынан байланысты. Және дүниеде уақытша болса да ұзақ өмір сүргісі келетіні секілді бақи өмірде мәңгі жасауды қалайды. Және асқазаны тағам сұрап ашыққанда оны қамтамасыз етуге міндетті болғаны секілді дүниедей кең, тіпті шексіз дастарханнан рухани азық сұрайтын ақыл, қалб, рух, адамгершілік дейтін асқазанын қамтамасыз етуге әу бастан мәжбүр, сол үшін жұмыс істейді. Оның осындай толассыз арман-тілектерін тек мәңгі өмірдегі бақыттан басқа ешнәрсе қанағаттандырмайды. Оныншы Сөзде айтылғанындай, бала кезімде өзімнің қиял сезімімнен сұрадым:"Саған миллион жыл өмір және дүниенің билік-салтанаты керек пе? Бірақ, соңында мүлдем із-түзсіз жоғалып кетесің! Әлде, мәңгі өмір, бірақ қарапайым әрі машақаты кө. Қайсысын таңдар едің?"Қиялым:"Ох! Жәһаннам болса да бақи болғанға не жетсін!"деп жауап берді. Адам табиғатының бір ғана қызметшісі қиял сезімін дүниелік өмірдің ләззатары қанағаттандырмайды екен. Олай болса міндетті түрде табиғаты күрделі, сезімге бай адамзат мәңгілікпен әу баста, кіндіктес, тығыз байланысты. Адамның осындай шексіз арман-тілектері бола тұра, қолда бары азғана қалау-ерік, ол тым

пақыр, қолынан түк келмейтін бейшара. Енді оған ақыретке иман қаншалықты қажетті де мол қазына, ол бақыттың кілті, ләззаттың бұлағы, медет пен қуаныштың қайнар көзі және дүниенің бітпейтін уайым-қайғысына қарсы күшті демеу, таптырмайтын жұбаныш екені айтпай-ақ түсінікті. Мұндай үлкен қазына байлықты иелену үшін дүниелік өмірін пида етсе де түк емес.

Ақыретке иманның екінші жемісі және жеке өміріне қатысты бір пайдасы:

Үшінші мәселеде түсіндірілген және Жастар шырағындағы бір сілтемеде жазылған маңызы зор нәтиже. Әр адамның әрқашанғы уайымы, көптеген достары мен тумаларын жұтып қойған қорқынышты, суық, барса келмес мазар, ерте ме кеш бәріміз баратын қабір, жоқ қылып жіберетін мола екені белгілі. Бір досы үшін жанын беруге әзір бейшара адам, мыңдаған тіпті миллиондаған, миллиардтаған достары мәңгіге қоштасып, мүлдем жоқ болатынын ойлағанда тозақтан бетер азап шегері белгілі. Енді, ақыретке иман келіп пенденің көзін ашады. Тұмшалаған пердені ысырып тастап: "Қара!" дейді. Пенде иманмен қарағанда жәннаттағы рахаттан хабар беретін рухани ләззаттың дәмін татады яғни әлгі достары мәңгі жоқ болудан, шіріп жоқ болудан құтылып көңілді де нұрлы әлемде жүр, мұны да күтіп отырғандарын көріп мәз болады. Рисалей-Нұрда мұндай нәтижелер дәйекті түрде түсіндірілгендіктен қысқа қайырдық.

Жеке өмірге қатысты үшінші бір пайдасы:Адамның басқа тіршілік иелерінен жоғары мәртебелі, мерейі үстем болуының себебі, оның жоғары қасиеттілігі мен күрделі қабілеттілігі және ауқымы кең құлшылық ете алатынында әрі көптеген болмыс мәртебелеріне ие болуында. Алайда, әлгіндей адам һәм жоқ һәм өлі һәм қараңғы өткен мен болашақтың ортасындағы тап-тар уақытпен шектеліп, соның өлшемімен әлгіндей қасиеттерге яғни жанашырлық, сүйіспеншілік, бауырластық, адамгершілік секілді қасиеттерге ие болады. Мысалы, бұрын-соңды көрмеген, айырылған соң да көрмейтін әкесін, бауырын, жұбайын, халқын, отанын жақсы көреді, қызмет етеді. Бірақ, адал әрі ықыласты болуы екі талай. Міне, уақытшалық ұғымымен кемелдігі мен қасиеті осылайша сарқылып азая түседі. Енді, тіршілік иелерінің ең жоғарғысы емес, тіпті ең сорлысы секілді түсініксіз халге ұшырап, ақылы оны ең мұңлық, бейшара жағдайға түсіреді. Сол кезде оған ақыретке иман көмекке келеді. Қабірдей тар осы шақты кеңейтіп

өткен мен болашақты қамтитынтай кең заманға айналдырады. Дүниедей кең тіпті, әзәлден әбәдке созылып жататын ұлан-ғайыр болмыс мәртебелеріне ие болады. Әкесін мәңгі бақыт әлемінде, рухтар әлемінде де әке деп сыйлайды. Бауырына да мәңгі жалғаса беретін бауырым деп қарайды. Жұбайына жәннатта да бірге болатын сұлу өмірлік жар деп қарап жақсы көреді, құрметтейді, жанашыр болып жәрдем етеді. Әлгіндей мәңгі де кең әлемдегі өмір үшін адал қызмет етіп дүниелік уақытша тұрмыста ренжіспейді. Ықыласпен адал түрде сыйласып кемелдігі, қасиеттері әлгіндей кең өлшеммен - дәрежесіне қарай - арта түседі. Дүниелік тұрмыс жағынан торғайдан төмен манағы пенде енді бүкіл жандылардан жоғарылап, ғаламның таңдаулысы, бақтияр қонағы, әлемнің Иесінің сүйіктісі және адал құлы деген атаққа ие болады. Бұл нәтиже де Рисалей-Нұрда айғақтармен түсіндірілгендіктен қанағат етіп қысқа қайырғанды жөн көрдік.

Адамзаттың қоғамдық өміріне қатысты пайдасы, бұл төртінші пайдасы:

Рисалей-Нұрдың Тоғызыншы Шуағында баяндалған нәтиже, бұл соның қорытындысы:

Адамзаттың төрттен бір бөлігін құрайтын балалар, ақыретке иман келтірсе адам сияқты өмір сүреді әрі адами қасиеттерін сақтап қалады. Әйтпесе, қатты уайымға беріліп өздерін ұйықтату, ұмыту үшін ойыншықтармен ойнап, еркелікке салынып кетеді. Өйткені, әрдайым айналасында өзі секілді балалардың өлгенін естігенде нәзік ойы жарақаттанып, түрлі арманға толы жұдырықтай жүректері сыздайды, дәрменсіз рухтары болса ондай соққыға шыдай алмай өмір сүру азапқа айналып, ақыл-ойы мазалап өмірдің шырқы бұзылады. Ал, ақыретке иман болса әлгі көрмеуі үшін ойыншықтармен жасырылған уайымның орнын қуаныш пен шаттық иеленіп, еңсесін көтеріп былай дейді:"Менің бауырым яки достым өлгені рас. Бірақ ол Жәннаттың құсы болып, бізден әлдеқайда рахат өмір сүруде, әртарапты аралап жүр!"Немесе"Анам қайтыс болды. Алайда Аллаһтың рахымына бөленді. Мені Жәннатта тағы да құшағына қысып аймалап өбеді. Түбінде аяулы анашыма қауышамын!"Осылайша сеніммен адам секілді өмір сүреді.

Һәм, адамзаттың төрттен бірін құрайтын қарттар. Олар өмірінің жақында өшетінін, топыраққа көмілетінін, үйреншікті дүниенің есігі жабылатынын жақсы біледі. Олар жұбанышты тек ақыретке иманнан табады. Әйтпесе, әлгі құрметке лайық аталар мен аяулы аналардың

жаны күйзеліп, көңілдері құлазып қатты қиналар еді. Дүние қараң қалып құдды зындан, өмір болса адам төзгісіз азап болар еді. Бірақ ақыретке иман оларды былай деп жұбатады:

"Уайымдамаңдар! Сендерді мәңгі жастық, жарқын өмір күтіп тұр. Жоғалтқан балаларың немесе тумаларыңмен қуана қайта қауышатын боласыңдар. Жасаған жақсылықтарың босқа кеткен жоқ, ақысын еселеп аласыңдар!"Міне, ақыретке иман көңілдерін жайлап, жұбататыны сонша әрбір қарт жүз есе қартайып кетсе де үмітсіздікке түсіп қамықпайды.

Қоғамның үштен бірін құрайтын жастар. Бойларын әуестік билеп, сезімге берілгіш әрі батыл бірақ, ақылын әрқашан тыңдай бермейтін олар, ақыретке иманды жоғалтса яғни тозақтың бар екенін ескермесе қоғам өміріне қауіп төнеді, ар-намыс тапталып, әлсіздерге қиын болады. Кейде бір сәттік ләззатқа бола бақытты отбасы ойран болып, осылай түрмеде төрт-бес жыл азап шегеді. Жыртқыш жануарға ұқсап жауыздық жасайды.

Егер ақыретке иман көмекке келіп үлгерсе, тез есін жинап тоқтамға келер еді."Үкімет сақшылары мені көрмеуі мүмкін, олардан жасырына алармын-ау, бірақ жәһаннам дейтін зынданы бар Падишах-ы Зүлжәлал Аллаһтың періштелері мені көріп отыр. Қылмыстарымды жазып қоюда. Беталды жүргізбейді, атқарар белгілі бір міндетім бар, мен жолаушымын. Мен де бір күн қартайып күш-қуаттан таямын ғой"деп, жауыздық жасағалы тұрған кісілерге аяныш сезімі оянып оларға құрмет көрсете бастайды. Бұл мағына да Рисалей-Нұрда дәлелдермен баяндалғандықтан соған сілтеп қысқа қайырдық.

Һәм, адамзаттың маңызды бір бөлігі ауру-сырқат адамдар мен жәбір көргендер және біз секілді бәлеге ұшырағандар, пақырлар, ауыр жазаға кесілгендер. Егер оларға ақыретке иман медет бермесе жағдай қиын. Ауру-сырқау әрдайым өлімді еске түсіріп бір мазаласа енді, намысын таптаған залымнан өшін ала алмай тоңмойынның тәкаппарлығы бір жағынан және пәлекеттен зардап шеккен малмүлкі, опат болған бала-шағасы уайымға салып үмітін үзеді және бір-екі минөттік яки бір-екі сағаттық зауықтың кесірінен бес-он жыл мұндай абақты азабын тарту жанын жегідей жейді. Ал, ақыретке иман жанына медет болса терең тыныстап рахаттанып қалады. Ауыр азаптар мен үмітсіздік, уайым мен қайғы, кек алудың оты иманның дәрежесіне қарай сөніп кейде мүлдем жоқ болады.

Тіпті, мен былай дер едім, "егер менің және кейбір бауырларымның мына нахақтан нахақ қамалып қиналған кезімізде ақыретке иман жәрдем етпегенде бұл жердегі бір күнге шыдатпайтын азап, өлімнен бетер әсер етіп бізді өмірден қош айтысуға итерер еді. Бірақ, Құдайға шүкір, өзімнің қайғыммен қоса жанымдай жақсы көретін бауырларымның қайғысын тартсам да және көзімнің қарасындай қымбат мыңдаған Рисалей-Нұр кітапшаларымды бермей, оларды тәркілеп қинағанда қатты өкінсем де және бұрын аз өктемдікке шыдай алмайтын мінезім болса да енді, сендерге ант ете отырып айтайын, ақыретке иманның нұры, оның сыйлайтын қуаты маған күшті сабыр, төзімділік, жұбаныш пен қайсарлық сыйлады. Тіпті ұлы күресте, сынақ дәрісінде жоғары баға, мол сауап алу үшін қуатты күш-жігер сыйлады. Кітаптың басында айтқан болатынмын, мен өзімді Юсүф медресесінде жүргендей сезінемін. Анда-санда, ауру-сырқау және қарттықтың кірпияздығы болмаса керемет түрде, шынайы ықыласпен дәрістеріме одан бетер дайындалар едім. Қойшы әйтеуір, орайы келіп тақырыптан тыс нәрселер жазылды айыпқа бұйырмаңыздар.

Һәм, әркімнің шағын дүниесі тіпті, кішкене жәннаты өз үйі, отбасы. Егер, ақыретке иман үй-ішіне әсер етпесе отбасының мүшелері өзара мейірім мен сүйіспеншілігі дәрежесіне қарай уайым мен қайғы шегеді. Әлгі жұмақтай өмір тозақи тұрмысқа айналады не болмаса өткінші көңіл көтеру, арзан күлкі, азғындыққа салынып ақыл-ойды мас қылып түк сезбеуге тырысады. Аңшыны көріп, я қаша алмай, я ұша алмай тығылған болып, басын құмға сұққан түйе құсы секілді бейқамдыққа салынады. Солай етсе, өлім мен аяқталу, қоштасу, оны айналып өтетіндей ақымақтық қылып уақытша сезінбейді. Өзінше шарасын тапқан сымақ.

Мысалға, ардақты ана, жанындай жақсы көретін баласын әрдайымғы қауіп-қатерде көргенде жанын қоярға жер таппайды. Сол секілді әкесінің немесе бауырының басына төнген бәлелерден оларды құтқара алмаған балалар, әрдайым мұңайып, қорқақ боп өседі. Осылайша, мына аласапыран фәни өмірде сырт көзге бақытты отбасының бағы тайып шырқы бұзылады. Оның үстіне қысқа мерзімдік уақытша байланыс адал, толық ықыласты болмайды. Өзара сыйластық пен махаббатқа шәк келіп аралары суый бастайды. Мінезқұлық нашарлап, тіпті мүлдем жойылып кетуі ықтимал.

Ал енді, отбасы мүшелері ақыретке иман келтірген болса, шаңырақтары нұрға бөленіп өзара қарым-қатынас, туыстық пен

махаббат қысқа ғұмырдың өлшемімен емес, бақи ақыретте мәңгі қарым-қатынас жалғаса береді деп білгендіктен, соған қарай өлшенеді. Адал құрмет, шынайы махаббат, мейірімге толы қамқорлық, араларындағы ағаттықтарына қарамау, кемшіліктерін кешіру секілді жақсы мінез қалыптасып, ол шаңырақта нағыз адамгершілік бақыты орнайды. Бұл мағына да Рисалей-Нұрда баяндалғандықтан қысқа қайырдық.

Һәм, әрбір қала өз тұрғындарына белгілі бір мағынада үлкен үй, ауқымды баспана болып табылады. Егер ақыретке иман сол үлкен үйдің тұрғындарына әсер етпесе яғни қала тұрғындары иман етпесе жақсы мінездің негіздері болып табылатын ықылас, адалдық, адамгершілік, қамқорлық, жанашырлық, жанкештілік, Аллаһ ризашылығы, обалсауап дейтін ұғымдар жоғалып, орнына ашушаңдық, өштесі, бас пайдасын көздеу, екі жүзділік, алдау-арбау, өзімшілдік, рия, жасандылық, парақорлық секілді келеңсіз жайттар етек алады. Сырттай тыныштық, бейбіт өмір кешіп жатқандай көрінгенмен шынтуайтында анайылық, өктемдік, шектен шығу, анархия орнайды. Қала өмірінің шырқы кетеді. Балалары ерке, жастары мас, күштілері залым болып, қарттары болса зар еңіреп мұңлы күй кешеді.

Осылай салыстыра берсек, мемлекеттің өзі бір отбасы, отан да бір халықтың үлкен отбасы. Егер осы кең қанатты үлкен үйлерге ақыретке иман ықпалын тигізер болса, бірден өзара сыйластық, шынайы жанашырлық, мейірім, еш ақысыз құрмет, бір-біріне көмектесу, адал қызмет, татулық, риясыз жәрдем, адамгершілік, менмендіксіз үлкендік яғни кішіпейілділік секілді ізгі қасиеттер пайда болады.

Құран дәрісі балаларға былай дейді:"Еркелікті қой! Жұмақ бар емес пе?!"

Жастарға:"Мастыққа салынба! Жәһаннам бар, абайла!"деп есін жиғызады.

Залымдарға:"Жан төзгісіз тозақи азап бар, жазаға тартыласыңдар!"деп әділдікке бас игізеді.

Қарттарға:"Айырылып қалған бақ-дәулетті ойлап уайымдама! Алдарыңда одан да артық һәм ақыреттік мәңгі жастық шақ бар. Соны ұтып алудың қамын жаса!"деп мұңын қуанышқа айналдырады. Қарап отырсаң, ақыретке иман әрбір буынға жағымды әсерін тигізіп, қараңғылықты сейілтеді. Ендеше,"қоғам өмірін дінсіз-ақ жөнге саламын, бір қалыпқа келтіремін!"деп даурыққан қоғам қайраткерлері мен психологтардың құлақтарына алтын сырға!

Міне, ақыретке иманның мыңдаған пайдаларынан бес-алтауына ғана ишара етіп, сілтеме жасадық. Басқа тұстарын өзің салыстыр. Екі дүниенің, екі өмірдің бақыт көзі тек иман екенін түсін!

Рисалей-Нұрда атап айтсақ Жиырма сегізінші Сөзде және басқа рисалелерімде хашрдің денемен болатыны яғни денеміз қайта жаратылатыны жайлы және ол туралы шаң-тозаң секілді күдіктерді сыпырып жоқ қылатын қуатты жауаптарына сілтеп қазір қысқа ишарамен шектелеміз. Былайша:

Аллаһтың көркем есімдерін шағылыстыратын ең ауқымды айна қайда десеңіздер ол дене. Әлемнің жаратылысындағы Иләһи мақсаттардың ең ұлысы, ең ауқымдысы және қызу орталығы сол денеден табылады. Раббани жарылқаулардың ең көп түрі, сан-алуаны сол дене арқылы болмақ. Адамзаттың мұқтаждық сезініп Жаратқанға дұға етуін, шүкір етуін қамтитын саны көп мазмұндар тағы сол денеге тікелей байланысты. Мағынауият пен руханият әлемінің алуан түрлі дәнектері тағы сол тәнге орналасқан. Осы секілді жүздеген күлли ақиқаттар тәнде, денеде тоғысатындықтан Халиқ-ы Хаким Аллаһ жер жүзінде денелердің санын көбейту үшін және аталған ақиқаттарға айна болу үшін қызу түрде, тым жылдам жойқын түрде топ-топ бірінен соң бірін болмысқа дене кигізіп мына көрме тәрізді дүниеге жіберіп жатыр. Ақырында демалысқа шығарып орнына басқасын жібереді. Осылайша, бір тынбастан "әлем" атты өндіріс орны қызу жұмыс істеуде. Дене дейтін өнімді тоқып жер бетін ақыретке, жәннатқа көшет дайындайтын мекен, бау-бақшаға айналдырған. Тіпті, адам денесіндегі асқазанды қанағаттандыру үшін оның хал тілімен жасаған дұға-тілегіне аса мән беріп тыңдап, қабыл алып іс жүзінде қамтамасыз ету үшін, дүниеде сан-алуан тағамдарды керемет шебер әрі дәмді етіп жаратуы, баға жетпес құнды нығметтерді денеге бола дайындауы бекерге емес. Бұл бізге анық түрде ақырет әлемінде жәннаттың ең көп әрі сан-алуан ләззаттары мен қызықтары денемен қатысты екенін, сондай-ақ мәңгі бақыттың маңызды және әркімнің қалауы және үйреніп қалған ырыс-нығметі дене арқылы болатынын нақты түрде көрсетеді.

Апырм-ай, мына қарапайым асқазанның хал тілімен тіршілігі үшін сұраған дұғасын қабыл алып, таңғажайып шексіз тағамдармен оны риза қылған және әрдайым әдейілеп іс жүзінде жауап беретін Қадир-ы Рахим, Алим-ы Кәрим Аллаһ, ғаламның маңызы зор

нәтижесі, жер шарының халифасы, өзінің сүйіктісі, әрі Оны сүюшісі болып табылатын адамзаттың аса мұқтаж әрі әрқашан аңсайтын арманы, үйреніп қалған әрі табиғаты талап ететін тән ләззаттарының бақи әлемде қайта берілуін сұраған сансыз дұға-тілектерінің қабыл болмауы, денемен қайта тірілу арқылы қайтып берілмеуі әсте мүмкін бе!?. Ешбір тұрғыда мұндай жағымсыздыққа жол бере ма?! Әрине, бермейді! Бұл дегенің, шыбынның ызыңын естіп күннің күркірегенін естімеу секілді немесе қатардағы бір жауынгердің қажеттілігіне аса мән беріп орындап, ал қалың әскерге мүлдем мән бермеу сықылды жүз есе қисынсыз жағдай, әрі мүмкін емес!

Иә,

وَ ف۪يهَا مَا تَشْتَه۪يهِ الْاَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْاَعْيُنُ

аятының ашық бұлтартпас хабарында,"жәннатта адам өзі әбден үйреніп қалған және дүниеде үлгісін көріп дәмін татқан тән ләззаттарын лайықты түрде көріп, зауық алатын болады",дейді. Көз, құлақ, тіл секілді ағзалардың жасаған шынайы шүкірлері мен өзіндік құлшылықтарының сыйақысы ретінде сол ағзаларға лайық дене түрінде ләззаттар берілетін болады. Қасиетті Құран тән ләззаттары жайлы анық баяндағаны сонша басқаша жору, ап-ашық мағынасын қабылдамау мүмкін емес.

Міне, ақыретке иманның пайдалары мен нәтижелеріне қысқаша шолу жасадық. Қалайша, адамда асқазанның болуы және оның асқа деген мұқтаждығы тағамның бар екенін нақты дәлелдейді. Дәл солайша, адамның ақиқаты, оның кемелдігі және табиғи қажеттіктері де сондай-ақ, мәңгілікке деген арман-тілектері және жоғарыда аталған ақыретке иманның нәтижелері мен пайдаларын талап ететін ақиқаттар анық әрі нақты түрде ақыреттің, жәннаттың және денеге қатысты бақи өмірде мәңгі ләззаттар болатынын дәлелдеп куәлік етеді.

Сондай-ақ, ғаламның кемелдігі, керемет жаратылыс заңдары әрі адамзаттың аталған ақиқаттарымен тығыз байланысты күллі ақиқаттары жаппай ақырет әлемінің болатынына, оның хақ екеніне, хашр яғни өлген соң қайта тірілу рас екеніне, жәннат пен жәһаннам жүзеге асатынына куәлік етеді, растайды. Бұлар Рисалей-Нұр кітапшаларында әсіресе Оныншы Сөзде, Жиырма сегізінші Сөзде, Жиырма тоғызыншы Сөз және Тоғызыншы Шуақ сондай-ақ, Мінәжат рисалесінде бұлтартпас айғақтармен ешқандай шүбә қалмайтындай етіп дәлелдеген-ді. Тақырыбымызды соларға сілтеп бұл ұзақ мәселені қысқа қайыруды жөн көрдік.

Жәһаннам туралы Құранның аяттары керемет түсінікті баяндағандықтан тағы ол туралы айтудың қажеті жоқ. Тек, бір-екі болмашы шүбәні жоқ қылатын екі-үш тұжырымды - егжей-тегжейлі түсіндірмені Рисалей-Нұрға сілтеп - өте қысқа қорытындысын баяндаймыз.

Бірінші Тұжырым:Жәһаннамның бар екені жоғарыда аталған иман жемістерінің ләззаттарын қорқыту арқылы жоймайды. Себебі, Раббани рақым тозақтан қорыққан кісіге: "Маған тәуба есігімен кір! Сонда, үрей билемейді. Қайта, жәннаттың ләззатын толық сезініп рахаттанасың. Һәм, сенің және ақысы желінген шексіз жәбірленушілердің өші алынатынын ойла! Егер, сен адасып қисық жолдан шыға алмай жүрсең, бәрібір сен үшін жәһаннамның болмысы мүлдем жоқ болып кетуден абзал. Ол, кәпірлерге белгілі бір мағынада мейірім боп табылады. Өйткені, адам тіпті баласы бар хайуан да жақындарының, жақсы көргендерінің яки баласының рахаттанғанынан, бақытты болуынан ләззат алып, рахаттанады. Бұл тұрғыдан өзін бақытты сезінеді. Олай болса, уа діннен безген пенде! Сен адасып жүрген болсаң я мәңгіге жоқ боласың, я болмаса жәһаннамға барасың. Өте жаман нәрсе болып табылатын жоқ болу деген сөз, сенің бүкіл сүйіктілеріңнің және қуанышыңа ортақ барлық тума-туыстарыңның және ұрпағыңның жаппай сенімен бірге жоқ болып, мәңгіге жойылып кетуін қабылдау, солай болатынына сену деген сөз. Бұл, жәһаннамнан бетер азап. Сенің жаныңды жегідей жеп, рухыңды азаптап, қасиеттен жұрдай қылады. Өйткені, жәһаннам болмаса жәннат та болмайды. Барлығы сенің имансыз назарыңда жаппай жоқ болып, құрдымға кетеді. Бұған сену тымауыр. Айталық, сен жәһаннамға баратын болдың, әйтеуір жоқ болып кетпей болмыста қалсаң, сенің жақындарың, тума-туыс, бауырларың я жәннатта бақытты өмір сүреді я болмаса жоқ болып кетпей бір мағынада мейірімге бөленеді. Демек, сенің қалай болғанда да жәһаннамның бар болуын қалауың керек-ті. Өйткені, жәһаннамға қарсы болу, мүлдем жоқ болуды қалау деген сөз. Бұл әрине, әлгіндей қыруар досжарандарыңның бақытты болуын қаламау, оларға не болса ол болсын дегендей қолын бір-ақ сілтеу деген.

Иә, жәһаннам деген нағыз жақсылық болып табылатын болмыс әлеміндегі Хаким-і Зүлжәлал Аллаһтың хикмет пен әділдігін көрсететін өте қорқынышты"Жалал"есімі шағылысатын мекен. Ол зындан қызметін атқаруымен қатар басқа да көптеген міндеттері

және оның біз біле бермейтін көптеген хикметтері мен бақи әлемге қатысты атқарар қызметтері бар және "зәбани" деп аталатын саны көп тіршілік иелерінің жалалды мекен-жайлары.

Екінші Тұжырым:Жәһаннамның болмысы, оның ауыр азабы Аллаһтың шексіз рахымына, нағыз әділдігіне, ысырапсыз дәл өлшемді хикметіне ешқандай керағарлығы жоқ. Қайта рахым, әділдік пен хикмет оның болғанын қалайды. Өйткені, қалайша мыңдаған жазықсыз жанның ақысын жеген бір залымды жазаға тарту және бейшара жүздеген малды өлімші қылған бір жыртқышты өлтіру һәм әділдік һәм әлгі жәбір көргендерге жасалған мейірім боп табылады. Ал, ондай залым, қанішерді кешіру, еркіне қоя беру орынсыз жасалған мейірім әрі зәбір көрген жүздеген бейшараларға жасалған зұлымдық болар еді.

Дәл сол сияқты жәһаннам зынданына қамалған нағыз кәпір, өзінің имансыздығымен һәм Иләһи есімдерді жоққа шығару арқылы бас көтерген боп саналады һәм ол есімдерге куәлік ететін болмыстың куәліктерін бекерге шығаруымен құқығын таптаған болады һәм жаратылыстың әлгі есімдерді пәктеп, ұлықтап жасаған маңызды міндеттеріне сенбей ақысын жеген болады, һәм ғаламның жаратылыс мақсаты, бар болуының бірден-бір себебі және болмысын жалғастыруға негіз болып отырған"Иләһи рубубиет",өзін паш еткенде жауап ретінде құлшылықпен мойынсұну, нұр-сәулелерін шағылыстыратын айна болу секілді маңызды міндетті жоққа шығарып, сенбеу арқылы ақыларын жеу болып есептеледі. Сол үшін ауыр қылмыс, үлкен жауыздық, кешірілмес күнә. Ол туралы аят та қаһарын шашып былай дейді: اِنَّ اللّٰهَ لَا يَغْفِرُ اَنْ يُشْرَكَ بِه۪

Мұндай оңбаған залымды жәһаннамға тастамау орынсыз мейірімділік һәм ақысы желінген сансыз жәбірленуші, даугер бейшараларға жасалған жауыздық болып табылады.

Міне, осындай даугерлер жәһаннамның болмысын талап ететіні секілді Аллаһтың"жалалды абыройы", "кәміл ұлықтығы"да тозақты қатаң талап етеді. Иә, халықтың құқығына қол сұққан бір есалаң, сол жердің абыройы үстем әкіміне қарсы былай десе:"Маған түк істей алмайсың, қолыңнан келсе қамап көрші!"Әлбетте, ол қалада абақты болмаса да әлгі әдепсіз есерсоққа арнап қапас салдырады да қамап тастайды. Дәл сол секілді, иманнан жұрдай кәпір

күпірлігімен Аллаһтың жалалды абыройына шек келтіреді, оның асқан құдретін жоққа шығарып шектен шығады, кәміл рубубиетіне сенбес қырсығады. Әлбетте, жәһаннамның көптеген міндеттері мен себептерін, болмыс хикметтерін санамағанның өзінде манағыдай кәпірлер үшін жәһаннамды жарату, ондай опасыздарды ішіне қамау Иләһи абырой мен жәлалдың талабы.

Һәм, күпірліктік өзі де жәһаннамның бар екенін білдіреді. Иә, иманның мән-мағынасы егер денеге айналып, бір бейнеге енсе, өзіндік ләззаттарымен белгілі бір мағынада жәннатқа айналуы ғажап емес. Осы тұрғыдан алғанда жәннаттан жасырын хабар береді. Дәл сол сияқты, күпірлік әсіресе нағыз имансыздық, іріткі салу, діннен безудің мән-мағынасы уайым-қайғыға, қараңғылық пен рухани азапқа толы. Егер денеге айналса әлгі діннен безген кәпірге өзіндік тозақ болуы ғажап емес. Осы тұрғыдан алғанда астарлы түрде нағыз, шынайы үлкен тозақтан хабар береді. Бұл да бұлтартпас дәлелдермен РисалейНұрда баяндалған-ды. Мына көшет өсіретін дүние егінжайындағы кішігірім ақиқаттар ақыретте өсіп-өнеді дейтін болсақ әлгі улы дәнек сонау жемісі ащы "заққум" ағашын еске түсіреді."Мен оның өзегімін. Мені жүрегіне еккен залымдарға обал-ақ! Тозақтағы "заққум" ағашының шағын үлгісі, менің жемісім!"деп тұрғандай.

Жалпы күпірлік, сансыз құқықтарды таптау, сұмдық ақы жеу болып саналады. Олай болса әлбетте ауыр қылмыс және жазасы сұмдық зор болмақ. Иә, адам өлтіру бір минуттық қылмыс болғанымен он-бес жыл қапас жазасын (сегіз миллион минут)тартқызады. Мұны адамзат құқығы, әділет органдары қабыл көрген. Енді, бір күпір мың адам өлтірумен пара-пар, ауыр қылмыс дейтін болсақ бір минуттық нағыз кәпірлік әлгі әділет заңы бойынша сегіз миллиардқа жуық минут азап шегуді керек қылады. Енді, бір жыл кәпірлік үшін екі триллион сегіз жүз сескен миллиардқа жақын азап шегуге лайық екен, олай болса خَالِد۪ينَ ف۪يهَٓا اَبَدًا аятының дегеніндей мәңгі бақи азап шегеді деген сөз. Тағысын тағы...

Қасиетті Құранның жәннат пен жәһаннам туралы керемет баяны және Құранның тәпсірі және одан бастау алған Рисалей-Нұр, жәннат пен жәһаннамның бар екені жайлы нақты дәлелдері тағы үстеме түсініктеме жасауға қажеттілік қалдырмаған.

وَيَتَفَكَّرُونَ ف۪ى خَلْقِ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هٰذَا بَاطِلًا

سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ ٭

رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَ اِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا ٭ اِنَّهَا سَٓاءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا

секілді көптеген аяттардың және әу баста Ардақты Расул-ы Әкрем (с.а.у.) сондай-ақ бүкіл пайғамбарлар, ақиқатшылдар әрдайым дұғасында жиі-жиі:

اَجِرْنَا مِنَ النَّارِ ٭ نَجِّنَا مِنَ النَّارِ ٭ خَلِّصْنَا مِنَ النَّارِ

деп айтулары және уахимен расталған, көзбен көрінген және бар екені нақты әлгі жәһаннамнан"бізді сақтай гөр!"дегендеріне қарағанда адамзаттың ең басты мәселесі жәһаннамнан құтылу болып отыр. Әлемдегі ең маңызды, өзекті үлкен мәселе, ұлы ақиқат жәһаннам болғаны ғой, парасатты ірі тұлғалар, әулие-асфиялар оған куә болып, кейбіреулер оның белгі-нышандарын, ұшқындарын көріп тым қорқынышты болғандықтан зәресі қалмай қорқып жылаған екен."Бізді одан сақтай гөр!"деп жалынып жалбарынған екен.

Рас, әлемде жамандық пен жақсылық, жарық пен қараңғылық, жылу мен суық, жағымды-жағымсыз, адасу мен тура жол қарамақарсы келіп, араласып сапырылысып жатуының көптеген хикметсырлары бар. Өйткені, жамандық болмаса жақсылықтың қадірі болмайды. Азап болмаса, рахаттың не екенін білмес едік. Қараңғысыз жарықтың мәнісі жоқ. Суық болған соң жылудың дәрежелері анық. Жағымсыздық арқылы жағымды нәрселердің, әсемдіктің бір ақиқаты бірнеше ақиқат болып, мыңдаған әсемдіктің түрлері пайда болған. Жәһаннамсыз жәннаттың көптеген әсем сұлулықтар жасырын қалар еді. Жалпы барлық зат бір жағынан алғанда қарама-қайшы нәрсесімен білінеді, бір ғана ақиқаты көбейіп көптеген ақиқаттар нәтиже береді.

Мына сапырылысқан дүние фәни әлемнен бақи әлемге зымырап, ағып жатырғаны рас. Олай болса әлбетте жақсылық, ләззат, жарық, әсемдік, иман секілді жағымды нәрселер жәннатқа қарай ал, жамандық, бәле, уайым, қараңғылық, жағымсыздық пен имансыздық секілді зиянды нәрселер жәһаннамға қарай ағып барады деп толық айта аламыз. Осылайша, тынбай шайқалып ағып жатқан әлемнің арналары ақырында әлгі екі әуізге құйылып, тоқтамақ. Керемет, ерекше сырлы жиырма тоғызыншы Сөздің соңындағы ишаралы, астарлы мағынаға бай тұжырымдарда бұл тақырып біршама қозғалған болатын, сол үшін қысқа қайырдық.

Уа, Юсүф медресесінде менің дәріс бауырларым! Әлгі, мәңгіге қамалудан құтылудың тиімді жолы мына дүниелік қапасты пайдаланып, күнә жасауға мүмкіндік бермейтін осы абақты күндерінде бұрыңғы жасаған күнәлардан тәуба етіп, парыздарды орындап, осылайша жаза өтеудің әрбір сағатын бір күн ғибадатқа пара-пар етіп, анау мәңгі қапастан аман қалуымызға себеп қылып, сөйтіп нұрлы жәннатқа кіруге зор мүмкіндік деп білейік. Бұл мүмкіндікті пайдалана алмасақ дүниеде қиналғанымыз аздай ақыретте де сорлап, ауыр азапқа түсеміз. خَسِرَ الدُّنْيَا وَ الْاٰخِرَةَ аяты біз туралы болып жүрмесін.

Осы жеріне келгенде Құрбан айт басталды.

Қасиетті Құран: اَللّٰهُ اَكْبَرُ اَللّٰهُ اَكْبَرُ اَللّٰهُ اَكْبَرُ деген тәкбир сөздерімен адамзаттың бестен бір бөлігіне яғни үш жүз елу миллион адамға"Аллаһу Әкбар"деп айтқызып алып жер шары өзіне тән зор дауыспен اَللّٰهُ اَكْبَرُ киелі сөзін өзінің серіктері ғаламшарларға естіртіп жатқандай жиырма мыңнан астам қажылардың Арафат тауында және айтта барлығы бірге қосылып бір сәтте: اَللّٰهُ اَكْبَرُ"Аллаһу Әкбар!"деуі, бұдан мың үш жүз жыл бұрын ардақты Пайғамбарымыз өзінің жақын дос-жарандарымен бірге айтқан және бізге бұйырған"Аллаһу Әкбар"сөзінің белгілі бір мағынада жаңғырған дауысы ретінде Иләһи рубубиетке رَبُّ الْاَرْضِ وَ رَبُّ الْعَالَم۪ينَ яғни аспан мен жердің Раббысы деген Иләһи зор билікке ауқымды, күлли құлшылықпен жауап беру болып табылады. Менің бұған қиялыммен, сезімдеріммен көзім әбден жетті.

Сосын"апырм-ай, бұл киелі сөздің біздің мәселемізбен байланысы бар ма?"деп ойландым. Кенет мынандай бір ой келді: Әу баста осы сөз өзінің басқа да "бақият-ы салихат" яғни لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ (Лә иләһә иллаллаһ),‌اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ (Әлхамдулиллаһ),سُبْحَانَ اللّٰهِ (Субханаллаһ)секілді көптеген шариғи сөздері жалпы яки жалқы түрде мәселемізге қатысы бар, мұның шындық екеніне, жүзеге асатынына ишара етеді.

Мысалыға; اَللّٰهُ اَكْبَرُ сөзінің бір мағынасы, Аллаһ Тағаланың құдреті мен ілімі бәрінен үстем. Оның ілім шеңберінен ешнәрсе тыс қала алмайды. Құдретті басқаруынан ешкім қаша алмайды, әсте құтылу мүмкін емес. Сенің қатты қорыққан нәрсеңнен ол әлдеқайда

ұлық. Демек, хашрді жарату, бізді жоқ болудан сақтап қалу, мәңгі бақытқа бөлеу оның құдретіне түк емес. Ол бәрінен алып. Таңғалған, ақылыңа сыймай қиналған не нәрсені болсы Ол (Аллаһ) одан да шексіз үлкен.

Иә, مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ аятының ашық түрде дегеніндей адамзаттың хашрі яғни өлген соң тірілуі бір адамның қайта тірілуі секілді құдретіне оңай. Сондықтан болар пенде, бір үлкен бәлеге ұшырағанда немесе алдына биік мақсат қойғандар:"Аллаһ Әкбар! Аллаһ ұлық!"деп өзін жұбатады. Оны өзіне қуат көзі, сүйеніш қылады.

Тоғызыншы Сөзде осы киелі сөзі, екі серігімен үшеуі бүкіл ғибадаттың мазмұны болып табылатын намаздың дәнегі, өзегі екені және намаз ішінде және соңында тәсбихатта жиі айтылып мағынасы қуатталады яғни سُبْحَانَ اللّٰهِ ٭ ‌‌اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ ٭ اَللّٰهُ اَكْبَرُ сөздері үш үлкен ақиқаттарға ишара әрі жауап екені, сондай-ақ адамды таңғалдыратын ұлықтықтан немесе дән ризашылықтан, тәтті ләззаттардан туындайтын сұрақтарға қуатты жауап екені баяндалған болатын. Сонымен қатар он алтыншы Сөздің соңында түсіндірілгеніндей, қалайша бір жауынгер басқа уақыттарда қолы жетпейтін немесе өзінен бір саты жоғары командирі арқылы ғана көрісе алатын лауазымды бас қолбасшыны немесе падишахты ерекше күндері көріп, алдына шыға алады.

Дәл сол секілді, әркім қажылықта шамасына қарай әулие секілді Аллаһ Тағаланы رَبُّ الْاَرَضِ وَ رَبُّ الْعَالَم۪ينَ атымен яғни аспан мен жердің Раббысы атымен таниды. Жүрегіне кибрия мәртебелері яғни ұлықтықтың дәрежелері ашылған сайын жаны жадырап, рухы биіктеп, таңғалыстан туған сұрақтарға сол اَللّٰهُ اَكْبَرُ сөзін қайталағанда бәріне жауап тауып, жаны жай табады. Һәм он үшінші Леманың соңында түсіндірілгеніндей, шайтанның сұм арбауынан сақтап, тамырына балта шабатын жауап та осы اَللّٰهُ اَكْبَرُ сөзі. Бұл біздің ақырет жайлы сұрақтарымызға да қуатты әрі қысқа-нұсқа жауап болмақ. Енді ‌اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ сөзі де ақыретті еске салып, хашрдің болуын талап етеді. Ол бізге былай дейді:"Ақырет болмаса мағынам жоқ. Себебі, әзәлден әбәдке дейінгі яғни ежелден келешекке дейінгі

және кім, кімге арнап айтса да бүкіл мадақ пен шүкір Аллаһ Тағалаға ғана тиесілі, Сол ғана лайық! Барлық нығметтердің бұлағы, нығметті нығмет қылатын және күллі сана иелерін жоқ болудың уайым қайғысынан құтқаратын нәрсе тек қана мәңгі бақыт, әбәди сағадат болып табылады. Менің әлгі ауқымды, күлли мағынама тек бақи өмір, мәңгі бақыт ғана жауап болып, қанағаттандырады".

Рас, әрбір мүмин намаздан кейін күнде шариғат бойынша ең азы жүз елуден аса ‌اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ ‌اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ айтуы және мағынасы әзәл мен әбедті яғни ауқымды түрде шексіз мадақ пен шүкірді қамтуы тек ғана мәңгі бақыт пен жәннаттың шұғыл берілетін өтемі, сол сәттегі төлемі, бағасы болмақ. Ол сөз, дүниенің уақытша әрі пәни, уайым аралас нығметтерімен шектелмейді, тек соған арналған емес. Демек, олардың мәңгі нығметтерге себеп болатыны тұрсына айтылады, шүкірді білдіреді.

سُبْحَانَ اللّٰهِ (Субханаллаһ)киелі сөзі, Аллаһ Тағаланы ширктен, кемшіліктен, нұқсандықтан, зұлымдықтан, әлсіздіктен, мейрімсіздіктен, мұқтаждықтан, алдаудан қысқасы өзінің"кемел", "жамал", "жалал"сипаттарына қайшы бүкіл нұқсандық атаулыдан пәк, ада мағынасын білдіріп осы тұрғыдан мәңгі бақытты меңзеп сондай-ақ, ұлы салтанатының"жалал", "жамал"әрі кемелдігіне ұйытқы болатын ақырет әлемін, ол жақтағы жәннатты еске түсіріп, ишара қылады. Әйтпесе, жоғарыда дәлелденгені секілді мәңгі бақыт болмаса Иләһи салатанатқа, оның кемелдігіне, жалал мен жәмал сипаттарына, рахымына нұқсандық болып үстем мерейіне шәк келеді.

Міне, осы аталған үш сөз секілді لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ және بِسْمِ اللّٰهِжәне басқа да мүбарак сөздердің әрбірі иман негіздерінің өзегі, мазмұны, тұжырымы һәм Иман мен Құран ақиқаттарының қорытындысы және манағы үшеуі намаздың дәнегі, сонымен қатар Құранның дәнегі және кейбір жарқын сүрелердің басында тұрған жақұт секілді жалт-жұлт етуі сондай-ақ, мағыналары тәсбихатта келген Рисалей-Нұрдың да қайнар бұлағы, негізі және ақиқаттарының дәнектері болып табылады.

Сондай-ақ, қатар,"Ахмеди әулиелік" пен "Мұхаммеди убудиет"жағымен яғни Пайғамбарымыздың (аләйһиссалатү уәссалам)ауқымы кең құлшылығы тұрғысынан алғанда зікір алқасында, намаздан кейін

айтылатын тәсбихатта Мұхаммед (с.а.у.) салған сара жолдың ережешарттары, дұға-уирдтері болып саналады. Оны жүз миллионнан астам мүминдер намаз уақытында орасан зор зікір мәжілісінде отырып қолдарына тәсбих سُبْحَانَ اللّٰهِ (Субханаллаһ)сөзін отыз үш рет, ‌اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ (Әлхамдулиллаһ)сөзін отыз үш рет, اَللّٰهُ اَكْبَرُ (Аллаһу әкбар)сөзін отыз үш рет қайталайды.

Міне, осындай ауқымы кең зікір алқасында жоғарыда аталғанындай һәм Құранның һәм Иманның һәм намаздың өзегі, дән-дәнегі саналатын осы қасиетті, берекелі үш сөзді намаздан кейін отыз үш рет қайталау қаншалықты маңызды, сауабы мол екені әлбетте, түсінікті болар. Осы рисаленің басындағы Бірінші Мәселе намаз туралы тамаша бір дәріс болып басталып еді, ойламаған жерден еріксіз түрде соңғы жағы да намаз тәсбихаты жайлы маңызды бір дәріс болып шықты.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى اِنْعَامِه۪

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَل۪يمُ الْحَك۪يمُ

* * * * *

Тоғызыншы мәселе

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

اٰمَنَ الرَّسُولُ بِمَٓا اُنْزِلَ اِلَيْهِ مِنْ رَبِّه۪ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ اٰمَنَ بِاللّٰهِ وَمَلٰٓئِكَتِه۪ وَكُتُبِه۪ وَرُسُلِه۪ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ اَحَدٍ مِنْ رُسُلِه۪ ... اِلٰى اٰخِرِ الْاٰيَة

Илә ахир-ы аят...

Осы қасиетті де ұлық аяттың ауқымды да терең бір тұжырымын баяндауға өте маңызды мағынауи бір сұрақ және орасан зор Иләһи нығметке бөленуден пайда болатын бір хал себеп болды. Былайша:

"Неліктен иман ақиқаттарынан біреуін жоққа шығарған адам кәпір болады және оны қабылдамаған мұсылман емес? Алайда, Аллаһқа, Ақыретке иман Күндей жарық нұр шашып ондай қараңғы күпірлікті жойып жіберуі керек қой? Һәм, неліктен Иманның бір ақиқатын не бір шартына сенбеген адам діннен безген имансыз болады, ал мойындамағандар Дін Исламнан шығады? Бірақ олар, иманның басқа шарттарына сенеді ғой. Ондай иман адамды нағыз кәпір болудан құтқаруы керек еді ғой?" деген сауал қойылды.

Жауабы:Иман - алты шарттан құралған"уахдани"ақиқат. Оны бөліп-жару мүмкін емес. Ол - тұтас нәрсе, бөлінбеді. Кең ауқымды, шексіз әсте бөлінбейді. Өйткені иманның әрбір шарты өзін дәлелдейтін айғақтары арқылы басқа шарттарды да дәлелдейді, бір-біріне қуат беріп өзара бұлтартпас дәлел боп табылады. Олай болса бүкіл шарттарды толық дәлелдерімен бірге бекерге шығара алмайтын қарсы пікір, ақиқатында бір түйір шартты тіпті, иманның бір ақиқатын жоққа шығара алмайды. Бірақ кейде,"қабылдамау"дейтін пердені жамылып, қырсығып сенбеуі мүмкін. Ол да барабара иман шарттарын толығымен жоққа шығаруға апарып нағыз кәпір қылып адами құндылықтан айырады. Ол басқа мәселе. Сөйтіп, рухымен һәм денесімен жәһаннамға тура бет алады. Сонымен қазір біз, қысқа ишаралармен және Миуа Рисалесінде хашрді дәлелдеген кезде басқа да иман шарттарын дәлелдейтін қортындылары секілді осы тұста өзекті пікірлермен, қысқа тұжырымдармен - Аллаһ қаласа - осы мағынасы терең тұжырымды алты тоқтаммен баяндамақпыз.

БІРІНШІ ТҰЖЫРЫМ.Иман-ы Биллаһ яғни Аллаһқа иман өзінің айғақ-дәлелдерімен иманның басқа шарттарын, мәселен ақыретке иманды нықтап бекітеді.

Иә, мына ғаламды бір сарай, бір шаһар, бір мемлекет секілді бүкіл қажеттіліктерімен бірге толық басқарып, барлығын өлшеммен, жүйелі түрде реттеп шыр айналдырып отырған сондай-ақ, хикметпен өзгертіп, зәррелерді, жұлдыздар мен шыбындарды әрқайсысын жекежеке жаппай жабдықтап, қозғалысқа келтіріп отырған және өзінің әмір, қалауымен әрдайым әскери жаттығу секілді оларға тәлімтәрбие беріп, белгілі бір міндет жүктеп әрекетке ендірген сондай-ақ, өзіне мойынсұндырып құлшылық еткізген және барлығын ресми шеруге шығарғандай саяхат еткізген Әзәли уә Бақи Рубубиеттің, жаппай басқару салтанатының, Әбәди уә Даими Улухиеттің мәңгі бақи мекені, әрдайымғы орталығы, Сәрмәди мекен-жайы ақырет тұрағының болмауы әсте мүмкін бе? Ешбір ақыл мұны қабылдай ма!? Оны мүмкін деп ақылы бар ешкім айта алмас! Әсте мүмкін емес! Демек, Аллаһ Тағаланың Рубубиетінің салтанаты - Жетінші Мәселеде баяндалғанындай - Оның көптеген көркем есімдері және бар екенін дәлелейтін айғақтардың барлығы ақыреттің хақ екенін растап әрі талап етеді. Міне, Иман шарттары әсіресе, осы шартының сүйенер тірегі өте мықты екенін ойла, біліп қой, көзбен көргендей иман ет!

Һәм, қалайша Иман-ы Биллаһты ақыретсіз ойлау мүмкін емес, сол сияқты - Оныншы Сөзде қысқа ишаралармен баяндалғанындай - өзінің Улухиеті мен Мағбудиетін яғни Жаратушы екенін, барлығы бір өзіне бағынатынын көрсету үшін ғаламды бейне бір алып Сәмедани кітап, әрбір беті бір кітапқа татитындай, әрбір жолы бір параққа парапар терең мағыналы үлкен Сүбхани Құран секілді. Оның тәкуани аяты, әрбір сөзі, тіпті әрбір нүктесі, әрбір әрпі жеке-жеке мұғжиза.

Һәм іші аятқа толы, сан-алуан нақыштармен безендірілген Рахмани зәулім мешіт тәрізді. Әр бұрышында бір жамағат өзіне тән табиғи құлшылықтарымен шұғылданады. Міне, ғаламды осындай керемет жаратқан, табынуға лайық Мағбуд-ы бил Хақ Аллаһтың осындай ұлы Кітабының мағынасын ашып дәріс беретін ұстаздарды жібермеуі, осы Сәмедани Құранның аяттарын тәпсірлеп беретін елшілерді жолдамауы һәм сол алып мешітте түрлі құлшылық етушілерге имамдарды тағайындамауы әсте мүмкін бе? Ол ұстаздар мен тәпсіршілерге, имамдарға өзінің бұйрық-әмірі жазылған кітабын түсірмеуі мүмкін бе? Жоқ әсте, мүмкін емес!

Һәм, рахымының жәмалын, қамқорлығының кереметтігін, рубубиетінің кемелдігін саналы жандарға көрсету үшін және оларға мадақ айтқызып шүкір еткізу үшін мына ғаламды не керектің бәрі бар, бейне бір бай дастархан, қызықты көрме, көңілді серуенжай түрінде жаратып ішін сан-алуан дәмді нығметтер мен ғажайып өнерге толтырған. Енді ғаламды осындай керемет түрде жаратқан Рахымды Сани, аса жомарт шебер Аллаһтың әлгі саналы қонақтармен сөйлеспеуі және оларға берілген нығметтерге елшілер арқылы шүкіршілік міндетін атқару керектігін, сондай-ақ жасалған қамқорлық пен көрсетілген рахымға құлшылық қызметін өтеу қажеттігін үйретпеуі мүмкін бе, оны ақыл қабылдай қояр ма? Әсте, мүмкін емес.

Һәм, өзің ойлашы, өте шебер әрі өнерін өте жақсы көреді әрі оны жұрттың ұнатқанын қалайды. Тіпті, ол тілдің небір дәм сезгіш қабілеттерін де ескереді. Қысқасы өзінің өнерінің жоғары бағалануын, жұрттың сүйсінуін, риза болуын қалайды және өнерінің әрбір туындысымен өзін таныстырғысы, жақсы көрінгісі келеді. Һәм белгілі мағынада өзінің мағынауи жәмалын көрсетуді қалағандықтан мына ғаламды ғажап өнерімен безендіріп құлпыртып қойған. Осылай бола тұра Ол Аллаһ, әлемдегі жандылардың ең жоғары дәрежелісі боп табылатын адамзатпен, оның ішінде ұлық тұлғалардың кейбірімен сөйлесіп оларды елші тағайындап адамзатқа жібермеуі мүмкін бе? Әлгі ғажап көркем өнерін елеусіз, еш бағалаусыз, және көркем есімдерін еш қошаметсіз және өзін таныстырып жақсы көргізу істеріне жауапсыз қалуына әсте жол бере ме? Жо-жоқ олай болуы әсте мүмкін емес!

Һәм, барлық жандылардың тіршілік үшін жасаған дұғаларын, тіпті, хал тілімен сұраған болса да бүкіл өтініш-тілектерін дәл уақытында өз қалауымен қамқорлық жасап, мол мейрімге бөлеп жарылқап тұрған, осылайша іспен де хал-жағдаймен де анық-қанық сөйлейтін Мүтәкәллим-і Алим Аллаһ, өзің ойлашы, өте ұсақ жандылармен іс жүзінде және хал тілімен де сөйлесіп, дертін тыңдап дәрмен беріп, қажеттілігін қамтамасыз етіп, жай-жапсарды түгел біле тұрса, күллі ғаламның таңдаулы жемісі, жердің халифасы, көптеген жаратылысқа жетекшілік ететін адамдармен және олардың рухани басшыларымен көріспеуі мүмкін бе? Олармен жеке-жеке іс жүзінде һәм хал тілімен сөйлескені секілді адамзаттың ірі тұлғаларымен сөз арқылы, кәламымен сөйлеспеуі, оларға өз әмірін, парақтар мен кітаптарды түсірмеуі әсте мүмкін бе, бұл ақылға сыя ма? Әрине олай етуі әсте

мүмкін емес. Демек, иман-ы Биллаһ анық түрде өзінің шексіз дәледерімен яғни пайғамбарларға және киелі кітаптарға иманды дәлелдейді.

Бүкіл өнерімен өзін таныстырып, жақсы көргізіп жатқан әрі өзіне шүкір етуді іс жүзінде һәм хал-ахуалмен болсын талап ететін Жаратушыға жауап ретінде әлемді әйгілі Құран ақиқаттарымен шулатқан және әлгі абыройы асқақ шебер Зүлжәлал Аллаөқа кәміл сеніп, өзгелерді де сендірген, танып, таныстырған, шүкір етіп, шүкір еткізген және سُبْحَانَ اللّٰهِ ٭ ‌‌اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ ٭ اَللّٰهُ اَكْبَرُ (Субханаллаһ, Әлхәмдулилләһ, Аллаһу Әкбар)сөздерімен аспан әлемі еститіндей зор дауыспен жер шарын тілге келтірген және теңіз бен құрылықты аяққа тік тұрғызғандай мың үш жүз жыл бойы адамзаттың сан жағынан бестен бір бөлігін, сапа мен адами қасиет жағынан жартысын өзіне баурап, ерітіп-елітіп әкеткен әлгі Жаратушының рубубиетінің алдында ауқымды түрдегі құлшылық арқылы жауап берген, сондайақ, Аллаһтың мақсат-мұратын Құран сүрелерімен әлемге жар салып жеткізген, әрбір ғасырға түсінікті етіп бар даусымен дәріс берген, делдал қызметін атқарған және адамзаттың нақ қадір-қасиетін білдіріп, абыройын көтерген және қандай міндеті бар, не істеуі керектігін үйреткен және өзін мыңдаған мұғжизаларымен растатқан Мұхаммед ғәлейһиссалату уәссаламның бүкіл әлем Иесі Аллаһтың таңдаулы пендесі, ерекше елшісі, мәртебесі жоғары пайғамбары болмауы әсте мүмкін бе!? Әрине жоқ, жүз мың мәрте мүмкін емес!

Демек, اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ"әшһәду әл-ләиләһә иллаллаһ"ақиқаты өзінің барлық дәлелдерімен اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ"әшһәду әннә Мұхаммад расулуллаһ"ақиқатын растап, қуаттайды.

Тағы да мүмкін бе, мына ғаламның Иесі жаратқандарына жүз мың тіл беріп өзара сөйлескізіп және олардың сөздерін естіп, біліп бірақ өзі сөйлемейді. Жоқ әрине!

Һәм, әлемдегі өзінің киелі мақсатын кітап түсіру арқылы білдірмеуі әсте мүмкін бе? Тылсымы терең сырларды ашып,"Жаратылыс қайдан келіп, қайда барады, не үшін бұлай топ-топ болып келіп, азғана аялдап қайта кетеді?"деген мәнісі терең мүшкіл бірақ маңызды сұрақтарға толық қанағаттанарлық жауап беретін Құрандай қасиетті кітап түсірмеуі мүмкін бе?! Жоқ, әсте мүмкін емес!

Һәм, он үш ғасырды нұрға бөлеген және сағат сайын жүз миллион тілде аса құрметпен оқылып жатқан және миллиондаған қари-хафыздардың миына құндылығын сақтай отырып жазылатын және адамзаттың сапа тұрғысынан жартысынан көбін әділ заңымен басқарып келе жатқан, нәпсі, рух, қалб, ақыл, көңіл секілді сезімдерді тәрбиелеп, тазартып тәлім берген, сондай-ақ, Рисалей-Нұрда таңғажайып қырық сыры баяндалған және қырық түрлі адамға қырық түрлі мұғжизалығын көрсететіні Он тоғызыншы Мәктуб атты кітапшада айтылған, сондай-ақ, Мұхаммед ғәлейһиссалату уәссалам мың мұғжизасымен Оның бір мұғжизасы болып табылатын, осылайша өзінің хақ кәламуллаһ яғни Аллаһтың сөзі екені нақты дәледенген Қасиетті Құран Кәрім әлбетте, Мүтәкәллим-і Әзәли, Сани-ы Сәрмәди Аллаһтың сөзі, Оның бұйрығы, әмірнамасы болмақ. Олай болмауы ешбір тұрғыдан мүмкін емес!

Демек, Аллаһқа иман өзінің барлық дәлел, айғақтарымен Құранның кәламуллаһ екенін дәлелдейді.

Һәм, жер жүзін әрдайым тірі жандармен толтырып, бірде босатып тұрған және өзін таныстыру әрі жаратқандарына өзіне құлшылық еткізу, пәктеу үшін мына дүниемізді саналы жандармен безендіріп қойған Сұлтан-ы Зүлжәлал Аллаһ, аспан мен жұлдыздарды ешкім тұрмайтын бос яғни оған лайық тұрғындарды жаратпауы әрі оларды сонау аспани зәулім сарайларға қоныстандырмауы мүмкін бе?! Мұндай алып әлемін Өзінің Рубубиетінің салтанатына қызметші әрі мойынсұнғыш әрі елші әрі жақын дос, әрі бақылаушы әрі тамашалаушы әрі құлдық ұратын ғабит әрі бағынышты халық болып табылатын періштелерді жаратпай көктерді бос қалдыруы мүмкін бе?! Әлбетте, періштелер қанша болса сонша мәрте мүмкін емес!

һәм, ғаламды керемет кітапқа ұқсатып ғажап түрде жаратқан және әрбір ағаштың өмірбаянын, жасаған амалдарын толығымен оның кіп-кішкене дәнінің ішіне жазып қойған және әрбір өсімдік пен гүлшешектің дүниде атқарған міндеттерін толық түрде тұқымдарына мұқият жазып қоятын және әрбір саналы жанның өмір баяндарын ешбірін қалдырмай тырнақтай ес-жадысына керемет мұқият сақтайтын және өзінің иелігінде болып жатқан кез келген амал мен барлық оқиғаларды жаппай әртүрлі жолдармен сақтап, тіркеп қоятын және рубубиетінің маңызды негізі боп табылатын "әділет", "хикмет", "рақым" секілді ақиқаттардың ашылып толығымен ортаға шығуы үшін ауқымды жәннат пен жәһаннамды, сырат көпірі мен дәу

таразыны жаратқан Хәкім-і Хаким, Алим-ы Рахим Аллаһ, өзің ойлашы адамдардың әлемге қатысты іс-амалдарын жазбауы, жазғызбауы және жазаға тарту я сый-сияпатқа бөлеу үшін іс-қимылдарын тіркемеуі сондай-ақ, жамандық пен жақсылықтарын тағдыр таспаларына тізіп қоймауы мүмкін бе? Жоқ, олай болуы мүмкін емес! Ләух-ы махфузда қанша әріп болса сонша мәрте мүмкін емес!

Демек, Иман-ы Биллаһ ақиқаты өзінің дәлелдерімен періштелерге иманның да тағдырға иманның да ақиқаттарын анық түрде растап дәлелдейді. Көктегі Күн күндізді ал, күндіз Күнді көрсеткені секілді иманның шарттары да бірін-бірі дәлелдеп, қуаттайды.

ЕКІНШІ ТҰЖЫРЫМ.Әу баста Құран Кәрім мен аспаннан түскен барлық сәмауи кітаптар мен парақтар және біріншісі болып Мұхаммед ғаләйһиссалату уәссалам мен барлық пайғамбарлар көтерген өзекті мәселелері осы аталған бес-алты иман негіздерін қуаттап соның төңірегінде өрбиді. Әрдайым сол тақырыпта дәріс беріліп, соларды дәлелдеуге тырысады. Олардың турашыл, пайғамбар екеніне дәлел болатын бүкіл айғақтар әлгі негіздерге негізделіп, соған тікелей байланысты, әрі сол негіздерді бекіте түседі. Ол негіздер манағы иман-ы Биллаһ пен иман-ы Бил- ахирет және иманның басқа шарттары. Демек, иманның алты шарты бір-бірінен ажырауы мүмкін емес. Әрқайсысы бір-бірін толығымен дәлелдеп, талап етеді. Ол алтауы бір тұтас әрі ауқымы кең арна, әсте бөлінбейді, ажырату мүмкін емес. Ол бейне бір тамыры жоғарыда өзі төмен салбырап тұратын жәннаттағы Туба ағашы тәрізді. Әрбір бұтағы, әрбір жемісі, әрбір жапырағы әлгі алып ағаштың еш қурамайтын мәңгі бақи тыныс-тіршілігінен бастау алып, содан нәр алады. Оның көзге көрініп тұрған қуатты, анық тірі екенін жоққа шығара алмаған адам ағаштың бір түйір жапырағының да тірі екенін жоққа шығара алмайды. Егер жоққа шығарса әлгі ағаш өзінің бүкіл бұтақтарымен, жемістерімен, жапырақтарымен әлгі ақымаққа қарсы шығып өтірігін бетіне басады. Дәл сол секілді иман да алты шартымен сондай қуатты.

Осы тақырыпты бастарда алты"тұжырым"және әрбір тұжырым бес тараудан, осылай иман шарттарын отыз алты тұжырыммен баяндауға ниет еткен болатынмын. Және ең басындағы маңызды сұраққа жан-жақты жауап берсем деген ойым болған. Бірақ, кейбір кедергілер мүмкіндік бермей қолды байлады. Менің ойымша бірінші тұжырым жеткілікті болғандықтан одан әрі түйсігі мол жандарға қажеттілік қалмаған секілді. Сонымен, мұсылман адам иманның бір

ақиқатына сенбей жоққа шығарса нағыз кәпір болады. Себебі, басқа діндер қысқа қайырған негізгі мәселелерді хақ дін Ислам толық түрде, егжей-тегжейлі түсіндірген. Иманның негіздері өзара шынжырмен матаса байланған. Мұхаммед ғәлейһиссалату уәссаламды қабылдамай, сенбеген мұсылман Аллаһты да (сипаттарымен)қабылдамайды, ақыретке сенбейді деген сөз. Ендеше Мұсылманның иманы қуатты, бұлтартпас шексіз айғақтарға сүйенетіні сондай, сенбеуіне ешқандай сылтау, қандай да бір себеп жоқ. Бейне бір ақылы қабылдауға мәжбүр секілді анық мәселе.

ҮШІНШІ ТҰЖЫРЫМ.Бірде"Әлхамдүлиллаһ"дедім. Мұның шексіз ауқымды, терең мағынасына тең келер бір нығмет іздедім. Кенет мына сөз ойыма келді:

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلَى الْا۪يمَانِ بِاللّٰهِ وَعَلٰى وَحْدَانِيَّتِه۪ وَعَلٰى وُجُوبِ وُجُودِه۪ وَعَلٰى صِفَاتِه۪ وَاَسْمَائِه۪ حَمْدًا بِعَدَدِ تَجَلِّيَاتِ اَسْمَائِه۪ مِنَ الْاَزَلِ اِلَى الْاَبَدِ

Қарасам өте үйлесіп тұр. Былайша: ................

* * * * *

Оныншы Мәселе

(Әмирдағы қаласының бір гүлі)

Құран аяттарының қайталануын сынап, қарсылық білдіргендерге қуатты жауап.

Азиз, адал бауырларым!

Иә, бұл мәселе мүшкіл жағдайда жазылғандықтан бәлкім түсіну қиын болар. Бірақ, түсіну қиын күрделі сөйлемдердің астарында өте қымбат, ғажап сырлар жатқанын нақты білдім. Өкінішке орай, түсінік беруге шамам жетпейді. Дегенмен, сырт көзге сөз тіркестері түсініксіз көрінгенімен Құранға қатысты болғандықтан "тәфәккүри ғибадат" яғни пікірмен жасалатын құлшылық, жалт-жұлт еткен киелі жақұт жәуһардың құтысы десе болады. Сондықтан жыртық сырт киіміне емес, ішіндегі алмас-жауһарға қараңыздар! Егер лайық болса Оныншы Мәселе деп атаңдар, болмаса сендердің хаттарың сияқты бір хат деп қабылдарсыңдар.

Һәм, мұны ауыр науқас әрі мүшкіл жағдайда, азықсыз, бір-екі күнде Рамазанда мәжбүр түрде қысқа-нұсқа түрде әрбір сөйлеміне көптеген ақиқаттар мен түрлі айғақтарды сыйғызып жаздым. Айыпқа бұйырмаңдар!

{(Сілтеме): Бұл, Денизли түрмесінің жемісіне Оныншы мәселе ретінде Әмирдағы қаласының және осы қасиетті Рамазанның нұрлы шағын бір гүл-шешегі болсын. Құран аяттарының қайталануының бір хикмет-сырын баяндайды. Сөйтіп адасқандардың сасық әрі улы негізсіз ойларын теріске шығарады.}

Азиз, адал Бауырларым!

Қасиетті Рамазан айында Қасиетті Құран-ы Мұғжиз-ул-Баянды оқып отырғанымда - Бірінші Шұғада Рисалей-Нұрға ишаралары баян етілген жерде - отыз үш аяттың қайсы бірі келсе, сол аяттың парағы мен беті және қиссасы да Рисалей-Нұрға, оның шәкірттеріне - қиссадан үлес алу түрінде - бір шама сәйкес әрі қатысты боп шығады. Әсіресе, "Нұр" сүресіндегі Нұр аяттары онға жуық белгінышандарымен Рисалей-Нұрмен қатысты екендігі, сондай-ақ өзінен кейінгі зұлымат жайлы аяттары да оның қас жауларына дәлме-дәл сәйкес келіп, қатыстылығы байқалады. Тіпті ашықтан-ашық хабар береді десе де болады. Бейне бір сол мақамның арнасы кеңейіп жаппай барлығын қамтып жатқандай әлгі жалпылық ішінде жалқы түрде осы ғасырда оның бір тұлғасы ретінде Рисалей-Нұр және оның шәкірттері екені байқалады.

Иә, Құранның үндеуі, оның биік мәртебесі әрі жалпыға ортақ болып барлығын қамтитыны сөзсіз. Ол ең бірінші Мүтәкәллим-і Әзәли Аллаһтың жалпыға ортақ"рубубиеті"дейтін ұлық та ауымы шексіз жоғары мәртебесінен бастау алады. Һәм, барша адамзаттың - тіпті бүкіл әлемнің - атынан сол сөзді қабыл етуші ардақты Пайғамбарымыздың (с.а.у.) биік мәртебесінен сондай-ақ, барша адамзаттың бүкіл замандардағы тура жолға түсушілердің кең алаңын, дүние мен ақыреттің, жер мен көктердің, әзәл мен әбәдтің және бүкіл әлемді Жаратушының билігі мен бүкіл жаратылысты игеруге қатысты Иләһи заңдардың жан-жақты шексіз баянының дәрежесін қамтып кеңдігі мен ұлықтығы жағынан сөз қозғайды. Осылайша шоқтығы биіктеп, өзінің таңғажайып және жан-жақты жаппай барлығын толық қамтитынын көрсетеді. Құран дәрістерін тыңдаушылардың көпшілігі қарапайым, ауам халық. Олардың ішінде де деңгейі төмен топтар. Олардың ой-түсініктерін назардан тыс қалдырмай жаппай жарылқайтын сыртқы және жәй мәртебесінің өзі ең жоғары дәрежедегі зерек дана-данышпандарды да толық қанағаттандырады. Бейне бір қиссадан бір үлес немесе тарихи хикаядан бір бөлік беріп қана қоймай, жалпы ереженің бір ұшы ретінде әр ғасырдағы әр деңгейдегі адамдардың деңгейіне қарай сөйлеп, осылайша жаңа түсіп жатқандай әсер қалдырады. Әсіресе көп рет қайталанатын اَلظَّالِم۪ينَ اَلظَّالِم۪ينَ дейтін қорқыта айтылған зұлымдықтардың жазасы ретінде аспаннан, жерден келетін табиғи апаттарды ескертіп осы ғасырдағы сұмдық зұлымдықтарға тарихта Ад, Самуд, Перғауын қауымдарының бастарына келген азаптарды ескерту арқылы назар аудартады. Және бейкүнә имандыларға Ибраһим мен Мұса (Аләйһимассалам)сынды пайғамбарларды есендікке қалай қауышқандарын айтып жұбаныш сыйлайды.

Рас, бейқам, дінсіз назармен қарағанда қорқынышты, үрейлі және барлық нәрсенің көзін жоятын, өте қайғылы және барса келмес мазарлық боп көрінетін өткен шақ, бұрынғы замандар, өліп-өшкен дәуірлер, жоғалған ғасырлар; міне бұлар негізінде әрқайсысы ғибратқа толы тірі парақтар, бастан-аяқ жанды ғажап әлем екенін және шынымен де бар және бізбен байланысты Раббани әлемдер түрінде өткен шақ, тарих киноленталар, сахыналар тәрізді біресе бізді сол замандарға, біресе ол замандарды біздің алдымызға әкеліп, әр ғасырға, әр қауымға көрсетіп осылайша керемет дәріс беретін Қасиетті Құран

өте шешен түрде дінсіздік назардағы меңіреу, жансыз, түсініксіз, өлі, үлкен үрейхана тәріздес дүниені, айрылысуға толы, жоғалуға бет алып бара жатқан мына әлемді Сәмадани кітап, Рахмани шәһар, Раббани өнер көрмесі ретінде көрсетеді. Әлгі өлі, жансыздарды жандандырып, әрқайсысының белгілі бір міндеті бар қызметкерлер бейнесінде бірбірімен сөйлестіріп, бір-бірінің жәрдеміне жүгіртіп, адамзат пен жын және періштелерге нағыз, нұрлы, қызықты да зауықты хикмет дәрісін береді. Міне осындай Қасиетті Құран-ы Азиймуш-шан Құранның әлбетте, әрбір әрпінде он кейде жүз, кейде мың және мыңдаған сауап жазылуы және бүкіл жын мен адам жиналса оның теңін таба алмауы және аяттар бүкіл адамзатпен және әлеммен орынды сөйлесуі және әрқашан миллиондаған қарилардың көкейлеріне ләззатпен жазылуы және көп қайталанса, қайта-қайта оқылса еш зеріктірмеуі және бір-біріне ұқсас көптеген жерлері мен сөйлемдері бола тұра балалардың нәзік, қарапайым миларына тез қонып жеңіл жатталуы және науқастарға, аз сөзден мазасызданатын хәл үстінде жатқан науқастардың құлағына зәмзам суындай хош естілуі; міне, бұл өзінше киелі ерекшелік. Сондай-ақ, екі дүниенің де бақытын шәкірттеріне ұсынуы әрі тәржімеші Кісінің (а.с.м) қарапайымдылық мәртебесін толық сақтай отырып мәжбүрлік, жасандылық, рия секілді ешбір нәрсеге жол бермей аққан судай өзіндік сарынмен; осылайша өзінің тікелей көктен келгенін және - адамзаттың басым көпшілігі болған - қарапайым халықтың қарапайым түсініктерімен санаса отырып сөз саптауы; сөйтіп халықты жарылқау хикметімен көбінесе аспан мен жер туралы оқылуы оңай, ашық әрі түсінікті парақтарды ашып, белгілі әрі үйреншікті нәрселердің астынан құдіреттің таңғажайып сырлары мен мағынасы терең хикмет жазуларын дәріс беру арқылы тура жолға тартуы өзінше бір ғажап қасиет, теңдесіз мұғжиза.

Қасиетті Құран өзінің қайталауды талап ететін дұға мен дағуат, зікір мен тәухид кітабы екенін білдіре отырып әсем әрі тәтті қайталау арқылы бір қиссада бөлек-бөлек көптеген мағыналарды әртүрлі топтағы тыңдаушыларға шебер түсіндіреді. Шағын, сырт көзге әншейін, қарапайым бір құбылыстағы ең ұсақ, бізге маңызсыз нәрселер де мейірім назарында, тәртіппен басқару шеңберінде екендігін білдіреді. Дін Исламның негіздерін орнықтыру, шариғаттың өзекті мәселелерін бекіту тұрғысынан сахабалардың кіп-кішкене уақиғаларына аса маңыз беріп назарға алуында терең сыр жатыр. Себебі, ол жерде жалпыға ортақ өмірлік ережелердің сондай-ақ,

әркімге тиесілі дін Исламның, шариғаттың орнығуы үшін әлгі кішкене уақиғалар үлкен рөл ойнайтын бейне бір дәнектер сияқты маңызы зор көптеген жемістер береді. Осы тұрғыдан алғанда ерекше ғажап екені көрінеді.

Иә, қажеттіліктің қайталануына орай қайталау керектігіне байланысты, жиырма жыл бойы көптеген сұрақтарға жауап ретінде бөлек-бөлек дәріс берген және алып әлемді парша-парша етіп, қияметте бет-бейнесін өзгертіп, дүниені төңкеріп орнына мәңгі бақи ақыретті құратын және атомдардан жұлдыздарға дейінгі жаппай және жеке-жеке барлық нәрсе бір ғана Құдреттің қолында, Оның билігінде екендігін дәлелдейтін және бүкіл әлемді, жер мен көктерді, тіпті элементтерді ашуландырған адамзаттың зұлымдықтарына - әлемнің жаратылу нәтижесі жағынан - Иләһи ашу мен Раббани қаһарды көрсететін сансыз және қорқынышты және ұлы төңкеріс болып табылатын қиямет-қайымды түсіндіру үшін мыңдаған айғақтай қуатты кейбір сөйлемдерді және шексіз дәлелдерді қамтитын кейбір аяттарды қайталау кемшілік емес, керісінше керемет шешендік, теңдесіз сөз саптау өнері және жағдайдың талабына сай сөз сөйлеу, ол өзінше шешендік.

Мәселен, өзі бір ғана аят болып Құранда жүз он төрт рет қайталанатын بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ‌ (бисмилләһир Рахманир Рахим)сөзі, Рисалей-Нұрдың Он төртінші Лемасында баян етілгеніндей, бұл киелі сөз Ғарышты Фәршке яғни ғаламды жермен байланыстырып тұрған және әлемді жарық қылатын, сондай-ақ, әркім оған минут сайын мұқтаж ұлы ақиқат. Ол миллион рет қайталанса бәрібір қажеттілік туады. Тек нан сияқты күн сайын емес, тіпті ауа мен жарық сияқты әр минут қажеттілік бар.

Мәселен, тағы: طٰسٓمٓ сүресінде сегіз рет қайталанатын اِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَز۪يزُ الرَّح۪يمُ аяты, сүреде хикая етілген пайғамбарлардың есендікке қауышып бәледен құтылғандарына және қауымдарының азапқа ұшырағанына әлемнің жаратылу нәтижесі тұрғысынан және жалпыға ортақ рубубиеттің атынан қарап миллиондаған ақиқатқа татитын мұндай қуатты аяттарды қайталау, осылайша Раббани асқақ абыройды айқындап және сол Иләһи абырой әлгі залым қауымдардың азабын сондай-ақ, Иләһи рахым

да пайғамбарлардың амандығын талап ететінін дәріс беретіндіктен мыңдаған мәрте қайталанса бәрібір қажеттілік туады. Мұндай қайталау ғажап әрі ұлық шешендік, керемет сөз саптау өнері.

Тағы да"Рахман"сүресінде жиі қайталанған:

فَبِاَىِّ اٰلَٓاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ

аяты мен"Мурсалат"сүресіндегі وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّب۪ينَ аяты, жын мен адамзаттың әлемді, жер мен көкті ашуландыратын және ғаламның жаратылу нәтижесін бұзып Аллаһтың шексіз ұлық билігін мойындамай ерегесіп жасаған күпірлігін, дінсіздігін, зұлымдықтарын және бүкіл жаратылыстың ақысын жеп, хұқықына қол сұққандарын ғасырларға, жер мен көктерге қорқыта айқайлаған осы екі аят, осындай мыңдаған ақиқаттарды қамтып мыңдаған мәселедей маңызды, жалпыға ортақ дәрістерін мыңдаған рет қайталаса бәрібір қажеттілік бар әрі ол ұлық та ғажап қасиет, керемет шешендіктің соңғы үлгісі боп табылады.

Тағы бір мысал, Құранның нағыз және белгілі бір мағынада толыққанды мінәжаты, іші сырға толы Құраннан шыққан"Жәушанүл Кәбир"атты Пайғамбарымыздың мінәжатында (с.а.у.) жүз рет

سُبْحَانَكَ يَا لَا اِلٰهَ اِلَّا اَنْتَ الْاَمَانُ الْاَمَانُ خَلِّصْنَا وَ اَجِرْنَا وَ نَجِّنَا مِنَ النَّارِ

сөйлемінің қайталануында тәухид дейтін әлем бойынша ең ұлық ақиқат және жаратылғандардың Рубубиетті"тәсбих етуі" (пәктеу),"тахмид қылуы" (шүкір)және"тақдис жасауы" (ұлықтау)секілді үлкен үш міндетінің ең маңыздысы және мәңгі бақытсыздықтан құтылу сынды адамзаттың өте өзекті мәселесі және құлшылық, сосын адамзаттың әлсіздігінің ең маңызды нәтижесі болғандықтан мұны мыңдаған рет қайталанса да аздық қылады.

Міне, Құранда жиі қайталанатын аяттар осы секілді негіздерге байланысты тіпті, кейде тіпті бір парақта жағдайдың талабы мен түсіндіру тәсілінің қажеттілігіне орай және баяндаудың шешендігі тұрғысынан жиырма рет ашық яки жасырын тәухид ақиқаттарын түсіндіреді. Зеріктіру былай тұрсын, керісінше қуат беріп ынталандыра түседі. Рисалей-Нұрда Құрандағы қайталанудың қаншалықты орынды және лайықты әрі шешендік тұрғыдан өте керемет екендігі дәлелдермен баян етілген болатын.

Құран-ы Мұғжиз-ул Баянның Мекке сүрелері мен Мәдина сүрелері шешендік жағынан және иғжаз бен ашып түсіндіру және жинақылық жағынан бір-бірінен өзгеше болуының сыры мен хикметі мынада: Меккеде тыңдарман немесе қарсы келушілердің алдыңғы сапында Құрайш мүшриктері мен үммийлер яғни сауатсыздар болғандықтан, шешендікке сай ерекше тәсіл және қысқа-нұсқа түсіндіру, толық қанағаттандырарлық иғжазбен, жинақы түрде және санаға сіңдіру үшін"текрар"яғни қайталау керек болғандықтан, жалпы Мекке сүрелері иман шарттарын, тәухидтың мәртебелерін өте қуатты және керемет әрі таңғажайып қысқа-нұсқа қайталап түсіндіреді. Әлемнің басы мен соңы туралы және Аллаһ пен Ақырет жайлы мәселелерді бір бетте емес, тіпті бір аятта, бір сөйлемде, бір сөзде де емес кейде бір әріпте сондай-ақ,"тақдим", "тағриф", "тә'хир", "тәнкир", "хазф", "зікір" (еске түсіру)секілді тіркестерде қуатты түрде дәлелдейді. Оған тіл өнерінің сөзге шешен имамдары таңдана таңдай қаққан. Рисалей-Нұр, әсіресе Құранның қырық жақты мұғжизалығын жинақы түрде дәлелдеген"Жиырма Бесінші Сөз"қосымшаларымен бірге сондай-ақ, Құранның ұйқастығындағы ғажап сәйкестікті керемет дәлелдеген арапша Рисалей-Нұрдың"Ишарат-үл Иғжаз"тәпсірі Меккелік сүрелер мен аяттарда таңғажайып тәсіл, керемет жоғары әдіс қолданылғанын іс жүзінде көрсеткен.

Ал, Мәдиналық сүрелер мен аяттарда бірінші сапта тыңдаушы немесе қарсы шығушы Аллаһты мойындайтын яхуди және насара яғни христиан сынды"әһл-и кітап"болғандықтан, шешендік пен тәрбиелеу, жөнге салудың талабына сай және деңгей мен жағдаятқа байланысты қарапайым, ашық түрде, егжей-тегжейлі түсіндіру тәсілін пайдаланып әһл-и кітапқа діннің киелі негіздері мен иман шарттарын емес, керісінше қайшылық туғызған шариғат пен үкім-заңдарға қатысты және ұсақ-түйек мәселелердің сондай-ақ, жалпыға ортақ заңдардың түпкі бұлақтары мен себептері болған ұсақ нәрселерді баяндау қажет болғандықтан әлгі Мәдиналық сүрелер мен аяттарда көбінесе ашықтамалар, анықтамалар, түсіндірмелер жасалған және қарапайым түрдегі баяндаулар кездеседі. Осылайша Құранға тән теңдессіз әдістеме байқалады. Осылай келе жатып бірден әлгі кішкене уақиғаның ішінен тым терең, маңызы зор қорытынды, бір тұжырым, айғақ табылады. Сөйтіп әлгі шариғатқа қатысты кішкене уақиғаны

ауқымды қылатын және мойынсұнуды Аллаһқа иманмен қамтамасыз ететін тәухид сөйлемін, иман және ақырет жайлы сөзді зікір етеді. Бұл әдіс сол мақамды нұрландырып, биікке көтереді.

Рисалей-Нұр, аяттардың соңдарында жиі келетін

اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَد۪يرٌ ٭ اِنَّ اللّٰهَ بِكُلِّ شَىْءٍ عَل۪يمٌ ٭ وَهُوَ الْعَز۪يزُ الرَّح۪يمُ ٭ وَهُوَ الْعَز۪يزُ الْحَك۪يمُ

сынды тәухид пен ақыретті түсіндіретін нәтижелер мен қортындыларда керемет шешендіктер, көркемдіктер, ерекше қасиеттер және судай ағатын ерекшеліктер, терең тұжырымдар жатқанын Жиырма Бесінші Сөздің Екінші Шұғасының Екінші Нұрында сол түйін-тұжырымдардың көптеген ерекшеліктері мен қаасиеттерінің он данасы баяндалған. Осылайша мұндай тұжырымдарда ғажайып ұлы қасиет бар екендігін бір беткей қырсықтарға да дәлелдеген.

Иә, Құран осындай шариғаттың кішкене мәселелері мен қоғамға қатысты заңдарды баяндай отырып кенет оқырманның назарын биікке, күлли ақиқаттарға аударып, қарапайым әдісті керемет әдіске өзгертеді, шариғат дәрісін тәухид дәрісіне ауыстырады. Осылайша Құранның шариғат кітабы және үкімдер жинағы һәм хикметке толы екенін һәм кітаб-ы ақида уа иман уа зікір уа фікір уа дұға уа дағуат кітабы екендігін көрсетіп, әрбір мәртебеде көптеген тәрбиелік мәні зор ережелерді үйретеді. Бұл тұрғыдан алғанда Меккелік аяттардың шешендік әдісі бөлек, ерекше ғажап, оқылуы аққан судай оңай.

Кейде екі ауыз сөзбен, мәселен رَبُّ الْعَالَم۪ينَ және رَبُّكَ да رَبُّكَ сөзі арқылы Әхадиятты және رَبُّ الْعَالَم۪ينَ сөзімен Уахидиятты білдіреді. Әхадият ішінде Уахидиятты білдіреді. Тіпті, бір сөйлемде, бір зәррені көздің қарашығында көріп, орналастырғандай Күнді дәл сол аятпен, дәл сол балғамен көктің көз қарашығына орналастырады, көк жүзіне көз жасайды.

Мәселен: خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ аятынан кейін

يُولِجُ الَّيْلَ فِى النَّهَارِ وَ يُولِجُ النَّهَارَ فِى الَّيْلِ аяты аяқталысымен

وَ هُوَ عَل۪يمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ дейді."Жер мен көктердің ғаламат алып жаратылысымен қатар Ол, көкейге түйген ойларды да біледі,

басқарады!"дейді. Осыған ұқсас баяндау тәсілі жағымен әлгі қарапайым, оқымаған адамның деңгейін және ауам халықтың түсінік деңгейін ескере отырған қарапайым және қысқа диалог осылайша ұлық, тартымды және жалпыға ортақ әрі тура жолға салар тәрбиелік мәні бар сөзге айналып шыға келеді.

Сауал:Кейде маңызды ақиқат атүсті назарларға көрінбейді және кей жерлерде кішігірім және қарапайым бір уақиғадан орасан зор"тәухиди тұжырымға"немесе күлли,"жалпылама ережеге"өткенде арасындағы байланыс білінбейді. Сол үшін мұны бір кемшілік деп ойлайды.

Мәселен, Юсүф Аләйһиссаламның бір айла жасап бауырын қасына алып қауы мәселесіндегі деп, тамыры терең үлкен бір ереже туралы айтуын алсақ, мұнда шешендік жағынан байланыстығы көрінбейді. Бұның сыры мен хикметін ашып берсеңіз?"

Жауап:Әрқайсысы жеке-жеке, шағын өзіндік Құран саналатын көптеген үлкен және орташа сүрелерде, сондай-ақ көптеген парақтар мен жерлерде тек екі-үш мақсат баяндалып қоймайды. Негізінде, Құранның мән-мағынасы, оның бір кітаб-ы зікір уа иман уа фікір, һәм бір кітаб-ы шариғат уа хикмат уа иршад яғни зікір кітабы (Аллаһты еске салатын),һәм иман мен пікір кітабы, һәм шариғат пен хикметке толы кітап һәм, тәрбиелеуші кітап сынды көптеген кітаптар мен небір дәрістерді қамти отырып Аллаһтың рубубиеті барлығын қамтитынын әрі айбынды құдреті шексіз екенін баяндайды. Бұл тұрғыдан алғанда "әлем" атты алып кітаптың қырағаты яғни оқылуы болып табылатын Құран, әлбетте әр мақамда, тіпті кейде бір парақта көптеген мақсаттарды көздеп,"мағрифатуллаһ", "тәухид"мәртебелері туралы дәріс, иман ақиқаттарынан сабақ беретіндіктен - бір жағынан - мәселен сырт көзге әлсіз бір байланыс арқылы басқа, тың дәріс ашады. Әлгі әлсіз байланысқа қуатты байланыстарды қосып жібереді. Сөйтіп, сол мақамға өте ыңғайлы мағына шығарады. Шешендіктің дәрежесі биіктен көрінеді.

Екінші бір сауал:Құранда ашық кейде жасырын түрде және ишара арқылы Ақырет туралы, Аллаһтың бірлігі жайлы және адамзаттың сый-сияпатқа бөленуі немесе жаза тартылуы хақында мыңдаған аяттар кездеседі. Олар әлгі тақырыптарды қайта-қайта дәлелдеп, назарға ұсынады және әрбір сүреде, әрбір парақта, әрбір мақамда ол туралы дәріс береді. Мұның хикмет-сыры не?

Жауап:Мына дүниенің және ғаламға қатысты оқиғалар мен түбегейлі өзгерістер жайлы және мойнына үлкен аманат жүктеліп жердің халифасы атанған адамзатты бақытсыздыққа немесе мәңгі зор бақытқа бөленуіне себеп маңызды міндеттерінің ішінде ең маңызды, ең басты, ең өзекті мәселелерін үйрету, дәріс беру сондай-ақ, ол туралы небір күдік пен сансыз күмәндарды жою әрі сұмдық қасарысу мен бірбеткейліктен қайтару, міне осы тұрғыда әлбетте мұндай үлкен өзгерістер болатынын мойындату үшін және адамзатқа орасан зор, аса қажетті зәру мәселелерді қабылдату үшін Құран Кәрім, мыңдаған мәрте емес, бәлкім миллиондаған рет ол мәселелерге назар аудартса, ешқандай ысырап емес, болмайды да. Сондықтан ол жайлы миллиондаған рет оқылады, жалықтырмайды, қажеттілік те таусылар емес. Мәселен,

اِنَّ الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْر۪ى مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهَارُ ٭ ... خَالِد۪ينَ ف۪يهَٓا اَبَدًا

Аятында баяндалған мәңгі бақыт туралы сүйіншінің ақиқатына үңілер болсақ, бейшара адамзатқа минөт сайын кездесетін өлімнің мәнісі жайлы,"ол, адамды һәм дүниесін тас-талқан етіп, бүкіл тума-туыстарынан мәңгіге қоштасу еместігін ол, мәңгі бақи салтанатқа ие қылады"дегендіктен миллиард рет қайталанса және оған әлемдей мән берілсе ысырап болмайды, маңызын жоғалтпайды.

Міне, осы тектес өзекті де маңызды мәселелерді дәріс беретін және әлемді бір үй, зәулім сарай сияқты сан-құбылтып, ақырында мүлдем өңін өзгертіп жіберетін орасан зор құбылыстарды баяндағанда толық қанағаттандырып, сендіруге, дәлелдеуге тырысатын баяны мұғжиза Қасиетті Құран, әлбетте, ашық яки астарлы түрде және ишараларменен мыңдаған рет ол мәселелерге назар аударса еш те ысырап емес, бәлкім нан, дәрі, ауа, жарық секілді аса қажетті нәрсе әрі үлкен жарылқау боп саналады.

Һәм, мәселен:

اِنَّ الْكَافِر۪ينَ ف۪ى نَارِ جَهَنَّمَ

29690اَلظَّالِم۪ينَ لَهُمْ عَذَابٌ اَل۪يمٌ

секілді қатаң ескерту жасайтын аяттарды Құран, өте қатты, ашулы және қуатты түрде қайталауының хикмет-сыры - Рисалей-Нұрда нақты дәлелденгеніндей - адамзаттың күпірлігі әлемнің және жаратылыстың

басым көпшілігінің құқықтарына қол сұғу болғандықтан көктер мен жерді ашуландырып бүкіл болмысты ызаландырады. Сондықтан, топан су арқылы апаттармен залымдарды жазаға тартады.

اِذَٓا اُلْقُوا ف۪يهَا سَمِعُوا لَهَا شَه۪يقًا وَهِىَ تَفُورُ ٭ تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ

аяты ашық түрде әлгі залым мүңкірлерге жәһәннамның қатты ызаланатыны сонша - ашудан булығып, жарылып кете жаздайды, дейді. Міне, мұндай жауыздық пен шектен шыққан астамшылыққа қарсы адамзаттың ұсақ болмысына, оның түкке тұрғысыз заттық тұрғысына қарап емес, зұлымдығының орасан зорлығы мен кәпірлік кердеңдігіне қарсы бүкіл әлемнің Сұлтаны, өзіне бағынышты пенделерінің ақылары өзіне өте маңызды екенін және мүңкір кәпірлердің күпір уа зұлымдықтары шектен шыққан жауыздық екенін көрсету үшін өзінің хикмет толы кітабында қатты ашулана, аса қаталдықпенен әлгі жауыздықтың және шегетін жазасын мың рет емес, бәлкім миллиондап, тіптен миллиардтап қайталаса, ешқандай ысырап, кемшілік болып саналмайды. Сондықтан, ықылым заманнан бері жүз миллиондаған адамдар жалықпастан, ықыласпен ынтық түрде әрі қажетсіне оқуда.

Иә, күнде, әрқашан, әркімнің әлемі кетіп орнына жаңа бір әлемнің есігі ашылады. Осыған байланысты әрбір әлемді жаңадан нұрландырып отыру қажет. Сол үшін ынта-ықыласпен ‌لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ сөйлемін мың рет қайталап, әлгі құбылып, сан өзгерген әлемдердің әр қайсысына жаңа бір ‌لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ‌ сөзін шам ретінде жағып, қыруар өткінші перделерді, жаңарып жатқан әлемдерді қараңғы қалдырмау үшін және пенденің өмір айнасына шағылысатын суреттерді жағымсыз бейнеге ендірмеу үшін әрі ертең өзіне куәгерлер болатын әлгі қонақ құбылыстарды қарсы даулайтын куәгерлерге айналдырмау үшін әлгіндей қылмыс-жауыздықтардың жазаларын оқу және Падишах-ы Әзәли Аллаһтың сұмдық, сақ сындыратын үрей беретін аяттарын Құран оқу арқылы жоғары бағалап қадірлеу сондай-ақ, нәпсінің қырсықтығынан құтылуға тырысу хикметіне орай Құран әлгіндей аяттарды жиі қайталайды. Міне, осындай хикметке байланысты қайталанатын Құранның қатаң ескертулерін бекер деп ойлаудан тіпті шәйтанның өзі қашса керек. Мұндай аяттарға құлақ аспаған мүңкір кәпірлерге жәһәннам азабы нағыз әділет.

Мысалы, Мұса-и Муса секілді көптеген сырлары мен пайдалары бар Мұсаның (а.с.) қиссасын және өзге әнбиялардың (а.с.) қиссаларын жиі қайталауында терең сыр жатыр. Құран, Мұхаммед (с.а.у.) пайғамбарлығының хақ екеніне барша әнбияның елшіліктерін дәлел ретінде көрсетіп, оларды жаппай жоққа шығара алмаған адам, Оның да елшілігін негізінде жоққа шығара алмайды секілді хикметпен және әркім әрқашан Құранды толық оқуға мүмкіндігі бола бермейтіндіктен әрбір ұзын және орта көлемдегі сүре кішкене Құран қасиетіне ие болғандықтан маңызы зор иман шарттары жайлы баяндайтын әлгі қиссаларды жиі қайталау ешқандай ысырап емес, қайта шешендіктің талабы, өнер және Мұхаммедтің (с.а.у.) уақиғасы адамзат тарихында ең ұлы оқиға, әлемнің ең үлкен мәселесі екенін дәріс беру боп табылады.

Иә, Құранда Ардақты Пайғамбарымызға ең жоғарғы мәртебе беру және иман шарттарының төртеуін толық қамтып ‌لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ‌ (Лә иләһә илләллаһ)шартына тең тұтылған ‌مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ‌ (Мухаммәд-ар Расуллаһ)Мұхаммед пайғамбардың елшісі әлемдегі ең үлкен мәселе екендігін және Мұхаммед (с.а.у.) бүкіл жаратылыстың ең құрметтісі екендігін және Оның ақиқаты яғни шексіз мағынауи келбеті, киелі жоғары дәрежесі екі жаһаның Күні болғандығын және Ол Кісі мұндай жоғары мәртебеге лайық екенін дәлелдейтін көптеген айғақтар Рисалей-Нұрда нақты түрде баяндалған болатын. Мыңнан біреуін айтар болсақ:

اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ ережесі бойынша күллі мұсылмандардың бүкіл кезеңдерде жасаған ізгі амал, жақсылықтарының бір бөлігі Расулуллаһтың амал дәптеріне жазылуы және әлемнің мәнмағынасын, ақиқатын әкелген нұры арқылы ашып, нұрландыруы және тек жындар мен адамдарды, періштелер мен жандыларды ғана емес, бүкіл әлемді, көктер пен жерді риза қылып, өзіне қарыздар етуі және қабілет тілімен жасалып жатқан өсімдіктердің дұғасы мен қажеттілік тілімен жасалып жатқан хайуанаттың дұғаларын көз алдымызда қабыл алып жатқан Құдретке миллиондаған, тіпті миллиардтаған салих жандар күн сайын ол Тұлғаға (с.а.у.) салат уа сәлем айтып, рахым дұғаларын жаудырып, сауаптарын ең бірінші кезекте Оған бағыштауы және бүкіл үммәт бойынша оқылып жатқан Құранның үш жүз мың әрпінің әрқайсынан он, жүз, мың сауаптан түсіп ақыреттік

жеміс беруі, тек осы Құран оқу жағынан амал дәптеріне сансыз нұрлардың жазылуынан бастап, сонау мағынауи келбеті Мұхаммеди ақиқат (с.а.у.) болашақта Жәннаттың Туба ағашындай көркем болатынын Аллам-ул-Ғуюб, бәрін біліуші Аллаһ білген, көрген және сол дәрежесіне қарай Құранында өте ұлық мәртебе, жоғары дәреже берген және өзінің бұйрық пәрманында Оның ізінен еріп сәния сүннетіне бой ұсыну арқылы шапағатына бөлену адамның ең басты адами міндеті, маңызды мәселе екені анық. Міне, сондықтан мұндай алып Туба ағашының бір дәні болған адами тұлғасы мен әуел бастағы адамдық хәлдеріне назарды сирек аударады. Құранның жиі қайталануының осындай маңызы зор себептері болғандықтан аяттардың қайталануы аса қажетті әрі маңызды әрі тамыры терең мағынауи мұғжиза. Бұған фытрат-ы сәлима яғни табиғаты таза жандар куәлік етеді. Алайда, материализмнің оба індетінен көкірегі, ар-ұжданы кеселге ұшыраған болса амал нешік...

قَدْ يُنْكِرُ الْمَرْءُ ضَوْءَ الشَّمْسِ مِنْ رَمَدٍ ٭ وَ يُنْكِرُ الْفَمُ طَعْمَ الْمَاءِ مِنْ سَقَمٍ

Деген қағида бар.

* * * * *

Осы оныншы мәселеге қорытынды ретінде екі сілтеме

Біріншісі:Осыдан {(Сілтеме): Осы рисаленің жазылуынан он екі жыл бұрын.} он екі жыл, өте сұмдық әрі тоңмойын бір дінсіз, Құранға тәржіме жасату арқылы қастандық істеуді ұйғарып, оны жүзеге асырмақшы боп:"Құранға тәржіме жасалсын! Сөйтіп, оның не екенін әркім білсін!"Яғни,"ішіндегі жөнсіз қайталануларды әркім көрсін. Сосын Құранның өзі емес тәржімесі оқылсын!"деген сұмдық жоспар құрғанын естідім. Бірақ, Рисалей-Нұрдың бұлтартпас ақиқаттары кеңінен тарап:"Құранның нағыз тәржімесі мүмкін емес және "лисан-ы нахви" болған Араб тілінде түскен Құранның қасиеттерін, шешендігін, теңдесіз өнері мен күрделі тұжырымдарын басқа тіл сақтай алмайды. Және әрбір әрпі оннан мыңға дейін сауап беретін Құранның таңғажайып, жан-жақты ауқымды сөздеріне адамдардың қарапайым, саяз өресінің аудармасы тең келе алмайды. Оның орнына аудармасы мешіттерде оқылмайды!"деп, Рисалей-Нұр әр тарапта жайылуымен әлгі сұмдық жоспарды жүзеге асырмай тастады. Бірақ, әлгі дінсізден дәріс алған мұнапық екіжүзділер, тағы да - шәйтанға еріп - Құранның жарық Күнін үрлеп өшірмек болған ақымақ балаларға құсап еліріп, тырысып жатқандықтан маған қысылтаяң әрі ыңғайсыз жағдайда осы Оныншы Мәселе жаздырылды десе болады. Басқалармен жолығып, жүздеспегендіктен соңғы жағдайдың анық қанығын білмеймін.

Қорытындының екінші сілтемесі:Денизлі түрмесінен босап шыққан соң атақты"Шәһир"Отелінің үстіңгі қабатында отыр едім. Көз алдымдағы әсем бақта жайқала өскен теректер зікір алқасы секілді әрбірі нәзік әрі сүйкімді түрде бұтақтары, жапырақтары самал желмен теңселіп көз тартар бейнеде тербеле билегенде бауырларымнан ажырап жалғыздық шеккен мұңлы көңілім құлазып қоя берді. Сол мезетте күз-қыс мезгілдері еске түсіп мені бір ғапылдық басты. Мұндай бейқам шаттықпен еркелей билеп, бұраңдаған теректерге және жалпы тіршілік иелеріне жанымның ашығаны сонша көзіме жас келді. Өмірдегі әдеміліктердің астарындағы осылай құрып жоқ болу,

хоштасу деген жағымсыз нәрселерді ойлағанымда көзім қарауытып, басым айналды. Кенет, Мұхаммеди ақиқаттың (с.а.у.) әкелген нұры келіп жәрдем етті. Әлгі қайғы қасірет қуаныштарға айналды. Тіпті, ол нұрдың - әр кімге, әрбір әһл-и иманға - миллион фәйзінен тек сол уақытта менің жағдайымда берген көмегі мен жұбанышы үшін Ардақты Пайғамбарымыз Мұхаммедке (с.а.у.) өзімді мәңгі қарыздар сезіндім. Өйткені, менің ғапыл назарымда әлгі мүбәрак болмыстардың атқарар міндеті жоқ, нәтижесіз, бос. Олар жылдың бір ғана мезгілінде көрініп жоқ болатындықтан әлгі билегендей жарасымды әрекеттері шаттықтан емес керісінше мүлдем жоғалудан, айырылысудан қорқып, қалтырап дірілдегендей, мәңгіге құрып кететіндей көрінгендіктен, - әркімде болатыны сияқты - мендегі мәңгілікке деген ғашықтық, сұлулыққа деген құштарлық, тіршілікке деген жанашырлық сезімдеріме қатты әсер етті. Дүние мағынауи тозаққа, ақыл азаптаушы құралға айналды.

Міне, осы сәтте Мұхаммед аләйһиссалату уәссаләмның адамзатқа әкелген сыйы, нұры қараңғы пердені ашып ақиқатты көрсетті. Жойылу, жоқтық, құрдым, еш міндеті жоқ, әбес, қоштасу емес, керісінше әрнәрсенің жаратылу мақсаты мен хикметі теректердің жапырақтары қанша болса сонша көп екенін білдім. Рисалей-Нұрда үш түрлі нәтижелері мен міндеттері дәлелденген болатын.

Біріншіден:Сани-ы Зүлжәлалдың есімдерімен қатысты. Мәселен, шебер біреу ғажайып бір мәшине жасаса, оны көргендер: "Машаллаһ, Барәкаллаһ!" деп, құттықтап, қошамет көрсетеді. Әрі әлгі мәшиненің өзі де мақсұт нәтижені толық орындауы арқылы өзінің хал тілімен шебер ұстасын дәріптеп құттықтайды. Міне, сол сияқты әрбір тіршілік иесі, әрнәрсе әлгіндей мәшине тәрізді. Өзінің жаратушы Иесін мақтап мадақтайды.

Екіншіден:Тіршілік иелеріне, саналы пенделерге қатысты. Оларға маңызды зерттеу алаңы, талқылау, танытым кітабы. Мағыналарын сана иелерінің зейіндерінде, суреттерін ес-жадылары мен мысали таспаларда және ғайып әлемінің дәптерлерінде жазылып, болмыста қалып, соңында шәһадат әлемін тастап, ғайб әлеміне көшеді. Демек, көзге көрінетін жасанды болмысын тастап, мына көзге көрінбейтін мағынауи, ғайби, іліми көптеген болмыстарға ие болады.

Иә, Аллаһтың бар екені хақ және Оның ілімі барлығын жаппай қамтитыны рас. Олай болса, ақиқатында жоқ болу, құрдым, жойылу, аяқталу, мүлдем жоғалу деген нәрсе әлбетте имандылардың дүниесінде жоқ. Ал, кәпірлердің дүниесі өткінші, ол жоқтыққа, айрылысуға, қоштасуға толы. Міне, бұл ақиқатты халық ауызында жүрген мына мақал дәріс беріп былай дейді:"Кім Аллаһқа сенсе оған бәрі бар. Сенбегенге ешнәрсе жоқ!"

Сөздің түйіні.Иман, адамның ажалы жетіп өлер кезде мәңгіге жоқ болудан құтқаратыны секілді адамның ішкі дүниесін жоқтықтан, қараңғылықтан құтқарып тұрады. Ал, күпірлік болса, әсіресе нағыз күпірлік болса, адамның өзін, оның ішкі дүниесін жоқтыққа салып, тозақи қараңғылыққа түсіреді. Өмірдің шырқын бұзып, ләззатын ащы уға айналдырады. Дүниялық өмірді ақыреттік өмірден артық көретіндердің құлақтары шуласын! Келсін, бұған я бір шара тапсын, я болмаса иманға келсін! Сөйтіп, мына сұмдық қасіреттен құтылсын!...

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَل۪يمُ الْحَك۪يمُ

Дұғаларыңа аса мұқтаж,

сендерді көруге ынтық бауырыңыз

Саид Нұрси

* * * * *

Оныншы мәселеге байланысты Хусревтің ұстазына жазған хаты

Аса қадірменді де сүйікті ұстаз!

Аллаһ Тағалаға шексіз шүкір, Рисалей-Нұрдың керемет ақталуы боп табылатын"Денизлинің жемісі Оныншы Мәселе"деп аталатын"Әмірдағының гүл-шешегі"атты хатыңызды алдық. Бұл хат екі ай бойы жалғасқан бәле-жаланы, жан азабын сейілтіп, көңілге демеу, рухқа һидаят самалын сыйлайтын Құранның жалалды да абыройлы, рахымды да қамқор аяттарының қайталану сырын, оның әдемілігін, қажеттігін, хикметі мен маңыздылығын тамаша түсіндіріп берді. Шынымен де жоғары бағалауға, мақтауға лайық осы бір гүлшешекті құшырлана иіскеген сайын рухымыздың ынта ықыласымыз артты. Тоғыз айлық қамау азабынан"Миуа"рисалесінің тоғыз мәселесі қалайша құтылуымызға үлкен себеп болып, өзінің керемет екенін көрсеткені секілді"Оныншы мәселе"дейтін гүл-шешек те Құранның таңғажайып мазмұндылығының кереметтерін көрсету арқылы қайталаудың кереметтігін көрсетіп тұр десем артық айтқан болмаймын.

Қадірлі ұстазым! Гүлдің әсемдігі, нәзіктігі оның бұтағындағы тікенді назардан тыс қалдырып, ұмыттырып жіберетіні секілді, осы жолғы жіберген нұрлы гүл-шешек те бізге тоғыз ай бойы қамалудың қиыншылығын ұмыттырғандай көңілде ешбір қаяу қалмады. Талдап талқылауына адам тоймайтын, ақылдарды таңқалдырған осы нұрлы гүл-шешектің құнды қасиеттері көп-ақ. Әсіресе, аударма жасау арқылы Құранды халық алдында төмендетпек болған қара ниетті жауыз арамзаларға қарсы Құран аяттарының қайталануының маңыздылығын толық түсіндірген жеріне дән риза болдық. Құранның баға жетпес ұлылығын осылайша әлемге паш еттіңіз.

Ізінен ерушілер әр ғасырда жан тәнімен мойынсұнып мықтап ұстанатын және бұйрықтарын орындап, тыйымдарынан сақтанатын, бейне бір жаңадан түскендей әрдайым балғын болатыны дәлелденген Қасиетті Құранның ғасырлар бойы залымдарға қарсы жиі қайталанатын ызғарлы да қатаң ескертуі, сонымен қатар жәбір көрген

бейшараларға мейрімін шашып, қамқорлығын қайта-қайта айтып еркелетуі, әсіресе осы ғасырдағы залымдардың тарихта болмаған зұлымдықтарына қарсы құдды тозақтан хабар беретін қорқынышты пәлекеттермен соңғы алты-жеті жылдан бері тынбастан оларды зар еңіретуі, ал зұлымдыққа ұшыраған құлдарының осы ғасырдағы көптеген тұлғаларынан әуелі баста, Рисалей-Нұр талабаларының, расында да бұл ілім талапкерлері бұрыңғы заман қауымдарының пайғамбарлары құтылғаны, есендікке қауышқаны секілді олар да жалпы немесе жалқы түрде есендікке қауышуы, ал қарсыластарының яғни дінсіздердің тозақи азаппен жазаланғандығын көрсетуі ғажап сәйкестік.

Һәм, тамаша әрі нәзік сілтемемен аяқталуы, сөйтіп гүл-шешектің қорытындылануы мына пақыр шәкіртіңіз Хүсревті шексіз қуанышқа бөлеп, жан тәнімен шүкір еткізді. Осы әдемі гүлдің сыйлаған қуанышы мен шаттығын өмірімде бірінші рет сезіндім. Мұны жасыра алмай әуелі сізге сосын бауырларыма айтқан болатынмын. Өзі әлсіз, тым қауқарсыз бола тұра мойнына өте ауыр жүк, маңызды міндет жүктелген сіз, сүйікті ұстаздан Аллаһ тағала мәңгі бақи риза болсын!

Жүгіңізді жеңілдетіп әрдайым жүзіңіз гүл-гүл жайнасын!

Иә, сүйікті ұстаз! Біз Аллаһтан, Құраннан, Расулуллаһтан, РисалейНұрдан және Құранның делдалы сізден мәңгі бақи ризамыз. Танысып, жақын болғанымызға әсте өкінбейміз. Көңіліміз кіршіксіз ақ, сізге қарсы титтей де болсын жаман ниетіміз жоқ. Бізге тек қана Аллаһ және оның ризашылығы керек. Аллаһты разы етіп оған қауышсақ, оны көрсек деген құштарлық жүрегімізде күннен күнге артып күшеюде. Бізге жамандық жасағандарды жаппай бір Аллаһқа тапсырып, оларды кешіру, керісінше бізге зұлымдық еткендерді де қосып жалпыға бірдей жақсылық жасау; міне бұл Рисалей-Нұр шәкірттерінің жүрегінде мықтап орныққан Исламның белгісі, мұсылманшылық қасиет. Біз мұны жария қылуды қаламасақ та әлемге паш еткен Аллаһқа шексіз шүкір.

Кемшілігі көп шәкіртіңіз Хүсрев

* * * * *

Он бірінші мәселе

[Миуаның он бірінші Мәселесінің басында, қасиетті иман ағашының сансыз, жалпы-жалқы жемістері туралы баяндалады. Атап айтсақ, үлкен жемістерінің бірі жәннат, мәңгі бақыт және ең тәттісі де "руетуллаһ" яғни Жаратқанның дидарын көру. Иманның жемістерінің жүздеген үлгі-мысалдары Рисалей-Нұрда баяндалып, айғақтармен дәлелденгендіктен оны "Сирадж-үн Нұрға" сілтеп жалпы негіздерін емес жалқы әрі оның да шағын әрі жекеше жемістерінің бірнешеуін баяндамақпыз.]

БІРЕУІ:Бір күні:"Уа, Раббым! Жәбрайыл, Микайыл, Исрафил, Әзрейіл періштелердің құрметіне және шапағатына бөлеп мені жын мен адамдардың бәлесінен сақтай гөр!"деген мағынадағы дұғаны айтқан кезімде жұрттың бәрін елең еткізетін, тіпті қорқытатын Әзірейілдың аты аталған кезде мені хош, тәтті сезім билеп, жұбанышқа толы ғажайып күй кештім."Құдайға шүкір!"дедім. Әзірейілды шын жүректен жақсы көріп кеттім.

Періштелерге иманның осы секілді көптеген жемістерінен біреуіне қысқа ишара қыламыз.

Адамның ең қымбат және жоғалтып аламын ба, деп қатты қорқатын заты оның жаны, рухы болып табылады. Оны әсте жоғалтпай, еш зиян тигізбей сақтайтын қуатты әрі сенімді біреуге тапсыру шынымен де зор қуаныш екені белгілі, мен мұны бүкіл болмысыммен сездім.

Ойыма адамдардың іс-амалын жазып отыратын періштелер келді. Қарасам дәл манағы жеміс секілді тәп-тәтті.

Атап айтсақ, әркім өзінің тауып айтқан сөзін немесе жасаған игі амалының мәңгі болғанын қалап бар ынтасымен өлең жазады яки таспаға түсіріп сақтап қоюға тырысады. Әсіресе, жасаған амалы жәннатта жеміс беріп алдынан шығатын болса одан бетер ықыласы артады. Енді,"Кирамин Катибин"періштелері адамның екі иығында отырып ізгі амалдарын мәңгі көрмеде көрсету үшін және иесіне мол сауап, әрдайымғы сый-сияпат бергізу үшін үзбей жазып отыратынын ойлаған кезде ғажап күйге түскенімді айтып жеткізе алмаспын.

Содан, кәпірлердің мені қоғамнан аластатып, көп нәрседен тыйым салғаны, оның ішінде кітаптарымды бермей қинап, жоражолдастарыммен, қызметші бауырларыммен жолықтырмай және

көңілімді жұбататын істерден тыйып, оның үстіне жалғыздық, бөтен жер секілді жәйттардан мазам қашып, қараң қалған дүние құдды төбеме құлап келе жатқандай көңілім құлазыған сәтте періштеге иманның көптеген жеміс-пайдаларынан бір түйірі көңілге медет берді. Қоршаған орта, дүнием жарыққа бөленіп, періштелер мен руханилерге толды. Әлемім гүл-гүл жайнап көңілім көтерілді. Ал, бейшара адасқан кәпірлердің дүниесі қараңғы, үрей мен қорқынышқа толы, өздері іштей қапа болып, қамығып жүретіндерін көрдім.

Қиялым осы жемістің ләззатына шаттанғанда бүкіл пайғамбарларға иманның көптеген жемістерінен осы тектес бір түйірінің дәмін татып рахатқа батты. Бейнебір сол заманғы пайғамбарлармен бірге өмір сүргендей оларға деген иманым, оларды мойындауым о замандарды да нұрландырып жіберді. Иманым қанаттарын жайып кеңейе түсті. Ақырзаман пайғамбары Расулуллаһтың иман жайлы айтқан сөздеріне көзім жетіп, олар мені бейне бір растаушы ретінде көрініп, шайтандар тым-тырақай қашты.

Кенет ойыма"Хикмет-үл Истиазе"кітабымда жауабы толық берілген сұрақ келді. Сұрақ мұндай болатын:

"Иманның осындай тәтті жемістері мен пайдалары бола тұра һәм игі амалдардың болымды нәтижелері мен тиімді жақтары көп бола тұра һәм, бәрінен де мейрімді Әрхам-үр Рахимнің аса қамқор таупық, жәрдемі жар бола тұра, тура жолда жүрген имандылар неліктен діннен безген кәпірлерге көбінесе жеңіліп қалады? Кейде жиырма кәпір жүз имандыны қыспаққа алып, қиын жағдайға ұшыратады. Бұл сұраққа толғаныстан шайтанның түкке тұрғысыз алдап-арбауына қарсы Құранның қайта-қайта ескертуі, періштелерді көмекке жіберуі және Аллаһтың жәрдемін ұмытпау керектігі, оны әрдайым еске салатыны секілді ақиқаттар ашыла бастады. Рисалей-Нұр оның хикмет-сырын анық түрде дәлелдеп жан-жақты түсіндіргендіктен бұл сұрақтың жауабын қысқа қайтарамыз.

Иә, кейде есерсоқ, аса қауіпті әрі жасырын келетін адамның бір үйге өрт қою пиғылынан жүздеген адам үдеріп, зәресі ұшады. Әлгі үйді жүздеген адам күзетіп, тіпті мемлекетке, патшаға шағымдануға тура келеді. Сонда ғана үйді аман сақтап қалады. Өйткені, үйдің болуы үшін бүкіл себептердің болуы шарт. Ал, оның қирап жоқ болуы үшін бір ғана шарттың болмауы жеткілікті. Бір есалаң зәулім сарайды бір тал сіріңкемен өртеп, күлін көкке шығарады. Дәл сол секілді жын мен адам шайтандары азғантай әрекетпен қыруар қырғынға ұшыратып,

қауіпті жағдайға түсіреді. Жалпы, жамандық, күнә мен бәлелердің негізі, өзегі жоқтық яғни себептердің кем болуы, сонымен қатар бұзу болып табылады. Сырттай бәрі толық, бәрі жасалған секілді көрінгенмен астарында жоқтық пен бұзу жатыр.

Міне, жын мен адам шайтандары, жалпы болымсыздар осы сырға сүйеніп өздері әлсіз бола тұра, зор қуатқа қарсы төтеп беріп, хақ пен ақиқат жолында жүргендерді әрдайым Аллаһ Тағалаға сыйынуға, Оны паналауға итеретіндіктен Құран Кәрім оларды сақтау үшін аяттарын шоғырландырып қарша боратады. Аллаһтың тоқсан тоғыз есімін ұсынып әлгі дұшпандарға қарсы табандылық танытуға шақырып, қатаң бұйрықтар береді.

Осы жауаптың артынан дереу үлкен бір ақиқаттың ұшы мен орасан зор мәселенің негізі көрінді.

Қалайша, жәннат бүкіл болмыс әлемдерінің өнімдерін бойына жинақтайды, дүниенің өсірген тұқымдарын мәңгі түрде әрі қарай дамытып көктеп көгертеді. Дәл сол сияқты, жәһаннам да шексіз "адем" яғни болымсыз нәрселердің кесірінен пайда болған күналарды, рухани жағымсыз өнімдерді, атқарылмай қалған істердің болымсыз нәтижелерін көрсету үшін әлгі болымсыздарды өртейді. Ол өте қорқынышты жәһаннам өндірісі басқа да қызметтерімен қоса болымды әлемді ластап тұрған болымсыздықтардан тазартады. Бұл өте күрделі мәселе. Әзірге кіріспей, Құдай қаласа кейін түсіндіреміз.

Періштелерге иманның жемісінен біреуі және Мүнкәр мен Нәкірге қатысты шағын бір мысалы.

"Жұрт секілді мен де сөзсіз барамын ғой"деп ойша қабіріме кірдім. Қабірдің іші қараңғы, суық әрі тар, мен де жалғызбын. Жалғыздықтан, тарлықтан қысылып, үрейленіп, бір тараптан үмітсіздік зәремді ұшырды. Кенет Мүнкәр Нәкір дейтін сұрақ періштелері шыға келді. Арамызда сұрақ-жауап болды. Көңіліммен бірге қабірім де кеңейіп, бір жақтан жарық, жылу келді. Рухтар әлеміне терезелер ашылды. Мен қазір ойша болып жатқан ал, келешекте іс жүзінде болатын бұл жағдайға жан тәніммен риза болып, қатты қуандым әрі шүкір еттім.

Араб тілі емлесі"сарф уә нахив"ережелерін үйреніп жүрген бір медресе шәкірті кенет қайтыс болып, қабірінде Мүнкәр, Нәкір келіп:"Мән Раббука?" (Раббың кім?)деп сұрапты. Сонда шәкірт, өзін медреседе жүргендей араб тілінің емлесімен:"Мән"бастауыш,"Раббука"

баяндауыш. Бұл оңай, маған қиындау сұрақ қойыңыз!" деп, әлгі періштелерді һәм сол жердегі әруақтарды һәм сол уақиғаға куә болған"әһл-і кәшф уәл қубур"әулиені күлдіріпті және Аллаһтың рахымын өзіне аударып азаптан құтылыпты, деседі. Сол сияқты, Рисалей-Нұрдың шәһид қаһарманы, марқұм Хафыз Али бауырымыз түрмеде"Миуа"рисалесіні бар ынтасымен жазып әрі оқып жүргенде қайтыс болып қабірінде сұрақ періштелеріне өзін соттағыдай сезініп Рисалей-Нұрдың ақиқаттарымен жауап бергені секілді, мен және Нұр шәкірттері де Рисалей-Нұрдың жарқын әрі бұлтартпас дәлелдерімен келешекте іс жүзінде, әзірге ойша жауап береді, иншаллаһ! Періштелерге:"Дұрыс! Бәрекелді! Машаллаһ!"дегізетін болады.

Һәм, періштелерге иманның бұ дүниенің бақытына себеп болтынына бір мысал:

Ғылымхалдан иман сабағын алып жүрген бейкүнә бір бала, қасында інісі қайтыс болып жылап тұрған бейкүнә бір балаға: "Жылама! Шүкір ет! Сенің інің періштелермен бірге Жәннатқа кетті. Ол жер рахат, періштедей ұшып барлық жерді кезіп аралайды, жағдайы бізден жақсы!"дегенде әлгі бала жылағанын қойып, күлімсірепті.

Мен де сол жылаған бала секілді биыл қыста, қиналып жүрген кезімде өте қайғылы екі хабар алдым. Біреуі жоғары оқу орнының үздік шәкірті, Рисалей-Нұр ақиқаттарының жайылуына ат салысқан және бауырымның баласы Фуад сондай-ақ, қажылыққа барып тауап жасап жүргенде опат болған өте сауатты марқұм Ханым әпкем.

Осы екі бауырымның өлімін естіген кезімде марқұм Абдурахманның өлімі секілді жаныма қатты батты. Сонда мен иманның нұрымен әлгі марқұм Фуад пен салиқалы әпкем Ханымның енді адамдардың орнына періштелермен, хурилермен жүргенін, дүниенің қауіпқатерінен, күнәлардан құтылғанын жүрек көзімен көрдім. Менің уайым-қайғым бір сәтте қуанышқа айналып һәм оларды һәм Фуадтың әкесі бауырым Абдүлмәжидті һәм өзімді құттықтап, мейрімі мол Аллаһқа шүкір еттім. Мұның бұл жерге жазылуының себебі сол екі марқұмға рақымшылық дұғасы оқылса деген ой.

Рисалей-Нұрдағы таразы-теңеулер мен мысалдар иманның бұл дүниеде һәм о дүниеде мәңгі бақытқа ұйытқы болар жемістерін баяндайды. Ондай үлкен әрі күлли жемістер адамды бұ дүниеде

бақытқа бөлеп, өмірдің рахатын сездіреді. Сол тұрғыдан алғанда әр мүминнің иманы оны мәңгі бақытқа бөлейтін және бүршік ашып ақырында жұмаққа айналатын дәнек секілді. Манағы күлли әрі сансыз жемістерінен бесеуі миғраж жемісі ретінде Отыз бірінші Сөздің соңында және тағы бес жемісі Жиырма төртінші Сөздің бесінші тармағында мысал ретінде жазылған болатын.

Иман шарттарының әрқайсысының жеке-жеке, көптеген тіпті сансыз деуге болатын жеміс-пайдалары бар. Олардың барлығын қосып жинақтаса көптеген жемістер алуға болады. Мәселен, олардың біреуі алып жәннат, біреуі мәңгі бақыт және біреуі әрі ең тәттісі"руәт-і Иләһия"яғни Аллаһтың дидарын көру деп әуел баста айтқан болатынбыз. Және Отыз екінші Сөздің соңындағы теңеу-мысалда иманның екі дүниенің бақытына себеп кейбір жемістері тамаша түсіндірілген болатын.

"Иман-ы бил Қадер"яғни тағдырға иманның құнды жемістерін бұл дүниеде де дәмін татуға болатынына дәлел, халық арасында кең тараған مَنْ اٰمَنَ بِالْقَدَرِ اَمِنَ مِنَ الْكَدَرِ (Тағдырға сенген адам уайым қайғыдан аман болады!)дейтін сөз бар. Тағдыр туралы рисаленің соңында екі адамның патша сарайының бау-бақшасына қалай кіріп шыққаны арқылы керемет мысалмен күлли жемісі баяндалған болатын. Тіпті, менің өзім өмірде қаншама тәжірибемен әбден көзім жеткені, адам тағдырға сенбесе дүниелік өмірдің бақыты түгіл мәні қашады. Мен, қандай да бір бәлеге ұшырағанымда "тағдырда бар екен!", деп иманмен қараған сәтте бәленің салмағы азайып бір жеңілдеп қалатынмын."Тағдырға сенбейтіндер қалай өмір сүріп жүр екен"деп, таңқалатынмын.

Періштелерге иманның күлли жемістерінің біреуіне Жиырма екінші Сөздің екінші бөлімінде былайша ишара етілген болатын: Әзірейіл періште Аллаһ тағалаға мінәжат ретінде былай деген екен: Жан алу міндетін атқарарда құлдарың маған ренжіп, үстімнен шағым айтатын болды!" Оған жауап ретінде былай делінген екен:"Сенің атқаратын міндетіңді ауру, бәле секілді себеп-перделермен жасырып қоямын. Құлдарым саған емес әлгі себептерге наразы болады!".Осы себеп-перделер секілді Әзірейіл аләйһиссәламның міндеті де бір перде. Ол орынсыз шағымдардың Аллаһ тағалаға бағытталуына жол бермейді. Иә, өлімнің хикмет-пайдасын, оның рақымшылық екенін әркім көре алмайды. Үстірт қарап наразылық

білдіреді, шағым айтады. Сондықтан, осы тектес арыз-шағымдар аса мейрімді Рахим-ы Мұтлаққа бағытталмауы үшін Әзірейіл періште перде қызметін атқарады. Сол секілді барлық періштелер тіпті, барлық сыртқы себептердің міндеттері Иләһи Рубубиетке перде болып сырт көзге әдемілігі көрінбейтін, хикметтері белгісіз оқиғаларда Иләһи құдіреттің абыройын, пәктігін, рахымының кеңдігін сақтау. Наразылық, жаман ой тумасын деп және құдреттің болымсыз істермен, мейрімсіз нәрселермен қатысы жоқ - сырттай - екенін көрсету. Ал, шынтуайтында ешбір себептің әсері, ешқандай да жарату қабілеті жоқ, қолдарынан түк келмейтіні, барлығын бір Аллаһтың өзі жасайтыны Рисалей-Нұрда сансыз айғақтармен дәлелденген-ді. Жарату, жоқтан бар ету тек Оған тән. Себептер бүркемелеп жауып тұрған жай ғана перделер. Періштелер секілді саналы мақұлықтардың азғана ықтияры, шағын қалау-еркі ғана бар және олар еш нәрсе жарата алмайды. Олардың қолынан "кәсіб" дейтін белгілі бір мағынада өзіндік міндетінен және құлшылығынан басқа ештеңе келмейді.

Иә, Аллаһтың үстем абыройы мен ұлықтығы себептердің перде болып Иләһи пәк құдретті ақылдың назарында жауып тұруын талап етеді. Ал, тәухид пен әхадиет болса себептердің шынайы әсер ете алмайтынын, барлық нәрсе бір Аллаһтың қолында екенін білдіреді.

Сонымен, періштелер сондай-ақ, игі істерге, болмысқа негізделген шаруаларға пайдаланылатын сыртқы себептер, өмірде әдемі жақтары көрінбейтін, білінбейтін, сырт көзге жағымсыз көрінген істерде Раббани құдіретті кемшіліктен, зұлымдықтан қорғап, оны мадақтауға, тәсбих қылуға себеп болатыны секілді, жын мен адам шайтандары сондай-ақ, зиянкес заттардың жағымсыз әрі жоқ қылуға негізделген істерде пайдаланылуы тағы да сол Субхани құдіретті зұлымдықтан, жөнсіз наразылықтан, шағымнан қорғаштайды. Сонымен қатар Раббыны мадақтап, тәсбих қылуға және әлемдегі кемшілік атаулыдан Құдайдың құдіреті пәк, таза екенін көрсетуге қызмет етеді. Себебі, кемшіліктер жалпы болымсыз әрекеттерден, жоқтан, қабілетсіздіктен, бұзудан, міндетін атқармаудан - бұлар жеке-жеке жоқтан, амал етпеуден, ешнәрсе істемеуден пайда болатын болымсыздықтар. Мұндай шайтани, жағымсыз перделер әлгі кемшіліктерге көз болып наразылық пен шағымдарды орынды түрде өзіне аударады. Аллаһ тағаланың пәк құдретін паш етіп дәріптеуге қызмет етеді.

Расында жаман, болымсыз, бұзуға негізделген істерге күшқуат керек емес. Азғантай іс, кішкене қуат жеткілікті, тіпті, кейде өз міндетін атқармаудың салдарынан сұмдық бұзықтықтар мен болымсыз нәтижелер пайда болады. Сондай кезде әлгі жамандықты істеушілер күшті боп көрінеді. Алайда, болымсыз әрекет пен жоққа себеп болудан басқа түк әсері жоқ."Кәсіб"дейтін нәрседен басқа қолдарынан еш нәрсе келмейді. Бірақ, жамандықтар болымсыз істерден пайда болатындықтан әлгі жамандар расында кінәлі, жасаған солар, бұзушы да солар. Орынды түрде егер саналы себеп болса жазасын да тартатын болады.

Демек, жамандыққа келгенде әлгі жамандар жасаушы, істеуші болып табылады. Бірақ жақсылыққа, игі амалдарға келгенде оған болмыс, күш-құдірет керек болатындықтан себеп болған жақсылар нағыз жасаушы, істеуші, әсер етуші емес, бола да алмайды. Олар тек қабылдаушы, олар жалғыз Аллаһ берген нұр-фейізді қабылдайды. Сондықтан берілетін сый-сияпаттар бір Аллаһтың мол мейрімінен, асқан фазылынан болмақ. Міне, бұл ақиқатты Құран мына аятымен білдіреді:

مَٓا اَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ وَمَٓا اَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ

Қорытынды.Болмыс бір әлем болып, жоқтық та шексіз өзінше бір әлем болып бір-бірімен соқтығысып және нәтижесінде жәннат пен жәһаннам секілді жемістер беріп жатқанда және барлық болмыс әлемі"Әлхамдулилләһ, Әлхамдулилләһ"деп ал, жоқтық әлемі"Сүбханаллаһ, Сүбханаллаһ"деп жатқанда және жалпыға ортақ күрес заңы бойынша періштелер шайтандармен, жақсылықтар жамандықтармен арпалысып тіпті, сонау жүректің айналасындағы илхам (аян)мен уәсуәсә (күдік)бір-бірімен шайқасып жатқанда кенет жоғарыда аталған періштелерге иман жеміс беріп мәселені шешіп қараңғы әлемді жарыққа бөлейді. اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ аятының көптеген нұрынан бір нұрын көрсетеді және иманның жемісі керемет тәтті екенін білдіріп дәмін татқызады.

Енді екінші күлли (ауқымы кең)жемісіне"Жиырма төртінші Сөз"бен"әлиф"әрпінің кереметін көрсеткен"Жиырма тоғызыншы Сөз"ишара етіп өте жарқын түрде періштелердің бар екенін, не қызмет атқаратынын дәлелдеген болатын.

Иә, ғаламның қай жағына қарасаң жалпы я жалқы нәрселерде өзін таныстыра, жақсы көргізе аса қамқор жойқын ұлық Рубубиет яғни Құдай тағала барлығын бір өзі жіті басқарып отыр. Мұндай билік, басқарма әлбетте өзіндегі айбындылыққа, қамқорлыққа, таныстыру ісіне жауап ретінде шүкір, пәктеу мағынасында күлли, ауқымды да саналы бір құлшылықты яғни бағынуды, мойынсұнуды керек етеді, тіпті шарт. Мұндай маңызды міндетті бүкіл жансыз жаратылыс пен алып болмыстың атынан тек саны шексіз періштелер ғана атқара алады. Манағы рубубиеттің барлық тұсын, жан-жақты атап айтсақ шыбыннан жұлдыздарға дейін бүкіл әлемдегі, ірге тасынан бастап сыртында болып жатқан хикмет толы жойқын Иләһи істерге олар уәкілдік қылады яғни періштелер болмақ.

Мысалы, философияның меңіреу заңдары тым қорқынышты, қараңғы түрде көрсеткен жердің жаратылысын, оның табиғи жағдайын осы имани жеміс арқылы нұрлы, жанға жайлы бейнеде"Сәуір"мен"Худ"дейтін періштелердің арқаларында яғни бақылауында екенін көресің. Жұмақтан әкелінген пәни жер шарына бақи тірек болмақ үшін яғни келешекте дүниенің бір бөлігін мәңгі жәннатқа тапсырылатынына ишара ретінде"Сахрет"деп аталатын ақыреттік бір зат, бір ақиқат жіберілген деседі. Ол әлгі Сәуір мен Хут дейтін періштелерге сүйеніш екен. Ол туралы Бән-и Исраилдың бұрыңғы пайғамбарларынан риуаят бар әрі оны Ибн-і Аббас та риуаят қылған. Өкінішке орай, осы киелі мағына заман өте мәнісін жоғалтып, әлгі тәшбих яғни теңеу ауам халық назарында ақиқат деп қабылданып ақылға сыйымсыз түрде тараған. Негізінде періштелер ауада емінеркін кезетіні секілді топырақта, тас пен жер астында да еркін жүре береді. Олай болса, әлбетте періштелер мен жер шары үстіне мініп тұратындай заттық бір тасқа немесе балыққа, өгізге қажеттілік жоқ.

Мәселен жер шары, үстінде қанша түр жаратылыс болса сонша басымен және ол түрлердің қанша тұлғалары болса сонша тілімен және олардың қанша ағзалары, жапырақ пен жемістері болса сонша тәсбих қылып зікір салады. Енді, мұндай ауқымды зор, бірақ бейсана фытри құлшылықтың парқына барып, сезіне білетін уәкіл ретінде Аллаһтың алдына ұсыну үшін қырық мың басы бар, әрқайсында қырық мың тіл бар, әр тілі қырық мың тәсбих қылатын бір уәкіл періштенің болуы керек қой. Ал ол туралы дәлме-дәл ақиқат ретінде Мухбир-і Садық Әз-Мұхаммед (с.а.у.) айтып кеткен.

Сондай-ақ, ғаламның маңызды нәтижесі боп табылатын адамдарға Раббысымен қандай мәміледе болу керектігін, талап-тілегін жеткізетін, көрсететін Жәбірейіл (а.с.) періште бар. Сосын жануарлар әлемінде өте маңызды оқиға, олардың тіріліп жан бітуі және өліп қызметтен босауы секілді жалғыз бір Аллаһтың қолынан келетін Иләһи іске тек уәкіл болып құлшылығы ретінде бақылап отыратын Исрафил ғаләйһиссалам мен Әзірейіл ғаләйһиссалам бар. Сондайақ, өмірде үлкен рөл ойнайтын, рахымның мазмұнды да ауқымы кең әрі қымбат ризық секілді Аллаһтың сый-жарылқауын бақылап отыратын, сонымен қатар бейсана жасалған шүкірлерді саналы түрде жеткізіп отыратын Микаил періште бар.

Міне, осындай табиғаты ғажап періштелердің және олардың болмыстарын сондай-ақ, рухтардың бақилығын Иләһи салтанат, рубубиет қатаң талап етеді. Неше түрге бөлінетін мұндай жаратылыстың бар екені әлемде Күндей анық көрініп тұрған Иләһи салтанат пен биліктің анықтығындай күмәнсіз, ақиқат. Періштелерге қатысты мәселелер осы айтылғанға салыстырып қаралсын.

Иә, жер шарында төрт жүз мың түрлі мақұлықтарды тіршілік иесінен жаратқан, тіпті өте қарапайым және сасық заттардан да тірі жандарды мол түрде жаратып жатқан және әртарапты солар арқылы безендірген және өзінің теңдесіз өнеріне олардың тілімен"Машаллаһ! Бәрекаллаһ! Субханаллаһ!"дегізген, сондай-ақ, әліг жан-жануарларға рахымын түсіріп мол сыйлыққа бөлеп оларға"Әлхамдулиллаһ! Әш-шүкр-ү Лиллаһ, Аллаһу Әкбар!"дегізген Қадир-і Зүлжалал-и уәл Жамал, әлбетте, оған еш шәк жоқ алып аспанға лайық, әсте қарсыласпайтын, өте мойынсұнғыш, әрдайым құлшылық ететін тұрғындарды, руханиларды жаратқан. Көк аспанды солармен безендіріп, бос жер қалдырмаған. Олардың кейбірі кіп-кішкентай боп жаңбыр мен қар түйіршіктеріне мініп, Иләһи өнер мен рахымшылықты өз тілдерімен қошаметтейді. Кейбірі жеке-жеке алып жұлдыздарға мініп ғаламды шарлап, Аллаһтың ағзаметін (ұлықтығын),ғиззатын (үстем абыройын),Рубубиетінің хашметін тамашалап"Аллаһу Әкбар! Лә иләһә иллаллаһ!"деп құлшылықтарын әлемге паш етеді.

Иә, Адам Атадан бері аспаннан түскен сәмауи кітаптар мен діндер жаппай періштелердің бар екеніне, олар әрдайым құлшылықта болатынын бірлесе хабар берген. Және әрбір ғасырда адамдардың

періштелермен сөйлескендігі, олармен жүздескендігі күмән тудырмайтындай түрде кеңінен тарап айтылып жүр. Қалайша Америка құрылығын мекендейтін адамдарды көзбен көрмесек те хабарға сеніп күмәнданбайтынымыз секілді періштелердің де бар екені, олар бізбен байланыста екені анық, оған сенімдіміз.

Сонымен, кел! Осы екінші күлли жеміске иман нұрымен қарап, дәмін тат! Әлемді құлпыртып, оны ұлы мешітке яки үлкен ғибадатханаға айналдырып жібергенін көр! Пән мен философия, жаратылысты сұсты, өлі, қараңғы қорқынышты түрде көрсететін болса иман, нәрсені тірі, саналы, жарық әрі жылы шырайлы етіп көрсетіп мәңгі өмірдің ләззатын бір шама иманды жандарға дәрежесіне қарай дүниенің өзінде татқызады.

Қосымша.Қалайша,"уахдет" пен "әхадиет"сырымен ғаламның әр тарапында бірдей құдірет, бірдей есім, бірдей хикмет пен бір өнер байқалады. Бұл бізге жаратушысының бір екенін, бәрін бір өзі басқарып тұрғанын, өзі ғана жасап өзі ғана билеп төстейтінін, істері керемет, пәк әрі киелі екенін жалпы әрі жалқы түрде, тұтас немесе жекеше әрбір жаратылыстың хал тілімен жария етіліп жатыр. Дәл солайша, әр тарапта періштелер жаратып әрбір мақұлықтың хал тілімен бейсана түрде жасаған тәсбих-құлшылықтарын періштелердің ғибадат тілдерімен жасатып қойған. Періштелер ешбір тұрғыдан әмірге қарсы әрекет етпейді. Таза құлшылықтан басқа ешбір іске, жаратуға әмірсіз әсте араласпайды. Тіпті, рұқсатсыз періштенің шапағаты да болмайды. Толық мағынада عِبَادٌ مُكْرَمُونَ ٭ يَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ аяттың дегеніндей өте мойынсұнғыш мақұлықтар.

* * *

Соңы

[Құранның таңғажап екеніне қатысты өте маңызды бір тұжырым. Бұл ақшам намазынан кейін еріксіз түрде келген ишара жәнеقُلْ اَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِяғни "Фалақ" сүресінің болашақтан хабар беретін ашық мұғжизасын көрсететін үлкен ақиқатқа кішкене ғана белгі]

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

قُلْ اَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ ٭ مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ ٭ وَمِنْ شَرِّ غَاسِقٍ اِذَا وَقَبَ ٭ وَمِنْ شَرِّ النَّفَّاثَاتِ فِى الْعُقَدِ ٭ وَمِنْ شَرِّ حَاسِدٍ اِذَا حَسَدَ

Осы таңғажайып сүренің тек ишари мағынасына қысқаша шолу. Бұл аят:"Әлемдегі болмысты жоқ қылуға, бұзуға бағытталған пәлекеттерден, адам мен жын шайтандарынан өздеріңді сақтаңдар!"деп, Ардақты Пайғамбарымызға және үмметіне бұйырады. Аят әрбір ғасырды қамтитыны секілді ишари мағынасымен мына сұмдық ғасырымызға анағұрлым тіпті, ашықтан ашық қарап, Құранның қызметшілерін Аллаһқа сыйынуға шақырады. Бұл ғайби мұғжизаны яғни келешектен хабар беретін керемет аятты бес ишарамен қысқаша мағынасын баяндауға тырысамыз.

Әрбір аяттың мағыналары өте терең. Біз жалғыз ишари мағынасын қарастырып, бес сөйлемінде төрт мәрте кездесетін شَرِّ (шерри)сөзі неліктен қайталанғандығын және мағына тұрғысынан тығыз байланыстылығын айта келе, төрт жақтан осы ғасырдың тарихта болмаған төрт маңызы зор сұмдық әрі қауіпті, рухани һәм заттық бәлелерді, сондай-ақ, аласапыран төңкерістер мен қан төгістерді дәл уақытымен бірге көрсетіп тұрып хабар бергенін әрі"одан сақ болыңдар!"деп бұйырғанын айтпақпыз. Әрине, бұл Құранның мұғжизалығына жарасатын тәрбиелік мәнісі зор хабар.

Мәселен, сүренің басындағы قُلْ اَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ сөзі, мың үш жүз елу екі немесе төрт (1352-1354 жж) тарихына әбжәд пен джифри есебі бойынша сәйкес келіп ашкөздіктен, қызғаныштан пайда болған және бірінші дүние жүзілік соғыстың салдары деуге болатын екінші

дүние жүзілік соғыс болатынын хабар береді. Әрі Мұхаммедтің (с.а.у.) үмметіне:"Бұл соғысқа қатыспаңдар! Раббыларыңа сыйыныңдар!"деген мағынаны білдіреді. Енді, рәмізді мағынасы, Құранға қызмет етіп жүрген Рисалей-Нұр шәкірттеріне арнайы ілтипат көрсетіп олардың Ескішәхир түрмесінен яғни сұмдық бір бәледен аман-есен құтылатындарын және"көздерін жою керек"деген ауыр үкімнің іске аспай қалатынын тарихын көрсетіп тұрып, оларға бейне бір:"Бір Аллаһқа сыйыныңдар!"дегендей рәмізді мағына жатыр.

Һәм, мысалыға:مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ сөзі - шәддесін санамаймыз - мың үш жүз алпыс бір (1361) болып адам айтқысыз қатігез, зұлымдыққа толы алапат соғыстың дүниені астан-кестеңін шығарып кететінін руми және һижри жыл санауымен дөп басып хабар берген. Дәл сол кезеңдерде бар ынта-жігерімен Құранға қызмет етуге тырысқан Нұр шәкірттерінің көзін жою үшін жасалған ауқымды сұмдық жоспардан және қайғылы да үрейлі бәледен сондай-ақ, Денизли түрмесінен аман-сау құтылатынына сәйкес келіп рәмізді мағынасымен оларды да қамтып:"Халықтың шерінен, бәле-жаласынан өздеріңді сақтаңдар!"дегендей құпия хабар береді.

Һәм, мәселен:اَلنَّفَّاثَاتِ فِى الْعُقَدِ сөйлемі - тағы да шәдделерді санамаймыз - мың үш жүз жиырма сегіз (1328), ал егер шәддедегі (ләм) саналса мың үш жүз елу сегіз (1358) болып мына дүние жүзілік соғысты ұйымдастырған шетелдік қанішер залымдардың тоюды білмейтін ашкөздік, қызғаныш дейтін бәлесінен сондайақ, бізде болған егемендікке деген ұмтылыстың Құранға пайдалы нәтижелерін көре алмай бұзып, оның жүзеге асып өркендеуіне жол бермеу мақсатта билік-салтанаттың өзгеретінін және Балкан және Италян соғысы болатынынан хабар береді. Сондай-ақ, бірінші дүние жүзілік соғыс басталғанда өздерінің рухани һәм материалдық зымиян жоспарларын саясаткерлердің, дипломанттардың аузымен және радио арқылы жұрттың құлағына үрлеп, оларды сиқырлап, у бергендей миларын ашытып, адамзаттың тағдырымен ойнап, өздерінің астыртын жоспарларын жүзеге асыру арқылы мың жылдық тарихы бар мәдени өркениетті астан-кестеңін шығаратын бәлелердің қара бұлты жайлаған тарихына сәйкес келіп اَلنَّفَّاثَاتِ فِى الْعُقَدِ сөзінің мағынасына дәл тура келеді.

Һәм, мәселен, وَمِنْ شَرِّ حَاسِدٍ اِذَا حَسَدَ сөйлемі - шәдде мен тәнуин саналмайды - тағы да мың үш жүз қырық жеті - (1347) дәл сол жылы шетелдіктердің келісім шарттарына мәжбүр түрде көніп қол қойылудың кесірінен болатын осы елдегі алапат қилы кезеңдерді және пәлсәпәнің екпінді ықпалымен мына діндар халықта үлкен өзгерістер болатынын сондай-ақ, дәл сол тарихта мемлекеттер арасында екінші дүние жүзілік соғыстың алғы шарттары яғни қызғаныш, бақталастық болатынын, ақыры соғысып тынатынын хабарлап, ишари мағынасымен дәлме-дәл сәйкес келуі, тура шығуы, әлбетте, осы киелі сүренің жарқын ғайби хабарының бір сәулесі болып табылады.

Ескере кететін жәйіт;Әрбір аяттың бірнеше мағынасы болады, Һәм әрбір мағына күлли яғни ауқымы кең әр ғасырға қарайтын жағы болады. Біз айтып отырған ишари мағына тек осы ғасырға қарайтын жағы. Һәм әлгі күлли мағынаның ішінде біздің ғасыр бір тұлғасы ғана. Дегенмен, өзіне баса назар аудартқан болуы керек, себебі дәл тарихын көрсетіп тұр. Мен төрт жылдан бері бұл соғыстың жай-жапсарын, не болып жатқанын, ымыраға келіп-келмегенін білмеймін, сұраған да емеспін. Сондықтан, бұл киелі сүренің ішінде тағы нендей ғасырымызға, соғысқа қатысты ишари жақтары бар екен деп үңілмедім. Әйтпесе, бұл қазынада көптеген құнды сырлар жатқанын Рисалей-Нұрдың кітапшаларында, атап айтсақ"Румузат-ы Сәмание"рисалелерінде баяндалып һәм дәлелденгендіктен соларға сілтеп қысқа қайырдым.

Ойға келуі мүмкін сұрақтың жауабы:

Осы ғажап хабарда, ең баындағы مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ сөзінде, һәм مِنْ һәм شَرِّ сөздерінің есепке алынуы, ал соңындағы وَمِنْ شَرِّ حَاسِدٍ اِذَا حَسَدَ сөйлемінің тек ғана شَرِّ сөзі саналы وَمِنْ сөзі саналмауы сондай-ақ, وَمِنْ شَرِّ النَّفَّاثَاتِ فِى الْعُقَدِ сөйлемінің екеуі де саналмай қалуында өте нәзік, күрделі байланыс бар. Сондықтан рәмізді түрде бір мағынаны мегзеп отыр. Жалпы, жаратылған нәрселерде жамандықпен бірге жақсылықтар да болады. һәм, барлық жамандық жаппай әркімге келе бермейді. Міне, осыны мегзеп "кейбірі" деген мағынаны білдіретін مِنْ (-дан, -тен) және

شَرِّ сөздері саналып, есепке алынып отыр. Ал, қызғаншақ қызғанған кезде оның істері жаппай жамандық, бәле болады. Ол кезде "кейбірі" мағынасына қажет жоқ. Және اَلنَّفَّاثَاتِ فِى الْعُقَدِ сөйлемі рәміз арқылы былай дейді: Қара бастарының пайдасы үшін жер жүзін отқа ораған қара ниетті, түйінге үрлеуші, сиқыршы әлгі дипломаттардың бұзақы сұм істері жаппай тұнып тұрған жамандық. Сол үшін тағы شَرِّ сөзіне қажет қалмады.

* * * * *

БҰЛ СҮРЕГЕ ҚАТЫСТЫ МҰҒЖИЗАЛЫ

ТҰЖЫРЫМНЫҢ ҚЫСҚАША ТҮСІНІКТЕМЕСІ:

Қалайша, сүре өзінің бес сөйлемінің төртеуімен ғасырымызда болған төрт үлкен қауіпті өзгерістер мен пәлекеттерге ұшырататын дауыл соқпақтардан ишари мағынада хабар берген. Дәл солайда, төрт мәрте қайта-қайта مِنْ شَرِّ -шәдде саналмайды - сөзі арқылы Ислам әлемі бойынша алапат күлли зиян келтірген Шыңғысхан мен Хулагу фитне-бүлігін және Аббаситтер мемлекетінің құлдырау ғасырына төрт мәрте ишари мағынамен және джифри мақаммен нұсқап, сілтеме жасаған.

Иә, шәддені есептемегенде شَرِّ бес жүз (500) ал, مِنْ тоқсан (90) болады. Болашаққа қатысты көптеген аяттар һәм бұл ғасырға һәм өткен ғасырларға ишара еткен. Сол тұрғыдан алғанда болашақтан хабар берген Имам-ы Али (радиаллаһу анһ)пен Ғаус-ы Ағзам (қуддусу сыррух)да дәл сол секілді һәм бұл ғасырға һәм сонау өткен ғасырларға қарап хабар берген. غَاسِقٍ اِذَا وَقَبَ сөздері бұл заманымызға емес, анық түрде غَاسِقٍ мың бір жүз алпыс бір (1161) және اِذَا وَقَبَ сегіз жүз он (810) болып өткен замандардағы орасан зор рухани, заттық пәлекетерді меңзеп хабар береді. Егер қосып қарайтын болсақ, Милади бойынша мың тоғыз жүз жетпіс бір (1971) шығады. Сөйтіп сол заманда болатын жойқын бәледен хабар береді. Жиырма жылдан кейін егер қазіргі егіліп жатқан тұқымдардың өнімі тазартылып, тәрбиеленбесе міндетті түрде соққының түрі жаман болып, азабы қатты болмақ!

* * * * *

Он бірінші мәселенің түсініктемесінің қосымшасы

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

Аят-үл Күрсидің қосымшасы боп саналатын

لَٓا اِكْرَاهَ فِى ﴿الدّ۪ينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ﴾ مِنَ الْغَىِّ

мың үш жүз елу (1350);

فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ

мың тоғыз жүз жиырма тоғыз (1929) немесе (1928),

وَيُؤْمِنْ بِاللّٰهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ

тоғыз жүз қырық алты (946) "Рисалет-үн Нұр" есіміне сәйкес келеді.

﴿بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقٰى﴾

Мың үш жүз қырық жеті (1347);

لَا انْفِصَامَ لَهَا وَاللّٰهُ سَم۪يعٌ عَل۪يمٌ ٭ ﴿اَللّٰهُ﴾ ﴿وَلِىُّ الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا﴾

егер бірге қойсақ мың он екі (1012); егер бірге болмаса, тоғыз жүз қырық бес (945) (бір шәдде саналмайды);

يُخْرِجُهُمْ مِنَ ﴿الظُّلُمَاتِ﴾ اِلَى النُّورِ

мың үш жүз жетпіс екі - шәддесіз -

وَالَّذ۪ينَ كَفَـرُٓوا اَوْلِيَٓاؤُهُمُ ﴿الطَّاغُوتُ﴾

мың төрт жүз он жеті (1417)

﴿يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ اِلَى﴾ الظُّلُمَاتِ

Мың үш жүз отыз сегіз (1338) - шәдде саналмайды.

اُولٰٓئِكَ اَصْحَابُ النَّارِ هُمْ ف۪يهَا خَالِدُونَ

Мың екі жүз тоқсан бес (1295) - шәдде саналады

Рисалет-үн Нұрдың екі мәрте атына һәм күрес тәсіліне һәм жүзеге асатынына және жазылып, пісіп жетілетін заманына дәлме-дәл сәйкес келіп тұр. Сонымен қатар, кәпірлердің мың екі жүз тоқсан үште (1293) соғыс отын тұтатып Ислам әлемінің нұрын сөндіруге әрекеттенген заманына және бірінші дүние жүзілік соғысты пайдаланып мың үш жүз отыз сегізде (1338) адамзатты іс жүзінде нұрдан қараңғылыққа түсіру ниетімен жасалған сорақы келісім шарттардың тарихына дәлмедәл келеді. Және аятта нұр мен қараңғылық сөзі жиі кездесуі және

сол рухани соғыста Құраннан шыққан бір Нұр имандыларға демеу болатынын ишари мағынасымен хабар береді деп, көкейіме бір ой келді. Мен де жазуға мәжбүр болдым. Қарасам, мағына жағымен осы ғасырмен тығыз байланысты. Тіпті, сәйкестік тұсы мүлдем болмаса да аяттар әрбір ғасырды қамтитындықтан ишари мағынасымен де бізбен сөйлесіп тұрғанына күмәнім қалмады.

Иә, біріншіден, ең басында тұрған

لَٓا اِكْرَاهَ فِى الدّ۪ينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ

сөйлемі джифри уә әбжәди есеп бойынша мың үш жүз елу (1350) тарихын меңзеп ишари мағынасымен былай дейді: "Ол заманда дінді дүниеден бөліп, діндегі мәжбүрлікке, шарттарға қарсы және діни күресті қабылдамайтын, дін үшін шайқасуға қарсы пікір қалыптасып "ар-ұждан бостандығы" деген желеумен тіпті мұны мемлекет өзіне заң ретінде қабылдап саяси қағида, қатаң ереже болып бекітіледі. Өкімет "Зайырлы елге" айналады. Оған қарсылық ретінде мағынауи шайқас, діни күрес "тахқиқи иман" яғни әбден зерттеліп, көз жеткізілген шынайы иман қылышымен жүзеге аспақ. Өйткені, діннің тура жол екенін, тәлімтәрбиесін, оның хақ пен ақиқат екенін көзге шұқып тұрып анық көрсететін қуатты, бұлтартпас айғақтармен айқындап беретін бір Нұр, Құраннан шығады. Осылайша өзінің мұғжиза, ғажап тылсымының бір шуағын көрсетеді.

Һәм сонау خَالِدُونَ сөзіне дейін Рисалей-Нұрдағы теңеулердің бұлағы ретінде, дәл солай теңеулермен қайта-қайта нұр мен зұлыматты, иман мен күпірлікті қатар баяндау арқылы астарлы түрде бір мағынаны рәмізбен хабар береді. Яғни, ол заманда болатын мағынауи күрес майданында үлкен рөл ойнайтын, қаһарман, аты Нұр, "Рисалей-Нұр" тәпсірі. Ол, діндегі жүздеген тылсым-сырларды ашып бейне бір мағынауи алмас қылыш тәрізді. Енді ол, заттық кәдуілгі қылышқа қажеттілік туғызбайды!" дейді.

Иә, Құдайға шүкір, Рисалей-Нұр жиырма жылдан бері әлгі ғайби хабарды растап, аяттың мұғжизалық бір сәулесін іс жүзінде көрсетіп келеді. Міне, осы сырға байланысты Рисалей-Нұр шәкірттері дүниелік саясатқа, саяси ағым, партияларға және заттық күрестерге араласпайды, мән бермейді, өздерін төмен түсірмейді. Оның нағыз, хас шәкірттері қас дұшпан жауының жауыздығына қарсы былай жауап береді:

"Ей, бейбақ! Мен сені мәңгі жоқ болудан құтқарып, фәни хайуандықтың төмен деңгейіне түсіп кетпей мәңгі бақи адами бақытқа қолы жетсін деп жүгіріп жүрмін. Сен болсаң мені өлтіріп, көзімді жойғың келеді.

Біліп қой! Сенің бұл дүниеде алар ләззатың, көрер қызығың өте қысқа! Ал ақыретте тартатын азабың мен жаза өте ауыр әрі ұзаққа созылмақ. Ал, мен үшін өлім құрметті демалысқа шығу. Жолымнан былай тұр! Сенімен шұғылдануға уақытым жоқ, не істесең оны істе!" деп, әлгі залым дұшпанына кек сақтап ашуланудың орнына оны мүсіркеп аяйды. Жаны ашып:"Шіркін құтылса ғой, аман болсыншы!"деп тура жолға түсіруге тырысады.

Екіншіден:﴿وَيُؤْمِنْ بِاللّٰهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ﴾ ﴿بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقٰى﴾ мына екі киелі сөйлем мағына жағымен тақырыбымызға тығыз байланысты болуымен қатар,"джифр уә әбжад"есебі бойынша, біріншісі Рисалей-Нұрдың атына, екіншісі болса оның жарыққа шығатынына, кемеліне жетіп үлкен табыстарға бөлетініне мағына жағымен және джифр есебімен дәлме-дәл сәйкес келіп мынаны меңзейді:

"Рисалей-Нұр бұд ғасырда және өз кезеңінде "уруәт-үл усқа" яғни еш үзілмейтін мықты арқан, "Хаблуллаһ". Оған қолын созып, мықтап ұстағандар құтылады!"деп рәмізді хабар береді.

Үшіншіден:اَللّٰهُ وَلِىُّ الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا сөйлемі һәм мағынасымен һәм джифр есебі бойынша Рисалей-Нұрдан рәмізді түрде хабар береді. Былайша...

(Осы жерге келгенде перде жабылып қалды. Демек жазуға рұқсат жоқ. Кейінге шегерілді)

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَل۪يمُ الْحَك۪يمُ

Түсініктеме:Бұл тұжырымның қалған бөлігінің әзірге жаздырылмауының себебі аз да болса дүниемен, саясатқа байланысты болғандықтан болар. Бізге араласуға болмайды. Иә, اِنَّ الْاِنْسَانَ لَيَطْغٰى бұл "тағутты" айтып отыр, оны меңзейді...

Саид Нұрси

* * * * *

[Рисалей-Нұрдың қаһарманы Хусревтің "Миуаның он бірінші Мәселесіне" байланысты жазған хатынан үзінді]

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ وَ اِنْمِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِه۪

اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ

Аса құрметті де қадірменді және жанымдай жақсы көретін, сүйікті ұстазым!

Ел үшін, халық үшін баға жетпес құндылықтарға толы "Миуа" атты кітап өзінің"Тоғыз Мәселесімен"өте қауіпті кезеңде, бұзақы, тентектердің ішінде, азулы дұшпандардың арасында жазылып жарыққа шықты. Ол таңғажайып түрде шәкірттерінің сотта ақталып аман-есен шығуына себеп болды. Сонымен қатар оныншы, он бірінші Мәселелері арқылы атын атап тұрып Нұр шәкірттерінің ұстанған жолы ақиқат екенін растап, қошамет көрсеткен екен. Сондай-ақ, сөзсіз баратын жеріміз қабірдегі ахуалдың қалай болатынын және әркімнің зәресін алып, әсіресе бейғамдарды қатты қорқытатын, қараңғы да үрейлі көрінген топырақтың асты жылы, жарық әрі ол жерде жолығатын, сөйлесетін періштелермен сұхбатты жағымды баяндап, осылайша қорқынышты қабірге деген үрейімізді басып терең тыныс алдырды. Әсіресе, о дүниенің нұрлы өмірін мен секілді көре алмайтын жандарға жарығы жүз мыңдаған жылдарға жететіндей электр шамын сыйлады. Һәм,"Миуа рисалесі"әрдайым иіскеп отыратын гүл бақшасы секілді. Иә, біз сүйікті ұстазымызға күн сайын сабағын мұғаліміне тапсыратын шәкірт сияқты әрқашан сүйікті ұстазға айтып отырғымыз келеді. Алайда, сүйікті ұстаз әзірге сөйлесуге үзіліс жариялапты.

Уа, ғазиз ұстаз! Рисалей-Нұрдың ақиқаты және Миуаның әсемдігі сондай-ақ, гүлінің нұр-сәулесі маған қатты әсер етсе керек, ризашылығымнан аз да болса көпшіліктің атынан сөз сөйлеуге батылдық пайда болды. Ол мен сияқты жандардың жүрегін тірілтіп жан бергендей. Қазіргі таңда өлкемізде Рисалей-Нұрға қызығушылық оянып, сұраушылар көбейіп Миуаның он бірінші гүлін иіскеген соң одан бетер қайсарлық, табандылық танытуда. Әлеміміз нұрға толып, ақиқаттар ашылып, қызу әрекет басталып кетті.

Деңгейі төмен нашар шәкіртіңіз Хусрев

[Спарта қаласындағы барлық Нұр шәкірттері атынан Рамазанды құттықтап жазылған және он үш жеріне түзету енгізілген хат]

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ وَ اِنْمِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِه۪

Уа, мұсылмандардың дүние мен ақыретте аман-саулығын тілеп, сол үшін Құранның фәйзімен, Рисалей-Нұрдың ақиқатымен және адал шәкірттерінің ынта-жігерімен көзінен жас емес қан ағызған жан! Уа, ақырзаманның фитне-бүліктері мен аласапыран уақытында Хәзіреті Әюб ғаләйһиссаламнан бетер дертке душар бейшараларға Құранның нұрын, Рисалей-Нұрдың дәлелдерін көрсетіп, шәкірттерінің ынтаықыласын оятқан, Ислам әлемінің заттық-рухани дерттерін дөп басып Хәкім Лұқпан секілді емдеуге тырысып баққан жан! Уа, мүбарак қолындағы Нұр кітапшаларының хақ әрі ақиқат екенін Құранның отыз үш аятымен дәлелдеген және Хәзіреті Али мен Ғаус-ы Ағзамның кәрәматымен растаған жан!

Уа, өзі науқас, қарт, әлсіз әрі тым аянышты халде бола тұра Ислам үшін бәрімізден артық жанын пида етуге дайын жанашыр және өзіне зұлымдық жасағысы келгендерге Құранның ақиқатымен және Рисалей-Нұрдың айғақтарымен, Нұр шәкірттерінің адалдығымен жауап берген және оларға қайыр дұға тілеп, жақсылық жасаған және жазған құнды еңбектерінің ішінен"Аят-үл Күбра"кітабының бастырылуына байланысты шәкірттерімен бірге түрмеге түсіп, сол зындан, қапастарды Құранның нұрымен, Рисалей-Нұрдың дәрістерімен және шәкірттерінің ықылас, ынтасымен Юсүфтің (а.с.) медресесіне айналдырған және оны дәрісхана жасап арамыздағы надан кісілерге түгелдей Құран оқуды үйретіп, оны басынан соңына шейін оқытып хатым шығартқан және сондай қиын күндерде Құранның тылсым қуатымен, Рисалей-Нұрдың жұбаныш беретін ақиқаттарымен, бауырлардың сабырлығымен және өзі жүдеу һәм әлсіз бола тұра баршаның ауыр жүктерін арқалап, сондай-ақ өзі жазған"Миуа", "Мудафанаме"рисалелерімен және Құранның қасиетімен, Рисалей-Нұрдың бұлтартпас айғақтарымен және шәкірттерінің шынайы ықыласымен Құдай қалап қамаудың құлыптарын аштырып,

өздерін ақтап бостандыққа шығуға себеп болған, сөйтіп сол күнді бізге және Ислам әлеміне мейрам қылған, осылайша шынымен Рисалей-Нұр"нұр үстіне нұр"екенін дәлелдеп оның қияметке дейін еркін оқылып, дербес жазылуына жол ашқан жан!

Уа, Қасиетті Құранның киелі азығымен, Нұрдың ақыреттік нәрімен және шәкірттерінің адал құлшылығымен бұл Нұрларға Ислам әлемінің ауа мен су секілді мұқтаж екенін және осы Нұрларды оқып әрі жазған кісілердің ішінен мыңдаған жан қабірге иманмен кететінін дәлелдеген сондай-ақ, өзіне әбден берілген тәлабаларын ешқашан, ешбір жерде ұятқа қалдырмай, жеңілдірмей желеп-жебейтін және күні бүгінге дейін Құранның сәмауи дәрістерімен, Рисалей-Нұрдың негіздерімен әрі шәкірттерінің зеректігімен және Миуаның оныншы, он бірінші мәселе, гүл-шешектерімен бір-бірімізден айырылысудан пайда болған, қанжылаған жүрегімізді абылхаятпен, кәусар шарабымен яғни осы мүбарак"Мәселелермен", "гүл-шешектермен"жүрегіміздің жарасын емдеп, қуанышқа кенелткен және жұрттың қатты қорқатын өлімнің имандылар үшін мүлде жоқ болу еместігін, керісінше ол құрметті демалысқа шығу екенін көрсеткен (мұны Құран Кәрім анық уәде берген және қатаң ескерткен және марқұм шәкірттерінің көргеніндей"кәшф-үл қубур"дейтін әулиелердің дегеніндей), ол - нұр әлеміне саяхат екенін дәлелдеген ал, діннен безген кәпір, екі жүзді мұнапықтар үшін мәңгі зұлымат құрдым екенін баяндаған Қасиетті Құранмен, Ардақты пайғамбарымыздың хадистерімен дәлелдеген және сырттай үрейлі де қараңғы әрі суық та тар қабірді иманды жандарға жәннаттың бір бақшасы, жұмаққа айқара ашылған есік екенін дәлелдеген, ал кәпір мен мұнапық, дінсіздерге ол жәһаннам үңгірі, іші жылан мен шаянға толы шұңқыр болатынын дәлелдеген және ол жерге келетін Мүнкер мен Нәкир періштелері болса тура жол бұйырып, ақиқатты ұстанғандар үшін дос-жаран болатынын және Рисалей-Нұр шәкірттерін"талабе-и улум"қатарына қосып әлгі Мүнкер мен Нәкирдің сұрақтарына Рисалей-Нұрмен жауап беретіндігін марқұм, қаһарман, шәһид Хафыз Алидің опат болуымен анықтап білдірген және тірі жүргендерімізді де сол сияқты РисалейНұрмен жауап беруімізді Аллаһтың рахымынан сұрап, жалбарынған және қасиетті Құранды жоғары дәрежеде өзіне лайық түрде суреттеп, оқырманға оның қырық түрлі қырын, мағынауи ғажайыптығын

көрсету арқылы ол бүкіл әлемді қамтитындығын, ол Кәлам-ы Әзәли екенін Рисалей-Нұр тәпсірімен дәлелдеген, атап айтқанда"Румузат-ы Сәмание"рисалесімен және бақыт ғасырынан бері ешкімнен қолынан келмеген тәсілде Рисалей-Нұрдың қаһарман жазушысы Хусревке "Жаз!" деп бұйырғанда Құран Ләух-ы Махфуздағыдай жазылып таңғажайыптығын көзге де көрсеткен, осылайша Құран Аллаһтың сөзі екенін тағы да растаған және ол Құран, аспани кітаптардың ең ұлығы, ең абзалы екенін және бір "Фатиха" сүресінің ішінде мыңдаған "Фатиха", бір "Ықылас" сүресінде мыңдаған "Ықылас" сүресі бар екенін, әріптері болса он, жүз яки мыңдаған сауап беретінін теңдесіз түрде, ешкім естіп, ешкім көрмеген тәсілде түсіндірген және Қасиетті Құран мың үш жүз жылдан бері өзінің иғжазын көрсетіп жатқанын, ол өзінің жауларына тойтарыс беріп, нұрын көзге көрсеткендей нақты дәлелдерімен әлемге атой салғанын, мұны ең қырсық адамның өзіне мақұлдатқан Жиырма бесінші Сөз және басқа еңбектері арқылы дәлелдеген сондай-ақ, Хәзіреті Пайғамбар ғаләйһиссалату уәссаламнық хақ пайғамбар, әрі ол жүз жиырма төрт мың пайғамбардан үстем әрі олардың имамы екеніне байланысты мыңдаған мұғжизаларын"Мұғжизат-ы Ахмәдие"(с.а.у.) атты кітапшасымен шебер дәлелдеген және Қасиетті Құранның Ардақты Пайғамбарымызды әлемдерге рахым түрінде жібергенін айғақтармен баяндаған және Оның (с.а.у.) іс-әрекеті, хал-жағдайы әлемге үлгі, толыққанды өнеге, жетекші екенін соқырларға да көрсеткен, сондайақ, Анадолу басқа да өңірлерде Нұрдың жайылуы бәлелердің алдын алып кері қайтарғанын, ал тыйым салынып қудаланғанда бәлелердің көбейіп кетуінің сырын ашқан және Нұр шәкірттерінің өте қиын шарттарда табандылықпен қызмет етіп, өзара тығыз байланысу арқылы ол Кісінің (с.а.у) сүннетіне мойынсұну өте пайдалы екенін және бұ заманда бір сүннетті орындау жүз шәһидтің сауабына қол жеткізетінін және садақа қалайша қаза мен бәленің бетін қайтаратын болса дәл солай Рисалей-Нұр да Түркияны қауіп-қатерден, бәлежаладан жиырма жылдан бері сақтап келгенін анық түрде дәлелдеген аса қадірменді Ұстаз!

Сонымен, мына Рисалей-Нұрдың ақталуы әуелі сіз, сүйікті ұстазымызды, сосын біз секілді кемшілігі көп шәкірттеріңізді, сосын Ислам әлемін қуанышқа бөлеп мейрамның үстіне мейрам

жасағаныңыз үшін сізді шын жүректен құттықтаймыз. Сонымен қатар болып отырған Рамазан мерекеңізді, Қадір түніңізді де құтты болсын демекпіз! Мұндай мейрамдар көп болып мерейіңіз үстем бола берсін! Біз секілді кемтар пенделер кемшіліктерін кешірілуін тілей отырып, жаппай сізге сәлем айтуда, қолдарыңыздан сүйіп дұға-тілектеріңізді күтеміз.

Спарта қаласы және төңірегіндегі

Нұр шәкірттері

* * * *

(Мені асыра бағалап, көп мақтап жазылған бұл хаттың мазмұнын кішіпейілділік танытып кері қайтару, нығметтің қадірін білмеу әрі барлық Нұр шәкірттерінің жақсы ойларын сыйламау, ал дәл солай қабылдау тәкәппарлық, менмендік болатындықтан, барша жамағаттың атынан Рисалей-Нұрдың қаламгері жазған бұл ұзақ хатты, қасына басқа он үш пікірлерді қосып, бір жағынан шүкір мақсатында һәм мақтанудан һәм тоңмойындықтан құтылу үшін сендерге бір нұсқасын жіберіп отырмын. Мұны он бірінші мәселенің соңына "Рисалей-Нұрдың Спарта және айналасындағы тәлабаларының бір хаты" деп тіркеп қоярсыңдар).

Мен осы хаттың кейбір тұстарын алып, қысқартып отырғанымда бір көгершін екі мәрте қасымыздағы терезеге келіп қонды. Ішке кірейін деп еді Джәйланды көріп кірмеді. Бірнеше минуттан кейін басқасы дәл солай келді де тағы да жазып отырған шәкіртті көріп кірмей қойды. Мен былай ойладым: "Бұл да алдыңғы құстар секілді сүйінші хабар әкелген болар немесе осы хат секілді бірнеше хат жазылғандықтан берекеге бөленгенін құттықтап келіп тұрған шығар!".

САИД НҰРСИ

* * * *

Он екінші Шуақ

(Денизли қалалық сотында өзін қорғап айтылған сөздерден үзінді)

{(*): Ұстаз Бәдиүззаман Саид Нұрси, Денизли сотында өзінің құқығын қорап ақталған уәжнамасына кейбір қажетті қосымшалар ендіріп, Афион қаласында болған сотқа - тығыз байланысты болғандықтан - ұсынылған мына Денизли уәжнамасының ауқымды бөлігін Афион сотындағы айтқан ақталу уәжнамасын қосып, Он төртінші Шуақ деп айдар тағып жариялап отырмыз.}

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

Уа, мырзалар! Сендерге турасын айтайын: Осы жерде отырғандардан басқа және бізбен яки Рисалей-Нұрмен байланысы жоқ немесе азғана байланысы бар жандарды санамағанда менің қаншама адал бауырларым, ақиқат жолында сапарлас шынайы жолдастарым бар. Біз, Рисалей-Нұрдың нақты хабарына сүйеніп екі жердегі екі төрт болатындай дәрежеде анық көзіміздің жеткені, өлім хақ және ол мәңгі жоқ болу емес. Құран өлімнің мәнісін ашып бергеніндей біз үшін ол құрметті демалысқа шығу. Ал бізге қарсы шығып, тура жолдан тайған кәпірлер үшін әлгі сөзсіз болатын өлім, я мәңгіге жойылу (егер ақыретке сенбейтін болса)немесе (егер ақыретке сеніп, бірақ азғындыққа салынған болса)мәңгі бақи, қараңғы қапас, жалғыз өзін қамайтын зындан болмақ. Апырм-ай, бұл мәселеден де маңыздырақ, мәнісі зор мәселе бар ма екен дүнияда, басқа шаруалар соған құрал болатындай. Әрине, жоқ, бола алмайды да. Олай болса, бізге неге тыныштық бермей тиісе бересіңдер? Біз ең ауыр жазаның өзін нұрлы әлемге сапарға жолдама деп қабылдап табандылықпен сабыр етеміз. Алайда, бізге сенбей, адасқандардың атынан бізді тұтқындағандарды, сіздерді осы мәжілісте көріп отырғанымыздай анық түрде мәңгі жоқ болып немесе жалғыз адамдық зынданға қамалатынын және олардың өте жақында сондай ауыр жазаға тартылатынын білеміз, тіпті көзбен көргендей сенеміз. Оларды шынымен адамшылық тұрғыдан аяймыз. Бұл анық әрі маңызды ақиқат. Мұны дәлелдеуге және ең қырсық тоңмойын адамдарға дәлелдеуге дайынмын.

Мәселені түсінбейтін, ызақор, руханияттан жұрдай сараптамашыларға емес, ең атақты ғалым, философтарға да айдай анық қылып дәлелдеп бермесем, қандай жаза берсеңдер де қабылдаймын. Сөзіме дәлел ретінде екі жұмада абақтыда жазылған және Рисалей-Нұрдың өзегі, қорытындысы, негізі деуге болатын және Рисалей-Нұрдың ақтау сөзі боп табылатын"Миуа"рисалесін ұсынып отырмын. Түп нұсқасы төте жазумен жазылғандықтан Анкара жоғары сотына беру үшін жаңа әріппен зор қиыншылықпен, көзден таса, жасырын түрде жаздырып жатырмыз. Соны оқыңыздар! Бірақ, мұқият ден қойып қараңыздар. Егер жүрегіңіз (нәпсілеріңе араласпаймын)менің айтқандарыма қанағаттанбаса, жалғыз адамдық камерада отырған маған кез-келген қиянат, азап берсеңдер көнемін.

Қорытынды:Сендер, я Рисалей-Нұрға тиіспей оны еркіне қоя беріңдер, я болмаса осы өте қуатты бұлтартпас ақиқатты қолдарыңнан келсе бұрыс екенін дәлелдеп, теріске шығарыңдар! Мен осы кезге дейін сендерді де дүнияны да ойлағаным жоқ, ойламас та едім. Бірақ, мені мәжбүрледіңдер. Мүмкін, сендерге ескерту жасау керек болған шығар. Сол үшін тағдыр бізді осында алып келді. Біз,

مَنْ اٰمَنَ بِالْقَدَرِ اَمِنَ مِنَ الْكَدَرِ деген киелі ережені ұстанып кез-келген қиыншылыққа сабыр сақтауға бел буғанбыз.

Тұтқын:

Саид Нұрси

Анкара басқармасына және елбасына өтініш ретінде жіберілген уәжнама хатыма премьер министрдің мойындағанын растайтын хатты қосып бірге жіберіп отырмын. Прокуратураның бізді негізсіз айыптауына қарсы нақты жауаптар сол хатта көрсетілген. Басқа қалалардың құзырлы органдары ашу-ыза араластырып ат-үсті берген қарарларына сүйенген жергілікті сарапшылардың да болымсыз, қисынсыз көптеген сөздерін мысал келтірдік. Оның да жауабы осы хатта бар. Атап айтсақ, бұрын да сізге білдіргенімдей, Ескішәһир қалалық соты, мені заңнаманың 163-бабымен айыптағысы келгенде оларға былай дегенмін:"Республиканың үкімет адамдары, екі жүз депутаттың ішінен 163-і қол қойып Ван қаласында ашпақ болған "Дар-ул Фунун" медресеме жүз елу мың банкнот ақша аударуға келіскен еді. Міне, сол үкімет адамдарының маған деген құрметі сендердің маған тағып отырған 163-бабтағы айыпты жоққа шығарады!"Сарапшылар сөзімді бұрмалап:"Саид Нұрсиға 163 депутат қарсы шығып, оны қудалаған екен!"депті. Мені

айыптаушылар әлгі сарапшылардың негізсіз айыптауына сүйеніп бізді жауапқа тартуда. Алайда, мәжілістің өзі қаулы бойынша жоғары деңгейлі сарапшылар мен ғалым-ғұламаларға тапсырылып РисалейНұрдың барлық кітаптары зерттеліп, нәтижесінде бір ауыздан мұндай қарар шығарған болатын:"Саидтың және Рисалей-Нұр шәкірттерінің жазбаларында діни құндылықтарды пайдаланып елдің тыныштығын бұзатын яки саяси ұйым құру немесе өкіметке қарсы шығу секілді бүлікшіл әрекеттер байқалмайды және Саидтың шәкірттері өзара хабарласуында үкіметке қарсы жаман пиғыл, қарсы топ ұйымдастыру немесе тариқат құру істері анықталмады!"деп бірауыздан қаулы шығарған-ды.

Сондай-ақ, сарапшылар былай деген:"Саид Нұрсидың кітаптарының жүзде тоқсаны шынайы әрі шабытпен жазылған. Һәм ілім мен ақиқатқа, дінге негізделген. Ешқандай ауытқу байқалмайды. Олардың дінді қолдану немесе қандай да бір ұйым құру, мемлекетке қауіп төндіру әрекеті жоқ. Шәкірттері және Саидтың өзі бір-біріне жазған хаттары осы тақырып төңірегінде. Жекеге жазылған бес-он әрі шағымданып, ашынып жазған және ғайры іліми рисалелерінен басқа бүкіл кітаптары әрбірі я аяттың, я хадистің мағынасын ашықтайды. Тақырыптары дін, иман, Аллаһ, пайғамбар және ақыретке иман және оның мағынасын тәмсіл-мысалдармен түсіндіреді. Өзінің ғылыми ойпікірлері қарттарға, жастарға арналған ахлақ, мінез-құлық тәрбиесі және өмірлік тәжірибеден алынған ғибратқа толы оқиғалар, пайдалы кеңестер. Рисалелері осы тектес тақырыптарды қамтиды. Бұлардың үкіметке, билікке, тәртіпті бұзушылыққа қатысты ешбірі жоқ!" деп жаппай шешім шығарған.

Сонымен, айыптаушы орган, мұндай жоғары деңгейлі сарапшылардың қорытындысымен санаспай бұрыңғы, түсініксіз әрі нұқсан қарарға сүйеніп мағынасыз түрде бізді айыптауда. Біз бұған шынымен ренжідік. Бұлай істеу соттың саламатты да ынсапты қазыларына жараспайды деп білеміз. Мұны түсіндірер болсақ, тәмсілдің айыбы жоқ, бір бекташиға:"Сен неге намаз оқымайсың?"депті-міс. Сонда әлгі: لَا تَقْرَبُوا الصَّلٰوةَ"Құранда (Намазға жақындамаңдар!)деген аят бар емес пе?"депті. Оған:"Ол аяттың жалғасы бар ғой!"яғни وَ اَنْتُمْ سُكَارٰى деген жалғасы бар десе:"Мен хафыз емеспін, яғни мен Құранды жаттап алды

Маңызды бір сұраққа ақиқат жауап.

Бірнеше мемлекеттік ірі қызметкерлер менен мынаны сұрады:"Мұстафа Кемал, сізге үш жүз лира айлық төлейтін болып Күрдистанға және Шығыс уәлаяттарға сол кездегі Шейх Синусидың орнына уәкіл-уағызшы етіп тағайындағысы келгенде неліктен қабылдамадыңыз? Егер, қабылдап сол орынға отырғаныңызда көтерілістің салдарынан дарға асылған жүз мың адам бәлкім аман қалып құтқарып қалар едіңіз?"

Мен оларға былай деп жауап бердім:Олардың жиырма әрі кетсе отыз жылдық дүниялық өмірін сақтап қалмаған шығармын, бірақ жүз мыңдаған отандастарымның әрқайсысына миллиондаған жылдық ақыреттік өмірге қол жеткізуге себеп Рисалей-Нұр жарыққа шығып, олар жоғалтқан нәрсесінен мың есе артық пайда беретін қызмет атқарды. Егер, ол ұсынысты қабылдағанымда ешнәрсеге құрал болмайтын, ешкімге тәуелсіз, нағыз ықыласқа негізделген РисалейНұр жарыққа шықпас еді. Тіпті мен, абақтыда отырған қымбатты достарыма былай дегенмін: Егер, Анкараға жіберілген Рисалей-Нұрдың

ащы шындық, ауыр сөздері үшін мені дарға асса, сол үкімді шығарған кісілер, бірақ Рисалей-Нұрды оқып, иманға келіп мәңгі жоқ болудан өздерін құтқарып жатса, сендер куә болыңдар мен оларды шын жүректен кештім.

Сотта ақталып шыққан соң да, Денизли қаласында мені аңдып мазамды алғандарға және басшылар мен полиция қызметкерлеріне былай дедім:

Рисалей-Нұрдың ешкім жоққа шығара алмайтын кәрәматы болса керек; жиырма жыл бойы маған зұлымдық жасалып, жүздеген рисалелерімді, хаттарымды, сондай-ақ мыңдаған шәкірттерімнің ізіне түсіп қанша аңдыса да бірде-бір жат ағыммен, саяси ұйыммен, не ішкі не сыртқы топтармен байланысы бар екенін дәлелдейтін бірде-бір құжат, бірде бір оқиға тіркелмеген. Тоғыз ай бойы сұрастырып бұған өздерінің де көздері жеткен еді. Бұл ғажап уақиға! Мұны ақылмен, мұқия қамданып жасау мүмкін емес. Тіпті, жәй бір адамның бірнеше жылғы құпия сырлары ортаға шықса әлбетте оны ұятқа қалдыратын, заң алдында жауапқа тартқызатын жиырма шақты күдік табылып үстінен іс қозғалар еді.

Иә, бұл ақиқат! Олай болса мұны таңғажайып әсте жеңілмейтін бір зейін, бір жоғары ақыл басқарып отыр я болмаса бұл Аллаһтың құдретімен Құдайдың өзі сақтайды, дейсің. Ендеше, мұндай жоғары ақылмен тартысу үлкен қате. Ол, халыққа да отанға да зиянды. Ал, Құдайдың өзі сақтайтын Раббани жәрдемге бөленгендермен қарсыласу перғауын секілді тәкаппарлардың ісі.

Егер былай десең:"Сені өз еркіңе қоя беріп, еш аңдымай, қадағаламасақ дәріс беріп, құпия сырларыңмен қоғамның шырқын бұзуың мүмкін!".

Жауабым:Менің жазба дәрістерім жаппай үкіметтің, әділет басқармасының қолында. Ішінен бір күндік болсын жазаға тартатын кінә табылмады. Рисалей-Нұрдың қырық-елу нұсқа дәрістерім халық арасына тарап мұқият әрі қызыға оқылуда. Пайдасынан басқа еш зияны жоқ екенін бұрыңғы және соңғы жаңа сотта дәлелденіп, бірауыздан ақтауға шешім шығарды. Ал, ескіде болған сот, бір ірі тұлғаның абыройын түсірмеу үшін жүз отыз рисаленің ішінен бес әрі кетсе он сөзге тиісіп, оны да ақылға емес, сезімге беріліп жүз жиырма бауырымның тек он бесін ғана алты ай жазаға тартты. Бұл маған және Рисалей-Нұрға босқа күдіктеніп, тиісудің үлкен зұлымдық

екенін көрсетеді. Әрі менің енді беретін жаңа дәрісім, жасырын сырым қалмады. Бұдан былай аңдып, қадағалаудың қажеті жоқ. Мен осы кезде еркіндікті қатты аңсап жүрмін. Жиырма жылдан бері бекерге, жөнсіз, түк пайдасы жоқ аңдығандарың жетер. Сабырымды тауыстыңдар! Қарттық меңдеп әлжуаз болған соң осы кезге дейін жасамаған қарғыс дұғасын оқуым мүмкін."Жәбірленген жанның зары сонау ғарышқа жетеді!" деген. Мұнан соң, әлгі жоғары мақамды иеленіп алған залым бейбақтар маған былай деді: Сен, жиырма жылдан бері бір рет болсын басыңа шапкамызды кимедің. Тіпті бұрыңғы соттың, қазіргі соттың алдында басыңды жауып, мүлдем ашпайсың. Негізінде, біз секілді киінуді он жеті миллион адам қабылдады ғой".

Мен былай дедім:"Қателесесіз! Он жеті миллион емес, жеті миллон да емес, тіпті өз ризасымен, шын жүректен қабылдағандардың саны жеті мың болар. Ондай еуропа құмар, маскүнемдердің сыртқы пішініне ену үшін шариғаттан рұқсат алып, заңмен қудаланып киінгенше шариғаттың тақуалығын ұстанып жеті миллиард халықтың киімін киінгенім артық. Мен секілді жиырма бес жылдан бері қоғамдық өмірге араласпай, тәркі қылған адамға:"Қырсығып тұр! Бізбен ерегісіп жүр!"деп айту жөнсіздік. Жарайды, оны қырсығу десеңдер деңдер. Бірақ оған Мұстафа Кәмалдың өзі қарсы шығып тоқтата алмады емес пе! Оның қасында сендер кімсіңдер?! Сендердің бұл әрекеттерің жалпы халыққа, һәм үкіметке зиянды. Тіпті, менікі саяси қарсылық саналғанның өзінде, өздерің білесіңдер, жиырма жыл бұрын дүниямен байланысы үзілген, жиырма жылдан бері рухани тұрғыдан да өліп қалған бір адам, қайта тіріліп келіп, өзіне түк пайдасы жоқ, қайта зияны тиетін саяси өмірге араласып сендермен шатыспайды! Сендердің одан қорқуларың ақымақтық. Ал ақымақтармен шынайы түрде сөйлесудің өзі ақымақтық саналатындықтан сендер сияқтылармен сөйлеспеймін де!" дедім. Әрине, бұл сөзім оларды ашуландырды һәм үндерін өшірді. Соңғы сөзім:

حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ

حَسْبِىَ اللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظ۪يمِ

* * * * *

БҰЛ ЖОЛҒЫ АҚТАЛУЫМДА БЫЛАЙ ДЕГЕН БОЛАТЫНМЫН:

Рисалей-Нұрдағы мейірім, ар-ождан, ақиқат пен хақ, бізді саясатқа араласуға үлкен кедергі. Өйткені, мақсұм, бейкүнә жандар бәлеге ұшырап, оларға зұлымдық болады. Мұны кейбіреулер түсіндіріп беруімді сұрады.

Мына аласапыран заманда залым мәдениеттен кесірінен өзімшілдік, тапқа бөліну және дүниежүзілік соғыстан кейінгі әскери өктемдік және адасудан пайда болған мейірімсіздік, қатыгездік көбейіп, шектен шыққан зұлымдық, диктаторлық етек алғаны сонша, хақ жолдағылар өздерінің ақысын материалдық тұрғыдан қорғайтын болса, олар да сұмдық зұлымдық жасаған болып, жауға жақтастарды аямай көптеген бейшара жандарды құрбан қылады. Осылайша өздері де залым болады, сәтсіздікке ұшырайды. Себебі, мұндай сезіммен әрекет еткендер бір-екі адамның қатесіне бола, жиырма-отыз адамды бір сылтаумен зиянға ұшыратып, қиын жағдайға ұшыратады. Егер, тура жолдағылар хақ пен әділдікті ұстанамыз деп, тек зиян бергенді ғана жазалайтын болса, отыз шығынның орнына жалғыз біреуді жазалап нәтижеде жеңіліске ұшырайды. Егер, "маған не істесе соны істеймін!" деген зұлымдық қағидасымен әрекет етсе онда тура жолдағы хақ иелері бола тұра бір-екі адамның қатесіне бола, жиырма-отыз бейшараны жазаласа ол кезде хақ атымен, Құдай үшін үлкен зұлымдық жасаған болады. Міне, Құранның әмірімен және оның қатаң ескертуіне байланысты біз саясаттан мүлдем қол үзіп, билікке араласудан аулақ тұратынымыз содан. Мұның басты себебі де нағыз хикметі осы. Әйтпесе, хақтан алған күш-қуатымызбен ақымызды алу үшін қорғанар болсақ күшіміз толық жеткілікті. Оның үстіне, дүниеде әрнәрсе уақытша, фәни әрі өлім тоқтап, қабірдің есігі жабылар емес және өткінші қиыншылықтардың соңы Иләһи рахымға айналатыны рас. Олай болса әлбетте, біз сабыр сақтап, Аллаһқа шүкір етіп, Оған тәуекел етеміз. Бізді мәжбүрлеп, зиянға ұшыратып, тыныштығымызды бұзу әрине ынсапқа, әділдікке, отаншылдыққа, елге қызметке, ұлтжандылыққа қайшы, мүлдем керағар.

Сөздің түйіні.Үкімет басындағылардың, саясаткерлердің, биліктегілердің, тәртіп сақшыларының, әділет басқармасының бізге тиісуге ешқандай хақысы жоқ. Дүнияда ешбір өкімет дұрыс деп айта алмайтын, ақыл есі дұрыс ешбір жан құптамайтын тура мағынадағы күпірліктің ғана ақысы болар және сұм дінсіздер, материалистер, діннен безгендер ғана шайтанға еріп кейбір мемлекеттік ресми органдардағы қызметкерлерді алдатып, үрейлендіріп бізге айдап салуда. Біздің оларға жауабымыз: Мұндай бірнеше күдікшіл су жүрек қорқақтар түгіл, бүкіл дүнияны бізге қарсы айдап салса да Құранның қуатымен, Құдайдың құдіретімен әсте тайсалмаймыз, ондай діннен безген нақ күпірлікке бас имейміз!

Саид Нұрси

* * * * *

Он үшінші Шуақ

[Ұстаздың шәкірттеріне жіберген өте қымбат әрі нұрлы хаттар жинағы. Рисалей-Нұрдың қайсар табандылығын, кәпірлерге қарсы тегеуірінді күресін осы шынайы хаттар анық-қанық көрсетеді.]

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

Ғазиз, адал бауырларым! Өткен қасиетті Қадір түндеріңді және келе жатқан мейрамдарыңды шын жүректен құттықтаймын! Сендерді Әрхамур-Рахиминнің бірлігіне, шексіз рахымына аманат қылып тапсырдым.

مَنْ اٰمَنَ بِالْقَدَرِ اَمِنَ مِنَ الْكَدَرِ сыры бойынша сендерді жұбатып, көңілдеріңді аулаудың қажеті жоқ деп ойлаймын. Оған сендер мұқтаж емессіңдер. Дегенмен, وَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ فَاِنَّكَ بِاَعْيُنِنَا وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ аятының ишари мағынасы беретін жұбанышқа толық куә болдым. Қалай десеңдер, дүнияны ұмытып, Қасиетті Рамазанды көңіл тыныштымен өткіземін деп жүргенде, ойда жоқта, тосыннан болған мына сұмдық оқиға бір жағынан мен үшін және Рисалей-Нұр үшін, сондай-ақ, сендерге, Рамазанымызға тиімді әрі өзара бауырластыққа өте пайдалы болғанына және бұл Аллаһтың жарылқауы екеніне көзім әбден жетті. Маған қалай пайдалы болғанын және оның көптеген қырларынан тек екі-үшеуін айтайын.

Біріншіден;Бұл оқиғаның саясында Рамазан айы ықыласпен, құлшыныспен, ояу түрде және үзбей Аллаһқа жалбарыну, сыйыну арқылы өтті. Тіпті, ауырғанымды ұмытқызып, аянбай еңбек еткізді.

Екіншіден;Мен әдеттегідей биыл да сендермен көрісіп, бірге болуды аңсаған едім. Тек, біреуіңді көру үшін сонау Спартаға барып жол азабын тартуға дайын едім.

Үшіншіден;Қастамону қаласында да жолда келе жатқанда да, һәм осы жерде болсын кенет шұғыл түрде барлық уайым-қайғыларым бірден өңі өзгеріп қоя береді. Күтпеген жерден, ойламаған жағдайда Аллаһтың жәрдемі келіп еріксіз (Қайыр-жақсылық Аллаһтың қалауында!)дегізеді.

Иә, менің қашанда уайымым Рисалей-Нұр екенін білесіңдер. Енді оның ең ғапыл, дүниялық тұрғыдан жоғары мәртебені иеленген бейқам жандарға дейін мұқият оқылуына себеп болды. Осылайша басқа тұрғыдан азаттыққа қауыштыратын қызмет жүріп жатыр. Маған қатты әсер ететіні сендердің қиналыстарың. Әрбіріңді ойлап мұңаятыным рас. Сол кезде Рамазан айы келіп бір сағаты жүз сағатқа пара-пар болғандықтан басымызға келген мұндай қайғы мұң жүз есе сауапты ғибадат саналып бір ай мың айға татитындықтан сендер секілді Рисалей-Нұрдан дәріс алған және дүнияның фәни екенін, ақыреттік сауда орны екенін білген және барлық нәрсесін иманына, ақыретіне пида ететін және Юсүфи дәрісханадағы уақытша қиыншылықтардың мәңгі ләззат сыйлап, мол пайдаға бөлейтінін білген ықыласты жандарды аяп, өкінудің орнына бұл жағдайды тиімді пайдаланып, жағымды бейнеге енді, тіпті құттықтауға лайықты әдемі жағдайға айналды. Мен де: اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى كُلِّ حَالٍ سِوَى الْكُفْرِ وَ الضَّلَالِ дедім.

Маған қатысты пайдалары болғаны секілді біздің бауырластығымызға қатысты және Рисалей-Нұрға, Рамазанға және сендерге қатысты сондай көп пайдалары бар. Егер, ақиқат ортаға шығып перде ашылса:"Уа, Раббым! Мың да бір шүкір! Бұл тағдырдың жазуы біз үшін Құдайдың жарылқауы екен!"деп, айтар едіңдер. Оқиғаға кінәлі кісілерді жазғырмаңдар! Бұл бәленің ауқымды да сұмдық жоспары бұрыннан жасалып, дайындалып қойған-ды. Дегенмен мағына жағынан өте жеңіл өтті. Иншаллаһ тез өтіп кетеді. сыры бойынша өткенге өкінбеңдер!

Саид Нұрси

Жаңа бесін намазын оқыдым. Тәсбихат оқып жатқанда сендерді еске алдым."Әркім өзін сондай-ақ, үйіндегі бала-шағасын ойлап қиналып жүр-ау!"дедім. Кенет мынадай бір ой келді: Бұрыңғы заманда ақыретін дүниясынан жоғары санайтындар қоғамдағы лас өмірден құтылу үшін және ақыретіне ықыласпен қам жасау үшін үңгірлерге кіріп, өзін қинап, осылайша нәпсісін тәрбиелеп, оқшау өмір сүрген деседі. Олар бұ заманда болса Рисалей-Нұр шәкірттері болар еді. Олай болса, әлбетте қазіргідей қысыл-таяң заманда ақыретін ойлайтындар мұндай тәрбиге он есе мұқтаж және он есе жоғары қасиетке ие болуға мүмкіндік бар және он есе жеңіл әрі рахат.

* * * *

Азиз, мүбәрак бауырларым!

Көп-көп сәлем. Біздің елде ескіде арапа күні Ықылас сүресін мың рет оқитын әдет бар еді. Мен, қазір әуелі бес жүз, сосын арапа күні бес жүз оқимын. Қолынан келген адам бәрін бір күнде оқиды. Иә, мен сендермен көрісе алмайтыным және әрбіріңмен жеке-жеке сөйлесе алмайтыным рас. Дегенмен, жиі-жиі дұға еткен кезімде әрбіріңмен жеке атын атап тұрып сұхбат қыламын.

* * * *

Ғазиз, адал бауырларым!

Мен, осы кезге дейін"Нұр"фабрикасы тобының ықыласты жандарынан екі хас шәкірт қамаудан босап еркіндікте жүр деп білуші едім. Шынымен де ол топ, алты-жеті жылдың ішінде табысты еңбек етіп, жүйрік қаламдарымен жазған кітаптары секілді өздерінің де қызметтері ешқашан тоқтамай қызмет етуде. Олардың орнына еңбек етіп амал дәптерлеріне сауаптар жаздыруда. Тіпті,"Хизб-у Нұрияның"жойқын күресі жалғасуда және ол маңызды жерлерге барып, өзін оқытуда. Демек, оны бастырған кісілер тынбастан жұмыс істеп, қызу еңбек етіп жатқан болып есептеледі. Мен, көп еңбек еткен, еңбекқор Хафыз Мұстафаны манағы кісі сияқты сыртта жүр, қамалған жоқ деп білетінмін, біреу:"ол да осында"деді. Мүмкін басқа Мұстафа болар деп өзімді жұбаттым.

* * * *

Ғазиз бауырларым!

Мен бүгін таңертең тәсбихатта Хафыз Тәуфиқты ойлап жаным ашыды. Осымен екі рет үстінен іс қозғалып қиналып жатыр. Кенет мұндай бір ой келді: "Оны құттықта! Ол, өзіне пайдасы жоқ сақтық жасаймын деп, Рисалей-Нұрдағы жоғары мәртебесінен, үлкен үлесінен құр қалуы мүмкін еді. Бірақ, қызметінің киелілігі, ұлылығы оны тағы да осы зор табысы зор үлкен үлеске қосып, мол сауапқа бөледі. Азғана әрі уақытша қиналғанға бола мұндай рухани абырой мен табыстан айырылмағаны жөн.

Иә, бауырларым! Бәрі де өтіп кетеді. Өткен соң егер ол нәпсіге жағымды, ләззат болса босқа өтіп өкіндіреді. Ал, егер қиыншылық мен азапты болса, дүния жағынан һәм ақырет жағынан пайдалы һәм, мұндай киелі қызмет үшін болса тәтті пайдалары бар. Ол пайда үшін әлгіндей қиыншылықтар түк емес. Араларыңда бір адамнан басқа ең қарт, жасы үлкені және көп қиыншылық шеккен мен шығармын. Ант етейін, сабыр сақтап, шыдап шүкір етіп келемін, халіме ризамын. Жалпы, қиыншылыққа сабыр сақтап шүкір ету ондағы сауап үшін, ақырет пен дүниялық пайдасы үшін емес пе?!

* * * *

Азиз бауырларым!

"Миуа" рисалесіндегі мәселелердің кемелденіп, пісіп жетілуіне жол бермеген кедергілер азаюда, иншаллаһ, ол мәселелер қайта жалғасып, толықтырылады деп ойлаймын. Ол кедергілер не десеңдер, біреуі ауа-райының қолайсыз күрт суып кетуі. Екінші кедергі оның қуаттылығын білген масондар, үрейленіп қорқуы яғни оған қарсы шара қолдануы. Мен, осы басымызға келген қиыншылыққа тағдыр жағынан қараймын. Сонда қиыншылық рахымшылыққа айналып кетеді. Рас, Рисалей-Нұрдың "Тағдыр" рисалесінде баяндалғанындай, әр оқиғаның екі себебі болады, біреуі сыртқы, біреуі негізгі. Сыртқы себепке қарап адамдар алданады, көбіне қателесіп зұлымдық жасайды.

Екінші негізгі себебі, ол ақиқат. Тағдыр соған қарай үкім береді. Бір оқиғада адамдар зұлымдық етсе де Аллаһ әділдік жасайды. Мысалы, біреу ұрлық істемесе де жала жабылып абақтыға қамалады. Бірақ, оның құпия, жұрт білмейтін қылмысы болатын, тағдыр соған қарап қамауға үкім берді. Сол секілді осы мәселеде де солай. Алмаздарды

шыны-әйнектерден айырып, адал да жанкешті азаматтарды күдікшіл, солқылдақ, тұрақсыздардан және ықыласты таза жандарды тәкаппар, менменшілдікті тастамаған кісілерден ажырату үшін бұл емтиханға кірдік, мұның екі себебі бар:

Біріншісі;Ықыласты түрде мықты ауызбіршілікпен дінге зор қызмет етілді. Әрине дүнияқұмарларға, саясатшылдарға бұл жақпады. Адами зұлымдық осыны көрді де тиісті.

Екіншіден;Әрқайсымыз жеке-жеке осы киелі қызметке шынайы ықыласпен ынтымақ құрып соған лайық болуымыз керек еді. Өкінішке орай олай болмады, Иләһи тағдыр соған қарап жазаға тартты. Енді, Иләһи тағдыр өте әділ түрде бізге мол мейірімін төгіп отыр. Ол не десеңдер, бір-біріне ынтық, қатты жақсы көретін бауырларды бір жерге жинады. Олардың шеккен қиыншылықтарын ғибадатқа, шығындарын садақаға айналдырды. Жазған рисалелеріне көпшіліктің назарын аударды және дүниялық мал-мүлік, бала-шаға, рахаттың бәрі уақытша әрі баянсыз екенін, бір күні бәрін тастап қабірге кіретіндіктен соларға бола ақыретін бұзбау керектігін және бізді сабырға, төзімділікке үйрету үшін әрі келешек иманды ұрпаққа ерлік тұрғысынан үлгі, тіпті олардың имамы қылу секілді, көптеген жақтан Аллаһтың мейірімділігі боп саналады. Алайда, бір нәрсе мені ойландырады. Қалайша, адамның бір саусағы жарақат алса, көз, ақыл, жүрек секілді сезімдер міндеттерін тастап әлгі ағзамен шұғылданып кетеді. Дәл сол секілді мұншалықты ауыр, қиындыққа ұшыраған өміріміз жарақат алғандықтан жүрек пен рухты өзіне аударатыны белгілі. Тіпті, дүнияны ұмыту, тәркі ету керек болған бір уақытта әлгі сезім мені масондардың жиналатын жеріне апарып оларды мықтап тұрып сыбағаным бар. Аллаһ Тағала сол ғапылдық халімді кәпірлермен пікіри күрес деп қабылдар деп өзімді жұбатып қоямын.

Рисалей-Нұрдың аса қадірменді мұғалім шәкірті Хафыз Мехметтің бауыры Али Гүл сәлем жолдаған екен, алейкумассалам. Мен оған және барлық жерлестеріме және Сауа ауылының тұрғындарына және өлі әруақтарына мыңдаған дұғай-сәлем жолдадым.

* * * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

Азиз, адал бауырларым!

Сендердің табандылықтарың мен мәрттіктерің масондар мен мұнапықтардың жоспарын тас-талқан қылды.

Иә, бауырларым жасыратыны жоқ, әлгі діннен безгендер РисалейНұрды, оның шәкірттерін тариқатпен шатастырды білем. Әсіресе, Нақшибәнди тариқатына ұқсатып оларға жасаған айла-қулықтарын бізге де пайдаланып, арамызға іріткі тастап, жамағатты таратып, жоқ қылу ойымен осы соңғы шабуылын жасаған еді.

Олар не істеді дейсіздер ғой;әуелі жамағаттағы адамдарды қорқытады, үрей беріп сосын, ұстанған жолдың кемшіліктерін, бұрыс жақтарын көрсетеді.

Екіншіден;Сол жолдың белсенді жандардың, ортасында жүрген кісілердің айыптарын ашып жұртқа паш етеді.

Үшіншіден;Материализм философиясының және мәдениеттің нәпсі қоздырар азғындықтарымен, басты айналдыратын улы тәтті ләззаттарымен жамағаттың шырқын бұзады. Сөйтіп өзара ауызбіршілік пен ынтымақты азайту және ұстаздарына қиянат жасап оны төмендету, әшкерелеу және ұстанған жолдарын пән мен ғылым арқылы, философияның кейбір заңдарымен теріске шығару, міне осы секілді жымысқы әрекеттерімен Нақшибәнди, басқа да тариқатшыларға қолданған қару-тәсілмен бізге де шабуыл жасады. Бірақ алданды. Өйткені, Рисалей-Нұрдың негізі, оның мызғымас ұстаным-ережелері былай: Шынайы ықыласқа қол жеткізу, менмендікті тастау және қиыншылықтың ішінен рахымшылықты табу, қайғыдан бақи ләззат сезініп, соны іздеу және фәни харам ләззаттың өзінен ащы өкініш пен қайғыны көру және иманның бұл дүнияның өзінде шексіз ләззат пен рахатқа бөлейтін құнды нәрсе екенін, сондай-ақ, нұр рисалелері ешбір философияның қолы жетпеген мағыналарды, терең ақиқаттарды дәріс беріп үйрету, міне сондықтан, олардың сұм жоспарлары жүзеге аспай қалды, иншаллаһ. Және"Рисалей-Нұрды"тариқатпен салыстыруға болмайды, ол мүлдем басқа!" деп олардың үнін өшіреді.

Қызық оқиға:Бүгін таңертең жанымдағы жандарма бөлмесінен біреуі шақырады. Терезеге шығып қарасам:"Біздің есігіміз өздігінен құлыптанып қалды, аша алмай әуре болып жатырмыз!"дейді. Мен оларға: "Бұл сендерге ишара-белгі! Сендердің күзетіп, қамап ұстап отырған адамдардың ішінде өздерің секілді жазықсыз жандар бар!".

Тіпті бұлар, он жыл бойы көріспеген бауырыммен бір минут сөйлесе қойып едім, соған бола маған қиянат жасап, басқа сылтаумен сыртқы есігіміздің екіншісін де жауып тастады. Мен де оларға соны ескертіп:"Соның жазасы ретінде сендердің де есіктерің жабылып қалды!"дедім.

Саид Нұрси

* * * * *

Азиз, адал бауырларым!

Сендерге кешегі жазған қызық оқиғаның үш нәзіктігін баяндап берейін.

Біріншісі;Болашақта келетін мүбәрак жамағаттың мағынауи тұлғасының бір уәкілі болатындықтан және сол, мағынауи тұлғаның арқасында, соның берекетімен деуге болады жабық есік өздігінен ашылып кеткені еді. Сондай-ақ, әлгі жүзеге асып құралып қойған мүбәрак топтың бір уәкілі он жылдан соң менімен жарты минут сөйлескені үшін тиісіп, менің ашуымды келтірді. Мен ашуланып: "Есіктері жабылып қалғыр!" деп қайта-қайта айтқан болатынмын. Дәл сол күннің ертеңіне - әдеттен тыс - күзетшілердің есігі өздігінен жабылып, құлыптанып қалды. Сөйтіп екі сағат бойы әуре сарсаңға түсті.

Екіншісі:Мен бір қағазға былай деп жазып прокурорға жібердім:"Мені жалғыз адамдық камераға қамап тастады. Ешкіммен сөйлестірмейді. Сөйлестірсе де мен мына қалада ешкімді танымаймын. Бұл жердің әкімдігі...тағысын тағы.."Оны оқыған айыптаушы:"Ол шынымен жалғыз адамдық камерада ма?"деп сұрапты. Түрме бастығы:"Жоқ!"дегесін, екеуі әлгі жазбама наразылық білдіріпті. Дәл сол күні, сәл қияли, алыстан туыс бір кісі келіп менімен жарты минут сөйлескен болатын, соған бола"ешқандай да жалғыз емес!"деп, жалған ақпарат беріпті. Маған жасаған наразылықтары осылайша әшкере болды.

Үшіншісі:Көрші камерадағы тентек бозбалалардың айқайшулары есік жақтан менің мазамды алатын еді. Дегенмен қатты мазаламайтын. Сол күні дәл сол есікті бір сылтаумен бекітіп тастады. Бір жағынан жағымсыз иіс басымды ауыртса, бір жағынан тентектердің есік жақтан дауыстары жағымсыз әсер етіп, зияны тиген болатын. Мен тағы да:"Есіктері жабылып қалғыр! Неге бұлай істеді екен!"дедім. Дәл сол күні таңертең манағы оқиға болды.

Бауырларым! Сендердің жаңа әріппен жазған екі мәселе шынымен жақсы әсер етті. Енді бірінші, екінші, үшінші мәселелер де жазылса жақсы болар еді. Бірақ, Хүсрев, Тахири сынды қаламы Құран жазуға, Құран әріптеріне арналған кісілердің ол іске араласуы қалай болады екен деп ойладым. Басқалар жазса дұрысырақ болар еді.

* * * *

Ғазиз бауырларым!

Бір жылдан бері біршама яғни бір дорба макарон мен күрішті пайдаланып жүргенмін. Оның зор берекеті болғанына шүбәм қалмады. Тағы да пісіріп пайдаланайын десем сендер маған тамақ істетпейсіңдер. Олай болса оны сендерге тәбәрік ретінде, әрі берекелі кәде ретінде тарту еттім. Бірде сол макаронның таңғажайып берекетін көрдім. Пісіріп алып кептіріп қойғанымда бір түйірі бастапқысынан он есе ұлғайып кететін. Мұны мен де, басқалар да көрген-ді.

* * * *

Ғазиз бауырларым!

Кеше түнде дұға кітаптарымды оқып отырғанымда даусым кезекші күзетшілерге де, басқаларға да естіліп жатты. Мұндай ой келді:"Апырм-ай, бұлай дауыстап оқу сауабына зиян келтірмей ме екен?"Мұны уайымдаған кезімде Хүжжат-ул Ислам, Имам-ы Ғазалидың мәшһүр сөзі есіме түсті. Ол былай деген екен:"Кейде дауыстап жария оқу іштей, құпия оқудан абзалырақ!"Яғни, дауыстап оқыса басқалар да пайдаланады не болмаса еліктейді немесе ғапылдықтан оянады. Егер, адасып жүрген, азғын пасық болса қарсы алдында Ислам дінінің мұндай белгі-нышанын көргенде діннің үстемдігін сезіп, сөзсіз жағымды әсер етеді. Әсіресе, мына заманда ықылас дәрісін алғандарда рия, мақтангершілік, жасандылық болмайды деп ойлаймын. Шарттары орындалып жатса жамағат сауабы артып, көбеюі бек мүмкін деп көңілім орнына түсті.

* * * *

Екі күн бұрын соттағы Қазы шақырып жатқанда, мен бауырларымды қалай ақтап аламын деп ойлаған сәтте Имам-ы Ғазалидің"Хизб-үл Мағсун"кітабын ашып едім мына аяттар шықты:

اِنَّ اللّٰهَ يُدَافِعُ عَنِ الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا ٭ يَسْعٰى نُورُهُمْ بَيْنَ اَيْد۪يهِمْ وَبِاَيْمَانِهِمْ

اَللّٰهُ حَف۪يظٌ عَلَيْهِمْ ٭ طُوبٰى لَهُمْ

Мұқият үңіліп едім, бірінші аят шәдделері саналып, мәдделері есептелмесе اٰمَنُوا сөзіндегі "уау" әрпі негізінде мәдде болып - жифри мен әбжәд саны мың үш жүз алпыс екі (1362) болады -дәлме-дәл осы жылдың тарихына және біздің мүмин бауырларымызды ақтауға кіріскен кезімізге һәм мағына жағымен һәм мақам жағымен сәйкес келіп тұр."Әлхамдүлиллаһ"дедім. Менің ақтап, әуре болуыма қажет қалмайды екен. Сосын мұндай бір ой келді:"Апырм-ай, ақыры немен тынады екен!"деп қарап едім:

اَللّٰهُ حَف۪يظٌ عَلَيْهِمْ ٭ طُوبٰى لَهُمْ аятындағы екі сөз, егер тәнуин саналса жифри есеп бойынша мың үш жүз алпыс екі болады, егер бір мәд саналмаса екі, ал егер саналса үш болады. Бұл, дәлме-дәл Аллаһтың қамқорына аса мұқтаж кезіміздің осы жылына және келер жылдың дәл сол уақытына сәйкес келіп, былтырдан бері мемлекеттік жоғарғы орындарда, биік мақамдарда отырғандар бізге қарсы дайындаған сұмдық құрық-пландары жайлы және одан аманесен құтылатынымызды нақты түрде хабарлап көңілге жұбаныш сыйлайды. Осы оқиғада Рисалей-Нұр жеңіске жетіп, үкімін жоғары органдарға қабылдататындықтан қазіргі мына уақытша қиындықты уайымдап, үмітсіз болуға болмайды, күдер үзбеуіміз керек."Аят-үл Күбра"рисалесі рұқсатсыз бастырылып үстімізден қылмыстық іс қозғалғанда ол өзінің лайық әрі жарқын мәртебесіне жұрттың назар аудартуы жарнама ретінде болды емес пе?!

رَبَّنَٓا اَتْمِمْ لَنَا نُورَنَا وَاغْفِرْلَنَا

аятын жаңа ғана оқыдым. اِغْفِرْلَنَا сөйлемін есептеп едім дәл мың үш жүз алпыс екі шықты. Бұл осы жылға сәйкес келеді. Бұл бізді истиғфар қылуға, тәубе етуге шақырады және әмір беріп былай дейді:"Нұрларың толық болсын, Рисалей-Нұр аяқталмай кемшін қалмасын!"дейді.

* * * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

Ғазиз, адал бауырларым!

Ғазиз, адал бауырларым!

Сендерді қасиетті он күн басталуына байланысты шын жүректен құттықтаймын. Біздің мағынауи серіктестік үлкен табыстарға жететініне дұға етіп, Аллаһтың рахымынан үмітіміз зор. Бүгін түсімде сендердің қастарыңа барып, имам болып намаз оқытайын деп жатқанда оянып кеттім. Менің тәжірибем бойынша түсті жорып, мәнісі ашылар кезде "Сауа" және "Хома" ауылынан батыр екі жігіт баршаңыздың атынан жорылған түстің мәнісін растау үшін қасыма келді. Мен де оны баршаңыздың атына қабылдап, сендерді көргендей қуанып қалдым.

Бауырларым! Бұл жағдай жақтастарға да мемлекеттік қызметкерлерге де болымсыз әсер етіп, Рисалей-Нұрдан шегіншектеуіне, қашуына себеп болғаны рас. Бірақ, бізге қарсылас жандардың және діндар кісілердің сондай-ақ, бізді тексеруші ресми қызметкерлердің назарын аударып, қызығушылық оятуда. Уайымдамаңдар! Бұл Нұрлар әлі-ақ жарқылдап, нұрын шашатын болады.

{(Сілтеме): Уа, бауырым! Назар аударыңыз! Денизли соты болған кезде бүкіл ел сырттай ұстазға қарсы және сот нұршылар өлім жазасына кесілсін деген үкім шығарған-ды. Соның өзінде ұстаз: "Уайымдамаңдар! Бауырларым, осы нұрлар әлі-ақ Күндей жарқырап жайылатын болады!" - деген.тМіне, бұл сөзі қалай жүзеге асты. Неткен көрегендік десейші!

Шәкірттері}

* * * *

Сабридің айтқанындай және оның мағына шығарып жорығанындай және "Аср" сүресінің меңзегеніндей"Рисалей-Нұр Анадолу елінің "Джуди" тауына тоқтаған Нұхтың кемесі секілді пәлекеттен аман болуына және Спарта мен Қастамону қалаларының аспани, табиғи апаттардан құтылуына себеп болады"депті. РисалейНұрға тиіспесін! Әйтпесе, төніп тұрған апаттар келетінін ескеріп есін жисын! Осы апаттан біраз ғана бұрын осы сөздерді мен қайталап жатыр едім және сендерге сол хатты жіберген болатынмын. Енді міне, суыт хабар келді. Қастамону қаласы мен жақын аймақтарда Рисалей-Нұрды аза тұтқандай сұмдық зілзәлә болыпты. Иншаллаһ, мұқтаждар қайтадан Рисалей-Нұрға қауышар. Қауышар де күлім қағып, бұрыңғыдай шүкір етер.

Сендерге екі күн бұрын тапқан аса қымбат табысымызды жазған болатынмын. Хаттың екінші бөлімінде "жүздеген тілмен дұға етіп, сондай-ақ тәсбихат..." тағысын тағы деген едім. Қарасам кейбір сөздер нұқсан қалыпты. Дұрысы былай: "Әрқайсымыз дәрежесіне қарай жүздеген тілмен...." деп әрмен қарай жалғаса бермек.

* * * * *

Ғазиз бауырларым!

وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْكَافِرُونَ бұл аят та وَ الْعَصْرِ ٭ اِنَّ الْاِنْسَانَ لَف۪ى خُسْرٍ деген аяттың ишарасына ишара қылады."Яғни кәпірлердің дүнияның астан-кестеңін шығарып, көздері қызара жасаған қырғын соғыстары өздеріне түк пайдасы болмайды, олар күллі зиянға ұшырайды!"ишарасында Рисалей-Нұрға білінбейтіндей дәрежеде нәзік рәмзі, кішкене белгі бар. Бұл аяттың меңзегеніндей рәмізді түрде мың үш жүз алпыста яғни Руми жыл санау бойынша "биыл мұнапықтар мен күпірлікті қабылдағандар Рисалей-Нұрға тиісетін болады. Бірақ өздері зиянға ұшырайды. Нұрдың тоқтап тежелуі бәлелерді шақырады!" деп, мұнда да бір құпия рәміз-белгі бар деп ойлаймын.

Саид Нұрси

* * * * *

Ғазиз бауырларым!

Менің ойымша, нағыз және ең соңғы ақталуымыз осы Денизли түрмесінде жазылған түрменің жемісі деуге болатын "Миуа" рисалесі болса керек. Олай дейтінім, бос уайымға беріліп, бізден

үрейленіп бір жылдан бері бізге қарсы құрған жоспарлары мынау болатын:"Тариқатшылық, астыртын ұйым, сыртқы ағымдармен байланыс, солардың қол шоқпары, діни сезімді пайдаланып оны саясатқа құрал қылу, республика болуға қарсы әрекет, билікті құлату, елдің тыныштығын алып, қауіп төндіру";міне осы секілді негізі жоқ сылтаулармен бізге тиіскен болатын.

Хақ Тағалаға сансыз шүкір, олардың жоспарын іске асырмай тастады. Олар ауқымды түрде, жүздеген шәкірттерді тұтқындап, жүздеген рисалелерді тексеріп он сегіз жыл бойғы хаттар мен кітаптарды зерттеп еді, ақырында имани уа Құрани ақиқаттардан басқа ештеңе таба алмады. Сұм жоспарларын жасыру үшін түкке тұрмайтын болмашы сылтау-себептер іздей бастады. Дегенмен, үкіметте істейтін кейбір шенеуліктерді алдатып бізге қарсы қойып, сондай сұмдық, астыртын діннен безген ұйым соңғы кезде тікелей кәпірлік үшін, Құдайдан бездіру мақсатымен бізге қастандық жасауы мүмкін. Соған қарсы қолымызда Күндей жарқын, еш күмән қалдырмайтын, таудай берік, мызғымас "Миуа" рисалесі бар. Иншаллаһ, оларға тегеурінді тосқауыл болып біздің ақтаушымыз болар. Бұл, олардың аузына құм құятын кітап деп ойлаймын.

Ғазиз, адал, табанды да қайсар бауырларым!

Сендерді мұңайту немесе бір шара іздеу үшін емес, тек дұғаларыңды және ортақ сауап қазаннан көптеу үлес алуым үшін және сендердің де суыққандылық сақтап, сақ әрі сабырлы болуларың үшін әрі ынтымақбірліктерің бұзылмай қарай қарқынды түрде жалғастыра беру үшін бір халімді баяндап берейін:

Бұл жерде бір күндегі шеккен азабымды Ескішәһирде бір айда шекпеген шығармын. Сұмдық, ойы арам масондар ынсапсыз бір масонды маған айдап салып басыма бәле болды. Мақсаттары мені қатты ашуландырып шамадан тыс азаптауына:"Жетер, енді!"деп төзімімді тауысу. Сосын, соны сылтау қылып өздерінің зұлымдықтарына желеу етіп айла-сұмдықтарын сонымен жасырғысы келеді. Таңғажайыбы, Аллаһтың жарылқауымен мен соның бәріне шүкір әрі сабыр етіп келемін және солай жалғастыруға бел будым. Біз тағдырға көнген жандармыз.

Мұндай азапты оқиғаларға: خَيْرُ الْاُمُورِ اَحْمَزُهَا сырымен көп сауап жинау жағымен оны үлкен рухани нығмет деп білеміз. Оның үстіне мұндай жағдаят өткінші. Жалпы дүниялық бәлелердің соңы көбінесе көңіл хоштығымен, қайырлы болатыны белгілі. Әрі біздің анық-қанық, еш күмәнсіз көзіміз жеткені мынау: Біз сондай ақиқатқа жанымызды пида етуге дайынбыз, ол ақиқат Күннен де жарық, жұмақ тәрізді тамаша, мәңгі бақыт секілді керемет. Әлбетте, біз мұндай қиын жағдайларға мақтана да масаттана шүкір етіп"мағынауи күресіп жатырмыз!"деп ешқашан шағымданбауымыз керек.

Ғазиз бауырларым!

Әуелі және соңғы айтар кеңесіміз: Өзара ынтымақ пен ауызбіршілікті сақтаңдар! Менмендік, тәкаппарлық, бақталастық, бәсекеден аулақ болыңдар! Суыққандылық, күйіп-піспеу сонымен қатар сақтық керек.

Саид Нұрси

* * * * *

Ғазиз, адал бауырларым!

Прокурордың соңғы айыптамасынан түсінгенім; кейбір министрлерді алдатып бізге қарсы айдап салушы діннен безгендердің жоспары іске аспай, жала екені әшкере болды. Енді, онысын жасыру үшін сылтау ретінде бізді"астыртын ұйым"деп қаралағысы келеді. Сондықтан болар, мені ешкіммен кездестірмей отыр. Олардың ойынша менімен жолықса дереу бізге жақтасып кететіндей. Тіпті, үлкен қызметкерлер де үркіп аулақ жүретін болыпты. Кейбірі бастыққа жағыну үшін маған қиындық туғызуға тырысады. Мен, өзімнің шағымнамамның соңғы бетіне төмендегі жазбаны оқып берейін дедім, бірақ бір ой кедергі болды.

Иә, біздің ұйым екеніміз рас! Біздің ұйымның мүшелері кім десеңдер, олардың саны әрбір ғасырда үш жүз миллионнан асатын, күнде бес рет сол киелі ұйымның ережелерін қатаң сақтап толық мойынсұна өздерінің адалдығын, өмірінің соңына шейін қызмет ететінін дәлелдейтін және деген қасиетті жарлыққа сай бір-біріне жәрдем етіп, дұға-тілектерімен, тапқан сауаптарын бөлісіп отыратын ұйым.

Міне, біз осындай киелі де алып ұйымның мүшесіміз. Біздің өзіндік міндетіміз бар. Ол - Құранның имани ақиқаттарын тұщымды етіп иманды жандарға жеткізу, түсіндіру. Оларды және өзімізді мәңгі жоқ болу, өмір бақи қамалу дейтін бәледен құтқару. Одан өзге дүниялық, саяси және іріткі салатын ұйымдармен еш байланысымыз жоқ, ешбірін танымаймыз олай өзімізді төмендетпейміз.

* * * * *

Ғазиз, адал бауырларым!

Бүгін таңертең бәріңді ойлап жаным ашыды. Кенет, есіме"Дерт пен Дауа"рисалесі түсіп көңілім жәй тапты.

Иә, мына басымызға келген бәле қоғамдық ауру-сырқат тәрізді. Әлгі рисаледегі имани дауаларды мұның да ем-шарасы. Әсіресе, Ерзурумдағы мүбарак науқасқа айтылғанындай, осы сәттен алдында болған бүкіл бәлелер мен қиыншылықтардың уайымы кетіп сауабы, жақсылығы қалды, һәм дүниялық һәм, ақыреттік һәм имани уә Құрани пайдаларын тастап өте шықты. Демек, өткінші бір пәлекет мәңгі және көптеген нығметтерге, жақсылықтарға айналды деген сөз. Келешек болса әзірге болған жоқ. Сондықтан ол кезде болатын бәле де қазір жоқ деген сөз. Оны уайымдап, жоқ бәлеге қиналу, әрине Аллаһтың рахымына шәк келтіру, тағдырға көнбеу болып саналады.

Екіншіден;Қазіргі таңда жер жүзінде адамзаттың басым көпшілігі я рухымен я тәнімен қиналып жүргені рас. Біздің душар болған бәлеміз оларға қарағанда өте жеңіл әрі табысты. Біздің қиыншылықтың көңілге, рухқа қатысты жақтары бар. Ол имани ләззат береді, аманшылыққа, ден-саулыққа қауыштыратын ләззаттары бар.

Үшіншіден;Мына аласапыран заманда осылай бір абақтыға қамалмағанымызда күдікшіл тыңшылар ізімізді аңдып бұл жағдайдан да бетер ауыр жағдайға салар еді және оларға жағымпаздану, жасанды әрекеттер жасау секілді бәлелерге ұшырар едік.

Төртіншіден;Мұндай қыс кезінде яғни я жұмыс жоқ әрі аяз әрі рухани жүдеу кезде"Медресет-үз Зәхраның"дәрісханасы боп саналатын мына Юсуфи медреседе ет бауырынан жақын, мейірімді, адал дос, ұстаз яки жетекші ақыреттік бауырлар табу, олармен аз шығынға жолығу, өзара танысып олардың жеке қасиеттерінен пайдалану және жылтырақ нәрселердің өзара шағылысуы секілді олардың нұрлы ерекшеліктерінен, рухани күштерінен, көтеріңкі көңілдерінен, жұбаныш беретін артықшылықтарынан қуат алу;

міне осы тұрғыдан алғанда бұл бәле бәле емес. Бұл жағдай тек инаеттің бет пердесі, Иләһи жарылқау екені байқалады. Иә, осы құпия Иләһи жарылқаудың бір шуағы ғой, бұл жерге түскен РисалейНұр шәкірттеріне жаппай"Хожалар"деп ат қойыпты. Бұлай атаудың астарында нәзік мағына жатыр. Демек, бұл абақты медресеге айналғаны секілді Рисалей-Нұр шәкірттері де әрбірі ұстаз, мұғалім және басқа жердегі түрмелер де мұндай "хожалардың" саясында иншаллаһ әрқайсысы мектеп, медресеге айналмақ.

* * * * *

Бауырларым!

Осыған ұқсас бұрынырақ жазылған шағын хаттар кейде оқылса және "Миуа" кітабының әсіресе, соңғы жақтары бірге талқыланып отырса және Рисалей-Нұрдан еске түскен мәселелерге өзара пікір жүргізіп тұрса иншаллаһ хадистегі "Тәлаба-и улум" деген абыройға ие болады деп ойлаймын. Имам Шәфи (қуддусы сыррухи) сықылды ірі тұлғалар: "Тәлаба-и улумның" ұйқысы да құлшылық!" деп, мұндай жандарға көп мән берген. Қазіргідей медресесіз заманда, осындай азапты жерлерде, мұндай абыройлы тәлаба атану үшін жүз есе қиыншылық болса да мойымау керек. خَيْرُ الْاُمُورِ اَحْمَزُهَا дегеніндей мұндай қиыншылықтардың арқасында сауап жинағанымызға дән риза болып жайдары жүрген жөн. Ал, пақыр кедей достарымыздың балашаға, тұрмыс жағдайы болса, олар өздерінен әлдеқайда ауыр бәлеге ұшырағандарға қарауы керек. Сондай-ақ, нығмет пен жақсылықта өздерінен анағұрлым төмендерге қарау керектігі Құран мен Иманның және Нұрдың ереже-қағидалары болғандықтан салыстырмалы түрде жүзде сексен адамнан әлдеқайда рахат өмір сүрудеміз. Ешкімнің шағымдануға хақысы жоқ әрі сексен есе шүкір етуге міндетті. Сондайақ, осы жердегі ризық-несібемізді жеуді тағдырда жазған екен. Аллаһтың әділдігі ғой, бізді осы жерге жинады. Бала-шағаны нағыз асыраушы, ризық беруші бір Аллаһқа аманат қылып тапсырылды. Сөйтіп, уақытша от басына қарау міндетінен босатылды. Қалайша, бір күні ол міндеттен мүлдем босатылатынымыз хақ. Бұл ақиқат, олай болса حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ деп, жазғанға көніп шүкір етуіміз қажет.

* * * *

Мен оған дедім: "Бауырым, сен керісінше рухани дамып барасың. Себебі, нәпсіні қоздыратын, ақырет жемістерін бұл дүниеде жегізетін және менмендікті оятатын сезімдерді, әрекеттерді тастап, одан да биік дәрежелерге көтеріліп, өзімшілдікті қойып, уақытша ләззатқа құмартпау секілді қасиеттерге ие болып мәртебең көтеріліпті!". Рас, Аллаһ өзінің жарылқағанын менменшіл құлдарына сездірмеуі Оның үлкен сыйы болып табылады. Мүмкін құлы тәкаппарланып кетпесін дейтін шығар.

Ғазиз, адал бауырларым!

Бұрыңғы заманда бір шәйхтің мүридтері тым көбейіп кеткендіктен үкімет үрейленіп, оның жамағатын таратпақ болыпты-мыс. Сонда, әлгі шәйх үкіметке былай депті:"Менің бар болғаны бір жарым мүридім бар. Сенбесеңдер сынақтан өткізейік!"

Шәйх бір жерге шатыр құрып өзін пір санайтын мыңдаған мүридтерін жинап, былай деп бұйырыпты: "Мен сендерді сынақтан өткізбекшімін. Кімде-кім маған мүрид-шәкірт болып, менің айтқанымды қабылдайтын болса оны дереу жұмаққа жіберемін!"

Сөйтіп, мүридтерін жеке-жеке шатырға шақырыпты. Шатырға алдын ала жасырын бір қой әкеп қойған екен, соны бауыздап сойыпты. Халық шатырға кірген шәкіртті бауыздап, жанын жәннатқа жіберді деп ойлап аққан қанды көрген мыңдаған мүрид тым-тырақай қашып, пірдің әулиелігін жоққа шығарыпты. Содан мыңдаған халықтан бір ғана адам:"Жаным құрбан!"деп қасына барыпты және бір әйел заты қалыпты-мыс. Қалғанының бәрі тарап кетіпті. Сонда әлгі ұстаз үкімет адамдарына:"Міне, көрдіңіздер ғой, менің бір жарым ғана мүридім бар!"депті.

Хақ Тағалаға сансыз шүкір! Рисалей-Нұр Ескішәһир қаласында болған емтиханнан яғни соттан аман-есен түгел өтті. Ол өзінің мыңдаған шәкірттерінен тек бір жарымын ғана жоғалтты. Әлгі пір туралы әңгімеге керісінше болды. Спарта қаласы мен айналасындағы бауырлардың қайрат-жігерімен әлгі бастартып, тастап қашқан бір жарым шәкірттің орнына жаңадан он мың шәкірт қосылды. Иншаллаһ, осы емтиханда да батыс пен шығыстың батыр жігіттерінің арқасында көп шығынымыз бола қоймас, біреуі кетсе орнына он кісі келер.

* * * *

Бірде мұсылман емес біреу, тариқаттан халифалық алу үшін бір жолын тауып, тариқат құрып алыпты. Содан тәрбиесіндегі мүридшәкірттері дамып, рухани кемелдене бастапты. Содан біреуі "кәшф" қылып парасатымен муршидінің яғни ұстазының дәрежесі тым төмен екенін байқап қойыпты. Әлгі ұстазы да оның жағдайды білгенін парасатымен біліп әлгі шәкіртіне былай депті:"Мен осындай адаммын! Қайтейін енді?"Сонда мүрид:"Осы дәрежеге жетуіме сіз себеп болдыңыз. Олай болса, бұдан кейін сізді одан да бетер құрметтеймін!"деп Хақ Тағалаға дұға етіп, жалбарынып әлгі байғұс пірін құтқарып қалыпты дейді. Содан манағы ұстазында рухани даму

болып бүкіл мүридтерінен озып қайтадан оларға нағыз мүршид, ақиқи ұстаз болыпты. Демек, кейде мүрид шәйхінің шәйхі, ұстазының ұстазы болуы әбден мүмкін.

Иә, нағыз адамшылық деп, бауырының жаман қылығын көрген кезде оны тастап кету емес, қайта одан әрі жылы қабақ, бауырластық танытып оны жөнге салу, міне нағыз өнер осы. Мұны адал достар істейді. Мұнапықтар дәл сол кезде бауырлардың ынтымағын, өзара жақсы пікірін бұзу үшін: "Сол ма, сенің сонша мән беріп жүрген адамың. Ол жәй, әншейін біреу ғой!" дейді... қойшы әйтеуір, соңғы қиыншылыққа ұшырағанда көп зиян шеккеніміз рас. Бірақ, бұл күллі мұсылман баласына, Ислам әлеміне қатысты болғандықтан оқасы жоқ, арзыйды деп ойлаймын. Осы тектес бірақ басқа оқиғалар мейлі, ол діни әлде саяси болсын мұндай дәрежеде яғни Ислам әлеміне ықпал ететіндей дәрежеде бола алмады.

* * * *

Бұрыңғы Саидтың бастырған "Лемағат" атты қолжазбасының басында таңғажайып қолтаңбасы бар. Оны сәл өзгертсе дәл қазіргі халіме және өмірімнің жетпісінші жылына сәйкес келетіндіктен қайта жазып отырмын.

اَلدَّاع۪ى

Қираған мазарым, Саидтың жетпіс тоғыз мәйіті жатыр ішінде күнәларымен бірге, қайғырып.

Сексенінші болып тағы бір мазар тасы қойылды.

Ол да Исламның қайғы қасіретіне қосылып жылайды.

Құлпы тас та өлілер де қайғырады қиналып

Алған бағытым жақында болатын ақырет әлеміне қарай.

Анық білетінім Азия халқын жарқын болашақ күтіп тұр.

Барлығы жаппай Исламды қабылдап, қоластына кірмек. Өйткені, берекет пен бақыт тек имандылықта Иман халыққа есендік пен саулық сыйлайды.

* * * *

Азиз, адал бауырларым!

Сендердің ауызбіршіліктеріңе менің көп мән беруімнің себебі тек өзіміз үшін немесе Рисалей-Нұр үшін, оның пайдасы үшін ғана емес. Оның нақты себебі мынау; хақиқи иман аясында әлі кіре қоймаған, мықты демеуге және табанды жамағаттың тапқан ақиқатына арқа сүйеуге тым мұқтаж мұсылман халық өздерін адасушылықтан, қисық жолдан сақтайтын, қайтпас қайсар, болаттай мықты, әсте алдамайтын ұстаз, бұлтартпас айғақ іздейді. Сонда олар сендердің ауызбіршіліктеріңді көріп бір ақиқаттың бар екенін, ол ешбір нәрсеге құрал болмайтынын әрі ол адасқандарға ешқашан бас имейтінін, әсте жеңілмейтінін біліп, көзі әбден жетеді. Міне, сонда олардың рухани күші тасып, иманы қуаттанып кетеді де дүнияқұмарларға, азғындарға еліктеп, оларға еріп кетуден сақтанады.

* * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

Ғазиз, адал бауырларым!

Абайлаңдар! Өзара дауласпаңдар! Тыңшылар сол сәтті пайдаланып кетуі әбден мүмкін. Дұрыс болсын, бұрыс болсын осы жағдайда айтысып, дауласқан адамыкы дұрыс емес. Бір түйір тарыдай ақысы болса, сол үшін айтысып, дауласқан адам бізге бір қап зиян келтіреді. Баяғы заманда Ескішәһир абақтысында отырғанымда тым талғампаз бауырыма айтқан әңгімені қайталайын деп отырмын:

Ғазиз, адал бауырларым және қиыншылықта ортақ достарым!

Сендердің араларыңда мүбарак ғалымдар, кең пейілді ағалар мен жүрегі таза жанкешті шәкірттер болғандықтан, сендерге зор сенім артып, сұмдық қу әрі саны көп қасқөй дұшпандарға қарсы ауызбіршіліктерін сақтап, ынтымақ, бірліктерін бұзбайды деп ойлап көңілім тыныш, жаным рахат күйде, сендерді уайымдамаушы едім. Сонда да бірнеше мәселені баяндаудың реті келіп тұр.

Біріншіден:Ақталып бостандыққа шығуымыз ұзаққа созылып кетпеуі үшін мен, Анкараға өтініш жіберіп құзырлы органдарға жүгінбей қоя салайын деген едім. Бірақ, сот біздің жасырын және ашық рисалелерімізді сондай-ақ, бұрыңғы мен қазіргі хаттарымызды аралас түрде Анкараға жібергендіктен бұл жердің сарапшылары секілді ол жақтың да сарапшылары әркімге көрсетпей жүрген рисалелерді негізге алып бізді айыптауы мүмкін. Сол үшін, "Бесінші Шуақтағы" Суфиян мен Ислам Тажалы туралы мәселеге қанағаттанарлық жауап беретін "Мүдафа" рисалесін және "табиғат жаратады" дейтін философиядан туындаған тәкаппар күпірлікті әшкерелейтін, сондайақ, шектен шыққан дінсіз жауыздықты тоқтататын "Миуа" рисалесін әлгі мақамға яғни Анкараға жіберуді жөн санадым, тіпті міндетті түрде жіберу керек, шарт деп шештім.

Екіншіден:Ғазиз бауырларым! Сендердің осы маңызы зор хаттарыңа жауап жазып отырғанымда қолыма дәл сол хатты әкеп ұстатты. Екінші тұжырымына келгенімде жаза алмай тоқтап қалып едім, енді соны тәмамдайын. Назар аударып, мұқият оқыңыздар.

Егер, бұл жазбаның адвокатыңызға пайдасыз болса да қызықты болып жатса демек, бізді қамағысы келетіндердің жоспары болғаны. Онда, бұл жердің сарапшылары дәл Анкараның сарапшылары секілді жарыққа шықпаған құпия рисалелерді, әсіресе "Бесінші Шуақты" негізге алып, оны "Рисалей-Нұрдың барлығы осылай" деп жала жауып және "Бесінші Шуақтағы" мәселелер бейне бір барлық Нұр тәлабаларының дәрісі секілді көрсетіп, шәкірттерді маған тағылған айыпқа ортақ қылып бәрін соттауға бағытталған сұмдық жоспар.

Мені сөйлетпеуі және жазбаларыма тиісіп оны Анкараға жібермеу үшін сот төрағасы мен оның жәрдемшісінің қарсылық білдіруі осыны меңзейді яғни сот, біздің дәйекті әрі нақты ақталу жазбаларымыз Анкараға жетпей тұрып бізді айыптайтын үкім шығарғысы келеді.

Үшіншіден:Негізінде мәселені созатындай үлкен кітаптарды, құжаттарды және ақталу хаттарымызды түгелдей Анкараға жіберетінін соттың төрағасы сол күні айтқан еді. Әлбетте, ол жазбалар барып та қойған шығар. Мүмкін, мен жазған жүйелі әрі толық түсініктеме беретін екі ақталу хат әлгі жоғарғы мақамға жетсе, бәлкім мәселені тез шешіп, сот үкімі ұзаққа созылмай жылдам шешімін тауып, бала-шағалы кісілер құтылып кетер. Бірақ, мен және мен секілді дүниямен байланысы жоқ кісілердің құтылуға емес, керісінше иман ақиқаттарын "мүлхидтерге", "мүртәжилерге" яғни діннен безгендер мен кері тартпаларға да көрсетіп, оны қорғаудың ең ыңғайлы жері осы абақты болғандықтан біздің мұнда бола беруіміз керек.

Төртіншіден:Рисалей-Нұр ақталып, бостандыққа шықпаса және менің ақталу жазбаларыма назар аударылмаса сендердің құр босқа, сырттай қарсылықтарыңның түк пайдасы жоқ. Өйтіп құтыла алмайсыңдар. Мәселеміз ортақ болғандықтан біз бір-бірімізбен тығыз байланыстымыз. Тек бізден алыс, байланысы нашар бірнеше кісілер құтылуы мүмкін. Мұны Ескішәһир соты іс жүзінде дәлелдеді. Бір жылдан бері ізімізді аңдып, арамызға тыңшы салып және аңқау да батыр шәкірттердің айтқандарын жазып, тіркеп сондай-ақ, бізге өштесіп, бізді азапқа салып, ұстанған жолымыздан өкіндіріп бастартқызу үшін қолдан келгендерінің бәрін істеп баққан, тіпті бізге қарсы Шәйх Абдүлхакимді айдап салған және Шәйх Абдүлбақиді, сосын маған анда-санда наразы болатын Шәйх Сүлейменді біз сияқты қиын жағдайға ұшыратқандардың алдында бізді теріске шығарып, бізден алшақтап қашқандарың олар үшін ешқандай рөл ойнамайды. Ескішәһир қаласында дәл солай болды ғой.

Бесіншіден:Біздің бұл жерде де, Ескішәһирде де тәжірибелермен көзіміздің жеткені; біздің мәселеміз ортақ болғандықтан өзара ауызбіршілікке, ынтымаққа мұқтажбыз. Қиналыстан туындайтын өзара ренжісу, кірпияздық, орынсыз наразылық жағдайды ушықтырып қиындатып жібереді. Мен сендерге арқа сүйеп сенемін. Кейде жаман ойлар келгенде Стамбулдық кәміл де адал молдалар мен Қастамону қаласының ықыласты жандарын еске алып әлгі жаман ойды қуып жіберемін. Абай болыңдар! Күпірліктің отына май құйып өршітіп жүрген астыртын ұйым араларыңа іріткі салмасын! Өкінішке орай, менімен көрші баракқа іріткі салып, мазамызды алып, азапқа салды. Қазіргі таңда еш айтыс-тартыссыз, өзара ақылдасып кеңес құрыңдар! Шығарған шешімдеріңе мен де келісемін. Бірақ, менің ақталу хатым Анкараға жіберілсе, сөйтіп оған назар аударылса бұл жердің соты, құтылуы мүмкін кісілер туралы шешім қабылдап, оң қорытынды беруі бек мүмкін. Сонымен қатар, қазір бізге тиісіп жатқан және Абдүлбақиді, Абдүлхакимді және Хажы Сүлейменді жер аударған, сондай-ақ, Иәшил Шәмсиді ақталып шықса да бұл жерден жібермей ұстап отырғандар, әрине Хафыз Мехмет, Сәид Шәфик секілді діні мықты жандарды және адасқандардың өліп қалған көсемдеріне, оның суретіне бас имеген, осылайша өздерінің бидғатшыларды қолдамайтынын көрсеткен осындай адамдарға бас бостандығын бермей қиянат жасауы әбден мүмкін. Сондықтан, Рисалей-Нұр жасырын пердесін ашып тастап маңызы зор, әркімге қатысты мәселеде өзінен-өзі шайқасқа шыққан кезінде шәкірттері оны қолдап артында сапта тұруы керек. Оның әсте жеңілмейтін ақиқатқа негізделгендігін күдікшіл, екіойлы, мұсылмандарға көрсетілуі керек-ті. Міне, сендер мұны назардан тыс қалдырмай, ақылдасқан кезде осыны ескеріңдер! Өте сақ болыңдар! Бір-бірлеріңе ренжімеңдер! Ашуланудың орнына құрмет көрсетіп, наразы болудың орнына жәрдем етіңдер!

* * * *

Ғазиз, адал, шынайы достарым!

Мен, бірнеше күн болды бір дұғама өзгеріс ендірдім. Осы кезге дейін күніне жүзден аса وَاغْفِرْ деп немесе وَفِّقْ секілді дұғаны жиі қайталап, طَلَبَةَ رَسَٓائِلِ النُّورِ الصَّادِق۪ينَ деген болсам, енді бұдан

кейін الصَّادِق۪ينَ сөзін алып тастап оқитын болдым. Себебі, рұқсатпен әрекет қылуға өзін мәжбүр санайтын және мазасы кетіп үрейленген және үмітсіздіктен жаны қиналғандар қызметтен алшақтап, сырттай теріске шығарып, адалдықтың ережесіне қайшы әрекет етсе де дұғатілектерден құр қалмасын дегенім ғой.

* * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

Ғазиз, адал бауырларым!

Мен, марқұм Хафыз Алиды ұмыта алар емеспін. Оның қайғысы жаныма қатты батты. Бұрыңғы заманда жанкешті жандар досының орнына өмірін пида етіп өледі деуші еді, меніңше ол да менің орныма өлген секілді. Оның ерен еңбегін, атқарған адал қызметін сендер секілді жандар дәл сол сияқты атқармағанда Құранға, дін Исламға күллі зиян, қызметке үлкен нұқсандық келер еді. Оның ізбасарлары

сендер еске түскенде әлгі өкініш кетіп, көңіл көтеріліп бір масайрап қаламын. Бір қызығы, соңғы кездері оның мағынауи тіпті мадди тіршілігі жалғасып жатқан берзах әлеміне менің де барғым келіп, сол жаққа құштарлық сезім пайда болыпты. Қалайша, осы жерде тұрып Спарта қаласындағы бауырларыма сәлем жолдап, хабарласып, сұхбат етеміз, дәл сол секілді Хафыз Алидың кеткен әлемі мен үшін Спарта, Қастамону қаласы сияқты көрінеді. Тіпті, бүгін түнде естуімше осы абақтыдан біреуді сол жаққа аттандырыпты."Қап, әттеген-ай, сол марқұм арқылы Хафыз Алиға сәлем жолдағанымда ғой!"деп, біраз өкініп қапа болдым. Содан көкейге мұндай бір ой келді:"Оған сәлем жолдау үшін делдалдың қажеті жоқ, оның қуатты байланысы кәдімгі телефон секілді әрі ол өзі келіп алып кетеді!"

Иә, ол шынымен шәһид болды. Мен оның саясында Денизли қаласын жақсы көріп, ұнаттым, бұл жерден кеткім жоқ. Ол және Мехмет Зүхду және Хафыз Мехмет көздері тірі кезіндегі атқарған иман мен Нұр қызметін өлген соң да жалғастырып жатыр. Олар бізді өте жақыннан тамашалап тіпті, жәрдем етіп жүр. Олар киелі қызметтері үшін үлкен әулиелердің арасына кіріп, жоғары мәртебеге ие болғандықтан мен ол екеуін Хафыз Мехметпен бірге аттарын атап тұрып, ақтаб-асфиялардың есімдерін айтқанда оларға да сауапкәделерді бағыштап отырамын.

* * * *

Ғазиз, адал бауырларым!

Сендердің ықыластарың, адалдық пен табандылықтарың мына қазіргі қиын-қыстау кезде бір-бірлеріңнің кемшіліктеріңе қарамай, айыптарыңызды кешіруге жеткілікті себеп. Бізді бірбірімізге байланыстырып тұрған Рисалей-Нұрдың шынжыры, өзара бауырластық. Ол үлкен сауапты іс. Сол үшін көптеген күналарды кешіртеді. Хаширде яғни ақыретте Аллаһтың әділдігі былай болады екен, кімнің жақсылығы жамандығынан артық болса соған қарай мәміле жасалып, ғафу етеді дейді. Сол секілді сендер де бауырларымыздың жасаған жақсылығына қарап сыйлап, кешіріммен қараңдар. Әйтпесе, бір жамандығына бола ызаланып қиналған сәттегі кірпияздық сезіммен, ашуға бой алдырып өзімізге зияны тиетін ренжісу екі тұрғыдан да зұлымдық болады. Иншаллаһ, сендер бірбірлеріңді қуантуға, жұбатуға келгенде аянбай атсалысып, түрменің азабын жеңілдетіп жібересіңдер деп ойлаймын.

Ғазиз, адал да мүбарак бауырларым!

Осы күнге дейін бұлай ауырып көрмеппін. Жойқын зәрлі сырқаттың кесірінен, бірнеше күннен бері сендермен хабарласа алмай қалдым. Мен, Рисалей-Нұр атынан рухани Нұр мен Гүл фабрикасындағы табанды да адал, ержүрек қайсар бауырларыммен және Қастамону қаласындағы жанкешті шәкірттеріммен Құдайға шүкір ете мақтанамын. Оларды ойлаған кезде залымдардың жан төзгісіз азабына демеу болар сүйеніш тауып, көңілім жәй табады. "Дәл қазір өлсем ізбасарларым бар!" деп жүрегім тынышталып ажалыма "хош келдің!" демекпін. Тек, дүнияқұмарлар маған өздеріне қарсылас ретінде қарап мені негізсіз, бос күдікпен абақтыға жапты. Ал, Иләһи тағдыр, мені олармен сөйлеспей, оларды тура жолға шақырып, түзетпегенім үшін қамауға алды. Мен абақтыда бірнеше ғана достарыммен қалсам дағы Анкара жоғары құзырлы органдарынан Ислам әлемін алаңдатындай ашық сот болуын талап етемін. Олармен дауласып және "Миуа" рисалесін, сондай-ақ, "Мүдафат" яғни өзімізді ақтап жазған жазбахаттарды жаңа әріппен жаздырып, көбейтіп әлгі жоғары органдарға жібермек ойым бар, иншаллаһ!

* * * *

Ғазиз, адал бауырларым!

Сенің білгің кеп сұраған хадистер "мүтәшәбих" деп аталады яғни мағынасы астарлы келеді. Олар жеке бір мәселеге қатысты емес және барлық жерге қолдануға болмайды. Олоардың кейбірі мұсылмандардың басына төнген діни фитне-бүліктерден хабар беріп, тек сол замандағы кезеңді меңзеп, хабар береді. Ол Хижаз немесе Иракты мысал ретінде айтқан. Иә, Аббаситтер дәуірінде"Мүғтәзилә", "Рафизи", "Жәбри"сондай-ақ, жасырын түрде діннен безген "мүлхид" топтар, зындықтар және дін Исламға залалы тиген көптеген адасқан ағымдар пайда болды. Осындай шариғат пен ақидаға қауіп төнген аласапыран заманда Бұхари, Муслим, Имам Ағзам, Имам Шәфи, Имам Мәлик, Имам Ахмед ибн Ханбал, Имам Ғазали, Ғаус Ағзам және Жүнейд-і Бағдади секілді көптеген Ислам ғұламалары көмекке келіп әлгі діни фитне-бүлікті өшіріп Исламның туын көкке көтерді.

Сол заманнан бастап үш жүз жылға дейін әлгі жеңіс жалғасын тапты. Дегенмен, астыртын түрде әлгі адасқан ағымдар саяси тұрғыдан жол тауып Хулагу, Шыңғысхан бүлігін ұйымдастырып мұсылмандарды қырғынға ұшыратты. Ол бүліктің қашан болатынын алдын ала

Ардақты Пайғамбарымыз және Хазіреті Али дәл басып айтып, меңзеп хабар берген. Сондай-ақ, бұл заманғы фитне-бүлік бәрінен де сорақы, сұмдық болғандықтан бірнеше хадис және Құранның көптеген ишаралары дәл уақытын көрсетіп тұрып хабар берген. Сондықтан, хадистер үмметтің бастан кешетін тарихи кезеңдерді жалпы түрде баяндаған кезде кейде әлгі жалпылама оқиғалардың тек біреуін ғана мысал ретінде баяндап, болатын уақытын көрсетеді. Мұндай "мүтешәбих" және мағынасы толық ашылмаған хадистердің мәнмағынасын Рисалей-Нұр жақсылап түсіндірген. Мысалға, Жиырма төртінші Сөз бен Бесінші Шуақ, бұл ақиқаттарды шариғат ережесіне сай баяндаған.

* * * *

Ғазиз, адал бауырларым!

(Бір-бірлеріңді менменшіл немесе адал емес деп айыптамау үшін бір ақиқатты баяндауға тура келді.)

Мен, бірде менмендікті тастаған, жүгенсіз нәпсісін тыйған үлкен бір әулиенің асау нәпсі туралы айтып қатты шағымданғанын көріп, таңқалғаным бар. Содан анық білгенім, адамның асау нәпсісі өлгенімен оған сауап жаздыру үшін оның орнына сезімдер қозып, сол жұмысты жалғастырып өмірінің соңына дейін нәпсімен күрес жалғаса береді екен.

Міне, әлгі үлкен әулиелер осы екінші дұшпаннан және нәпсінің орынбасары туралы айтып шағымданған екен. Һәм, адамның қадір қасиеті, оның мәртебесі өзіне білінбейді, оны сезбеуі мүмкін. Және адамның қадір-қасиетін тек дүниялық тұрғыдан бағалауға болмайды. Тіпті, мәртебесі тым жоғары кейбір ірі тұлғалар өздеріне Аллаһ берген ерекше қасиетті сезбегендіктен, өздерін жұрттың бәрінен төмен, бейшара, пақыр деп білген. Демек, халықтың ойынша біреудің кемел екенін анықтайтын"кәшф уә кәраматтар",рухани зауық пен нұрлар емес, олар адамның дәрежесін, мәртебесін көрсететін өлшем бола алмайды. Сахабалардың бір сағаты әулиелердің бір күніне, тіпті әулиенің бір"чиллесіне"{(Сілтеме): Машақат, өзін-өзі қинап азап шегуі.} пара-пар бола тұра оларда әулиелер секілді"кәшф уә кәраматтар"яғни таңғажайып жағдайлар сирек болған. Сахабалардың барлығы жаппай ғажаптар, кәрамәттар көрсетпеген. Бұл айтылған нәрсе осы ақиқатты дәлелдейді. Міне, бауырларым!

Абай болыңдар! Сендердің жүгенсіз нәпсілерің басқаны өзімен салыстырып"су-ы зан"яғни жаманға жорып сендерді алдамасын,"Рисалей-Нұр тәрбиелемейді!",деп көңілге күдік салмасын.

* * * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

(Рисалей-Нұрдың "Жастар шырағы" мен "Миуа" рисалесіндегі бес мәселенің тентектік жасаған жастарға тоғыз май-шапалағы баяндалады. Бұл Рисалей-Нұрдың тамаша керәматы екенін олардың өздері мойындаған).

Біріншісі;Маған қызмет еткен Фәйзи дейтін жігіт. Мен оған әу баста айттым: Сен "Миуаның" бір дәрісін болсын тыңдадың, енді тентектік жасама! Ол тыңдамады. Дереу шапалақ жеді, яғни бір апта бойы қолы байлаулы жүрді.

Иә, дұрыс айтады

Фәйзи

Екіншісі;Маған қызмет еткен және"Миуа"кітапшасын көшіріп жазған Али Риза. Бір күні оған өзінің жазғанынан дәріс берейін десем, тентектік қылып тамақ пісіру керек деп сылтауратты. Ол да майшапалақ жеді. Не болды дейсіздер ғой, қазаны бүтін, әдемі бола тұра түбі түсіп қалды, әрине тамағымен қоса...

Иә, дұрыс, солай болды

Али Риза

Үшіншісі;Зия дейтін жігіт. Ол"Миуа"кітапшасының ішінен жастарға қатысты және намаз туралы жерлерін өзіне көшіріп жазып, намазға бастады. Содан тентектік қылып намазын және рисалені жазуын тастап кетті. Кенет шапалақ жеді. Әдеттен тыс, ешқандай себепсіз дәл бас жағындағы ілулі қоржыны мен киім-кешегі тұтанып өртеніп кетті. Көпшіліктің ішінде заттарының жанып кеткенше ешкімнің байқамауы таңғажайып. Демек, әдейілеп келген майшапалақ екеніне көзіміз жетті.

Иә, солай болды

Зия

Төртіншісі;Махмуд дейтін жігіт. Оған"Миуа"кітабынан жастарға және намазға қатысты мәселені оқып бердім. Оған:"Құмар ойын ойнама, намазыңды оқып жүр!"дедім, ол да қабылдады.

Бірақ, тентектікке салынды. Намазын тастап, құмар ойын ойнай бастады. Дереу ащы шапалақ жеді яғни құмар ойынында қайта-қайта ұтылып өзі пақыр бола тұра қырық лирасын, шапанын, шалбарын тігіп ұтылып қалды. Әлі есін жиған емес.

Иә, дұрыс айтады

Махмуд

Бесіншісі;Он төрт жасар Сүлеймен. Ол өте тентек болатын әрі басқалардың ызасын келтіріп ашуландыратын. Оған:"Дұрыс жүр! Намазыңды оқы! Өзіңнен үлкен жігіттердің арасында бұл жүрісің жақсы емес, байқа!"дедім. Ол намазға бастап еді, бірақ кейін тастап тентектік жасап жүрді. Содан шапалақ жеді. Не болды дейсіз ғой, қышыма дертіне шалдығып жиырма күндей төсек тартып ауырды.

Иә, солай болды

Сүлеймен

Алтыншысы;Маған бастапқыда қызмет еткен Омар дейтін жігіт. Ол да намазға бастап, ән айтуын қойды. Бірақ, кешқұрым есігіме жақын жерден әннің дауысы естіліп дұға-кітап оқуыма кедергі келтірді. Ашуланып сыртқа шықсам әдеттен тыс Омар екен. Мен де әдеттен тыс оған бір шапалақ бердім. Ертеңіне әдеттен тыс Омарды басқа түрмеге алып кетті.

Дұрыс айтады

Омар

Жетіншісі;Он алты жасар Хамза. Оның дауысы жағымды болғандықтан ән айтып басқалардың нәпсісін қоздырып тентектік қылатын. Мен оған:"Бұлай етпе! Шапалақ жейсің!"дедім. Кенет келесі күні бір қолының шынтағы шығып екі апта қиналды.

Иә, дұрыс айтады

Хамза

Айта берсе мұндай май-шапалақтар көп. Бірақ, қағаз таусылды мағына да бітті.

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْاِنْسِ اَلَمْ يَاْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ

Қасиетті аятының білдіргеніндей жындардан да пайғамбар келген. Дегенмен, бұл тұрғыдағы сұрақтың жауабын ұстаздың өзінен тыңдайық.

Ғазиз бауырым!

Рас, сенің сұрағың өте маңызды. Алайда, Рисалей-Нұрдың басты міндеті адамдарды адасушылықтан, сұмдық күпірліктен құтқару болғандықтан мұндай мәселелерге уақыттың реті келмейді әрі ол туралы тақырып қозғалмайды. Салих сәләфтер яғни Аллаһтың игі құлдары да оған көп тоқталмаған. Себебі, ондай ғайби әрі көзге

көрінбейтін істерге келгенде бұрысқа пайдаланушылық етек алуы мүмкін. һәм, шарлатандар өздерінің жеке бас пайдасына пайдаланып кетеді.

Қазірдің өзінде, экстрасенс, көріпкел бақсы-балгерлер"жындармен хабарласу"деп алаяқтық жасап жүр емес пе? Бұрыңғының адамдары дінге зияны тиеді деп ол туралы көп айтпаған. Сондай-ақ,"Хатемүл Әнбия"Мұхаммед Пайғамбардан кейін жындардан пайғамбар шықпаған. Һәм, Рисалей-Нұр бұл заманда адамзаттың басына түскен пәлекет материалистік ұғымды тойтару үшін жындар мен руханилардың болмысын нақты түрде айғақтармен дәлелдеп берген. Мұндай мәселелерге үшінші кезекте қараған, жан-жақты түсіндіруді басқа кітаптарға қалдырған. Бәлкім, Рисалей-Нұрдың бір шәкірті Рахман сүресін тәпсірлеп бұл мәселелені де қолға алар.

* * * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

Ғазиз, адал бауырларым!

لِكُلِّ مُص۪يبَةٍ اِنَّا لِلّٰهِ وَاِنَّٓا اِلَيْهِ رَاجِعُونَ

Расында Хафыз Али, Хафыз Мехмет пен Мехмет Зүхдудің дүниеден озғаны тек бізге және Спартаға ғана емес, тіпті елге тіпті, Ислам әлеміне үлкен нұқсандық келтіреді. Бірақ, бұл кезге дейін Аллаһтың инает-жәрдемі былай боп келді; Рисалей-Нұр бір шәкіртін жоғалтса дереу орнына екі-үшеуі дәл сол шеңберде ортаға шығатын. Сондықтан, басқа тұрғыдан әлгіндей қаһарман бауырымыздың қызметін атқаратын орынбасар, ықыласты шәкірттер шығатынына үмітіміз зор. Иә, ол үшеуі аз уақыттың ішінде жүз жылдық иман қызметін атқарды десе болады.

Аса мейрімді Рахман-ур Рахим олар жазған және жайған және оқыған Нұр кітаптарының әрпі қанша болса сонша жарылқауға бөленсін. Әмин!

Менің атымнан Хафыз Мехметтің тума-туыстарына, туған ауылына көңіл айтыңыздар! Мен оны Хафыз Али мен Мехмет Зүхдүге жолдас қылып өзімнің"ақтаб"ұстаздарымның тізіміне қосып қойдым. Хафыз Акифты да Асым мен Лүтфия бауырларыма жолдас қылып бірге жаздым.

* * * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

Азиз, адал бауырларым!

اَلْخَيْرُ ف۪ى مَا اخْتَارَهُ اللّٰهُ дегендей, мәселеміздің кешігуінің хикметібар. Өйткені, барлық мектептерде, ресми орындарда әлгі өлген сұмдық адамды дәріптеп, оған сүйіспеншілік оятуда. Бұл, Ислам әлеміне, жалпы болашақта қасірет әкелетін қайғылы оқиға. Ендеше, қазір еріксіз түрде "оның" кім екені әу баста оның достарына және оны шын сүйетіндерге бұлтартпас айғақтармен дәлелдейтін РисалейНұр, олардың қолына тиіп, өзін қызыға да мұқият оқытқызуы маңызы зор оқиға. Ол үшін біз секілді мыңдаған адам қамалып тіпті, сол үшін өліп кетсе де Дін Исламның сау-саламаты үшін түк емес. Ең болмаса, халықты сөзсіз күпірліктен сақтап, діннен безгендерді қатты қырсығудан біршама құтқарады. Оны оқып, өз күпірлігіне күмәнмен қарайды, Құдайдан қорықпай дінге тиісуден бастартатын болады. Сотта олардың жүзіне айтқан соңғы сөзім былай болды:

"Миллиондаған қаһармандар бастарын тігіп пида еткен бұл киелі ақиқатқа біздің де басымыз пида болсын!". Бұл біздің соңғы демімізге дейін табандылық танытатынымызды көрсетеді. Мұндай ұлы істен, биік мақсаттан бас тартуға болмайды. Араларыңда бас тартатын жоқ деп ойлаймын.

Осы кезге дейін сабыр сақтап келдіңдер. Бұдан кейін де:"дәмтұзымыз, атқарар міндетіміз бітпеген екен!"деп шыдап, сабыр сақтайық. Бұдан кейін сөзсіз, "Миуа" рисалесінде айғақтармен дәлелденген әрі жоққа шығару мүмкін емес мәселені яғни мүлдем жоқ болу және мәңгі бақи жалғыздық зынданына қамалу деген пікірді жақтап Рисалей-Нұрға қарсы қырсығып теріс әрекет етпейді. Мүмкін келісімге немесе бітімгершілік жолын қарастырады.

اَلصَّبْرُ مِفْتَاحُ الْفَرَجِ وَالسُّرُورِ

* * * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

Азиз, адал бауырларым!

اَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَاَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْش۪ى بِه۪ فِى النَّاسِ

аяты Рисалей-Нұрға һәм مَيْتًا сөзімен үш қуатты да тығыз байланысты белгі-ишарамен Рисалей-Нұрдың байғұс бір шәкіртіне қалай ишара еткенін "Бірінші Шуақта" түсіндірілген болатын. Қазір осы оқиғада сол ишаралардың біреуі толық көрініп тұр. Өйткені, бізге зұлымдық жасағандар қолына өмірді, мәдениетті, дүниялық ләззатарды алып алған. Ал, біз ондай нәрселерге мән бермейтіндіктен ашуланып бізді айыптап жауапқа тартқысы келеді. Тіпті, сол үшін жанымызды алып, ең ауыр түрімен жазалап абақтыға жапқысы келеді. Бірақ, оған лайықты заң таба алмай әлек.

Біз болсақ, қолымызға бақи өмірдің кіріспесі, мәңгі тіріліктің жәй бір пердесі болған өлімді ұстап алып, олардың басынан ұрып оятпақ боламыз. Сөйтіп оларды ауыр жауапкершіліктен, мәңгі қапастан, қараңғы құрдымнан, жалғыздық зынданынан құтқаруға бар күшімізбен тырысамыз.

Тіпті, Анкараға жіберілген қуатты рисалелерді сылтау қылып мені ең ауыр жазаға тартса, бірақ сол адамдар Рисалей-Нұр арқылы өлімнің мәңгі жоқ болу түрінен құтылса көңілім жәй, жүрегім риза болар еді. Демек, біз олардың екі дүнияда өмір сүргендерін қалаймыз, оның жолын қарастырамыз. Ал олар болса, бізді өлтіруге сылтау іздеп жүр. Дегенмен, Айдай анық, көзге көрініп тұрған "өлім" дейтін ақиқат және күн сайын адамдардың отыз мыңын алып кетіп жатқан "жаназа" адасқандарға мәңгі жоқ болу, жалғыздық зынданына қамалу болып көрінгендіктен біз олардан жеңілген болып есептелмейміз. Қолдарынан келгенін істесін. اِنَّ حِزْبَ اللّٰهِ هُمُ الْغَالِبُونَ аяты он екі жылдан бері өте аянышты жеңіліс кезеңімізде де"джифр уә әбжәд"есебімен жеңіске жететінімізді уақытын атап тұрып сүйінші беруде. Бұл ақиқат! Олай болса біз енді, сотқа да жұртқа да айтарымыз:

Біз, мына көз алдымызда қасқайып күтіп тұрған өлімнің мәңгі жоқ болу түрінен және жолымызда кесе көлденең жатқан және бізді мәжбүрлеп өзіне шақыратын қабірдің қараңғы қапасынан аман-есен құтылғымыз келеді. Әрі, сендерге сол сұмдық әрі шарасы жоқ бәледен құтылуларыңа көмектесіп, қол ұшын созамыз. Сендердің ең үлкен

дүниялық және саяси мәселе біз үшін және ақиқатында құны шамалы. Тіпті, оған жауапты емес жандарға бос әрі түкке тұрғысыз. Ал біздің шұғылданып жүрген мәселеміз күллі адамзатқа тікелей қатысты және әркімнің білуі қажет, орындауы шарт. Біздің қызметімізді мінеп, ұнатпайтындар әрі тосқауыл болатындар өлім дегенді жоқ қылып, қабірдің есігін жауып ешкімді кірмейтін қылсын!...

Екінші және үшінші"тұжырымдар"әзірге кейінге қалды.

* * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

Рисалей-Нұрдың кәраматы болса керек:Ұстаз он жылдан бері қайта-қайта былай дейтұғын: "Әй, діннен безгендер, Құдайсыздар! Рисалей-Нұрға тиіспеңдер! Рисалей-Нұр садақа тәрізді, ол келе жатқан апаттың кері қайтуына себеп болатындықтан оған тиісу, оның тоқтауы қауіп-қатерді қайтаратын күштің әлсіреуі деген сөз. Егер тиісе берсеңдер жақында төніп тұрған апат-бәлелер үстеріңе селдей жауады!". Иә, өзіміз куә болған ондай пәлекеттер көп болды.

Төрт жылдың ішінде Рисалей-Нұрға немесе шәкірттеріне тиіскен кезде дереу бір пәлекет, не бір бәле келеді. Бұл, Рисалей-Нұрдың маңызы зор тәпсір әрі апатты қайтаруға себеп екеніне дәлел. Міне, Ұстаз Саид Нұрсидың Рисалей-Нұр арқылы хабар берген жүздеген оқиғалар, оның ішінде пәлекет-зілзәлә секілді соңғы апаттар шынымен де Рисалей-Нұр бәлені қайтаратынын көрсетеді. Аллаһ Тағала бізге және Рисалей-Нұрға тиіскендердің жүрегіне иман, басына ақиқатты түсінетін ақыл, көретін көз нәсіп етсін! Бізді мына зынданнан, оларды да мына пәлекеттен сақтасын, әмин!

Хусрев

* * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

Ғазиз, адал бауырларым!

Иләһи инаеттің бір сәулесі яғни Раббымыздың қамқорлығының бұл жолғы көрінісі былай болды: Біздің ақталу уәжнамамызды және хаттар мен кітаптарымызды көрмей тұрып, тек сезіктеніп Білім министрі ашу шақырып ызаланыпты және"Бесінші Шуақ"пен"Хүжумат-ы Ситтенің қосымшасы"сынды өткір жазылған, жасырын рисалелерді

ең жоғарғы лауазымды орындар тиісу мақсатында тексеріп оқыпты және уәжнамаларымыздың ішінде сөзсіз күпірлікке қарсы ауыр сөздер де бар, міне, осының бәрі Анкараның бізге аяусыз қатаң қарап, ауыр жазаға тартуын керек қылатын себептер бола тұра, өте жеңіл қарап, бітімгершілік жолын таңдаған. Бұл, Идәһи инает-жәрдемнің бір хикмет-сыры мынау: Рисалей-Нұр бүкіл елге қатысты және жалпыға ортақ дәрісханада және жоғарғы орындарда оқылып, өзіне назар аударып, қызығушылық оятуда.

Иә, бұл заманда мұндай жоғары деңгеде дәріс әлбетте, осындай ұйымдасқан түрдегі, күлли, жалпыға ортақ орындарда оқылып жатса бұл Иләһи зор инает-жәрдем. Әрі ол, сөзсіз күпірліктің бел омыртқасын сындырғанына анық белгі.

Бауырларым! Менің ойымша, қатты қиналып, көп зиян шеккен кейбір әлжуаз әрі бала-шағалы жандар бұл азапты біршама РисалейНұрдан, бізден тартқыншақтауға тіпті, бастарту үшін үзір санап, кейін ақталып шыққанда құбылып шыға келуі мүмкін. Соған байланысты айтайын дегенім:

Мұндай аса қымбат, құнды нәрсеге мұншама мадди-мағынауи, рухани-заттық ақы төлеп, азабын тартып ақырында оның жемісінен бастарту орны толмас өкініш, күллі зиян. Сондай-ақ, кімде-кім Рисалей-Нұрдың кітаптарын және онымен байланысы бар кісілерді және бізді қорғаштауды, бізге жәрдем етуді, қызметті мүлдем доғарса өзіне де бізге де зиян, бос әурешілік. Сондықтан, сақтық шараларын сақтай отырып адалдықты, өзара байланысты, қызметті тоқтатпай жалғастыра беру керек.

деген сөздің мағынасын сендерден көріп тұрмын!" деген едім. Қазір де мені және бауырларымды ауыр жауапқа тартудан құтқару ойымен менің жасырын кітаптарымды оқып түсінбей маған "кейде

галлюцинация, көзіне бір нәрселер елестеп, уақытша ақыл-есінен айырылып қалады" дейтін қайталана беретін сөздеріне екі тұрғыдан қарап риза боламын.

Біріншіден;Сахих хадисте Ардақты Пайғамбарымыз (с.а.у.) былай деген екен:"Бір кісі иманы кемелденген кезде тобыр халық оның хәлін түсінуге ақылдары жетпей жынды, диуана, есі ауысқан"дейді. Бұл оның иманы толық, сенімі берік болғанын көрсетеді!".

Екіншіден;Мен мына түрмедегі бауырларымның аман-саулығы мен мына бәледен, мына қараңғы жерден құтылуы үшін тек жынды деген жаланы ғана емес қуана-қуана ақылымды тіпті, жанымды пида етуге дайынмын. Егер, сендер жөн көрсеңдер, мені жынды деген үш кісіге менің атымнан алғыс айтып, оларды рухани табыс-сауаптарыма ортақ қылғанымды жеткізіп сәлем жолдасам деймін.

* * * *

Ғазиз, адал бауырларым және Құран мен Иман қызметінде ақниетті достарым және Хақ пен ақиқат жолында, берзах пен ақырет сапарында айырылмас серіктерім!

Біздің бір-бірімізден айырыласатын уақыт жақындаған секілді. Олай болса мазасыз кезде өзара ренжіскен, ағаттық жіберген болсақ ол да "Ықылас рисалесінің" ережелерін сақтамағандықтан болса керек. Бір-бірімізбен бақұлдасып, кешірім сұрасып, кешіріскен жөн, тіпті аса қажетті. Сендер бір-біріңе өте жанкешті туған бауырдан да жақын бауырсыңдар. Дос деген бауырының ағаттығын жасырып, ұмытып кетеді, ғапу етеді. Мен, сендердің күтпеген өзара айтыстарың мен менмендіктеріңді жүгенсіз нәпсілерің деп айыптаудан аулақпын, олай ойлау Рисалей-Нұр шәкірттеріне жараспайтынын білемін. Мен оны нәпсісін тыйған әулиелердің өзінде болатын белгілі бір мағынада уақытша болатын менмендік деп қабылдаймын. Сендер менің осы жақсы ойымды қырсығып теріске шығармай, татуласыңдар!

* * * *

Бауырларым!

Сарапшылар берген қорытындыға қарайтын болсақ, Рисалей-Нұр бізге қарсы болған барлық дұшпандарды тізе бүктіргенге ұқсайды."Худжат-ул Балиға", "Ихтиярлар", "Ықылас"рисалелері олардың назарын өздеріне қайта-қайта аудартуда, Сондай-ақ, тым

атүсті, жауаптары да белгілі және тақуа молдасымақ сын айтулары және ешқандай да қатысы жоқ әрі өте үйлесімді мәселелерді түк түсінбей тұрып"қарама қайшылық бар"деуі және рисалелердің жүзде тоқсанын бүтіндей еш қарсылықсыз мақұлдап, маңыз беруі, мойындауы және"Хүжумат-ы Ситтенің Қосымшасының"өте қатаң түрде бидғаттарға пәтуа берушілерді сөзбен жерден алып жерге салуына қарсы ешқандай шара қолданбаулары және Ақырзаманда дінсіздердің қолынан өлген бейшара, діндар христиандар белгілі мағынада шәһид саналатын шығар, деген сөзімді тілге тиек етуі, жалаң бас намаз оқуға, түрікше азан шақыруға менің қарсы болуымды түсінбей мұны қайшылық санауы, міне бұл олардың Рисалей-Нұрдың алдында тізе бүгіп, жеңілгенін көрсетеді.

Саид Нұрси

* * *

ОН ТӨРТІНШІ ШУАҚ

ТҮСІНІКТЕМЕМЕ ҚЫСҚА ҚОСЫМША

Сөзімді Афион қаласының сотына арнаймын.

Назар аударылуын сұраймын және заңның әділетіне ұсынылған түсініктемемде, үш тұрғыза маған заңсыз мәміле жасалғанын айтқанмын. Яғни, тұрып жатқан үйіме баса көктеп кірді және жауап алды әрі қамап тастады. Бұл деген, осының алдында болған сотты құрметтемеу, олардың абыройын төгу, сондай-ақ, әділдігіне шәк келтіру тіпті олардың үкімімен санаспау болып табылады. Өйткені, үш сот және үш сараптаушы орган екі жыл жиырма жылдық хаткітаптарыма әбден зерттеу жүргізіп бірауыздан қайтарып берген-ді. Ақталып шыққан соң жалғыздық жағдайында, оның үстіне қатаң бақылауда отырып аптасына кейбір достарыма бір ғана хат жаза алатынмын. Дүниямен байланысым үзілгендей еді. Содан ақталып шықсам дағы өз еліме бармадым. Ал қазір, тағы да сол мәселе бойынша шығарған бұрыңғы үш соттың әділ үкімдерін теріске шығарғандай баяғы мәселені қайтадан көтеріп олардың абыройын төгуде. Мен үшін әділ шешім шығарған әлгі соттардың абыройын сақтау үшін соттан мынаны өтінбекшімін:

Сол баяғы бір мәселе,"Рисалей-Нұр саяси ұйым", "тариқатшылық" және "Ел арасында іріткі салып, тыныштықты бұзу", "қауіпсіздікке нұқсандық келтіру"секілді бос күдіктер. Мұндай күдіктен басқа бір сылтау немесе жаңа кінә тауып, сол арқылы жауапқа тартыңдаршы. Менің кінәларым көп, бастан асады. Тіпті, керек болса өзім мені жауапқа тартқызатын бір кінә табуға көмектессем деймін. Олай дейтінім, абақтының сыртында абақтыдан да бетер қиналатыным рас. Осы кезде маған ең тыныш жер, я қабір, я да абақты болып тұр. Шынымды айтсам, өмірден жалықтым. Жиырма жыл бойғы жалғыздық, қамау, азап, жанға бататын аңдулар, жасалған қиянаттар, жетер енді! Әйтпесе,"ғайратуллаһқа"тиіп, Аллаһтың қаһарына себеп болуы мүмкін, елге обал болады, мұны да ескертіп қояйын.

Біздің мықты қорғанымыз, болаттай бекінісіміз мынау аят болмақ:

حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ ٭ حَسْبِىَ اللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظ۪يمِ

* * * * *

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

وَ بِه۪ نَسْتَع۪ينُ

(Он сегіз жыл үндемей келіп енді мәжбүр болған соң мына өтінішім сотқа жолданып, ал бір көшірмесі Анкараға, құзырлы жоғарғы органдарға жіберілген болатын. Енді, соны қайта жіберуге тура келгендіктен айыптау қорытындысына жазылған шағым хат).

Мұны да білгендерің дұрыс: Осы, Қастамону қаласында орынжайымды үш рет тінту үшін келген екі прокурор мен тергеуші екі комиссарға және одан кейін келген полиция бастығына, қасындағы алты-жеті комиссар мен полиция қызметкерлеріне, сондай-ақ, Спарта қаласының прокурорының сұрақтарына және Денизли мен Афион сотында айтылған сол ақиқат уәж сөзімнің қорытындысы былай болатын:

Мен оларға Жиырма жылдан бері жалғыз өзім өмір сүріп келемін. Әрі Қастамону қаласында сегіз жыл болды милиция бөлімшесінің дәл қарсы алдындағы үйде, басқа қалаларда да солай, жиырма жылдан бері үздіксіз аңду, жіті қадағалау және беймезгіл бірнеше рет бөлмеме тінту жасағанмен дүниямен я саясатпен қатысты бірде-бір белгі-нышан таба алмады. Егер шынында саясатпен қатысым болса, әділет басқармасы, полиция білмеді немесе біле тұра көз жұмды. Олай болса, міндетті түрде менен қарағанда өздері жауапқа тартылуға тиіс. Ал, егер байланысым жоқ болса, барлық мемлекеттерде өзінің ақыреттік өмірі үшін қам жасайтын жалғыз басты адамдарға ешқашан тиіспейтін бола тұра неліктен мені осылай босқа әуре қылып, елге де, халыққа да зиян келтіріп маған тиісе бересіңдер!

Біз, Рисалей-Нұр шәкірттері, Рисалей-Нұрды дүниялық ағымдарға түгіл бүкіл әлемге пайдалануға болмайтынын жақсы білеміз. Оның үстіне Қасиетті Құран бізді саясатқа араласуға қатаң тыйым салғанды.

Иә, Рисалей-Нұрдың міндеті о дүниелік мәңгі өмірдің шырқын бұзатын және бұ дүниялық өмірдің де астан-кестеңін шығаратын сұмдық күпірлікке қарсы имани ақиқаттармен, бұлтартпас, нақты дәлелдермен ең қырсық кәпір философтардың өзін иманға келтіретін деп қуатты айғақтармен Құранға қызмет ету болып табылады. Сондықтан, Рисалей-Нұрды ешбір нәрсеге құрал ретінде пайдалануға болмайды.

Ең әуелі;Қасиетті Құранның алмастай Құнды ақиқаттарын ғапыл адамдардың назарында саяси үгіт-насихат секілді жылтырақ шыны деңгейіне төмендетіп құнын түсірмеу және ондай қымбат ақиқаттарға қиянат жасамау керек.

Екіншіден;Рисалей-Нұрдың негізгі жолы мейірім, хақ пен ақиқат, ар-ождан, аяу. Міне осы нәрселер бізді саясатқа, билікке араласудан тыяды. Өйткені, жазалануға, азапқа лайық, иманнан безіп әбден кәпір болып кеткен бір яки екі дінсіздің кесірінен жеті-сегіз бала-шаға, науқас, қарт бейкүнә жандар зардап шегеді. Бәле келсе әлгі байғұстар да босқа күйіп кетеді. Сол үшін нәтижесі белгісіз, бейбіт тұрмысқа қауіп төндіретін жағдайда тыныштықты бұзып саяси жолмен билікке, қоғам өміріне араласуға бізге болмайды, Құран рұқсат етпейді.

Үшіншіден;Осы елдің және мына халықтың қоғамдық өмірі анархиядан құтылуы үшін бес нәрсе шарт. Олар: Құрмет, мейірім, харамнан тыйылу, қауіпсіздік, беті-алды лағуды қойып бағыну, мойынсұну. Рисалей-Нұрдың қоғамдық өмірге қарайтын жағы осы. Ол осы бес негізді мықтап бекітіп, қауіпсіздіктің шарттарын орындалуына жағдай жасайды. Бұған дәлел, осы жиырма жылдың ішінде Рисалей-Нұр жүз мың адамды отанға пайдалы, халқына жанашыр азамат етіп тәрбиелеп шығарды. Мұның көрсеткіші ретінде Спарта мен Қастомону уәлаяттарын айтуға болады. Демек, Рисалей-Нұрдың кітаптарына тиісетіндер сөзсіз түрде, біліп-білмей анархияға болысып, отанға, халыққа және Ислам құндылықтарына қиянат жасаған боп есептеледі. Рисалей-Нұрдың жүз отыз кітабының тигізген мол пайдасын, жасаған жақсылығын әлгі ғапылдардың ойынша екі-үш кітапшасындағы зиянды деп жорамалдаған бос ойларына бола жоққа шығарып, қырын қарауға болмайды. Оны осындай бос ойларға бола бекерге шығару ынсапсыздық, зұлымдық. Ал, менің жеке басымның кемшіліктеріне келер болсақ, оны

қаламасам да айтуға мәжбүрмін, былайша: Жиырма екі жылдан бері жалғыз өмір сүрген, әрі сол ұзақ мерзім ішінде өз еркімен бірде бір базарға, халық көп жиналатын жерлерге, мешітке бармаған, сондай-ақ, қанша азап шегіп қиналса да, бір рет болсын үкіметке шағымданбаған және жиырма жыл ішінде бірде бір газет оқымаған, тіпті тыңдап я сұрамаған және екі жыл Қастамону қаласында достары куә, дүниядағы болып жатқан соғыстардан бейхабар, кім жеңіп әлі кімдер соғысып жатқанын білмейтін, қызықпайтын, әсте сұрамайтын және үш жыл бойы қасында сөйлеп тұрған радионы үш мәртеден артық тыңдамаған және мәңгі өмірдің шырқын бұзып, дүниялық өмірді де зақымдайтын дінсіздікке қарсы табысты түрде РисалейНұр арқылы күресіп жүрген оған куәлік ететін жүз мың куәгері бар және Құраннан туындаған Рисалей-Нұрдың нұры арқылы өлімді құрдымға кету дейтін бейнесінен демалысқа шығу түріне енгізген; міне, осындай бір адамға мұншалықты шүйлігу, үмітін үзіп, қиянат жасау сөйтіп, оның бейкүнә жүз мыңдаған достарын зар еңіретуге бола ма? Бұл заңға қайшы емес пе? Нендей пайдасы бар? Әділеттің атын жамылған зұлымдық емес пе? Заң атынан жасалған заңсыздық емес пе?

Егер, сендер де айыптаушы қызметкерлер секілді былай десеңдер:"Сен және сенің бір-екі рисалең режимге, біздің қағидаларымызға қайшы!"

Жауабы:

Біріншіден,жаңадан шыққан ереже-қағидаларыңды дүнияны тастап, жалғыз өзі өмір сүріп жатқан кісінің мекен-жайына ендіруге ешбір ақыларың жоқ.

Екіншіден,айтылған нәрсені теріске шығару басқа, жүрекпен қабылдамау басқа және онымен амал жамамау мүлдем басқа. Үкімет басындағылар іс әрекетті қадағалайды. Жүректі тексеруге ақысы жоқ. Билікке араласпаған, тәртіпті бұзбаған, бірақ қатты оппозициялық топтар әр елде болады. Тіпті, Хазіреті Омардың (р.һ.) билік құрған заманында христиан дінінің өкілдері Ислам шариғатының заңдарын, Құранның үкімдерін жоққа шығарып қабылдамаса да оларға тиіспеген. Ой-пікірге шектеу қойылмайтын, демократия, ар-ождан бостандығы дейтін ережеге сай Рисалей-Нұрдың кейбір шәкірттері билік басқармаға тиіспесе болды, қазіргі режим мен

қағида-принциптерді ойша қабылдамаса, қарсы әрекет жасаса, тіпті режимді енгізген адамды жек көрсе, сол үшін оларды заң бойынша қудалаудың жөні жоқ. Біз, Рисалей-Нұрдың ондай тақырыптарын әркімге қажеті жоқ деп, жарыққа шығып жария болуына тыйым салған едік. Тіпті, бұл жолы осы қамалуға себеп болған рисале, Қастамону қаласында сегіз жылда бір немесе екі рет бір ғана нұсқасы табылды. Дереу, жасырып тығып тастадық. Енді міне, өздерің мәжбүрлеп жарыққа шығарғандықтан халыққа жайылып та үлгерді. Өздеріңе мәлім, бір кітапта қате болса тек, сол жердегі сөздер алынып тасталады да қалған жеріне рұқсат етіледі. Ескішәһар сотында төрт ай тексеріліп Нұр рисаленің айыптауға қатысты болған он бес сөзі табылған-ды және осы соңғы төрт жүз беттен тұратын "Зүлфиқар" атты кітаптың екі парағында мұрагерлік пен әйел затының орануына қатысты аяттардың отыз жыл бұрын жазылған тәпсірі және оның қазіргі мәдениет заңдарына сәйкес келмеуі міне, бұл оның мақсаты дүния емес ақырет әрі оған бәрі мұқтаж екенін көрсетеді. Әлгі төрт жүз беттік әркімге пайдасы зор "Зүлфиқар" кітабының екі парағына бола, оған бүтіндей тыйым салуға болмайды. Әлгі екі бетті ғана алып тастап, кітап толығымен бізге қайтарылып берілуі тиіс, бұл біздің ақымыз.

Егер діннен безу дегенді, белгілі бір мағынада саясат деп ойлап, бізге былай десеңдер:

"Бұл рисалелерің арқылы қазіргі мәдениетімізге кедергі келтіріп, мазамызды аласыз!"

Менің жауабым: "Халық дінсіз өмір сүре алмайды!".Бұл дүния бойынша жалпыға ортақ ереже. Әсіресе, сұмдық күпірлік, атеизм болса, ол осы дүнияның өзінде тозақтан бетер ауыр азапқа салатындығын Рисалей-Нұр кітабынан"Жастар шырағы"нақты түрде дәлелдеп көрсеткен-ді. Ол рисале бүгінде ресми түрде бастырылды. Мұсылман адам - Құдай сақтасын! - егер діннен безсе күпірлікке түседі, ол өмір сүруге болатындай"мәшкук"яғни күмәнді күпірлікте жүре алмайды. Батыстық дінсіздер секілді бола алмайды. Дүнияда рахат өмір сүретін, өткен шақ мен болашақты уайымдамайтын хайуаннан да бетер жүз дәреже төмендеп кетеді. Себебі, өткен мен болашақтың жоқ болуы, мәңгіге қоштасуы оның адасқан назарына ілігіп, мазалап әрдайым айырылысу қайғысын еселеп шеккізді.

Егер иман жүрекке ұяласа әлгі сансыз достарға жан бітіп хал тілдерімен:"Біз өлгеніміз жоқ, әлі кездесеміз!"дейтіндіктен манағы тозақи жағдай жұмақи ләззатқа айналады. Бұл ақиқат! Олай болса, мен сендерге айтарым: "Құранға арқасын сүйеген РисалейНұрмен тартыспаңдар! Оны жеңе алмайсыңдар! Отанмызға обал болады. {(Сілтеме): Рисалей-Нұрмен дауласып, тиісіп жатқан кезде төрт мәрте сұмдық жер сілкінісі, зілзәла болуы, "Обал болады!" деген үкімді дәлелдейді.} Жиырма жылдан бері жалғыз өмір сүріп жатқан адамның сөздерінде кемшілік болса да кешіріммен қарау керек. Мені Рисалей-Нұрды ақтағандықтан тақырыптан тыс әңгіме айтты деп айыптамаңдар! Ескішәһир соты жасырын және ашық жүз рисалелерді төрт ай тексеріп тек бір немесе екі рисаледе жеңіл жазаға тартқызатын бір-екі жерден басқа ешнәрсе таба алмады және жүз жиырма адам ұсталған болса соның он бесіне ғана алты ай жаза берді, біз де соның ішінде едік. Сондай-ақ, бірнеше жыл бұрын Спарта үкіметі РисалейНұрдың барлық кітаптарын қолға түсірген болатын. Олар бірнеше ай тексерген соң кітапты өз иелеріне қайтарып берген. Жазасын тартқан соң Қастамону қаласында сегіз жыл ішінде қанша аңдып, із кессе де қылмыстық іс қозғайтын бірде бір белгі я бір күдік таба алмады. Және Қастамонудағы соңғы тексеру кезінде кейбір рисалелердің ортадан ғайып, еш жарияланбайтындай дәрежеде отынның астында көмулі жатқаны белгілі болды, мұны полиция қызметкерлері де растайды. Әлгі жасырулы кітаптарымды Қастамону қаласының полиция бастығы, әділет басқармасы қайтарып беретініне уәде беріп, ертеңіне мені Спарта қаласының түрмесіне жөнелткендіктен ол аманаттарымды ала алмай кеттім. Әрі, Денизли, Анкара қаласының соттары бізді ақтап, барлық кітаптарымызды түгелдей қайтарып берген болатын. Олай болса, әлбетте, осы аталған ақиқаттарға байланысты Афион әділет басқармасы Денизли соты және ол жердің прокуроры әлгіндей құқымды ескеріп, оған мән беріп қарауға міндетті. Жалпы халықтың құқығын сақтауға міндетті прокурор, Рисалей-Нұрға байланысты бұл да жалпы халықтың құқығы саналатындықтан жеке басымның құқын да ақтап арашалайды деген үміттемін. Жиырма екі жылдан бері қоғамдық өмірден қолүзіп, қазіргі заңнан бейхабар және өзін қалай қорғау керек екенін де білмейтін және Ескішәһир және Денизли сотында айтылған дәйекті түрдегі жүз беттік ақталу уәжнамасын да осы соңғы сотқа қаз-қалпында тапсырған және бұл уақытқа дейін

айыптарының жазасын өтеген, одан кейін де Қастамону, Әмірдағы қаласында әрдайым бақылауда болған, жалғыздық камерасында өмір сүріп жатқан Жаңа Саид үндемей, сөзді бұрыңғы Саидқа беріп еді.

Ол былай дейді: Жаңа Саид дүниядан қол үзгендіктен дүниялық адамдармен сөйлескісі келмейді, өзін ақтауға мәжбүр болмаса ақтамайды да, қажет деп те санамайды. Алайда, егінші шаруа, дүкенші, жеке кәсіпкер кісілер бізбен азғана байланысқаны үшін оларды да тұтқындап, шаруа кезінде бала-шағасы үшін еңбек ете алмай қалғаны жаныма қатты батты. Жүрегім сыздап, көзіме жас келді.

Ант етейін, егер мүмкін болса олардың қиналыс, азаптарын өзім шегуге дайынмын. Расында, ағаттық кеткен болса менің кінәм. Олардың жазығы жоқ. Міне, осы қайғылы жағдайға байланысты Жаңа Саид үндемей отыр, оның орнына мен былай деймін: Спарта, Денизли, Афион қалаларының прокурорларының жүздеген мағынасыз сұрақтарына шарасыз Саид жауап беруде. Олай болса менің де он үш жыл бұрын, Қая Шүкір дейтін азаматтан бастап Ішкі істер қызметкерлерінен құқымызды қорғау ниетімен "үш сауал" сұрауға хақым бар.

Бірінші сұрағым:Рисалей-Нұрдың шәкірті емес, тек қолында біздің жазған бір хатымызды ұстап жүрген Әғрідір қаласында тұратын бір адамның, әскери шені бар біреумен жәй ғана айтысып қалғанына бола, менімен қоса жүз жиырма адамның үстінен іс қозғап төрт ай тергеген соң, жазықсыз он бес адамды қамап, қалғандарын ақтап, кінәсі жоқ екені дәлелденді. Осылай жүздеген адамды мың лира көлемінде шығынға ұшыратуға бола ма? Бұл заңға қайшы әрекет. Болуы мүмкін нәрсені болған сияқты көрсету қандай заңда бар? Денизли қаласында тоғыз ай тергеп, ақырында ақталып шыққан жетпіс жазықсыз жанға мыңдаған лира зиян келтіру әділдікке жата ма?

Екінші сұрақ:وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ اُخْرٰى Құранның әмірі бойынша бір адамның қатесіне бола, оның бауыры жауапқа тартылмайды. Солай бола тұра, бұрыс түсініп қалар деп басылып шығуына тыйым салған және сегіз жылда бір-екі рет қана қолыма түскен және жиырма бес жыл бұрын мәтіні жазылған, мағынасы терең "мүтешәбих" хадистерді жоққа шығару қаупінен сақтау мақсатында жазылған шағын рисалемнің бізден ұзақ жердегі бейтаныс бір адамның

қолынан табылуына байланысты әрі оған қате мағына беріп, сондайақ, Күтахя, Балыкесир қалаларында ауыр сөздермен жазылған тағы бір хат табылды деп, бізді Рамазан айы кезінде айыптап және де мына қақаған суықта көптеген жазықсыз диқаншылар мен іскерлерді сотқа тарту, тіпті қарапайым бір адамның қалтасынан бұрын жазылған әлдебір хатымызды тауып алып, ол мені өз автокөлігімен қыдыртқаны үшін, бізбен достасқанына бола немесе бір кітабымды оқығаны үшін тұтқындап оны заттық, моральдық тұрғыда зиянға ұшырату, халыққа, отанға мыңдаған лира шығын келтіретіндей әуреге салу әділдікке жанаспаса керек. Әділет басқармасында мұндай заң бар ма? Бар болса келесі жолы қателеспеу үшін білгіміз келеді.

Иә, Денизлиде, һәм Афионда тұтқындалуымыздың тағы бір себеп, мәнісі мынандай: Кейбір хадистердің мағынасы, жорымы білінбегендіктен ақылға сыймайды деп халық жоққа шығаруы мүмкін. Міне, көпшілік халықтың иманын сақтау мақсатымен бұдан бұрын"Дар-үл Хикмет-і Исламияда"жұмыс істеп жүргенімде жазылған"Бесінші Шуақ"атты жазбам. Ол жазба дүниямен, саясатпен қатысы жоқ болса да тіпті, осы кезде жазылған болса да, оның жасырын болғаны және іздегенде табылмағаны рас және ғайыптан берген хабарлары шындық және имани күдіктерді жоқ қылатыны да рас, сондай-ақ, ол жазба елдің тыныштығына зиян келтірмейді әрі өкіметпен де дауласпайды және ол тек хабарлап білдіргені болмаса, жеке тұлғалардың атын атап көрсетпейді және ғылыми ақиқатты күлли түрде баяндайды яғни жалпылама түсіндіреді. Әлбетте, ол хадистің ақиқаты бұл заманда жазылып кейбір тұлғаларға дөп тиіп жатқан күннің өзінде, біз оны дау-дамай тудырмау үшін құпия ұстаған болатынбыз, бірақ соттың өзі оны жұртқа жария қылды. Қысқасы, мұндай жазба тіпті де айыпталмауы тиіс. Һәм бір нәрсені теріске шығару басқа және оны ақылмен қабылдамау, құптамау мүлде басқа немесе оны орындамау мүлдем басқа. Ол рисале жақын келешекте болатын бір режимді ақылмен қабылдамайды деп айыптауға болмайды. Дүнияда ондай әділет заңы жоқ деп ойлаймын.

Қорытынды:Мәңгі өмірдің шырқын бұзатын және қоғам өмірін астан-кестеңін шығаратын және халықтың берекесін алатын атеизмді отыз жылдан бері әшкерелеп күл-талқанын шығарып тамырына балта шапқан және табиғат жаратты деушілердің кәпір ойын бытшыт

қылған және екі дүнияның бақыты қайда екенін бұлтартпас айғақтармен дәлелдеп көрсеткен және арқасын Құранның ғарыштық ақиқатына сүйеген Рисалей-Нұр, мұндай шағын бір рисалесінің бірекі тақырыбы түгіл мың кемшілігі болса да ішіндегі мыңдаған терең ақиқаттары үшін кешіріммен қаралуы тиіс деп ойлаймыз әрі оны дәлелдеп беруге дайынбыз.

Үшінші сұрақ:Бір хаттың жиырма сөзінің бесеуінде қате болса сол сөздер цензура етіледі де қалғанына рұқсат беріледі. Бұл ережеге қайшы түрде, Ескішәһир соты төрт ай тексергеннен кейін жүз мың сөздің ішінен сырт көзге зиянды көрінген тек он бес сөзге бола және сарапшылар төрт жүз беттік Зүлфикар кітабының тек екі бетінде (қазіргі заңға сәйкес келмегендіктен) отыз жыл бұрын жазылған екі аяттың тәпсірінен басқа тақырыптарына тиіспеген және күні бүгінге шейін жүз мыңдаған адамдардың түзелуіне себеп болып отанға, халыққа көп пайдасы тиген Рисалей-Нұрға азғана қызмет еткен немесе өз иманын құтқарғаны үшін оны көшіріп жазған және Әмірдағында жалғыз өзі әрі қарт болған соң жаны ашып достасқан Чалышкан әулеті секілді Құдай үшін маған жәрдем еткен жазықсыз жандарды жұмыс қызып жатқан нағыз науқан кезінде қамап, кейін қатты суық мезгілдерде де тұтқындауға бола ма? Бұл республиканың қағида-заңдарына сәйкес келе ме? Бұған заң рұқсат бере ме? Республиканың заңдары ар-ождан бостандығына сәйкес діннен безгендерге тиіспейтінін білеміз. Олай болса мүмкін болғанша дүнияға араласпайтын, дүнияқұмарлармен шұғылданбайтын және ақыретіне, иманына және отанына пайдалы болуға тырысатын діндар кісілерге тиіспеуі керек қой, тіпті міндетті. Мың жылдан бері осы елдің азығы, шипасы секілді аса қажетті тақуалыққа, діндарлыққа мына әнбиялар мекені болған Азияда үкім жүргізгісі келген саясаткерлер тыйым салмауы керек әрі сала алмайды деп білеміз. Жиырма жылдан бері жалғыз өзі өмір сүріп жатқан және сұраған сұрақтарға жиырма жыл бұрыңғы Саидтың ойымен жауап бергенде егер осы заманның ережесіне сәйкес келмей жатса кешірерсіздер. Бұл адамгершіліктің талабы. Отанға, халыққа және елдің тыныштығына пайдасы болғандықтан мұны сіздерге ескерту отан алдындағы борышым деп біліп, айтарым мынау: Бұлай бізге және Рисалей-Нұрға азғана байланысы бар деп, жұртты тұтқындай беру, осылайша халықтың ызасына тию және отанның қауіпсіздігіне,

тыныштығына пайда келтіріп жүрген діндар кісілерді билікке қарсы шығып тыныштықты бұзуға себеп болуы әбден мүмкін. Иә, РисалейНұр арқылы имандарын сақтап, халыққа пайдалы жағдайға келген адамдардың саны жүз мыңнан асады. Олар өкіметтің тіпті, жоғары билік органдарында, халық арасында, әрбір жерде бар, ондай турашыл жаны таза кісілер көп-ақ. Оларды ренжітпей керісінше, қорғаштап сақтау керек. Қазір, жазған шағымымызға құлақ аспай және бізге сөз бермесеңдер түрлі сылтаумен отанға қауіпті анархияға жол ашып жатыр деп уайымдайтынымыз рас.

Өкіметтің пайдасы үшін айтарым: "Бесінші Шуақ"атты жазбаны Денизли мен Анкара соты зерттеп тиіспей әрі оны бізге қайтып берген-ді. Әлбетте, оны қайтадан ресми түрде күн тәртібіне әкеліп даурықтырудың қажеті жоқ, билік басындағылар мұны ойлансын. Біз ол рисалені соттың қолына түспей тұрып халық арасына жаймай жасырып келдік. Сондай-ақ, Афион соты да оны сұрап күн тәртібіне келтірмегені жөн. Неге десеңіз, ішіндегі ақиқаттар өте қуатты әрі ешкім жоққа шығара алмайтындай дәрежеде дәйекті. Оқиғалар болмай тұрып хабар берілген еді, кейін дәлме-дәл шықты. Әрі мақсаты бұ дүниялық өмір емес. Болған күннің өзінде, өліп бұл дүниядан көшкен біреуге қатысты хадистің көптеген мағыналарының бір мағынасы ғана сәйкес келуде. Ол адам үшін әлгі ғайби хабарды, ондағы мағынаны ресми халыққа жария қылмау керек. Және сол үшін бізді айыптап ол кітаптың кеңінен тарауына жол ашпаған жөн. Мұны мен сіздерге отан үшін, халық үшін, елдің тыныштығы мен басқарма үшін шын жүректен ескертуге міндеттімін.

* * * * *

АФИОН ҚАЛАСЫНЫҢ ПРОКУРОРЫ МЕН СОТТЫҢ ТӨРАҒАСЫНА ЖӘНЕ МҮШЕЛЕРІНЕ

(Денизли қалалық Әділет басқармасына құқымды сақтау үшін "Тоғыз негізді" қалай жазған болсам сол қалпында ұсынып отырмын).

Мен жиырма жылдан бері қоғамдық өмірге әсіресе, мұндай ресми, күрделі және саяси өмірге арласпағандықтан олармен қалай мәміле жасалатынын білмеймін және ойлап та жүргенім жоқ, ойласам басым ауырады. Бірақ, мәжбүр түрде басқа бір соттың ынсапсыз қызметкері әрі ретсіз әрі қайта-қайта қойған мағынасыз көп сұрақтарына берген жауаптарымның түсініктемесі болған мына жүйесіз ақталу жазбамда және өтінішімде бәлкім тақырыптан тыс, бәлкім керексіз қайталанған сөздер мен өзіме зиянды сөйлемдер де және мен білмейтін жаңа заңға қайшы сөздер болуы мүмкін. Алайда, ақиқат солай болуын керек қылса, сол ақиқат үшін қате-кемшіліктерге кешіріммен қаралуы тиіс. Бұл ақталу мен қорғану сөздерім тоғыз негізден тұрады.

Біріншісі;Қазіргі өкімет, өздері қабылдаған ар-ождан бостандығы деген заңға байланысты діннен безгендерге, азғын пасықтарға тиіспейді екен, олай болса, әлбетте діндарларға, тақуа жандарға да тиіспеуі керек. Әрі дінсіз ұлт өзінің болмысын сақтай алмайды және Азияны дін тұрғысынан Еуропамен салыстыруға келмейді және Ислам діні адамның жеке өміріне, ақырет өміріне әсері жағынан христиан дінінен мүлдем өзгеше. Сондай-ақ, мұсылман егер дінінен безетін болса басқа дінсіздерге ұқсамайды. Және мына мың жылдан бері дүнияны діндарлығымен нұрландырып келген, сырттан қаншама соққыларға тосқауыл болып діндарлығын сақтап қаһармандық танытқан осы отанның азаматтарының айырылмас бөлшегі, аса қажетілігі саналатын діндарлық, ізгі амал әсіресе иман ақиқаттары үйретіліп оқытылуы шарт. Егер, ол құндылықтарды тастап орнына батыстық мәдениет үйретілсе пайдасынан зияны көп болмақ. Халықтың қажеттігін өтемеген боласыңдар. Олай болса мына отанды, онда өмір сүретін халықты басқаратын өкімет РисалейНұрға әділет тұрғысынан, заң жағынан және тыныштық үшін тиісе алмайды және тиістірмеуі керек.

Екінші негіз:Бір нәрсені қабылдамау басқа онымен амал жасамау яғни орындамау мүлдем басқа. Әрбір өкіметте сол өкіметтің саясатын мүлдем қабылдамайтындар болады. Мысалға, мәжуси билігінде яғни отқа табынушылардың елінде мұсылмандар және Хазіреті Омардың халифатында яхудилер мен христиандар өмір сүрген. Олар тәртіпті бұзып, билікке қарсы шықпағандықтан жеке басының мүддесі сақталып, құқығы қорғалған болатын. Жалпы өкімет адамның қолына яғни іс-әрекетіне қарайды, жүрекке қол сұғып араласа алмайды оған жүрекке әмір етуге хақысы жоқ.

Сондай-ақ, ішкі тәртіпке, билікке, саясатқа араласқысы келгендер міндетті түрде газет-журнал оқып, күндік оқиғаларды қадағалап отырады. Сөйтіп, өзіне жәрдем ететін ағымдар мен оқиғаларды біліп, оңтайлы сәт күтеді. Ал Рисалей-Нұр болса өзінің шәкірттерін ондай нәрселерден тыйып аулақ ұстайды. Мұны менің жақын достарым жақсы біледі. Жиырма бес жыл бойы газет оқымақ түгілі ол жайында сұрауды, қызығуды, тіпті ойлаудың өзін ұмытқызып жіберді. Қазір он жыл болды үзілді-кесілді дүниялық ағымдардан, саяси халахуалдардан және Германияның жеңілгенінен, большевиктердің басып алуынан басқа ешбір хабар алмайтындай дәрежеде қоғам өмірінен оқшаумын. Олай болса сөзсіз өкіметтің хикметі, оның даналығы және саясаттың заң мен талабы, сондай-ақ, әділет ережесі бойынша маған және мен секілді мүмин бауырларға тиіспеуі керек. Тиіссе я негізсіз күдіктен я да ыза-кектен я қырсығып тиіседі.

Үшінші Негіз:Өткен сотымызда бір прокурордың бұрыс түсініп"Бесінші Шуақ"жайлы қойған сұрақтарына қарасам, заң атынан емес әлдеқашан өліп қалған бір адамға деген өзінің достығы үшін, бізге қарсы шығып еш пайдасы жоқ, мағынасыз наразылық танытып отыр. Соған жауап ретінде ұзақ түсініктеме жасауыма тура келді.

Әуелі, ол"Бесінші Шуақ"атты жазбаны өкімет қолға түсірмей тұрып біз өзіміз де оны құпия сақтап жасырып жүргенбіз. Расында, қаншама тексеру жүргізілгенмен табылмады. Ол жазбаның мақсаты тек халықтың иманын шүбәдан құтқару және мүтәшәбих яғни мағынасы терең, теңеумен баяндалған хадистерге сенбей жоққа шығарудан сақтау еді. Дүниялық мәселелерге үшінші, төртінші кезекте астарлы тоқталады және, айтқан хабары тура ол, саясаткерлермен, дүнияқұмарлармен айтыспайды, тек хабар береді.

Әрі жеке тұлғалардың атын атап анықтамай, жалпылай түрде бір хадистің мәнісін баяндайды. Бірақ, сол күлли, жалпыға ортақ ақиқатты осы ғасырдың сұмдық бір адамына сәйкес келгені рас, ол басқа мәселе. Сондықтан болар, ол жазбаны биыл жазылған деп ойлап наразылық білдірген. Әрі, ол рисаленің түп нұсқасы"Дарул Хикмет"академиясы құрылмай тұрып жазылған-ды. Тек, кейін реттеліп Рисалей-Нұрға енді. Ол былай болатын:

Бұдан қырық жыл бұрын, ол кез егемендіктің алғаш жылдары болатын мен, Стамбұл шаһарына келдім. Дәл сол кезде Жапонияның бас қолбасшысы Ислам ғұламаларынан молда-имамдардан діни сұрақтар сұрады. Стамбұл имамдары оларға менің жауап беруімді өтінді. Ол кісі, орайы келген соң көп сұрақтар қойды. Атап айтсақ, бір хадисте:"Ақырзаманда сұмдық бір адам таңертең тұрады, маңдайында "Хәзә Кәфир!" (Мынау Кәпір!) деген жазуы болады!" деген. Оның мәнісі не?"деді.

Мен былай дедім:Бұл халықты сұмдық біреу басқаратын болады, таңертең тұрып басына шапка киеді әрі басқаларға да кидіреді. Бұл жауаптан мұндай сұрақ туды:"Апырм-ай, сол кезде оны кигендер кәпір болмай ма?"Оған дедім: халық Шапка киеді, ол сәжде жасауға кедергі болады, бірақ бастағы иман ол шапканы да сәждеге апарады, иншаллаһ, мұсылман қылады!" Сосын былай деп сұрады:"Дәл сол адам бір су ішеді екен, сөйтіп алақаны тесіледіміс. Сол арқылы оның Сүфиян екені анықталады-мыс".Жауап ретінде былай дедім:"Мұндай мәтел бар; Ысырапшыл адамды алақаны тесік адам дейді яғни қолында мал тұрмай ағып кете береді, зая болады дейді. Міне, әлгі сұмдық адам су секілді араққа құмар болады, сонымен ауырады. Өзі көп ысырап жасайды, басқаларды да соған үйретеді".

Және біреу былай деп сұрады:Ол өлген кезде Стамбұлдағы бағаналардан шайтан:"Пәленше өлді!"деп дүнияға жар салады. Мен былай деп жауап бердім: Телеграф арқылы хабарланады. Алайда, кейін радио шыққанын естідім. Менің бұрыңғы жауабым толық емес екенін білдім. Сегіз жылдан кейін"Дар-ул Хикметте"қызмет атқарып жүргенімде жауабымды толықтырып айттым:"Шайтан секілді радиомен дүнияға жар салады!"деп.

Содан соң, Зүлқарнайынның қорғаны туралы сұрады. Сосын, Яжуж уә Мәжуж, Даббат-үл арз, Дәжжал, Иса пайғамбардың көктен түсуі жайлы сұрақтар сұрады. Мен де бәріне жауап берген едім. Тіпті, ол туралы бұрыңғы рисалелерімде біршама жазылған-ды.

Біраз уақыт өте, Мұстафа Кемал екі мәрте телеграф жіберіп, ортаға Ван уәлаятының болысы мен Тахсин Бей досымды салып, солар арқылы мені"Хутуват-ы Ситте"атты кітапша бастырғаным үшін риза болып алғыс білдірмек ниетімен Анкараға шақырды. Бардым. Шәйх Синуси Күрд тілін білмейтіндіктен мені оның орнына үш жүз лира айлық беретін болып шығыс уәлаяттарының жалпы уағызшысы етіп тағайындағысы келді. Және депутат әрі діни басқарманың ішінде"Дар-үл Хикмет"мүшелерімен бірге бұрыңғы қызметімді әрі қарай жалғастыра беруді және бұрын өзімнің Ван қаласында іргетасын салған"медресе-туз Зехра"және "шығыс университетін" ашуыма Сұлтан Решаттың берген он тоғыз мың алтын лирасын - ол қаулыға екі жүз депутаттың жүз алпыс үші қол қойып қабылдағанды - жүз елу банкнотқа дейін көтеріп қабылдағанын айтты. Сонда, мен"Бесінші Шуақтың"негізі меңзеген хабардың бір ұшын дәл сол жерде бір адамда көрдім. Сол үшін, әлгі аса маңызды қызметті тастауға мәжбүр болдым. Іштей, мына адамның көзін жеткізу оңай болмас деп, дүнияны, саясатты және қоғамдық өмірді тастап тек иманды сақтап қалуға бар күшімді жұмсадым. Бірақ, кейбір залым ынсапсыз қызметкерлер дүнияға қатысты екі-үш рисале жазуыма себеп болды. Сосын, кейбір бауырларым ақырзаманның оқиғалары жайлы баяндайтын мүтәшәбих хадистерді сұрағандықтан әлгі көне рисаленің түп нұсқасын реттеп жөнге келтірдім. Сөйтіп, ол жазба Рисалей-Нұрдың"Бесінші Шуағы"деп аталды.

Рисалей-Нұрдың реттік нөмірлері жазылу тарихына сәйкес келмейді. Мәселен, Отыз үшінші Мектуб бірінші Мектубтан әлдеқайда бұрынырақ жазылды. Сол секілді мына"Бесінші Шуақтың"негізі және Рисалей-Нұрдың кейбір жазбалары Рисалей-Нұрдан ертеректе жазылған-ды. Қойшы әйтеуір, осы жерге тақырыптан тыс нәрселердің жазылуына бір прокурордың Мұстафа Кемалға достығы үшін, соған жағымпазданып заңсыз әрі керексіз әрі қате түрде наразылығы мен сауалдары себеп болды. Мен оның әділет заңы атынан барынша жеке басқа қатысты және заңға үйлеспейтін сөзін тілге тиек етейін.

Маған былай деді:"Бесінші Шуақ"кітабыңда оны арақ-шарапты іше-іше су құйылған мес секілді..." деген сөздермен суреттеп әшкерелепсің. Олай деуге аузың қалай барды? Мен әлгі прокурордың мүлдем мағынасыз, қате және тек достығы үшін айтқан сөзіне былай дедім: Қаһарман әскердің жеңісі мен үстем мерейін жалғыз бір қолбасшының өзіне беруге болмайды. Оның бір үлесі болуы мүмкін. Қалайша, бір армия жаппай бір елді азат етсе түскен мал-мүлік, олжатабысты тек жалғыз қолбасшы иеленсе, бұл зұлымдық саналады, ол барып тұрған қиянат, сол секілді.

Иә, әлгі ынсапсыз прокурор манағы кемшін адамды жақсы көрмегенім үшін мені айыптап, құдды отанын сатқан адам секілді маған теріс қарады. Мен де ол прокурорды өз әскерін жақсы көрмейтін адам деп айып таймын. Өйткені ол, барлық абырой мен рухани олжаны, атақ-даңқты өзінің жеке досына беріп, бүкіл армиямызды абыройдан жұрдай қылғысы келеді. Ал ақиқатында былай болмақ керек; болымды істер, жасалған жақсылықтар жамағаттың үлесіне, әскерге еншіленіп, ал жіберілген қателіктер, болымсыз әрекеттер, ақаулар басшыға беріледі. Өйткені, бір іс болуы үшін оның бүкіл шарттары, негіздері толық болуы керек. Қолбасшы яғни командир соның бір ғана шарты болып табылады. Ал, бір нәрсенің жоқ болуы, орындалмай немесе қирап қалуы үшін бір шартының орындалмауы не бір негіздің болмауы жеткілікті. Міне, кемшіліктер ұйымдастырушыға, басшыға берілетіні сондықтан. Ал, жақсылықтар мен игіліктер жалпы алғанда нақты іс әрі болмыс болғандықтан оны ұйымдастырушылар мен басшылар иеленіп "мен істедім" дей алмайды. Жамандықпен кемшіліктер жалпы болымсыз әрі бұзу боп есептелетіндіктен оған басшылар жауапты. Ақиқат пен хақ осылай бола тұра, бір ру жеңіске жетсе оны ру басы көсемінен көріп, егер жеңіліске ұшыраса"бүкіл ру нашар екен!"деп руды төмендету ақиқатқа мүлдем қайшы болатыны секілді дәл солай, мені айыптаған әлгі прокурор, хақ пен ақиқатқа мүлдем керағар түрде өзінше әділеттік қылғандай заң атынан сөйледі. Осыған ұқсас бір оқиға болды, бірінші дүния жүзілік соғыстан бұрынырақ, мен ол кезде Ван қаласында болатынмын, қасыма кейбір діндар, тақуа жандар келіп:"Кейбір қолбасшылар дінсіз әрекет қылуда. Сен бізге болыс! Оларға қарсы бас көтереміз!"деді.

Мен оларға:"Мұндай жамандықтар мен дінсіз әрекеттер сол басшылардың еншісінде қалсын. Армияны жаппай кіналап айыптауға болмайды. Бұл Османлы армиясында бәлкім жүз мың әулие бар шығар. Өз басым бұл армияға қылыш көтермеймін, сендергеде ермеймін!"дедім. Олар маған көнбей, қылыш көтеріп, ақыры Ван көтерілісі деген болымсыз нәтиже берді. Біраз уақыт өткен соң, бірінші дүния жүзілік соғыс басталды да Османлы армиясы дін үшін майданға аттанды. Сол соғыста жүз мың шәйіт әулие мәртебесіне көтеріліп менің айтқан сөзімді қандарымен растады. Жә, жарар енді. Әңгімені ұзаттым білем. Себебі, ешбір сезімге берілмей, ешбір сырттың әсерінде қалмай өте нәзік әрі мөлдір болудың талап ететін әділет ақиқаты, баз біреудің жалған сезіміне, қате түсінігіне қарай және біреуге жақтасуға жол берілмеуі тиіс бола тұра бізді және Рисалей-Нұрды қыспаққа алған прокурордың жағымсыз әрекеті мені осылайша, көп сөйлетсе керек.

Төртінші Негіз:Ескішәһир соты жүздеген рисалелер мен хаттарды төрт ай бойы тексеріп тек жүз жиырма адамның он бесіне ғана алты ай жаза беруге қарар берді. Ал маған болса, жүз кітабымнан бір-екі кітабымның ішіндегі он бес сөзіне бола тиісіп бір жылдық жазаға тартты. Одан кейін Қастамону қаласында бірнеше тексеру жүргізсе де бірде-бір айып таба алмады. Және бірнеше жыл бұрын Спарта қаласында жасырын, жасырын емес Рисалей-Нұрдың түгел дерлік кітапшаларын үкімет қолға түсірді.

Үш ай тексерген соң жаппай иелеріне қайтарып берген-ді. Бірнеше жылдан соң Денизли және Анкара қалалық соттарында барлық рисалелер екі жыл тұрды. Кейін бірін қалдырмай қайтып берді. Бұл рас. Олай болса мені және Рисалей-Нұрды айыптағандар және әлгіндей заңды жамылып заңсыз түрде, кектеніп әрі сезімге беріліп бізді кінәлағандар әлбетте, бізден бұрын өздерінің әріптестері Денизли сотын, һәм Анкараның Жоғары сотын айыптап оларды біздің кінәмызға - егер болса - ортақ қылуда. Олай дейтінім, егер біздің кінәмыз болса әлгі сот органдары дәл қасында тұрып бақылау жүргізсе де оны көрмеді немесе көрмегенсіп жүрді және екі сот органдары екі ай бойы егжей-тегжейлі зерттеп білмеді немесе білмегенсіп жүрді. Олай болса, олар бізден де бетер кінәлі. Алайда,

біздің дүнияға араласуға ниетіміз болса мұндай шыбынның ызылы секілді емес, зеңбіректің гүрсілі секілді дыбыс шығарып, үлкен оқиға болар еді.

Иә, отыз бірінші март оқиғасында әскери трубуналда және Мұстафа Кемалдың қатты ашуланған кезінде де, оның намысына тиіп, оған ауыр сөздер айтып еш қорықпай, әсте қамықпай өзін қорғап сөйлеген адам, енді он сегіз жыл бойы ешкімге сездірмей дүниялық арандату істерімен шұғылданады деп айыптау әлбетте, әдейі бір ыза кектен туындаған. Біз, Денизли қаласының прокурорынан күткеніміз секілді Афион қаласының прокурорынан да үмітіміз зор. Олар бізді әлгіндей айыптаулардан және ашу-ызадан сақтасын, нағыз әділетті көрсетсін.

Бесінші Негіз:Рисалей-Нұр шәкірттерінің ұстанымы мынау: саясатқа, биліктің ісіне және өкіметтің шаруасына мүмкін болғанынша араласпау. Өйткені, Нұр шәкірттері таза, пәк Құрани қызметті бәрінен артық, бәрінен жоғары қойып, оған толық қанағаттанады. Сондай-ақ, қоғамда өз үкімін жүргізуге тырысатын қуатты ағымдар болғандықтан саясатқа кірген адамның ешбірі тәуелсіздігін, ықыласын сақтай алмайды. Міндетті түрде бір ағымның ықпалында қалып соның мүддесіне қызмететеді. Қызметінің қадірін түсіреді. Әрі материалдық тұрғыда қарсылық берілетін болса, бұл заманда мұндай залым әрі диктаторлық режимге байланысты, бір адамның кінәсі үшін оның бейкүнә жақтастарын аяусыз жазалауға тура келеді. Әйтпесе, жеңіліске ұшырайды. Сондай-ақ, дүния үшін дінінен безген немесе оны құрал қылғандардың назарында Қасиетті Құранның теңдессіз және ешбір пайдаға сатылмайтын киелі ақиқаттары саясаттың үгітнасихат құралы секілді көрініп теріс пікір, жаман ой қалыптасады. Ал, халықтың әрбір буыны, билікке жақтасы да қарсыласы да, қызметкері де, жеке кәсіпкері де, бәрі-бәрі Құрани ақиқаттарға мұқтаж, олардың да ақысы бар. Сол үшін Рисалей-Нұр шәкірттері ешбір жаққа жақтаспай толық бейтарап болу үшін саясатты, материалдық қарсыласуды мүлдем қоюға тиіс, әсте араласпаулары керек.

Алтыншы Негіз:Бұл мәселеде менің жеке басымның кемшілігіне немесе кейбір бауырларымның қатесіне бола РисалейНұрға тиісуге, оны жазалауға болмайды. Ол тікелей Құранмен кіндіктес, ал Құран болса Арш-ы Ағзамға байланған. Ол жаққа қол сұғуға, ондай мықты шынжырларды үзуге кімнің ақысы бар, кімнің қолынан келеді. Һәм, бұл елде материалдық, мағынауи берекет көзі

және ерен қызмет еткен және Құранның отыз үш аятының ишарасына бөленген, сондай-ақ, Хазіреті Али ғайби үш мәрте және Ғаус-ы Ағзам нақты түрде хабар берген және хабары расталған Рисалей-Нұр, біздің жәй, жеке басқа қатысты кінә кемшіліктерімізге бола айыпталмайды және айыпталмауы тиіс. Егер айыпталса бұл елге материалдық, рухани әрі орны толмас зиян келеді.

Рисалей-Нұрға дұшпандарымыздың ішінен кейбір діннен безгендер шайтаннан дәріс алып жоспарлы түрде жасаған шабуылдары иншаллаһ іске аспай қалады. Оның шәкірттері басқаларға ұқсамайды, ыдырату мүмкін емес, олар әсте, өз ісінен бастартпайды, Құдайдың құдіретімен жеңілмейді. Егер материалдық түрде қарсыласуды Құран тыйым салмағанда, бұл халықтың жанындай жақсы көретін әрі қошаметіне бөленген әрі саны өте көп және елдің түпкір-түпкіріне жайылған Нұр шәкірттері Шәйх Сайд немесе Менемен көтерілісі секілді шағын, нәтижесіз емес әлдеқайда зор үлкен оқиға шығарар еді. Құдай сақтасын, оларды мәжбүрлейтіндей зұлымдық жасалса және Рисалей-Нұрға тиіссе әлбетте өкіметті алдап отырған дінсіздер мен мұнапықтар бәрінен бетер қиналып қатты өкінеді.

Сонымен, біз тек дүнияны ойлайтын кәпірлердің дүниясына араласып жатқанымыз жоқ. Олай болса, олар да біздің ақыретімізге, имани қызметімізге араласпасын!

(Ескішәһир сотында оқылмай қалған және ресми тіркеуге өтпеген және ақтау қағазыма да түспеген жазбамды әрі өте тұщымды ақталу сөзімді баяндап берейін).

Бірде менен былай деп сұрады:"Республика туралы нендей пікірдесің?". Мен былай жауап бердім: Соттың қарт төрағасынан басқаларың дүнияға келмей тұрып мен өте діндар республикашыл екенімді қолдарыңдағы өміртарихым дәлелдесе керек. Қысқаша айтар болсам, ол кездері мен қазіргідей ешкім жоқ ескі кесененің күмбезін паналап жалғыз өмір сүретінмін. Артымнан тамақ әкелетін. Мен тамақтың түйірлерін құмырысқаларға беретінмін. Қалған суына нан турап жейтінмін. Себебін сұрағандарға былай дейтінмін: "Мына құмырсқалар мен аралар қауымы республикашыл яғни ұжымдасып тіршілік етеді. Сол ұйымдастықтарын құрметтеп тамақтың түйірлерін тарту етемін.

Біреу былай сұрақ қойды:"Сен салих сәләфтерге яғни Пайғамбардың ізінен ерушілерге қарсы әрекет етесің бе?".

Жауап ретінде дедім:Хуләфа-и Рашидин, төрт халифа һәм халифа һәм республиканы яғни елді басқарған-ды. Сыддық-ы Әкбәр (р.һ.) саңлақ сахабаларға әлбетте, көшбасшы болатын. Бірақ, мағынасыз аты бар заты жоқ басшы емес, толық мағынада нағыз әділ, шариғаттың тәуелсіздігін сақтап әлемге паш еткен діндар республика басшылары еді.

Міне, ей, прокурор мен соттың мүшелері! Елу жылдан бері менің көзқарасыма мүлдем керағар оймен кінәлап келсіңдер. Егер зайырлы республика десеңдер, менің білетінім зайырлы демек еш жаққа жақтаспай тарапсыз болу яғни ар-ождан бостандығы бойынша діннен безген, азғындарға тиіспейтіні секілді діндарларға, тақуа жандарға да тиіспейтін өкіметті атайды. Менің саяси-қоғамдық өмірден қол үзгеніме жиырма бес жыл болды.

Республикалық өкімет қандай жағдайға жеткенін білмеймін. Құдай сақтасын, егер дінсіздік үшін иманға, ақыретке қызмет еткендерді жауапқа тартатын заңдар шығарып, соны қабылдайтын сұмдық жағдайға жеткен болса, онда менің сендерге тайынбастан айтарым: Мың жаным болса иманым, ақыретім үшін бәрін құрбан етуге дайынмын. Қолдарыңнан келгенін істеңдер! Соңғы сөзім:

حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ

деп, мені дарға асасыңдар ма, жоқ ең ауыр жазаға тартасыңдар ма, мұндай зұлымдықтарыңа қарсы айтар сөзім:

Рисалей-Нұрдың нақты хабары бойынша мен өлсем жоқ болып кетпеймін. Керісінше демалысқа шығып нұрлы да бақытты әлемге сапар шегемін. Ал сендерді, ей жасырын жауларымыз және жұртты адастыру үшін бізді азаптап жатқан бейбақтар! Сендер мәңгіге құрып, жалғыз адамдық зынданға қамалатындықтан, мен солай сеніп, солай көргендіктен кегімді толық қанды алып рахат түрде жан тапсыруға дайынмын!" деген едім.

Жетінші Негіз:Афион соты басқа өлкелердің атүсті тергеу қорытындысына сүйеніп бізге саяси ұйым ретінде қарапты. Оған жауабымыз:

Біріншіден;Он тоғыз жылдан бері ешбір газет оқымаған, тыңдамаған, қызығып сұрамаған және міне, он жыл бес болыпты дүние жүзілік соғыстан, Алманияның жеңілгенінен басқа және дүниеге жайылған коммунизмнің сұмдық бәлесінен басқа ешбір

хабар білмеген, әсте қызықпайтын, бейхабар (оған менімен жақын араласатындар жаппай куәлік етеді.)адам саясатпен ешқандай қатысы жоқ, саяси ұйымдармен ешбір байналысы жоқ.

Екіншіден;Рисалей-Нұрдың жүз отыз кітапшасы алдарыңызда. Ішінде имани ақиқаттардан басқа бір мүдде, дүниялық мақсат жоқ екенін түсінген Ескішәһир соты тек бір-екі рисалесінен басқаларына тиіспеді және Денизли соты ешқайсысына наразы болмады және үлкен қала Қастамонуның сақшылары сегіз жыл бойы аңдып екі қызметшім және үш-ақ адамнан басқа әлденені сылтауратып айыптайтын ешкімді таба алмады. Демек, бұл оқиғалар нақты түрде Рисалей-Нұр шәкірттерінің ешбір тұрғыдан саяси ұйым еместігін дәлелдейді.

Егер айыптауда көрсетілген ұйым дегендері имани, ақыреттік жамағат болса оған жауап ретінде былай деймін:

Егер бір университетте оқитын шәкірттерді немесе жеке кәсіпкерлерді ұйым деп қарайтын болсаңдар бізді де сондай ұйым деп атауға болар. Егер діни сезімдерді пайдаланып елдің қауіпсіздігін бұзатын жамағат деп қарасаңдар, былай дер едім: жиырма жылдың ішінде аласапыран заманда Нұр шәкірттері туралы ешбір жерде ешбір оқиға ішкі істер басқармасына тіркелмеді, ол бабпен ешқайсысы айыпталмады. Бұл әрине, әлгі жаланы жоққа шығарады.

Ал, егер діни сезімдерді қуаттап, қоздырып болашақта елдің тыныштығын бұзуы мүмкін саяси ұйым ретінде қараса оған жауап былай:

Біріншіден:Әу баста, Діни Басқарма бүкіл уағыз айтушылар дәл осы қызметті атқаруда.

Екіншіден:Рисалей-Нұр шәкірттері елдің тыныштығын бұзбақ, қауіпсіздікке зиян келтірмек түгіл бар күштерімен, батыл түрде халықты анархиядан сақтауға, елдің тыныштығын, қауіпсіздігін күшейтуге тырысады. Оған дәлел бірінші негізде баяндалған болатын.

Иә, біздің жамағат екеніміз рас. Алға қойған мақсатымыз, бағытбағдарымыз бірінші өзімізді, сосын халқымызды мәңгі жоқ болудан, өмір бақи жалғыздық қапастан құтқару және отандастарымызды анархиядан, қаңғыбастықтан сақтау және екі дүниямызды қараң қалдыратын дінсіздікке қарсы Рисалей-Нұрдың болаттай берік ақиқаттарымен өзімізді қорғау.

Сегізінші Негіз:Рисалей-Нұрда кейбір ауыр сөздер бар деп айып таққан басқа аймақтық соттардың атүсті, толық емес қорытындыларына сүйеніп бізді кінәлауда. Оған жауап былай:

Біздің мақсатымыз иман және ақырет екені белгілі. Біз дүнияны ғана ойлайтындармен шұғылданбаймыз. Әрі біз азғантай және бір-екі рисаледе ғана және әдейілеп емес, өз мақсатымызға қарай кетіп бара жатып кей біреулерге тиіп кеткен шығармыз. Әлбетте, ол саяси өшпенділік мағынада емес. Әрі "имкан" басқа "уқуат" басқа, яғни болуы мүмкін мен болды деу екі басқа. Біз туралы елдің тыныштығына қауіп төндірді емес "қауіп төндіруі мүмкін" депті. Әрине бұл мағынасыз айыптау. Онда "әркім адам өлтіруі мүмкін" деп бәріне күдікпен қарау керек болар. Әрі жиырма жылдың ішінде жиырма мың адам мен мыңдаған хаттарды тексеріп Ескішәһар, Қастомону, Спарта және Денизли қаласының соттары мұқият зерттеп айыптауға тұрарлық нақты дәлел таба алмады. Ескішәһир соты кінә таба алмағандықтан мәжбүр болып созыла беретін заңның бір бабымен бір ғана шағын рисалеге бола бізге айып таққаны секілді, дін дәрісін бергендердің бәрін жаппай жауапқа тартқызатын заңмен жүз адамның тек он бесіне алты ай жазаға тарту қолдарынан келді.

Апырм-ай, сендердің бір адамдарыңның біз секілді бір жылғы жиырмаға жуық хаттары тексерілсе оны жауапқа тартып, ұятқа қалдыратын жиырма шақты сөйлем табылар еді. Ал, біздің жиырма мың адамның жиырма мың рисале, хаттары тексеріліп нақты жауапқа тартатын жиырма сөйлем таба алмауы Рисалей-Нұрдың мақсаты тікелей ақырет екенін, дүниямен алашақ-берешегі жоқтығын көрсетеді.

Тоғызыншы Негіз:Денизли сотының ынсапты прокуроры басқа қалалардың ынсапсыз және мәселеге атүсті қарайтын сот шешімдеріне сүйене отырып айыптау қағазына жазған нәрселер секілді Афион соты да бізге қарсы дәл сол нәрселерді және қашан жазылғаны белгісіз хаттарды сылтау қылуда. Және кейбіріне жиырма, он бес, он жыл болған және нақты жауаптанған әрі жазасы өтелген, кейін ақталған хаттар мен рисалелерді айыптауға негіз қылуда.

Апырм-ай, Отыз бірінші Март оқиғасында әскери қорғаныс министрлікте шәйх-ул Исламды, ірі ғұламаларды тыңдамаған сегіз батальонды үндеу арқылы тәртіпке келтірген адам, сегіз жыл ішінде - прокурордың дегеніндей - үгіттеп тек жиырма-отыз адам жинауы мәселен, үлкен қала Қастамонуда осылай бес адамды өзіне қаратуы мүмкін бе? Иә, Қастомону қаласында және Денизлиде жасырын, ашық барлық хат-кітаптарымызды отынның астынан тауып алып үш ай бойы егжей-тегжейлі тексеріп тек Фәйзи, Әмин, Тәуфиқ және

Садықтан басқа ешкімді айыптай алмады. Бұл бесеуі, Құдай үшін менің жеке қызметімді атқарып және үш жарым жылда Әмірдағы қаласында үш бауыр, үш-төрт кісіні маған жіберген-ді. Егер мен де әлгі атүсті қарайтын прокуратура секілді әрекет етсем бес-он емес, бес жүз тіпті бес мың, керек болса бес жүз мың адамды алдап өзіме қаратып алар едім. Прокуратурада қаншама қате кеткенін Денизли сотында айтқан болатынмын, енді соған бір-екі мысал келтіре кетейін.

Пайғамбарымыздың алтын ғасырынан бастау алып жалғасып келе жатқан Ислам дәстүріне сәйкес Рисалей-Нұрдың арнайы бұлағы болған жүздеген Құрани аяттарды жинастырып мұны үлкен нығмет деп біліп"Хизб-үл Құрани"топтамасын жасағанымызды"Дінге өзгеріс ендіріп жатыр!"деп байбалам салуда. Әрі, бір жыл жазасын өтеп, әркімге көрсетпей, сотта тіркелгеніндей отындардың астынан табылған "Тәсәттүр рисалесі" құдды биыл жазылып, таралғандай бізді сол үшін айыптағысы келеді. Һәм, Анкарада өкімет үйінде мәлім біреумен қарсыласып, оған қатты-қатты сөздер айтсам да қарсылық танытпай үнін шығармай қалған-ды. Енді, сол өтіп кеткен оқиғаны және әлгі адам баяғыда өліп қалған болса да, оның қателігін бетіне басып көрсететін хадистің ақиқатын баяндағаныма қырық жыл өтіп кетсе де әлгі орынды әрі қажетті әрі жалпыға ортақ, бірақ әркімге көрсетпей жүрген, мінеп жазған сөздерімді прокуратура сылтау қылып бізді жауапқа тартқысы келеді.

Өліп, өкіметтен байланысы үзілген бір адамға құрмет маңызды ма, әлде үкімет пен халыққа құрмет маңызды ма? Әлде, Аллаһ Тағаланың әмірі болған әділет заңы маңызды ма? Біз, өкіметтің негізгі ұстанымдары бізге сүйеу болады деп, сол арқылы өзімізді қорғаймыз деп жүрген ар-ождан бостандығы керісінше бізді айыптауға себеп болыпты. Бейне бір біз ар-ождан бостандығы негіздеріне қарсы секілді көрсетіпті. Сондай-ақ, бір рисаледе азғын мәдениеттің зияны мен кемшіліктерін мінеп жазған сөзімді қайдан шығарғанын қайдам, соны желеу етіп айыптағысы келеді. Бейне бір мені радио, ұшақ, поезд секілді {(Сілтеме): Мен радио туралы былай дегенмін: "Радио, Аллаһтың адамзатқа берген үлкен нығметі. Оған шүкір ретінде Қасиетті Құранды жер жүзіндегі адамдарға сол арқылы тыңдатып, әуетолқынына Құран оқыту керек!"} техника жаңалықтарын қабылдамайтын, кері тартпа деп қылмыскер ретінде жауапқа тартқысы келеді.

Міне, осы мысалдарды салыстыра отырып бұл әрекеттер әділет заңына қаншалықты қайшы екенін иншаллаһ, ынсапты да әділ Денизли қаласының прокуроры мен соты сынды Афион қаласының соты күдіктенбейді, мән бермейді деп, сенеміз.

Әрі бір қызығы: Мен бір жерде: Аллаһ Тағаланың ең үлкен нығметі ұшақ, поезд және радиоға зор шүкір ету керек еді, адамдар шүкір етпеген соң сол ұшақтардан басына бомба жауды. Радио да Иләһи зор нығмет, оған шүкір ретінде радионы миллион тілді Құран хафызы секілді жер жүзіндегі бүкіл адамзатқа Құранды тыңдату керек. Жиырмасыншы Сөзде Қасиетті Құранның техника жаңалықтарынан ғайби хабар бергенін жазғанымда бір аяттың ишари мағынасы ретінде кәпірлер поезд арқылы Ислам әлемін жаулап алады деген болатынмын. Мақсатым, мұсылмандарды соңғы техника жаңалықтарына құлшындыру бола тұра, керісінше мені айыптауға оны сылтау етіп көрсетіп бейне бір мен поезд, ұшақ, радио секілді жаңалықтарға, өркениетке қарсы адамдай соттың төрағасы бізді айыптап отыр. Һәм, бізге қатысы жоқ бір адам Рисалей-Нұрдың екінші атауы болған Рисалет-үн Нұр сөзінен мынадай мағына шығарып:"Құранның нұрынан бір Рисалет яғни илһам болып табылады. Рисалеттің шариғат міндетін атқарушы ізбасар"деген болса. Енді осы сөзді бір сот қате түсініп бейне бір мен:"Рисалей-Нұр расул деп айтты"деп жала жауып отыр.

Һәм, ақталу сөздерімнің жиырма жерінде нақты айғақтармен мынаны дәлелдеген болатынмын: Бүкіл дүния берілсе біз дінді, Құранды және Рисалей-Нұрды құрал ретінде пайдалана алмаймыз, пайдалануға болмайды. Біз оның бір ақиқатын дүния салтанатына айырбастамаймыз, іс жүзінде де солай. Бұл айтқаныма дәлел жиырма жылда мыңнан асады. Алайда, қазір болып жатқан Афион тергеу ісінде және айыптау істерінде басқа соттардың қарарына сүйене отырып шығарған шешімі, құдды біздің мақсат-мүддеміз және талпынысымыз дүниелік лаңкестік және дүниелік мақсат және дінді болмашы нәрселерге баспалдақ қылу, қадірін түсіру... т.с.с. Міне, бізге таққан айыптары осы. Олай болса мен және біз бар даусымызбен былай демекпіз:

حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ

Саид Нұрси

* * * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

АФИОН СОТЫНЫҢ АЙЫПТАУЫНА НАРАЗЫЛЫҚ ЖӘНЕ ӨЗІН АҚТАУ СӨЗІНЕ ТОЛЫҚТЫРМА

[Бұл наразы сөздерім Афион прокурорына және ол жердің сотына емес. Бұл сөзім басқа аумақтағы прокурор мен тыңшылардың және тергеушілердің қате әрі жөнсіз үкімдеріне сүйеніп сондай-ақ, тергеу кезіндегі түсініксіз жағдайларды бізге қарсы айғақ ретінде пайдаланып отырған кекшіл әрі күдікшіл қызметкерлерге арналады].

Біріншіден;Әсте негізі жоқ және ойға келмейтін саяси ұйым ретінде бейкүнә, саясатпен еш қатысы жоқ Рисалей-Нұр тәлабаларын айыптап және өзара ұйымдасып иман және ақырет үшін бас қосқан, басқа мақсаттары жоқ байғұс жандарды әлгі саяси ұйымның белсенділері, үгіт-насихатшылары, ұйымның мүшесі деп танып және Рисалей-Нұрды оқыған, оқытқан немесе жазған деген айып тағып сотқа беру әділет ұғымына мүлдем керағар әрекет. Оған дәлел, Құранға қарсы кітап жазған доктор Дузи сықылды және басқа да дінсіздердің еңбектерін оқитындар ой еркіндігі, ілім алу еркіндігі заңына байланысты айыпталмай жатқанда Құрани уә Имани ақиқаттарды білгісі келетін аса мұқтаж әрі құштар жандарға Айдай анық білдіретін Рисалей-Нұрды оқу немесе оны жазу айып саналуда.

Һәм, жүз рисаленің ішінен кейбіреуін жұрт бұрыс түсінбеу үшін сот іс қозғамай тұрып жарыққа шығуына тыйым салған екіүш рисаленің ішінде бірнеше сөйлемді сылтау қылып айып тағуда. Алайда, ол рисалелердің біреуінен басқа барлығын Ескішәһир соты тексеріп шарасына қараған-ды. Тек,"Тәсәттүр"рисалесіндегі бірекі мәселеге тиісіп қалғандарының жауабы нақты берілген бола тұра және"Қолымызда нұр бар, саясат шоқпары жоқ!"деп Ескішәһир сотында жан-жақты дәлелденген бола тұра сондай-ақ, Денизли соты ешбірін қалдырмай бүкіл рисалелерді тексеріп ешқайсына тиіспегенді, солай бола тұра нысапсыз прокурор әлгі екі-үш рисаленің үштөрт сөйлемін бүкіл Рисалей-Нұрға жауып, тіпті төрт жүз беттік "Зүлфикар" кітабын екі парағы үшін тыйым салардай Рисалей-Нұрды

оқыған және жазғандарды айыптап және мені өкіметке қарсы әрекет етуде деп кінәлауда. Мен және маған жақын және менімен байланысы бар достарымды куәгер ретінде, әрі ант етімін: осы он жылдан астам екі басшы мен бір депутаттан және Қастомону әкімінен басқа үкімет басындағыларды, уәкілдерді, қолбасшыларды, қызметкерлерді танымаймын, тануға да қызыққан емеспін. Тек бір жыл бұрын бірекі адам менімен танысқысы келіп жақындық танытқан соң үкіметтің бес-алты басшысының аттарын білдім. Апырм-ай, саяси адам өзіне қарсыластарды білмеуі, білгісі келмеуі, өзіне дос па жау ма, танымай жүре беруі мүмкін бе? Демек, бұдан түсінетініміз; біреудің дегеніне еріп сөзсіз мені азаптап, қинау үшін сылтау іздеуде. Жағдай осы. Олай болса мен де бұл жердің жергілікті сотына емес, анау ынсапсыздарға айтарым: Мен сендердің маған берер ең ауыр жазаларыңа еш мән бермеймін. Мен үшін еш құны жоқ. Неге десеңдер, мен қабірге таяп қалған адаммын, жасым жетпіс бесте. Бұлай қиналып, жәбір көріп бір-екі жылдық өмірді шәһид мәртебесіне айырбастау мен үшін үлкен бақыт. Рисалей-Нұрдың айғақтарына сүйене отырып иман еттім: өлім демалысқа шығу болып табылады. Егер сырт көзге дарға асылғандай болсам да біз үшін бір сағат қиыншылық мәңгі бақыттың кілті, рахымның қақпасы болмақ.

Бірақ, ей жасырын дұшпандар! Ей, жұртты діннен бездіру үшін әділет басқармасын шатастырған, үкіметті алдап бізбен нақақтан нақақ шұғылдандырып қойған ынсапсыздар! Мынаны нақты біліп алыңдар, сендерге қатаң ескерту! Сендер мәңгі бақи жоқ болу, жалғыз басты қамау үкімімен сотталасыңдар! Кегімізді еселеп тұрып аламыз әлі. Тіпті, сендерді бұл тұрғыда аяп та тұрмыз.

Ия, мына қала халқын жүз мәрте қабірге апарып төгіп тастаған өлім дейтін ақиқат әлбетте, өмірден де көп талабы бар. Оның көзді жоятын үкімінен құтылу адамзаттың барлық мәселесінен жоғары, аса маңызды және өте қажетті әрі бұлтартпас өзекті мәселе. Апырмай, мұның шарасын тапқан Рисалей-Нұр шәкірттерін және ол шараны мыңдаған дәлелдермен бекіткен Рисалей-Нұр тәпсірін түкке тұрмайтын сылтаулармен айыптаушылар қаншалықты ақиқат пен әділет ұғымының алдында өздері айыпты екенін топастар да түсінер.

Бұл ынсапсыздарды алдатқан және негізсіз түрде бізді саяси ұйым деп ойлатқан үш себеп бар.

Біріншісі;Бұрыннан бері менің шәкірттерім менімен ағайын туыс секілді етене жақын араласуы. Мұны ұйым деп ойлаған.

Екіншісі;Рисалей-Нұрдың кейбір шәкірттері - барлық жерде әрі мемлекеттің заңы рұқсат берген және қылмыс саналмайтын, Ислами жамағат секілді әрекет еткендіктен - ұйым деп ойлаған. Алайда, әлгі саны шектеулі үш-төрт шәкірттің ниеттері ұйым-бұйым емес, мүлде риясыз түрде иманға қызметтегі адал достық пен ақырет үшін ынтымақтасу ғана.

Үшіншісі:Әлгі ынсапсыздар өздері адасқан әрі дүнияға табынатындықтан және өкіметтің кейбір заңдарын өздеріне ыңғайлы деп тапқандықтан, оны оңтайлы пайдаланып былай деп дейді:"Міндетті түрде Саид және оның жолдастары бізге және өкіметтің бізге ыңғайлы, бірақ шариғатқа қайшы мәдениеттің әуестік сезімдерімізді қанағаттандыратын талап ережелеріне қарсы. Олай болса оппазициялық саяси ұйым".Менің оларға жауабым:

Ей, бейбақтар! Егер дүния мәңгі болса және адам мәңгі өмір сүретін болса және қоғамдық жұмыстар тек саясатқа қатысты болса, мүмкін мұндай айып тағуларыңның мағынасы болар ма, еді? Әрі мен саясатқа араласқан болсам жүз кітабымда он сөйлем емес саяси әрі қарсылық білдіретін мың сөйлем табар едіңдер. Тіпті, мүмкін емес болса да, егер біз сендер секілді бар күшімізбен дүниялық мақсат қуып, ойына келгенін істеп, саясатқа араласқан болсақ, бірақ бұған шайтан да ешкімді сендіре алмайды, жарайды солай болған күннің өзінде соңғы жиырма жылда ешбір оқиға, келеңсіз жәйт тіркелмеді. Өкіметтің нақты міндеті іс-әрекетті қадағалау, жүрекке араласа алмайды. Әрбір өкіметте бұрыннан бері қарсыластар болған, болады да. Әлбетте, әділет заңы бойынша бізді жауапқа тарта алмайсыңдар. Менің соңғы сөзім:

حَسْبِىَ اللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظ۪يمِ

Саид Нұрси

* * * * *

[Денизли сотынан ақталып шыққан соң үш жыл жалғыз өзім, саясаттан мүлдем қол үзген болсам да осы Афион түрмесіне қамалуыма себеп болған оқиғаның он тұрғыдан заңсыз екенін баяндап берейін].

Біріншіден;Үш сот пен үш сараптаушы топ және Анкараның жеті тергеу органы, әділет орындары екі жыл бойы Рисалей-Нұрды зерттеп, бір ауыздан ақтап оң қорытынды берген-ді. Сондай-ақ, Саидты қасындағы жетпіс бес шәкіртімен бірге босатып, бір күн болсын жазаға тартпаған-ды. Мәселе солай бола тұра, тағы сол кітаптарды зиянды әдебиет секілді қылмыстық іс қозғап тексеру жүргізу заң бұзушылық екенін азғана ұяты бар жан түсінер.

Екіншіден;Ақталып шыққан соң үш жарым жыл Әмірдағы қаласында жалғыз өзі, ешкімді танымайды, есігін сыртынан да ішінен де ілгекпен іліп жауып отыратын және зәру болса ғана жүзден бір адамды қабылдайтын, жиырма жылдан бергі әдетін тастап, соңғы кезде жазуды да қойған адамның дүния саясаты үшін есігінің құлыпын сындырып нәтижеде арапша кітаптан және иманға қатысты жазбалардан басқа ешнәрсе таба алмай шарасыз қалып, осылай азапқа салып мазалау, қаншалықты заңға қайшы әрекет екенін кішкене ұяты бар жан түсінер.

Үшіншіден;Өзінің сотта айтқанындай: Жетпіс куәгер растаған жеті жыл бойы екінші дүние жүзілік соғыстан бейхабар, қызығып әсте сұрамаған (қазір он жыл болды дәл солай, еш өзгерген жоқ)жиырма бес жылдан бері бірде бір газет оқымаған, тыңдамаған және отыз жылдан бері

اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّيْطَانِ وَالسِّيَاسَةِ

деп саясаттан барынша аулақ және жиырма екі жыл азапты ғұмыр кешсе де саясаткерлердің назарын аудармау үшін өкіметке шағымданбаған адамды сұмдық саяси адам секілді, бүлік шығарғалы жатқандай баса көктеп кіріп науқас халінде мазасын алу әділет заңға сәйкес келе ме? Ар-ожданы бар жандар бұл жағдайға тіпті, жылар еді.

Төртіншісі;Ескішәһир сотында алты ай жатып әбден тексеріліп, тағылған айып мынау: бір жерге жиналып, топтасады. Тариқатшылық.

{(Сілтеме): Нұрлардың түпкі мәселесі, оның негізі мен мақсаты халықтың иманын тахқиқи дәрежеге жеткізу, Құранның ақиқаттарын жалпыға түсіндіру. Сот органдары күмәнданып тариқатпен шатастырып қанша тергеп-тексерсе де себеп-сылтау таба алмаған соң ақтап қоя берді. Сондай-ақ, соңғы жиырма жылдың ішінде бірде-бір адам "маған тариқат дәрісін берді!" деп айта алмайды. Сонымен қатар бұл халықтың ата-бабалары ғасырлар бойы ұстанып келген жолды ешбір тұрғыдан мін тағып айыптауға болмайды. Һәм, жасырын мүнапықтар, екі жүзді дінсіздер Ислам дінінің Күндей жарқын, теңіздей алып ақиқатына "тариқат" деген жалпылама бір ат тағып оны құртуға тырысқан кезде оларға қарсы төтеп беріп, басым түскен мұсылмандарды "тариқатшы" деп кіналауға ешкімнің ақысы жоқ. "Олардың ұйым, топ" деп жүргендері Ислами достық, діни ынтымақ, ақырет үшін бауырластық. Үш сот бұл тұрғыдан яғни саяси ұйым, бөтен топ еместігін растап үкім шығарған болатын. Ол тұрғыдан ақталып бас бостандығын алған-ды.}

Осы күдікті сылтау қылып менің бір лауазымды тұлғамен

арадағы келіспеушілігімді алға тартып кейбір қыметкерлерді айдап салып айыптауға қанша тырысса да ол тұрғыда яғни саяси ұйым тариқат құру тұрғысынан ақталып шыққан-ды. Тек, Рисалей-Нұрдан кішкене кітапшасы "Тәсәттүр Рисалесін" сылтау қылып мұны да заң жүзінде емес, соттың жеке көзқарасына қарай, ұсталған жүз шәкірттен бес-он адамды алты ай жазаға тартты. Тергеу кезінде төрт жарым ай қолдарында болған және жиырма жылдық хаттарымды, бес сандық кітаптарымды және сол хаттарым мен кітаптарым Анкара мен Денизли соттарында егжей-тегжейлі сарапталғанның өзінде әлгі сот орындары бір ауыздан ешқандай саяси ұйым және тариқатқа қатысты мәселе таба алмай ақтап, кітап пен хаттарды иелеріне тапсырғанды. Саид пен достарын босатқан-ды. Жағдай осылай бола тұра бізді саяси ұйым деп айыптап, мені бүлікшіл адам ретінде кінәлау және прокурорларды маған қарсы "тариқатшы" деп айдап салу мүлдем заңсыздық екенін адамгершіліктен айырылмағандар түсінеді.

Бесіншіден;Менің және Рисалей-Нұрдың өмірлік ұстанымының негізі және отыз жылдан бергі берік қағидамыз "мейірім" болғандықтан бейкүнә бір адамға зияны тимеу үшін өзіме зұлымдық жасаған залымдарды жазаламақ түгіл қарғау арқылы да жазалап, онымен шұғылдана алмаймын.

Тіпті, маған зұлымдық жасаған өте кекшіл, қаныпезер кейбір пасық, бәлкім дінсіз залымдарға қатты ашуланған кезімде қарсыласу былай тұрсын қарғыс дұғасын оқуыма әлгі мейірімділік сезімі кедергі болады. Себебі, әлгі залым қырсықтың әкесі я шешесі секілді қарт байғұстарға немесе балаларына зиян тиіп кетуі мүмкін. Сол үшін ондай залым жауыздарға да тиіспеймін. Кейде кешіре саламын.

Міне, осы мейірім дейтін ақиқат үшін билікке, елдің тыныштығына кері әсер ететін әрекеттерден аулақпын. Өзімнің жолдастарыма да мұны ескертіп отырамын. Содан болар, үш облыстың ұяты бар тәртіп сақшылары мойындап:"Нұр шәкірттері рухани тәртіп сақшылары секілді, елдің тыныштығына пайдасы тиіп, бізге көмектеседі!"деген-ді. Бұл сөзді дәлелдейтін мыңдаған куәлар, жиырма жылдан бері растауда. Мыңнан астам шәкірттерінен саяси оқиғаға қатысты ешбірі тіркеуге алынбаған. Мәселе солай бола тұра, байғұс адамды бүлікшіл әрі ынсапсыз астыртын ұйымның құрушысы ретінде бөлмесін тінту қиянат қылып, айыптауға негіз ешнәрсе табылмаса да үлкен қылмыскер тәрізді ең құнды заттарын, ғажайып Құранын, басқа да арапша жазуларын күдікті деректер секілді жинап алып кету, апырм-ай заңның қандай тармағында бар? Елдің тыныштығына мұндай биязы мінез-құлық, жағымды ахлақ арқылы қызмет еткен діндар мыңдаған жандарды күдікті деп тұтқындап билік пен елдің тыныштығына қарсы әрекет етуіне мәжбүрлеу отанға опасыздық емес пе?

Алтыншыдан;Мұнан отыз жыл бұрын Аллаһтың рахымымен бұ дүниялық уақытша атақ пен даңқ және мақтангершілік пен атаққұмарлықтың үлкен зиян, еш пайдасыз әрі мағынасыз екенін Құранның фәйзімен түсінген бір адам, содан бері бар күшімен өзінің жүгенсіз нәпсісімен күресіп, кішіпейілділік етіп, менмендіктен қашып, екіжүзділік, рия қылмау үшін қолынан келгенінше тырысып баққанына оған қызмет еткендер мен достары анық біле тұра әрі оған куәлік ете тұра әрі өзі туралы мақтаудан, жұрттың қошамет-құрметінен тыс қалуды қалап мүмкін болғанша аулақ тұратынына жиырма жылдан бергі өмірі дәлел болатын және өзін қатты құрметтегендерді тіпті, ренжітіп, оны әсте қабылдамайтынын хаттарында ашық жазған әрі өзін қасиеттен жұрдай көрсетіп, бүкіл қасиетті Құранның тәпсірі Рисалей-Нұрға және айналып келгенде Нұр шәкірттерінің мағынауи тұлғасына аударып өзін жәй, қарапайым қызметші деп санайды. Бұл мәлім мәселе. Міне, бұл жағдайлар оның жағымпаз еместігін, ондайды мүлдем қаламайтынын, қабылдамайтынын дәлелдей тұра, өзінің рұқсатынсыз, қалауынсыз кейбір достары оны алыс шалғайдан қатты құрметпен дәріптеп, мақтаса, жоғары баға берсе сол үшін айыптауға бола ма? Соған бола ауру, қарт, жалғыз әрі кіріптар адамның

бөлмесіне үлкен қылмескерді ұстағандай баса көктеп кіріп, құлыпын сындырып тексеру жүргізуі және ол жерде кітап пен арапша жазуы бар тақтайшадан басқа ешнәрсе таба алмай құр шығуы, міне бұған рұқсат беретін дүнияда бір заң немесе саясат бар ма екен?

Жетіншіден;Осы күндерде елде ушығып тұрған көптеген ішкі, сыртқы партиялық ағымдар бола тұра және оны оңтайлы пайдалану мүмкіндігі бола тұра яғни бірнеше жолдастың орнына көптеген саяси қайраткерлерді өзіне тартып, жақтас табуға ыңғайлы жағдай туып тұрғанда, мүлдем саясатқа араласпау үшін және ықыласын бұзбау үшін, өкіметтің назарын аудармау үшін және дүнияға араласпау үшін бүкіл дос, шәкірттеріне:"Абайлаңдар! Ешбір ағыммен байланыспаңдар, саясатқа араласпаңдар! Елдің тыныштығын сақтаңдар!"деген, сол үшін де екі саяси ағым оған тиісіп, мазасын алған және әлгіндей екі партияның біреуі күдіктеніп, ал екіншісі болса:"бізді қолдап, көмектеспедің!"деп азаптаса да, мұндай дүнияқұмарлардың дүниясына әсте араласпай өзінің ақыретін ойлап, соның қамымен жүрген және туған еліндегі Нұрс ауылында тұратын бауырына жиырма екі жылда бір хат жазбаған және сол елдегі досжарандарына жиырма жылда жиырма хат жазбаған жазықсыз жанға ақырет ісіне кедергі боларлық іс-шаралар жасауға қандай құқықтық заң рұқсат береді.

Отанға, халыққа, һәм адамның мінез-құлқына күллі зиян келтіретін дінсіздер жазған кітаптар емін-еркін жазылып, жайылып және коммунизм ұғымын дәріптейтін баспалар қызу жұмыс істеп, оларға тиіспей жатқанда үш сот жауапқа тартуға негіз боларлық ешнәрсе таба алмаған, халқымызға, отанымызға қоғам өміріне, ахлақ пен тыныштықты сақтауда жиырма жылдан бері үлес қосып келген және осы халықтың нағыз сүйеніші болып табылатын Ислам әлемінің ынтымағын, достығын қайта жандануына мол ықпал еткен және діни басқарманың ғалымдары сынау үшін ішкі саясаттың тапсырмасымен үш ай тексеріп ешқандай сын айтпай керісінше жоғары баға беріп"құнды еңбек!"деп діни басқарманың кітапханасына қойылған"Зулфиқар", "Асаи-Мұса"атты кітаптарды зиянды жазба сықылды бәрін жинап сотқа беру дұрыс па? Мұны заң, ар-ождан, ынсап жөн көре ме?

Сегізіншісі;Жиырма екі жыл азапты да себепсіз айдаудан соң толық бостандығына қауышса да мыңдаған тума-туысқандары бар өзінің туған еліне қайтпай жалғыздықты, бөгде елде қалуды таңдаған,

сондағы мақсаты дүнияға, қоғам өміріне, саясатқа араласпау және сауабы мол мешітке барып намазды жамағатпен оқудың өзін тәрк етіп, намазды бөлмесінде жалғыз оқып жүрген, яғни жұрттың қошаметіне бөленуден алыс болуды қалаған және жиырма жылдық өмірбаяны дәлелдегендей тақуа, діндар бір түрікті немқұрайлы көптеген күрдтен жоғары бағалайтын - мұны мыңдаған түрік, қадірменді кісілер растайды - тіпті сотта Хафыз Али сынды иманы мықты бір түрік бауырын жүз күрдке айырбастамайтынын дәлелдеген және жеке басына құрмет мен сый кәдеге қабылдамау үшін мүмкін болғанынша жұртпен араласпайтын, мешітке сол үшін бармай жүрген және қырық жылдан бері бар күшімен жазған еңбектерімен Ислам әлемінің ынтымағына, мұсылмандардың достығына атсалысқан және Түрік халқы Қасиетті Құранның бетке тұтары, әрі Құранның мақтауына бөленген деп жақсы көрген, өмірін солардың арасында өткізген бола тұра, бір өлке әкімі ресми түрде қиянат жасап одан жолдастарын бездіру үшін:"Ол күрд, сендер түріксіңдер. Оның мәзхабы Шәфи, сендер Ханифисіңдер!"деп жұртты үркітіп оған жолатпауға тырысуы және жиырма жыл бойы екі сот киім киісіне тиіспеген және шапка кию әскери адамдардың жартысына шарт емес деген заң шыққан бола тұра ешкіммен араласпайтын, жалғыз өзі, ғаріп халдегі адамға"шапка ки!"деп зорлау қандай заңға сыяды, не пайдасы бар?

Тоғызыншысы;Өте маңызды {(Сілтеме): Ислам мемлекеттерінде өзге діннің өкілдері Христиан, Яхудилердің өмір сүруі және Христиан, Мәжуси елдерінде мұсылман халқының тіршілік етуі мынаны дәлелдейді: елдің тыныштығын бұзбай, билікке қарсы шықпаса ондай қарсы пікірдегі халыққа заң бойынша тиісуге болмайды. Сонымен қатар әркімді "имканатты" жебеу етіп яғни болуы мүмкін деген күдікпен жауапқа тарта беруге болмайды. Әйтпесе адам өлтіруі мүмкін деп әркімді соттай беру керек.} әрі қуатты...бірақ саясатпен қатысы болғандықтан үндемегенді жөн көрдім.

Оныншысы;Бұл да ешқандай заңға сыйымсыз әрі ешкімге ешбір пайдасы жоқ, тек мағынасыз күдіктеніп түймедейді түйедей етіп көрсетуден пайда болған заңға қайшы айыптау болып саяси тақырып болғандықтан біздің саясатпен байланысымыз жоқ деп жауапсыз қалдырдық. Осылайша он тұрғыдан заңсыз мәмілеге ұшырап, бәріне қарсы жауабымыз:

حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ

Саид Нұрси

* * * * *

АФИОН БИЛІК БАСЫНДАҒЫЛАРҒА, СОТЫНА, ТӘРТІП САҚШЫЛАРЫНА ТАҒЫ БІРНЕШЕ АЙТАР СӨЗІМ БАР

Біріншіден;Пайғамбарлардың басым көпшілігі шығыстан, Азиядан шығуы ал, философтардың көбісі батыстан, Еуропадан шығуы бізге мынаны меңзейді: Азияда діннің ықпалы зор, үкімдер дінге сәйкес болуы керек. Философия екінші орында. Бұл тағдырдың рәмізіне орай, Азияны басқару үшін діндар болмаса да дінге қызмет етушілерге тиіспеуі керек, тіпті құптап қолпаштауы керек.

Екіншіден;Қасиетті Құран жер шарының ақылы, ойлау жүйесі секілді. Егер, Құдай сақтасын, жұмыр бас секілді жер шары Құраннан айырылса, жер диуана болып, ақылынан айырылған бас тәрізді бір планетаға соғып қияметтің болуына себеп болуы әбден мүмкін. Иә, Қасиетті Құран жер шарын аспан денелерімен байлап, ұстап тұрған шынжыр іспеттес, ол "хаблуллаһ". Ол тартылыс күшінен де мықты жер шарын сақтап тұр.

Міне, Қасиетті Құранның нағыз әрі қуатты да зор тәпсірі РисалейНұр бұл ғасырда халық арасында, осы отанда жиырма жылдан бері жағымды әсерін тигізіп өзінің үлкен Иләһи нығмет екенін және Құранның сөнбейтін мұғжиза нұры екенін дәлелдеп келеді. Өкімет оған тиісіп және шәкірттерін үркітіп одан бастартқызбақ түгілі қайта, қорғаштап, оқылуына жағдай жасауы керек.

Үшіншісі;Иманды ұрпақ өздерінінен бұрынғы ата бабаларына кешірім, мағфират дұға-тілектерімен, игі амалдарымен сауап жаздыратынына, оларға рухани жәрдем ететініне байланысты Денизли сотында былай деген едім:

"Келешек Ұлы Сот, қиямет қайымда миллиардтаған иманды жандар дау шығарып, Құран ақиқаттарына қызмет еткен Нұр шәкірттерін соттап, қинағысы келген сендерден былай деп сұраса: Егеменді елдің еркін заңына сүйеніп діннен безген, коммунистердің кітаптарына, анархияға апаратын ұйым-топтарға тиіспедіңдер. Ал отанды, халықты анархиядан, дінсіздіктен, ахлақсыз жаман мінезден сақтауға тырысқан және адамдарды өлімді мүлдем жоқ болу деп түсінуден құтқаруға тырысқан Рисалей-Нұр және оның тәлабаларын неліктен түрмеге қамап, қыспаққа алдыңдар?" десе, не деп жауап бересіңдер.

Мұны әзір біз сұрап отырмыз, деген болатынмын. Сонда ол жердің ынсапты да әділ қызметкерлері бізді ақтап, бас бостандығымызды беріп, соттың әділдігін көрсеткен-ді.

Төртіншісі;Мен, Анкара немесе Афион қаласының соты шақырғанда маңызы зор үлкен мәселелер үшін, Рисалей-Нұрдың қызметін ескеріп ақылдасу мақсатында кеңесер деп ойлаған едім.

Иә, отанымызға үш жүз елу миллионнан астам мұсылмандардың бұрыңғы ынтымақ достығын, жақсы көзқарас пен құрметін, рухани жәрдемін қайта қалыптастырудың жолы, ең қуатты шарасы РисалейНұр екеніне дәлел мынау: Биыл Қасиетті Меккеде атақты ірі ғалым Рисалей-Нұрдың үлкен кітаптарын арапшаға және үнді тіліне аударып Арабияға, Индияға жіберіп біздің тірегіміз, сүйенішіміз болған олардың ынтымақ-бірлігін оятуға тырысқаны секілді Түрік халқының әрдайым дінге, иманға мықты, көш ілгері екенін РисалейНұр арқылы көрсетіп беріпті.

Мен, "Елімізде анархияға орнауына себеп болатын коммунизм апатына қарсы Рисалей-Нұрдың қызметі қаншалықты ықпал етеді? Мына берекелі отанды әлгі сұмдық апаттан қалай сақтап қаламыз?" секілді аса маңызды да қажетті мәселелер сұрай ма десем, түкке тұрмайтын шыбынның ызыңы секілді және жауапқа тартуға татымайтын болмашы, жеке басқа қатысты және кекшілдердің жала жапқанына қатысты түймедей мәселені түйедей қылып қайдағы бір мәселемен ауыр азапқа салып өмірімде көрмеген қыспақа алды. Бізді үш сот тергеп, ақырында ақтап шығарған мәселелерге байланысты әншейін жеке басқа қатысты мәселемен мағынасыз сұрақтар сұрап, жауапқа тартты.

Бесіншісі:Рисалей-Нұрмен айтысып-тартыспаңдар! Оны жеңе алмайсыңдар! Ол жиырма жылдан бері діннен безген қырсық философтардың ауызына құм құйып жеңіп келеді. Иманның ақиқаттарын Күндей жарқын түрде көрсетеді. Елдің билік басындағылар оның күш қуатынан пайдаланулары керек.

Алтыншысы:Менің түкке тұрмайтын жеке басымның айыптарын алға тартып мені төмендетіп, қиянат жасау арқылы жұрттың алдында беделін түсіргеннен Рисалей-Нұрға еш зиян келмейді. Керісінше ол күш қуат алады. Өйткені, менің уақытша пәни тілімнің орнына Рисалей-Нұрдың жүз мың кітаптарының

бақи тілі сөйлеуін тоқтатпайды. Оның адал, сөзге шешен мыңдаған шәкірттерінің тілдері әлгі киелі де жалпыға ортақ нұр қызметін күні бүгінге дейін атқарып келгені секілді иншаллаһ, қияметке дейін жалғастыра бермек.

Жетіншісі;Болып өткен соттарда айтқан болатынмын және айғақтармен дәлелдегенімдей, біздің жасырын жауымыз сондайақ, өкіметті алдап, кейбір мемлекет қызметкерлерін күдіктендіріп, әділет басқармасын бізге қарсы айдап салған ресми және бейресми дұшпандарымыз я қатты алданған я болмаса алдатылған яки елде анархия, жаппай тәртіпсіздік жасау үшін жүрген жауыз, бүлікшіл, іріткі салушы лаңкестер не болмаса Дін Исламға, Құрани ақиқатқа қарсы діннен безген сұмдық қу, жалмауыз кәпірлер. Ол, бізге шабуыл жасау үшін озбырлық, диктатураны "республика" деп, діннен безуді режиммен бекітіп ал, әбден азғындықты "мәдениет" деп атап және күпірлікке негізделген жәбірлеу диктатура саясатын заңнама деп, осылайша бізді пұшайман етіп, өкіметті арбап, әділет басқармасын бізбен босқа шұғылдандырып қоюда. Оларды Қаһһар-ы Зүлжәлал Аллаһтың қаһарына тапсырып, өзімізді олардың бәлесінен сақтау үшін: حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ аятына сыйынып, оны өзімізге қорған қылдық.

Сегізіншісі;Былтыр Совет Одағы көп адамды қажылыққа жіберіп, осылайша өздерінің басқа халықтан әлдеқайда Құранды құрметтейтіндей көрсетіп, мұны дүнияға жар салып осы елдің діндар халқын Ислам әлеміне жағымсыз етіп көрсетіп жатқанда Рисалей-Нұрдың үлкен кітаптары Қасиетті Мекке, Мәдинә және Шам-ы Шәрифте, Мысырда, әрі Халебте ғұламалар тарапынан жоғары бағаланып біршама таралып әлгі коммунистік идеологияға бөгет болғаны секілді мұсылман әлеміне Түрік халқының және оның ағайын-бауырлары бұрыңғыдай дініне, Құранына ие және басқа мұсылман жұртына әлі де ағалық ететінін, Құранға қызметте көшбасшы екенін дәлелдеп манағы киелі Ислам орталықтарында бұл ақиқатты паш етті. Апырм-ай, Рисалей-Нұр бұл халыққа мұндай баға жетпес ұлттық қызмет көрсеткенде оған жауап ретінде мұндай азап пен қуғынға ұшыраса жер шарының ашуға булығуына себеп бола ма, деп қорқамын!

Тоғызыншысы;Денизли сотында түсіндіріліп, дәлелденген бір мәселенің қысқаша мазмұны:

Бір сұмдық әккі, қу қолбасшы қулық жасап Ислам армиясының болымды нәтижелерін, игі-жемістерін жалғыз өзі иемденіп, ал өзінің қателіктерін, болымсыз нәтижелерін армияға еншілеп, осылайша қанша жауынгер болса сонша жақсылық пен жеңісті құнсыздандырып, ал армияда қанша солдат болса сонша жамандықтың санын арттырып адам айтқысыз зұлымдық әрі ақиқатқа қайшы әрекет еткендігін бұдан қырық жыл бұрын бір хадис арқылы дәлелдеп, оның басынан ұрған болатынмын. Осы оқиғаға байланысты өткен соттарда мені айыптаушы прокурорға былай дедім: Мен ол адамды хадистің хабарын баяндау арқылы ренжіткенім рас. Дегенмен армияның абыройын сақтап, үлкен қателіктерге жол бермеу үшін оны сақтандырдым. Ал, сен болсаң сол досыңа бола Қасиетті Құранның көшбасшысы болған, Ислам әлемінің ержүрек батыры саналатын жанкешті қалың қол, Түрік армиясының абыройын төгіп, жасаған жақсылықтарының құнын түсіріп отырсың!" дедім. Иншаллаһ, әлгі прокурор ойланып тәубасына келді, қателескенін мойындады.

Оныншысы;Әділет органы әрқашан әділдікті жақтап, өзіне өтініш білдіргендерді алаламай, бәріне бірдей құқығын тең қарап әділ шешуге міндетті. Ислам тарихында Хазіреті Али (р.һ.) өзінің халифа кезінде бір яхудимен дауласып сотқа шақырылған екен. Сондай-ақ, әділет басқармасының бастығы, бір қазы. Өзінің қарамағындағы қызметкердің заң бойынша ұрының қолын шауып жатқанда оның әлгі залым ұрыға ашуланғанын байқап дереу жұмыстан босатыпты. Әлгі қызметкерге былай депті: "Осы кезге дейін әділет атынан әрекет етемін деп, сезімге берілгендер көп қателесіп зұлымдық жасаған. Сен, заңның үкімін орындар кезде айыпкерге жаның ашымаса да ызаланып ашуға берілуге хақың жоқ. Әйтпесе, сен де залым боласың. Тіпті, шариғатқа сай "қысас" бойынша яғни кек аларда адамға ашуланып тұрып өлтірсе белгілі мағынада ол адам да қылмыскер боп есептеледі!" деген екен.

Міне, сот осындай адал да пәк, суыққанды ақиқат үкім жүргізетін құзырлы орган. Олай болса үш сот бізді ақтап шыққаны рас және осы халықтың жүзден тоқсаны - біле білсе - Нұр шәкірттерінің еш зияны жоқ, қайта отанға, халыққа пайдалы екені не куә бола тұра, бұл

жерде бейкүнә, жұбанышқа мұқтаж әрі әділдікті аңсап жүрген Нұр тәлабаларын қинап, оларға қиянат жасалып, әділетсіздік орын алуда. Біз кез-келген бәлеге, қандай да бір қиянатқа сабыр сақтап, төзімділік танытуға бел буғандықтан үндемей ісімізді бір Аллаһқа тапсырып: "Мұның да жақсылық жағы бар!" дейміз. Алайда, күдік пен ашу араласқан бұқаралық ақпарат құралдары мына байғұс жандарға қиянат жасап табиғи апаттың келуіне себеп бола ма, деп қорқып осы хатты жазуға тура келді. Онсыз да бұл мәселеде бір ағаттық болса, менің кінәм, менің кесірімнен болар дедім. Бұл бейшаралар Құдай үшін тек иманын сақтап, ақыреті үшін маған көмекке келгендер. Оларды құрметтеп дәріптеудің орнына мұндай мәміле жасау, қыс мезгілін қатуландырып, аяздың артуына себеп болды-ау.

Һәм, таңқаларлық нәрсе, бұл жолы тағы да саяси ұйым деген күдікпен тергеуде. Алайда, үш сот бұл тұрғыдан тергеу жүргізіп ақтаған-ды әрі арамыздағы байланыстардан айыптауға тұратын саяси екеніне күдік туғызатындай қандай да бір нәрсені сараптамашылар да, сот та таба алмаған-ды. Тек қана, мұғалім мен оқушылар арасындағы немесе университет студенттері секілді яки Құраннан сабақ беретін хафыздың Құран жаттаушы шәкірттер арасындағы тәрізді РисалейНұр шәкірттерінде ақырет үшін бауырластық, ынтымақ бар. Мұны саяси ұйым деп айыптаушылар барлық саудагерлердің, оқушылардың, молда-имамдардың өзара араласатын, қатынасатын әріптестігіне күдікпен қарауы керек. Сондықтан, мұндай негізсіз әрі мағынасыз айыптаумен түрмеге қамалғандарды ақтап жатудың өзін артық деп білемін. Бірақ, осы елге және Ислам әлеміне тікелей қатысы бар және осы отанға, халыққа рухани-заттық пайда мен берекетке ұйытқы болған Рисалей-Нұрды үш рет қорғаштап ақтағанымыз секілді дәл сол ақиқатпен тағы да ақтауға дайынмын. Оған кедергі болар себеп көріп тұрғаным жоқ, ешбір заң, ешбір саясат оған тыйым салмайды, сала алмаса керек.

Иә, біздің ұйым екеніміз рас. Біздің ұйымның әр ғасырда үш жүз елу миллионнан астам мүшелері бар. Олар күнде бес рет намаз арқылы сол киелі ұйымның ережелеріне аса құрметпен қарап, адал қызмет етуде. اِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ اِخْوَةٌ деген алтын ережесіне сай бір-біріне - дұғаларымен, сауаптарымен - көмекке жүгіреміз. Міне, біз сол киелі де ұлы ұйымның мүшесіміз. Атқарар міндетіміз болса, Құранның иман

жайлы ақиқаттарын нақты түрде иманды жандарға жеткізіп, оларды және өзімізді мәңгі жоқ болудан, бәрзахта, қабірде мәңгілік қамалып азапталудан сақтау. Одан басқа дүнияуи, саяси, елдің тыныштығын бұзатын саяси ұйымдармен, қандай да бір комитетпен, бізге жала боп жабылған негізсіз, мағынасыз, астыртын саяси ұйыммен ешбір байланысымыз жоқ және ондай деңгейге өзімізді төмен түсірмейміз де! Бұл айтқанымды төрт сот егжей-тегжейлі зерттеп, ол тұрғыдан бізді ақтап, бостандыққа шығарған болатын.

Саид Нұрси

* * * * *

АНКАРАДАҒЫ АЛТЫ БАСҚАРМАҒА және АФИОН

ҚАЛАСЫНЫҢ ЖОҒАРҒЫ СОТЫНА ЖАЗЫЛҒАН АҚТАЛУ ХАТЫНА ҚОСЫМША ТІРКЕМЕ

Афион қаласының сотына айтарым:Сабырымыз таусылды, төзіміміз бітті. Жиырма екі жылдан бері нақақтан-нақақ айдау, жер аудару, аңду, жалғыз өзін қамау арқылы азаптап жанымды сонша қинағандарың жетер енді! Алты сот Рисалей-Нұрдың жүз кітабынан екі-үш мәселесінен басқа жауапқа тартарлық тақырып таба алмай, тек күдікпен және мүмкін нәрсені болғандай қылып заңсыз түрде бізді үш мәрте қамауға алып Рисалей-Нұр шәкірттеріне жүз мыңдаған лира ақшалай шығынға ұшырату, дүнияда болмаған зұлымдық. Бұл істегендеріңді келер ұрпақ қатты сынға алып, лағынетпен еске алатыны секілді, ертең қиямет күні үлкен сотта жәһаннамның түбіне тасталып мұндай залымдардың мәңгілікке сотталатынына біз әбден сенетіндіктен өзімізді жұбатып, үнімізді шығармай шыдап келдік. Әйтпесе, ақымызды толық түрде алуға әліміз келеді.

Міне, он бес жылдың ішінде алты сот Нұр рисалелерін және жазылған хаттарды әбден тексеріп соттың бесеуі айып тағуға еш негіз таппағандықтан тиіспеді. Тек, Ескішәһир қаласының соты бір ғана мәселеге яғни әйелдердің орамал тартуы жайлы жазылған шағын рисаленің бес-он сөзіне қадалып домалақ заңмен жеңіл жазаға тартқан кезде соттан ақталған бола тұра қайта қарап заңсыз түрде жауапқа тартқанын алдарына көлденең тартып ресми түрде Анкараға былай деп хат жаздым:

Мың үш жүз елу жылдан бері үш жүз елу миллион халықтың киелі дәстүріне сай, ежелден келе жатқан Ислам әдет-ғұрпы болып табылатын және әйел затының оранып жүруін дәріс беріп, әмір еткен аятты кәпірлерден және мәдениеттің сынынан қорғаштап, үш жүз елу мың тәпсірдің үкімдеріне сүйене отырып әлгіндей Құрани аятты тәпсірлеген адамды сол үшін жазаға тартып, бас бостандығынан айыруды дүнияда әділет болса әлбетте, ол үкімді жояды және мұндай бассыздыққа бұл Ислам өкіметі жол бермейді" - деп жазып, ол жердің прокурорына көрсеттім. Оның зәресі ұшып: "Ойбай, бұлай істеудің қажеті жоқ! Жазаға тартса да өте жеңіл әрі қысқа мерзімдік. Мұны сотқа берудің керегі жоқ!" деді. Осы тектес таңғаларлық мысалдарды

сізге және Анкараға жіберілген ақтау және қорғау хаттарымнан оқып жағдайды түсінген шығарсыз. Мен Афион сотынан мынаны күтем әрі үмітім зор: бұл халықтың және бұл отанның игілігіне бір армиядай ерен еңбек етіп, қызмет қылған берекелі Рисалей-Нұрдың ақталуына шешім шығаруыңызды әділет атынан сұраймыз. Менің әрекетімнен түрмеге қамалған бес-он адам ақталып шыққан соң өзім, ең ауыр жазаға тартқызатын бір қылмыс жасап өмірмен қош айтыссам деген ой келгені рас. Өйткені, өкімет мені толық өз қамқорлығына алып, жәрдем етуі халық үшін, отан үшін аса қажет бола тұра, мені қыспаққа алып қинауы мынаны білдіреді:

Қырық жылдан бері менімен айқасып келе жатқан астыртын, дінсіз ұйым және қазіргі таңда олармен бірігіп алған коммунист комитетінің бір бөлігі биліктің ықпалды орындарына кіріп, ресми органдарды өзіне қаратып алып жолымды бөгеп қарсы шығып отыр. Мұны үкімет я білмейді я рұқсат беруде деп кейбір әрекеттерден солай ұйғарып уайымдай бастадым.

Сот төрағасы! Егер рұқсат етсеңіз, мені таңғалдырып жүрген бір нәрсені сұрайын. Неліктен саясатқа мүлдем араласпасам дағы мені мәдени құқықтан айырып, бас бостандығымды тіпті қарапайым өмір сүру құқымнан айырды. Тіпті, жүз қылмыс жасаған адамдай мені үш жарым ай жалғыздық камерасында ұстап қастандық жасалды. Он бір мәрте у ішкізген жауларымнан, олардың сұм-шерінен сақтауға тырысқан өте сақ бауырларым мен адал қызметшілерімді осы күндерде келуіне рұқсат берілмей отыр. Әрі қарт, әрі жалғыз әрі ауру болғандықтан өзімді жұбатар мүбарак әрі ешкімге зияны жоқ кітаптарымды оқып талқылауға да рұқсат берілмей отыр!? Мен, бас прокурордан бірнеше рет бір кітабымды беруін өтіндім. Қанша уәде берсе де әлі берген жоқ. Менің жалғыз өзімді үлкен әрі суық әрі есігі құлыптаулы баракта жатуға мәжбүрлеп және бақылаушы қызметкерлер мен түрме жұмысшыларын менімен достасуға, мені жұбатуға тыйым салып керісінше бейне бір дұшпан, мені оларға жау ғып көрсетуге тырысады. Мысалы, өткенде мүдүрге, бас прокурорға, соттың төрағасына хат жаздым. Хатымды қазіргі жаңа әріпке ауыстырып берсін деп бір бауырыма жібердім. Ол керекті орынға барыпты. Құдды мен үлкен қылмыс жасағандай сол үшін терезелерімді мықтап жауып бекітіп тастады. Енді, түтін қолқаны алып болмаған соң бір терезе қалдыртып едім кейін оны да бекітіп жауып тастады.

Әрі түрменің ережесі бойынша жалғыз қамау он бес күн бола тұра мені үш жарым ай жалғыз өзімді қамап қасыма ешкімді кіргізбей қойды. Сондай-ақ, үш ай бойы маған қарсы қырық беттік айыптама жазылып оны маған кейін көрсетті. Жаңа әріпті танымайтындықтан әрі мазам болмай әрі жазуым нашар болғандықтан:"маған екі шәкіртімді жіберіңдер. Біреуі айыптаманы оқып берсін, бірі ақтаунамамды жазады, рұқсат беріңдер!"деген едім, бермеді. Олар:"Адвокат келіп оқып береді"деді. Кейін ол адвокатқа да кіруге рұқсат бермеді. Тек бір бауырыма:"әлгі айыптаманы ескі әріпке ауыстырып бер, оқысын!"депті. Ал қырық парақ жазуды жазу үшін бір апта уақыт керек. Бір сағаттық жұмысты алты-жеті күнге созудың не мағынасы бар? Бұлардың ниеті мені ешкіммен сөйлестірмеу. Бұл барып тұрған озбырлық, өктемдік, азаматтық құқықты таптау, өзін ақтау құқығынан айыру болып табылады. Дүнияда жүз қылмыс жасап, дарға асылатын адамға да мұндай мәміле жасалмайтын шығар. Расымен, осы таңқаларлық азаптың ешбір себебін біле алмағандықтан қатты күйзелістемін. Естуімше, соттың төрағасы ар-намысты, мейірімді жан деседі. Соны естіп, алғаш әрі соңғы рет не болар екен деп осы өтініш хатты әрі шағымымды жаздым.

Жалғыздық камерасында

сырқат әрі жағдайы нашар

Саид Нұрси

* * * * * *

Мені айыптау іс-қағазында төрт негіз жазылған.

Біріншісі:Бейне бір мен мақтаншақ әрі өзін жұртқа жақсы көрсетуге тырысатын адаммын. Мен мұны әсте қабылдамаймын. Әрі мені"мәһди"дегенді мүлдем қабылдамайтыныма барлық жолдастарым куә. Тіпті, Денизли қаласының сарапшылары:"Егер, Саид өзінің мәһди екенін айтса бүкіл шәкірттері қабылдайды"деген сөзге наразылық білдіріп:"Мен сәйід емеспін. Мәһди сәйідтен шығады!"деп жауап берген болатынмын.

Екінші негіз:Кітаптарын жасырын таратады.

Жасырын жауларым бұрыс мағына шығарып, жұртқа бұрыс түсіндірмесін дегенім ғой. Әйтпесе, кітаптарым саяси немесе дүниялық билікке қатысты болғандықтан емес. Әрі ескі жазуға, баспа машинасына тиісіп жүрер дегенім еді. Ал, Мұстафа Кемалға

Нұрдың шапалағы тиді дегенге келер болсақ,

{(Сілтеме): Айыптамада мағынаны бұрмалап Рисалей-Нұрдың кәраматы боп табылатын тағдырдың қатаң ескертпелерін жазғанымызды желеу етіп сол арқылы бізді айыптағысы келеді. Олардың ойынша Рисалей-Нұрға тиіскен кезде болған жер сілкінісі, зілзәлә секілді бәле-апаттар Рисалей-Нұрдың қатаң ескертпесі деп бұрмаланып жазылыпты. Құдай сақтасын, біз ешқашан олай дегеніміз жоқ, әрі олай жазған емеспіз. Шынтуайтында біз қайта-қайта дәйекті түрде былай дейміз: Рисалей-Нұр садақа секілді келе жатырған бәленің бетін қайтарып, айналып өтуіне себеп болады. Қашан Рисалей-Нұрға тиіссе Нұрлар ұзақтап, тығылып қалады да апат, бәле-жәле жол тауып басымызға келеді.

Иә, бұған Рисалей-Нұрдың мыңдаған шәкірттері куә және рас екенін мойындайды. Әрі жүздеген оқиғалармен бекітілген. Кездейсоқ болуы әсте мүмкін емес мұндай оқиғалардың дәл сол кезеңде болуы және ол туралы Құранда бірнеше ишара-белгілер болуы, тіпті сотта да біршама байқалуы мынаны дәлелдейді: Рисалей-Нұр қабыл болған тәпсір. Әлгіндей сәйкестіктер болса Иләһи икрам, Құдайдың сыйы және Нұрларға қатысты Құранның кәраматы. Оған еш шәкшүбә жоқ.}

оны алты сот органдары және Анкара билік органдары біледі, үндемеген болатын. Бізді ақтап шешім шығарды және"Бесінші Шуақпен"бірге барлық кітаптарымызды өзімізге қайтарып берді. Және оның жамандығын айтсам, ниетім армиямыздың, әскеріміздің қадірін түсірмеу болатын. Бір тұлғаны жақсы көрмеу, бүкіл армияны, баһадүр әскерді жақсы көру үшін еді.

Үшіншісі:"Елдің тыныштығын бұзуға үгіттейді"дегенге қарсы, жиырма жыл ішінде жүз мың Нұршылардың жүз мың нұсқа Рисалей-Нұр кітаптары алты рет сотқа берілсе де және он уәлаятта жайылып таралса да елдің тыныштығын бұзды, іріткі салды деген ешбір оқиға сотта тіркелмеген. Міне, бұл әлгі жаланы жоққа шығарады. Осы соңғы айыптамада үш сот бізді ақтап шешім шығаруы және қайта-қайта берілген нақты жауапты жаза беру мағынасыз деп білемін. Дәл сол мәселеге келгенде бізді айыптау деген сөз, бізді сол мәселеде ақтап үкім шығарған Анкара жоғарғы соты мен Денизли, Ескішәһир сот органдарын да айыптау боп саналатындықтан жауап беруді соларға сілтеймін. Бұдан басқа екі-үш мәселе тағы бар.

Біреуі:Екі жыл Денизли және Анкара ауыр қылмыстар жоғары сотында әбден тексеріліп болғаннан кейін бізді ақтап, кітаптарымызды қайтарып бергеннің өзінде манағы"Бесінші Шуақтың!"бірекі тақырыбын мәселе қылып, оны"өліп қалған біреу туралы айтыпсың"деп, бізді айыптамақшы.

Біздің жауабымыз:"Өліп, қалған дүниядан өткен, үкіметтен байланысы үзілген біреуге дәлме-дәл келетін күлли, жан-жақты әрі орынды айтылған сынды ешбір заң қылмыс деп санамаса керек.

Һәм, айыптаушы орган хадистің жалпыға ортақ күлли мағынасынан біреуін алып әлгі қолбасшыға қатысы барын алға тартты. Мұндай әркім түсіне бермейтін күрделі мағына үшін, құпия ұстап, жария қылынбаған рисалені ешбір заңмен қудалауға болмайды. Әрі ол рисале таңғажайып түрде"мүтәшәбиһ"хадистерге жору жасаған. Ол жору отыз-қырық жыл бұрын жасалған және үш сотта тексеріліп, сол сотта және Анкараның алты басқармасында үш жылдың ішінде екі мәрте тергеліп сыннан өткен, ал наразылық болса нақты жауап берілген бола тұра ол хадистің ақиқатын баяндаған кезде мән-мағынасы айыбы көп бір тұлға жайлы боп, оған дәл келіп жатса бұл заңмен қылмыс боп саналмайды. Һәм, оған сын тағып, мінеудегі мақсатым, ол ішінде болған және көп қателікке себеп болған төңкерістің жағымды жақтары тек оның еншісіне емес армияның, ержүрек әскердің, өкіметтің еншісіне тиесілі екенін, оның да азғана үлесі болуы мүмкін. Оның жіберген қателіктері үшін мінеу әлбетте, ешқандай айып саналмайтыны секілді бізді төңкеріске қарсы деуге ешбір негіз бола алмайды. Сондай-ақ, бұл ержүрек халықтың мәңгі өшпес мақтанышы және Құранға қызметі мен дін үшін соғысқандығының аса қымбат белгі-нышаны әрі майданда жарқ-жұрқ еткен қылыш-найзаның жәдігері боп табылатын Аясофия мешітін пұтханаға, ал Ислам діни басқармасы болған ғимаратты қыздар лицейіне айналдырып жіберген адамды жақсы көрмеу қылмыс боп санала ма?

Айыптамадағы кінәлауға себеп екінші мәселе:

Үш сотта ақталсын деген шешім шыққан және қырық жыл бұрын бір хадистің керемет жорымын баяндап жатқан кезінде жын мен адамдың Шәйх-үл Исламы Зәмбилли Али Әфәнди дейтін атақты ғұлама:"Шапканы ойнап болса да киюге рұқсат жоқ!"деп, әрі оны барлық шәйх-үл Исламдар мен Ислам ғұламалары құптап, шапка киюді үзілді-кесілді тыйым салып, ал бұқара халық мүминдер оны киюге мәжбүр болғанда әлгі ірі ғалымдар рұқсат бермегеннің өзінде жағдай қиын яғни я діннен безу я да бас көтеру жағдайы туғанда қырық жыл бұрын Бесінші Шуақтың бір жерінде былай делінген-ді:"Шапка басқа кигізіледі, сәждеге барма?"дейді. Бірақ, бастағы

иман ол шапканы да сәждеге жығады, иншаллаһ, мұсылман қылады!" деу арқылы бұқара халықты өкіметке қарсы ереуілден, бүліктен һәм, ерікті түрде иманы мен дінінен бастартудан құтқарғаны, сондай-ақ, ешбір заң мүнзәуилерге яғни дүнияны тәрк еткендерге мұндай талап қоймайтыны белгілі және жиырма жылда алты өлке мені шапка киюге мәжбүрлемеді сондай-ақ, мемлекет қызметкерлері, әйелдер мен балалар және мешіт қызметшілері, ауыл тұрғындары шапка киюге мәжбүр емес бола тұра және қазіргі таңда ресми түрде әскери қызметкерлердің киюі шарт болмай орнына тоқылған бас киім, беретка кию көп облыстарда рұқсат берілген бола тұра, сол үшін мені және бауырларымды айыптауға бір себеп қылып отыр. Апырм-ай, дүнияда мұндай мағынасыз айыптауды құптайтын заң немесе ереже бар ма екен?

Айып таққан үшінші мәселесі:Әмірдағында елдің тыныштығын бұзуға үндеу жүргізеді.

Бұған қарсы жауап:Әуелі, осы жердің сотына һәм, Анкараның алты министрлігіне соттан рұқсат алып жіберілген және бұлтартпас айғақтармен бекітілген наразы хат бар. Оны қаз-қалпында осы айыптамаға жауап ретінде ұсынамын.

Екіншіден;Әмірдағында менімен сөйлескен кісілер куә және сол жердің халқы, сондай-ақ, тәртіп сақшылары мұны растайды, мені тергеп, сотта ақталып шықсам да қоғамға араласпау үшін қолымнан келгенінше дүния саясатынан аулақ тұрдым. Тіпті, кітап жазуды, жұртпен сөйлесуді қойған болатынмын. Тек, Құран аяттарының қайталанатыны жайлы және періштелер туралы екі тұжырымнан басқа ешнәрсе жазбадым. Және аптада бір ғана Рисалей-Нұрға құлшындыру үшін жазатын едім. Тіпті, уәкіл имам қызметін атқаратын туған бауырыма және жиырма жыл менен дәріс алған және мені қатты уайымдайтын, мені үзбей мерекемен құттықтап тұратын бауырыма үш жылда үш не төрт хат жаздым. Елдегі бауырыма жиырма жыл бойы бірде-бір хат жазбаппын. Солай бола тұра, мені елдің тыныштығын бұзып жүр деп айып тағуға және өткен-кеткенді тізбекке тізіп"төңкеріске қарсы әрекет етуде!"депті.

Бұған жауап ретінде былай деймін: Жиырма жыл ішінде жиырма мың Рисалей-Нұр кітаптарын жиырма мың тіпті, жүз мың адам қызыға әрі қабылдап оқыған болса соның ешбіреуі елдің тыныштығын

бұзғаны жайлы алты сот, он өлкенің тәртіп сақшылары тіркемеген. Бұл, біз туралы мың ықтималдан бір ықтимал бола тұра мүмкін нәрсені болғандай қылып көрсетуде екенін дәлелдейді. Алайда, екіүш ықтималдан бір ықтимал болғанның өзінде белгі-нышандары көрінбесе қылмыс саналмайды. Әрі мыңдаған ықтималдан бір ықтимал түгіл, айталық әр бір адам тіпті бізді айыптаушы прокурордың өзі көптеген адамды өлтіруі мүмкін және анархия жасап немесе коммунизм үшін елдің тыныштығын, бірлігін бұзуы мүмкін. Демек, бұлай асыра сілтеп мүмкін нәрсені болған сияқты қарап, айыптау әділетке, заңға қайшы әрі қиянат боп табылады.

Жалпы кез-келген елде қарсы пікірде қарсыластар болады, тек пікірмен қарсы болу қылмысқа жатпайды. Үкіметтің жұмысына қолмен араласпаса болды. Ал, жүрекке әмір жүрмейді. Әсіресе отанға, халыққа еш зияны жоқ, керісінше күллі пайда әкелген және қоғам өміріне араласпайтын және жалғыз басты камераға қамалған, ал жазған кітаптары Ислам әлемінің ірі орталықтарында қызыға оқылып жоғары бағаланған адам туралы

{(Сілтеме): Оның жазған тәпсірі жайлы айыптаушы орган жүз жерде қатесі бар айыптаунамасының сексенінші қатесінде былай деп: "Бесінші Шуақтағы жорымдары қате!" Оған жауап ретінде, Бесінші Шуақта автор: "Ең дұрысын Аллаһ біледі, мұның бір жорымы былай болса керек!" деген сөзді пайдаланған. Оның мағынасы: "Бұл хадистің ықтимал мағынасы былай болуы мүмкін" деген сөз. Ал, логика ілімі бойынша мұны бекерге шығара алмайды. Тек, олай еместігін дәлелдесе ғана бекер болады. Екіншіден, жиырма жылдан бері, тіпті, қырық жылдан бері менің дұшпандарым және Рисале Нұрға тиісушілер бірде бір жорымымызды іліми болсын және логика жағынан болсын жоққа шығара алмай келеді. Және әлгі қарсылас ғұламалармен бірге Нұр шәкірттерінің мыңдаған ғалымдары ешқашан "тек осы ғана дұрыс!" демеген. Солай бола тұра Құранда қанша сүре бар екенін білмейтін біреу осы ақиқатты теріске шығарып қарсылық білдірсе неткен ынсапсыздық, өздерің ойлаңдар! Сонымен жорым (тәуил) деген сөз, хадистің немесе аяттың көптеген мағыналарының бір ықтимал мағынасы дегенді білдіреді.}

түрлі, алып қашпа, негізі жоқ жала жапқандар анархияға тіпті коммунизмге өздері парқына бармай қызмет етуде деп уайымдап та қоямын. Байқаймын, жасырын дұшпандарымыз, Рисалей-Нұрдың қадірін түсіру мақсатымен саясаттың иісі шығатын мәһдилік мәселесін алға тартып бейне бір Рисалей-Нұр соның құралы деп еш негізі жоқ босқа сылтау іздеуде. Бәлкім, жеке басыма жасалып жатқан мұнша азап сол күдіктен туындаса керек.

Мен әлгі залым дұшпандарға және оларды тыңдап бізге қарсы келушілерге айтарым: Құдай сақтасын! Ешқашан бұлай шектен шығып иман ақиқаттарын жеке басыма пайдаланып, оны жоғары мәртебеге жетуге, атақ-даңқ иеленуге құрал қылмағаныма жетпіс бес жылдық, әсіресе соңғы отыз жылдық өмірім және Нұр рисалелері және менімен араласатын мыңдаған жандар куәлік етеді.

Иә, Нұр шәкірттері біледі, мұны сотта да айғақтармен дәлелдеген болатынмын, мен жеке басыма құрмет, атақ-даңқ, қошамет сұрамаймын және ақыреттік не де рухани дәрежеге жетуді көксейтін адам емеспін. Мен қолымнан келгенінше әһл-і иманға имани тұрғыдан қызмет ету үшін дүниялық өмірімді және өткінші мақаммәртебелерді ғана емес керек болса ақыреттік өмірімді және әркімнің арманы ақыреттік бақи мәртебелерді пида етуге, тіпті тозақтан кейбір бейшаралардың құтылуына себеп болу үшін - қажет болса - жұмақты тастап тозаққа кіруге дайын екенімді шынайы бауырларым біледі әрі оны соттарда белгілі мағынада дәлелдегенмін. Солай бола тұра маған әлгіндей айып тағу арқылы Иман мен Нұр қызметімде ықылассыз деп жазғыру және Рисалей-Нұрдың қадірін түсіру арқылы оның орасан зор пайдасынан халықты мақұрым қалдыру дұрыс емес. Апырм-ай, бұл бейбақтар дүнияны мәңгі және жұртты өздері сияқты иманын дүнияға сатады деп ойлай ма екен?! Адасқандарға қарсы атой салған, иман қызметі үшін дүниялық - керек болса - ақыреттік өмірін қиюға дайын және соттарда айтқанындай, бір түйір иман ақиқатын дүнияның салтанатына ауыстырмайтын және саясаттан тіпті, саясаттың иісі шығатын рухани не заттық мәртебелерден ықылас сырымен аулақ тұратын және жиырма жыл бойы адам айтқысыз азапқа төзіп саясатқа - ұстанған жолына орай - өзін төмендетпеген және нәпсісі жағынан өзін шәкірттерінен төмен санайтын және олардан әрдайым көмек пен демеу, дұға дәметкен және нәпсісін тым бейшара әрі түкке тұрмайтын құнсыз деп сенетін адам жайлы кейбір адал достары, Рисалей-Нұрдан алған имани қуаттың әсерімен әлгі бейшараны - жазған тәпсірі үшін - өз хаттарында Рисалей-Нұрдың қасиетін оған теліп және ешқандай саяси мағынасы жоқ, жалпы әдет бойынша адамдар өз арасында жақсы көрген жәй бір адамға: "Көкем, жаным, құлыным!" дейтіні секілді оған да жоғары мәртебе берсе, шамадан тыс асыра сілтеп мақтаса және бұрыңғы әдетпен ұстаз бен шәкірт арасында болатын

3422

әрі еш сөкеттігі жоқ мақбұл әдет бойынша ризашылық білдіру мақсатымен тым артық мақтап-мадақтаса және ескі әдетпен мақбұл кітаптардың соңғы бетіне мақтап, алғыс сөздер жазылатыны белгілі бола тұра, мұндай мақтау ешбір тұрғыдан қылмыс саналмаса керек!

Иә, асыра сілтеудің ақиқатқа жараса бермейтіні рас. Дегенмен, ешкімі жоқ ғәріп, дұшпаны көп, жәрдемшілерін жаппай үркітіп тастаған, сол үшін ынсапсыз қарсыластарына ерегісіп, тек өзіне жәрдем етушілерді рухани демеу мақсатында және олар да қашып кетпесін деп, сондай-ақ, асыра сілтеп мақтаған кісілердің көңілін қалдырмай ынтасын азайтпау үшін олардың кейбір мадақ сөздерін Рисалей-Нұрға аударып, түгелдей жоққа шығармағаны үшін қабірге таяп қалған қарт кісіні, оның иманға адал қызметін дүния үшін жасап жүр, деп жазғырған кейбір мемлеткеттік қызметкерлердің хақ пен ақиқаттан, ынсап пен заңнан қаншалықты ұзақ екені мәлім. Менің айтар соңғы сөзім:

لِكُلِّ مُص۪يبَةٍ اِنَّا لِلّٰهِ وَاِنَّٓا اِلَيْهِ رَاجِعُونَ

Саид Нұрси

* * * * * *

ҚОСЫМША

Жауап алу басқармасының соңғы сараптама қорытындысының ақырғы беттерінде былай депті: "Сарапшылар""Мұғжизат-ы Құранияны"яғни тек Жиырма бесінші Сөз рисалесін зерттеп, ішінде үш аяттың мәдениетке қарсы мағынасы жазылғандықтан қазіргі мәдениет заңдарына сәйкес келмейтіндіктен ресми түрде таралуына тыйым салынуы жайлы және жиналып тәркіленуі жайлы төрт ай бұрын шешім шыққан" деген жазуды көрдім.

Бұған жауабымыз: "Мұғжизат-ы Құрания" қазір "Зулфикар"боп аталады. Ал, оның төрт жүзге жуық беттерінің тек екі бетінде ғана отыз жыл бұрын мәдениеттің Құранға қарсы мінеуіне нақты түрде жауап беретін және бұрын жазылған үш рисалемдегі үш аяттың тәпсірі боп табылады. Ол үш аят мыналар:

Біреуі: "Тәсәттүр-ү нисуан"яғни әйел затының киім киісі жайлы аят.

Екіншісі:Мирас жайлы мына аят: فَـلِاُمِّهِ السُّدُسُ

Үшіншісі де мирас туралы болатын мына аят:

فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْاُنْثَيَيْنِ бұл аяттардың ақиқатын, олардың хикметін жиырма жыл бұрын, ақылгөй философтардың үнін өшіретіндей етіп екі беттік рисале жазған едім. Ал, басқа рисалелерімді отыз жыл бұрын жазған болатынмын. Енді, сол кітаптарымды бүгін жазылғандай күдіктеніп төрт жүз беттік Зүлфикар кітабыма тыйым салуда. Негізінде оның орнына әлгі екі бетті алып тастап кітапты қайтарып алуға заң бойынша хақымыз бар. Қалайша, бір хатта күдікті бір-екі сөз болса, сол сөздерді алып тастап қалғандарын таратуға рұқсат беріледі. Дәл солай, әділет орны соттан осы ақымызды талап етеміз. Бір ай бұрын бізге берілген қырық беттік айыптау хатын қасыма келіп тұрып оқуға мүмкіндік таба алмаған соң бүгін яғни он бірінші шілдеде қайтадан келіп оқыды. Мен тыңдадым. Қарасам, сізге екі ай бұрын жазған қосымшасымен бірге және Анкараның алты министрлігіне жіберілген әрі сізге де келген наразылық хатым әлгі айыптаманы түбірімен бекерге шығарып, оның бұрыстығын ашыққа шығарады. Айыптамаға қарсы тағы ақталып, наразылық хат жазудың қажеті жоқ деп ойлаймын. Тек, бір-екі мәселені айыптаушы органға білдіргім келеді:

Мен, айыптау хатына көп мән бермей жауап бермегенімнің себебі, бізді ақтап шыққан үш әділ соттың абыройын түсірмеу үшін әрі оларға қиянат жасамау үшін еді. Өйткені, ол соттар қазіргі айыптамалардың негіздерін толық егжей-тегжейлі зерттеген соң бізге бас бостандығымызды берген болатын. Енді, олардың үкімін бекерге шығару әділет басқармасының абыройын түсіру боп табылады.

Екінші тұжырым:Айыптаушы органдар, болып кеткен және болуы мүмкін нәрселерді жинап мыңдаған мәселенің ішінен бір-екі мәселені назарға алып үш ұйықтаса түске кірмейтін түрлі мағына шығарып бізді айыптап отыр. Алайда, олардың назарға алған мәселелері Рисалей-Нұрдың үлкен кітаптарында бар. Мысырдағы Әл-Әзхар университетінің ғұламалары, Қасиетті Шам шәһарының ірі ғалымдары, Киелі Мәкке мен Нұрлы Мәдинаның имамдары және Хәлеп пен басқа қалалардың әсіресе, Дін істерінің ақиқатшыл ғалымдары кітапты көріп жоғары баға беріп, шынайы түрде растаған бола тұра өзінше ғалымсымақ, имам сықылдылардың ғылыми наразылық танытқандарын көріп таңғалдым. Жарайды, кейбір қателіктерім болған шығар, дегенмен, мыңдаған ғалымдардың байқамаған немесе тиіспеген айыптамадағы ол қателіктер рас болған күннің өзінде қылмыс саналмайды, тек ғылыми қате саналады.

Сондай-ақ, үш сот барлық Рисалей-Нұр кітаптарын және бізді ақтап шыққан-ды. Тек, Ескішәһар соты бір ғана"тәсәттүр-ү Нисуан"яғни әйел затын жаулық тағуы жайлы баяндайтын Жиырма төртінші Леманың он бес сөзін сылтау қылып мені және жүзден он бес досымды жеңіл жазаға тартты. Ол жайлы сендерге жазған хатымда былай деген болатынмын:"Үш жүз елу мың тәпсірдің дегеніне сай келетін тәпсірімді соттап тыйым салуды егер жер бетінде әділдік қалса ол үкімді қабылдай қоймас!".Айыптаушы орган қайдағы жоқты жіпке тізіп, жиырма жыл бойы жазылған кітап пен хаттардағы кейбір сөздерді теріп алып оны бізге қарсы пайдаланғысы келген. Алайда, бұл тұрғыдан бізді ақтаған үш емес бес-алты сотты да әлгі ойдан шығарылған қылмысқа бізбен бірге кінәлі болатынын ескертіп отырмын.

Үшіншісі;Өліп, үкіметтен байланысы үзілген және саяси төңкерістегі жіберілген кейбір қателіктерге кінәлі басшыны ашықтан мінеу, наразылық білдіру заң бойынша қылмыс саналмайды. Алайда,

ол ашықтан ашық мінелмеген болатын, оны прокурордың өзі өткенкеткенді ақтарып,"жәрбәзә"жасап жалпыға арналған сөзімізді оған сәйкестендірді. Әлгі құпия, әркімге көрсетпей жүрген мағыналарды жария етіп, жарыққа шығарды да көпшіліктің назарын аудартты. Егер, жария ету қылмыс саналатын болса айыптаушы орган өзі кінәлі. Себебі, жұртты ол мағыналарға қызықтырып назарын аударған солар ғой.

Төртіншісі;Үш сот саяси ұйым тұрғысында тексеріп ақтау үкімін шығарса да тағы да бір өлеңнің қайталана беретін қайырмасы секілді"саяси ұйым"деген күдікке жан-жақтан дәлелдер іздеп табуға барынша тырысқан. Алайда, қазіргі қоғамда саяси және отанға, халыққа зиянкес бірнеше ұйымдар бола тұра және олардың жұмыс істеуіне рұқсат беріліп, еркін жұмыс жасап жатқанда, біз секілді мыңдаған куәгері бар, мыңдаған оқиғалармен дәлелденген және алты өлкенің тиіспеуі арқылы анықталған Нұр шәкірттерінің дәрістес жора-жолдастарын кінәлап, отанға, халыққа, дінге орасан зор пайда келтіріп жүрген және халықтың дүниялық, ақыреттік бақыты үшін қызмет ететін, сырттан-іштен шыққан бүлікшіл ағымдарға қарсы қаймықпай ауызбіршілігін сақтап жүргендерді, "саяси ұйым" деп жала жабу және жиырма жылда саны жүз мыңнан асып жығалатын Рисалей-Нұр шәкірттерінің елдің тыныштығын бұзатын бірде-бір оқиғасы тіркелмеген бола тұра,"Дінді пайдаланып қауіпсіздікті бұзуға халықты үгіттеуде!"деп оларды айыптау дұрыс емес, оны жоғарыда аталмыш ақиқат - дәлелдер теріске шығарады. Қойшы әйтеуір, тағы ол туралы айта беру артық деп білемін. Айыптамадан бұрын жазылған наразы хат пен оның қосымшалары оған нақты жауап болып табылады.

Афион абақтасында қамаулы

Саид Нұрси

* * * * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

Афион сотына және ауыр қылмыстар сотының төрағасына арналады:

Бала кезімнен бойымда озбырлықты көтере алмайтын мінез болғандықтан дүниямен байланысты үзген болатынмын. Соңғы кездері еш негізі жоқ, мағынасыз әрі мүлдем орынсыз озбырлықтың салдарынан өмір сүру тым қиындап кетті. Түрменің тысында жүздеген ресми қызметкерлердің озбырлығына шыдау мүмкін емес. Мұндай өмірден жалықтым. Мен сендерден жазаға тартуларыңды талап етемін. Дәл қазір өлім қолға түспей тұр. Маған түрмеде отыру керек боп тұр. Айыптаушы органның бізге таққан айыбының негізі жоқ екенін өзіңіз де білесіз. Ол айыппен бізді жазалай алмайды. Бірақ, мені жазаға тартуға лайық кінәларым көп, ол рухани тұрғыдан әрі өз міндетімді адал атқармағаным үшін. Егер нендей кінәм бар екенін білгіңіз келсе айтып берейін.

Иә, менің үлкен бір кінәм мынау: Отан үшін, халық үшін, дін үшін атқарылуы тиіс маңызы зор міндетті - дүниядан безгенім үшін - атқармағандықтан расында кешірілмес кінә екенін және оны білмеу сылтау еместігін осы Афион түрмесінде көзім жетті. Нұр шәкірттерінің пәк, сезіммен тек ақырет үшін Рисалей-Нұрға және аудармашысына деген ынта-ықыласын дүнияуи әрі саяси ұйым санап оларды жауапқа тартуға әрекет еткендер ақиқаттан, әділеттен қаншалықты алыс кеткенін үш соттың бұл тұрғыдан бізді ақтауын дәлел ретінде келтіріп былай демекпін:

Қоғамдық өмірде әсіресе, мұсылман халқының негізгі өмірлік қағидасы мынау: тума-туыстар арасында шынайы құрмет, сыйластық, сонымен қатар қауымдар мен рулар арасында қарым-қатынас және Ислам діні бойынша мүмин бауырына қол ұшын беріп көмектесу, рухани бауырластық және өз ұлтымен, өз халқымен тығыз байланыста болу және мәңгі өмірін сақтайтын Құранның ақиқаттарына, оны жаюшыларға құрмет көрсету. Рисале-Нұрдың атқаратын басты қызметі осы. Бұл аталғандарды жоққа шығару арқылы ғана және олардың қарсы болып күресіп жүрген, қазіргі таңда солтүстіктен шығып сұмдық анархияның тұқымын шашып жатқан, нәсіліміз бен

ұлтымыздың тамырына балта шауып, жұрттың баласын өз қарауына алып туысқандық пен ұлт ұғымын жойып жатқан және адамзаттың мәдениеті мен қоғам өмірін астан-кестеңін шығаруға бағытталған қызыл коммунистік қауіп-қатерді қабылдап, соның дұрыс екенін мойындау шартымен ғана Нұр шәкірттерін кінәлап саяси ұйым деп, айып тағуға болар. Сондықтан, Нұрдың шынайы шәкірттері тайсалмастан Құран ақиқаттарына адал беріктігін, тығыз байланысты екенін және ақыреттік бауырларына деген ыстық ықыласын жасырмай ашық көрсетеді. Сол киелі бауырластық үшін қандай да бір жазаны тартуға риза болатындықтан болған нәрсені еш бүкпестен әділ сотта айтып, ортаға жайып салады. Алдап, жағымпазданып, жалған сөйлеп өздерін ақтауға тырысып дәрежесін төмендетпейді.

Тұтқын

Саид Нұрси

* * * * * *

АФИОН СОТЫНЫҢ АЙЫПТАМАСЫНА ҚАРСЫ БЕРІЛГЕН НАРАЗЫ ЖАУАПҚА ҮСТЕМЕ

Біріншіден;Менің сотқа айтарым: Соңғы болған, жаңа айыптамада Денизли және Ескішәһир қаласында болған сотымыздағы бұрыңғы айыптамаларға қарап және бізге қарсы сарапшылардың атүсті тергеуіне негізделіп жасалғандықтан былай демекпін: Осы айыптаманың жүз қатесін тауып бермесем жүз жылға сотталуға разымын. Міне, ол айтқанымды дәлелдедім, жүзден аса қатенің қаласаңыз тізімін берейін.

Екіншіден;Мен, Денизли сотында, кітаптарымыз бен қағаздарымыз Анкараға жөнелтілген кезде, бізге қарсы үкім берілетін болды деп уайымдап және үмітім үзілгенін достарыма жазған болатынмын. Кейбір ақталу хатымда да жазылған сол жазу мынау болатын: Егер Рисалей-Нұрды мінеу мақсатымен оқып тексерген әділет қызметкерлері, сол арқылы имандарын қуаттап немесе сақтап қалса, кейін олар мені өлім жазасына кессе, сендер куә болыңдар, мен оларды кешірдім. Себебі, біз Иман мен Құран қызметшілеріміз. Рисалей-Нұрдың міндеті иманды қуаттап сақтап қалу. Ол, мынау дос, мынау дұшпан деп бөліп жармай имани қызметті ешбір жаққа жақтаспай адал атқаруға міндетті.

Міне, уа сот қызметкерлері! Осы ақиқатқа байланысты сотта Рисалей-Нұрдың бұлтартпас қуатты айғақтары өзіне назар аудартқаны рас. Енді, маған не істесеңдер де кешірем, ренжімеймін. Сол үшін маған үлкен зұлымдық жасап жәбірлесе де және өмірімде көрмеген опасыздыққа ұшырап зор қиянат жасап намысыма тисе дағы шыдап бағамын. Тіпті, оларды қарғамадым да. Бізге қарсы мұндай айыптаулар мен жабылған жаланың бәріне қарсы қояр қалқанымыз Рисалей-Нұрдың кітаптары және ешкім төтеп бере алмайтын ақталу хаттарым және жоққа шығарылмайтын наразылық жазбаларым.

Таңғаларлық жәйт:Мысыр, Шам, Халеп (Алеппо),Мүнәууәр Мәдинә, Мүкәррәм Мәккенің ғұламалары және Діни басқарманың білімі терең имамдары әлгі Нұр кітаптарын талдап-талқылап бірдебір сын айтпай, жоғары бағалап мақтаған бола тұра бізге айыптама дайындаған пасық біреу, Құранды жүз қырық сүре деп Айды аспанға бір-ақ шығарып кітаптарымызға атүсті қарап, Рисалей-Нұр қиын кезеңдерде жазылғанын, мен де жалғызсырап, ешкімді танымайтын ғаріп хәлімде әрі маған қиянат жасалып, түрлі қиянат көріп, жаппай тиісіп жатқанда осылай жүз мыңдаған ақиқатшыл жандар мойындап растап жатса да, әлгіндей Құранда қанша сүре барын білмейтін біреу: "Рисалей-Нұр Құран мен хадисті жоруға тырысқанымен кейбір кітаптарында оқырманға берер ілімі, үйретер бір құндылығы жоқ!" деп, мін тағуы заңнан, ақиқаттан, әділеттен, шындықтан қаншалықты алыстап кеткені түсінікті.

Шағым ретінде сізге мынаны да айтайын:жүздеген қатесі бар, көңілімізге ауыр келген қырық беттен тұратын айыптаманы толығымен бізге екі сағат бойы оқып тыңдатты. Ал біздің нағыз ақиқат бір жарым беттік наразы хатымызды - қанша жалынсам да - екі минут оқуға рұқсат бермеді. Сондықтан, менің наразы хатымды толық оқып шығуларыңызды әділет атынан сізден сұраймын.

Үшіншіден;Кез-келген өкіметте қарсыластары, оппозиция болады. Елдің тыныштығын бұзбау шартымен заң жүзінде оларға тиіспейді. Мен және мен секілді дүниядан безген, тек ақыретін ойлайтындар, әрине мың төрт жүз жылдан бері ата-бабамыз ұстанған және Құранымыздың тәрбиелік мәнісі бар, ықылым заманнан бері үш жүз елу миллион мүминдердің қастерлеп сеніп келген бақи әлемдегі мәңгі өмірге қам жасаудың орнына жасырын дұшпанымыздың

зорлық-зомбылығына көніп, олардың алдап-арбағанына еріп мына қысқа, баянсыз дүния өмірі үшін азғындыққа салынып, батыстың жабайы мәдениетінің анайы қылықтарын - большевиктер сықылды - озбыр заңдары бойынша қабылдап, оны өзіміздің өмірлік жол қылып ұстануымыз әсте, мүмкін бе?! Дүнияда ешбір заң, торғайдың миындай миы бар әр адам мұны қабылдатуға зорлай алмасы анық. Біз, әлгі қарсыластарға былай демекпіз:"Бізге тиіспеңдер, біз сендерге тиіскеніміз жоқ".

Осыған байланысты айтарым: Аясофияны пұтханаға, Ислам орталығын қыздар лицейіне айналдырған бір қолбасшының ойынан шығарған"заңындағы"бұйрықтарын пікірмен де, ақылмен де қабылдамаймыз. Және тұлға ретінде оны қолдамаймыз. Мына жиырма жылға созылған азапты тұтқын өмірімде адам айтқысыз зұлымдық шексем де саясатқа араласпадым, билікте шаруамыз болмады, тәртіпті бұзбадық. Алайда, жүз мыңдаған Нұр достарым бар солай бола тұра қауіпсіздікке қатысты бірде-бір оқиға тіркелмеді.

Мен жеке адам ретінде осы соңғы кезде өмірімде көрмеген қиянат көріп, намысқа тиетін орынсыз мәмілелер мен опасыздықтардың салдарынан өмірден жалықтым. Басқан аяғыңды аңдып, әкіреңдеп әмір беретін сырттай бостандықтан шаршадым. Сізге өтініш ретінде, мені ақталуымды емес, керісінше әдеттен тыс жазаға тартылуымды сұраған болатынмын. Әрі сізден жеңіл емес өте ауыр жаза сұраймын. Өйткені, мұндай сұмдық зұлымдықтан құтылудың жолы меніңше я қабірге түсу я да түрмеге кіру, одан басқа шара көрмей тұрмын. Қабірге түсу яғни өлім әзірге қолға түспей тұрғандықтан және өз-өзіне қол жұмсау ауыр күнә болғандықтан әрі ажал да белгісіз, сол себепті бесалты ай {(Сілтеме): Қазір он жеті ай өтті, еш өзгеріс жоқ.} жалғыз қамалған түрмемде жатуға разы болдым. Бірақ, бұл өтінішті бейкүнә бауырларым үшін әзірге табыстамадым.

Төртіншіден;Осы отыз жылғы өмірімде және жаңа Саид деп атаған кезімде Рисалей-Нұрда жазғандарым толығымен және жеке басыма қатысты ақиқаттар да мұны растайды және менімен танысқандар ынсапты жандар да біледі, солардың куәлігіне сүйене отырып былай деймін: Мен жүгенсіз нәпсімді қолымнан келгенше мақтаншақтықтан, атақ құмарлықтан тыйып, жеке басыма құрмет көрсеткен Нұр шәкірттерін бәлкім жүз рет ренжіткен шығармын.

"Менде түк жоқ, мен Құранның құндылықтарын сататын дүкеннің байғұс делдалымын, сатушысымын"дегенімді, жақын достарым мен бауырларым естіп, көрген-ді. Мен дүниялық мансап, атақ-даңқ түгіл тіпті рухани жоғары атақ берілсе де - тек қызметтегі ықыласыма нәпсім араласар деген оймен - ол рухани мәртебені де пида етуді қабылдаған адаммын. Оны іс жүзінде көрсеткенмін. Мәселе солай бола тұра, сотта бейне бір үлкен саяси оқиға тәрізді, кейбір бауырларымның Рисалей-Нұрдың пайдасын көріп соған алғыс ретінде мен қабылдамасам дағы әкесінен де бетер құрмет көрсеткендігін, айыптауға себеп қылдыңыз. Кейбіреуінің менен бас тартуына ұйытқы болдыңыз. Бізді таңдана тыңдауға мәжбүрледіңіз. Апырм-ай, өзі риза болмаса әрі өзін лайық санамаса да басқалар мақтап-мадақтаса ол адамды айыптап жауапқа тартуға бола ма?

Бесіншіден;Сендер мынаны жақсылап біліп алыңдар! Ешқандай да саяси ұйым емес әрі ешбір ұйыммен байланысы жоқ Нұр тәлабаларын"саяси ұйым"деп кінәлау немесе саясатшыл деп айыптау бұл дегенің, тура бізбен қырық жылдан бері күресіп келе жатқан және дін Исламға, Иманға жау дінсіз комитетке және осы отанда анархияның үстемдік еткенін қалайтын большевиктерге жақтасу оларға біліп, білмей көмектесу болып табылады. Үш сот органдары Нұршылардың, Рисалей-Нұрдың саяси ұйым еместігін растап, ол тұрғыда ақтау шешімін шығарған-ды. Тек, Ескішәһир соты"тәсәттүр-ү нисуан"туралы жазылған шағын рисаленің бір ғана мәселесін, атап айтсақ мына сөйлемге:"Естуімше, үкіметтің астанасында қаласында бір аяқкиім бояушысының базардың қақ ортасында жоғары лауазымды шенеуніктің жартылай жалаңаш әйеліне құмарта тап беріпті. Оның осындай әдепсіз әрекеті тәсәттүрге қарсы адамдарға яғни әйел затының оранып жүруіне қарсы пікірдегілердің ұятсыз қалың бетіне шапалақ ұрғандай болды!".Мұндай ертеректе жазылған сөзге бола мені бір жылға, ал күдікті деп ұстаған жүз жиырма адамның он бесін алты айға жазаға тартты. Демек, қазіргі таңда Рисалей-Нұрды және оның шәкірттерін айыптау әлгі үш сот органдарын айыптау, олардың соттау, оларға үстінен іс қозғау деген сөз.

Алтыншыдан;Рисалей-Нұрмен айтысып-тартысуға болмайды. Оны көрген барлық Ислам ғұламалары:"Бұл Құранның ақиқатқа

толы тәпсірі!"деп яғни Құрани ақиқаттардың бұлтартпас дәлелі, бұл ғасырдың рухани мұғжизасы және солтүстіктен шыққан қызыл қауіпке қарсы қорған, осы елдің халқына, бұл мүбарак отанымызға мықты бекініс! деп мойындаған. Сондықтан, сот оның шәкірттерін үркітпеуі тиіс, керісінше жалпыға пайдасы үшін ынталандыруы керек. Бұл сендердің міндеттерің деп білеміз әрі соны күтеміз. Халыққа, отанға, елдің тыныштығына зиянды дінсіздердің, кейбір кәпірлердің саяси кітаптарына, журналдарына демократия деп тиіспей жатқан заманда бейкүнә, мұқтаж жастардың иманын сақтап, жаман мінезді болудан құтқару үшін Рисалей-Нұрға шәкірт болуы қылмыс па екен?! Әлбетте қылмыс емес, қайта үкімет мен Білім министрі қоштап, жоғары баға берітіндей жақсы жаңалық.

Соңғы сөзім: "Аллаһ Тағала судьялардың әділ болуын нәсіп етсі, Әмин!"дей отырып былай дедік:

حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ نِعْمَ الْمَوْلٰى وَ نِعْمَ النَّص۪يرُ

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَم۪ينَ

Саид Нұрси

* * * * * *

СОҢҒЫ СӨЗІМ

Судьяларға айтарым:

Айыптамалардан және ұзаққа созылған қамаудан менің түсінгенім; бұл мәселеде ең бірінші менің жеке басымды назарға алып, көзімді құртуды ниет еткенге ұқсайды. Бейне бір менің жеке басымның билікке, тәртіпке және отанға зияны бар. Олардың ойынша, мен дінді жамылып дүниялық мақсат қуған адаммын. Белгілі бір мағынада саясат жасап жүр екенмін. Бұған қарсы нақты жауабым былай:

Мұндай күмәнға беріліп, менің көзімді құртсаңдар да РисалейНұрды және отанға адал, халқына сүйікті жанкешті де қымбатты шәкірттерді ренжітпеңдер! Ренжітсеңдер отанымызға, халықымызға обал болып, рухани үлкен зардап шегесіңдер, тіпті үлкен қауіп төнуі мүмкін. Сонымен қатар мынаны хабарлайын; Жеке басымды қорлап, қиянат жасап, түрлі азаппен қинасаңдар да - Рисалей-Нұрға және оның шәкірттеріне мен үшін зиян келмеу шартымен, қазіргі ұстанған жолымыз бойынша - қабылдауға разымын. Бәлкім, бұл ақыретім үшін пайдасы бар шығар, бәлкім осылайша жүгенсіз нәпсінің бәлесінен құтылуыма септігі тиер деп бір жағынан жылап тұрып бір жағынан риза боламын.

Егер, мына бейшара бейкүнәлар менімен бірге осы мәселе үшін түрмеге қамалмағанда сотта қатты-қатты сөйлер едім. Сендер де байқаған шығарсыңдар, айыптаманы жазған адам әрнәрсені жиыптеріп жиырма-отыз жылдық өмірімді - жеке және жасырын, ашық хаттарым мен кітаптарымды тіміскілеп әрі бұрыс мағына шығарып, бейне бір биыл жазылғандай және ешбір соттан тексерілмегендей, мүлде ақталмаған кітаптар секілді, бәрін қағазға тізіп сол арқылы мені соттағысы келеді.

Мен өзім-ақ, жеке басымның түкке тұрмайтынын айтқанмын және менің қарсыластарым да түрлі жолдармен менің жеке басымды төмендетіп саясаткерлердің алдында менің беделімді қанша түсіруге тырысса дағы түк пайда бермеуінің себебі мынау: Бұл заманда және осы жерде иманды қуаттауға өте қатты қажеттілік, аса мұқтаждық туып отыр. Оны дәріс беріп үйрететін адамдар ақиқатты ешбір нәрсеге айырбастамайтын, ешнәрсеге құрал қылмайтын адал болуы керек. Жеке басына ешқандай да үлес алмай шынайы болуы тиіс. Сонда ғана

имани дәрістерінен жұрт пайдаланып еш күмәнданбайтын болады. Иә, мұндай аса мұқтаждық ешқашан, ешжерде болмағанға ұқсайды. Өйткені, қауіп сырттан батпандап келуде. Жеке басым мұндай қажеттілікті өтеп, қанағаттандыра алмайтынын мойындап жаһанға жар салсам дағы бәрібір жеке басымды нысанаға алуда. Бәлкім ортада менен басқалар көп көрінбегендіктен болар. Мен қайта - қайта"менде ондай қасиет жоқ!"десем де, сонда да мені қайнар көзі деп ойлайды. Мен бұған көптен бері таңғалып, еш лайық болмасам да және кемшіліктерім көп бола тұра мұнша назарға ілігуімнің хикметін енді, түсінген секілдімін. Оны хикмет-мәнісі мынау:

Рисалей-Нұрдың ақиқаты және шәкірттерінің мағынауи тұлғасы бұл заманда және бұл жерде әлгі аса мұқтаждықты өз мойынына алып, қамтамасыз етіп келеді. Ел жұрт мені осы қызметім үшін, ол да мыңнан бір бөлігі бола тұра - әлгі керемет ақиқаттың, әлгі таза әрі пәк тұлғаның уәкілі ретінде қарап құрмет көрсететіні де рас. Мұндай құрмет маған зиянды әрі ауыр келеді. Сондай-ақ, хақым болмаса да Нұр ақиқаттары үшін және әлгі мағынауи тұлғаның құрметі үшін үндемей әлгі мағынауи зияндарға көнген сыңай танытатынмын. Тіпті, Хазіреті Али (р.һ.) мен Ғаус-ы Ағзам (қ.с.) сынды кейбір әулиелердің Иләһи илһам арқылы Қасиетті Құранның осы заманғы мағынауи мұғжизасын көрсететін айна іспеттес Рисалей-Нұр туралы, оның ақиқаттары жайлы және адал шәкірттерінің мағынауи тұлғасы жайлы ишари хабар берген кезде арасында түкке тұрмайтын мені де қызметім үшін назарға ұсыныпты. Мен, қателесіп олардың жеке басыма қатысты азғантай ілтипатын кейбір жерде жору жасап Рисалей-Нұрға аудармаппын.

Мұны неліктен жасадың десең, мен өзім әлсіз әрі жәрдемшілерімді үркітіп жатқан кезең еді. Сөздеріме сенімділік тусын деп сырттай бір шама қабылдағаным рас. Сендерге мынаны ескерте кетейін: Пәни, бір аяғы төрде бір аяғы көрде еш құны жоқ жеке басымды төмендетудің қажеті жоқ, соншалықты мән беруге де тұрмайды. Бірақ сендер Рисалей-Нұрмен дауласпаңдар! Ол қолдарыңнан келмейді. Оны жеңе алмайсыңдар! Онымен дауласу халыққа да отанға орасан зиян. Бәрібір оның шәкірттерін тарата алмайсыңдар. Себебі, Қасиетті Құранның ақиқаттарын сақтау үшін қырық-елу миллион шәһид берген осы елдің азаматтарының ұл мен қыздары бұл заманда Құранның

ақиқатын сақтап қалу үшін атсалысуда және Мұсылман әлемінің алдында бұрыңғы ата-бабалары секілді діндарлығын, батырлығын тастамайды. Сырттай тастаған секілді көрінгенмен ол адал шәкірттер жан-тәндерімен әлгі киелі ақиқатқа шынайы берілген азаматтар. Сол ақиқаттың бір айнасы боп табылатын Рисалей-Нұрды тастап, олар өз отанына, халқына қиянат жасамайды, елдің тыныштығын сақтап қалу үшін сабыр етеді. Соңғы сөзім:

فَاِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِىَ اللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظ۪يمِ

* * * * * *

ҮКІМЕТКЕ ЖАЗЫЛҒАН ӨТІНІШ ХАТ. МИНИСТРЛЕР КЕҢЕСІНЕ ӨТЕ МАҢЫЗДЫ ӨТІНІШІМ БАР.

Рисалей-Нұрдан алынған"Сирадж-ун Нұр"атты үш жүз беттік кітаптың соңғы жағындағы және негізі ертеректе жазылған және баржоғы он бес беттік және үкіметтің бұйрығымен жинап алынуға себеп болған "Бесінші Шуақ" атты жазбаны, әркімге пайдалы әсіресе бәлеге ұшырғандарға ауадай қажет, сондай-ақ қарттарға, имани мәселеде күмәнданып жүргендерге пайдасы зор "Сирадж-ун Нұр кітабынан" әлгі зиянды деп босқа қорыққан жазбаны алып тастап, қалған үш жүз беттік кітаптың бастырылуына рұқсат берілуін сұраймын! Мұны менімен бірге бүкіл қиыншылыққа ұшырағандар және қарттар және иман ақиқаттарына мұқтаж жандар сұрауда.

Һәм, төрт жүз беттік"Зүлфикар"кітабында отыз жыл бұрын жазылған Еуропалық философтарға қарсы Ислам шариғатындағы заңындағы"мирас"мәселесі мен"тәсәттүр нисуан"яғни әйел затының оранып жүруі жайлы мәселені баяндайтын екі аяттың тәпсірі бар-жоғы екі парақ, сондай-ақ, отыз жыл бұрын жарыққа шыққан"Ишарат-үл Иғжаз"кітабында اَحَلَّ اللّٰهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَوا деген аятты тәпсірлеп жазған, банк туралы бір ғана жол, әрі отыз жыл бұрын мен"Ислам акедемиясында"жүргенде Англияның"Англикан"шіркеуінің дін басы Ислам діни басқармасынан сұраған

алты сұрағының жауабының ішінен бір жолын ғана алып тастап - ол да қазіргі мәдениет заңына сәйкес келмегендіктен - сол екі бет пен бір сөйлемге бола тыйым салынған және Ислам әлемі қатты ұнатып жоғары баға берген, зор пайдасы тиген және иманның үш шартын керемет қылып дәлелдеген сол"Зүлфикар"кітабын өзімізге қайтарып берілуін өтіне сұраймыз әрі ол біздің хақымыз.

Бір хаттың бес сөзі цензурадан өтпей қалса қалғанына рұқсат берілетіні секілді, біз де заңға сәйкес маңызы зор хақымызды талап етіп отырмыз және бізге қатысты түймедей мәселені түйедей қылушылардың зұлымдығынан құтылуымызды сұрап, отанға, халыққа, елдің тыныштығына Рисалей-Нұр арқылы қызмет еткен Құран мен Иманға құштар адамдармен бірге мұны талап етеміз. Сондай-ақ, он сегіз жыл бұрын ауыр зұлымдыққа ұшырап қатты қиналған кезімде жазылған "Худжумат-ы Ситте" кітапшасы жарыққа шыққалы еш көрмеген едім, әрі "махрәм" деп оның таратылуына рұқсат бермеген болатынмын және ол кітапша үш-төрт сотта қаралып иелеріне қайта табыс етілген еді.

Саид Нұрси

* * * * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

Дін істері басқармасы сарапшыларына алғыс хат және зерттеу кезінде жасаған аз ғана және жауабы белгілі әрі нақты берілген сындарын түзетуге пайдасы бар "үш тұжырымды" баяндап берейін.

Біріншісі:Үш тұрғыдан әлгі ғалымдарға рахмет айтамын. Өз басым қарыздармын.

Біріншіден; "Сирадж-ун Нур"жинағының"Бесінші Шуақ"атты жазбасынан басқа он үш бөлімін жоғары бағалап, оң қорытынды жасаған.

Екіншіден;Біздің айыпталуымызға себеп тариқатшылық, саяси ұйым және елдің тыныштығын бұзу секілді жаланы жоққа шығарған.

Үшіншіден;Менің сотта айтқан сөздерімді растап бекіткен яғни мен сотта былай деген болатынмын:

Егер қандай да бір қателік болса менің қатем. Нұр шәкірттері таза әрі бейкүнә. Олар тек өз иманы үшін Рисалей-Нұрға қызмет етті. Міне, сарапшылар Нұршыларды жақтап сотта оларды ақтап қалды. Барлық кінәні маған жүктеді. Мен оларға Аллаһ разы болсын деймін. Тек марқұм Хасан Фәйзи мен марқұм Хафыз Алиді және сол екі шәһидтің ізбасары екі-үш кісіні менің кінәма ортақ қылыпты. Дегенмен, бұл тұрғыда қателесті деуге болады, себебі, олар менің кінәма емес иманға қызмет тұрғысынан менен әлдеқайда үлескер және менің қателіктерімнен аулақ болып әлсіздігіме жаны ашып Аллаһтың қалауымен маған жәрдем еткен болатын.

Екінші тұжырым;Сарапшылар Бесінші Шуақтағы хадистердің бір бөлігін"заиф" кейбірін "мәйзу"деп яғни күмәнмен қарап, жорылған мағынасын бекерге шығаруда. Өйткені, осы Афион қаласында бізге жабылған жалада сол байқалады. Мұны он бес парақтан сексен бір қатесін тауып жазып берген қағазға жазған болатынмын. Құрметті сарапшылар сол қағазды бір оқып шықсын. Үлгі ретінде айтар болсам;

Прокурор:"Барлық жорулары қате және ол хадистер я "мәузу", я "зайыф" яғни сенімді әрі нақты емес, бізге жеткен жолы бұлыңғыр, күдік туғызады!" депті.

Біздің жауабымыз:Жору деген сөз бұл мағына осы хадистің мақсаты болуы мүмкін, солай болса керек дегенді білдіреді. Логика бойынша әлгі мағынаның мүмкін екенін жоққа шығару үшін оның "мухал" екенін яғни мүмкін еместігін дәлелдеу керек. Алайда, оның мағынасы көзге көрініп әрі жүзеге асып жатыр, сондай-ақ, хадистің көптеген ишари мағыналарынан ауқымды шеңберінде яғни қоғамға қатысты жағының бір орны бар екені айдан анық ғажайып түрде әлгі ғайби хабарды бұл заманның адамдарының көзіне шұқып тұрып көрсетіп тұрғандықтан ол мағынаны ешбір тұрғыдан жоққа шығару мүмкін емес және қарсылық білдіруге негіз жоқ.

Олардың, бүкіл риуаяттар"мәузу" немесе "зайыф" яғни "әлсіз"деген наразылығы үш тұрғыдан қате, оны мен қағазға түсірген болатынмын.

Біріншіден;Бір миллион хадис жаттаған Имам Ахмед ибн Ханбел және бес жүз мың хадисті жаттап алған Имам Бұхаридың өзі хадис емес деп айтуға батылы жетпеген әрі бұрыс екенін дәлелдеу мүмкін емес және барлық хадис кітаптарын көрмеген бола тұра және мұсылман үмметтің көпшілігі әр ғасырда ол риуаяттардың бір мағынасын, бір көріністерін немесе күллі мағынасынан бір сәулесін көріп куә болған және үммет шынайы қабылдап, ақиқат екеніне шүбәсіз сенген әрі оның мысалдары, әлгі сұмдық тұлғалары ортаға шығып көзге көріне тұра ол риуаяттарды жаппай жоққа шығару он тұрғыдан алғанда қате боп табылады.

Екіншіден; "Мәузу хадис"дегеннің мағынасы риуаяттың жалғасқан шынжыры үзік яғни дерек көздері түгел емес деген сөз. Әйтпесе, мағынасы қате деген сөз емес. Сондай-ақ, үммет әсіресе ақиқатқа көзі жеткендер, ғайып әлемін ашқандар және кейбір хадис ғалымдары мен мүжахит ғұламалар қабылдап мағынасының жүзеге асуын күткен. Әлбетте, ол риуаяттардың жалпыға қатысты мағыналары бар

Үшіншіден;мәзһаб имамдары және ұстаным-жолдардың ғалымдары өздерінің қандай да бір кітабында ол туралы наразылық білдірмеген, ондай мәселе немесе риуаят жоқ деп айтпаған яғни ғалымдар мұндай риуаяттарға тиісіп, сынап, қарсы пікір жазбаған.

Мысалы, Ислам әлемінде бірнеше Дажжал шығатыны жайлы риуаяттан біреуін алар болсақ, бір хадис ашық түрде Шыңғысхан мен Хулағудың фитне-бүлігі болатынын хабарлаған.

لَنْ تَزَالَ الْخِلَافَةُ فِى وِلْدِ عَمّ۪ى صِنْوِ اَبِى الْعَبَّاسِ حَتّٰى يُسَلِّمُهَٓا اِلَى الدَّجَّالِ

Яғни"Аббаси халифаты ұзақ мезгіл салтанат құрады. Сосын, ол Дәжжалдың қолына өтеді!"деп бес жүз жылдан соң Ислам әлеміне бір Дәжжалдың келетінін, сөйтіп халифатты құлататынын хабар берген. Осы секілді ақырзаманда келетін жеке тұлғаларды айтып кеткен. Мұның өзін мәзһабы бөлек, ұстанған жолы басқа немесе ой-пікірі өзгеше кейбір мүжтахит ғалымдар қабылдамай ол хадисті мәузу яки зайыф деген. Қойшы әйтеуір, бұл ұзақ тақырып. Бұл тақырыпты қысқа қайыруға себеп және Рисалей-Нұрмен қатысты сондай-ақ, нұрға тиіскен кезде дәл сол уақытта жердің сілкінуі еді. Жалпы мұндай оқиға төрт мәрте қайталануы кездейсоқ емес екенін көрсетеді сондай-ақ, осы жауап хатты жазып жатқан уақытта бұл жерде екі сұмдық жер сілкінісі болды. Ол былай болатын:

Ақшам уақыты еді, дәрігерлер кеңесі тарапынан берілген денсаулық туралы рапортта көрсетілген жара қатты ауырып шыдатпай барады. Әрі ешкіммен сөйлестірмегендіктен көңілім құлазып жазуым нашар болса да өзімді қинап жазу жазып күйзеліп отырғанымда екі зілзәланың дәл сол сәтте болуы әрине кездейсоқтық емес. Иә, сегіз ай жалғыздық көріп, азап шеккенімде сеніп жүрген және мені ақтап рапорт жазады деп үміттенген Дін істері басқармасынан рапортты сол күні ақшамда алдым. Қарасам, маған көмектесудің орнына түкке тұрмайтын нәрселерге мән беріп мені айыптаушыларға жақтасып:"Саид Нұрси соңғы төрт зілзәланы Рисалей-Нұрдың кәрәматы санайды!"дегенін көрдім. Мен де, түсініктемеде ол туралы не дегенімді қайталып: "Рисалей-Нұр мақбұл садақа секілді, бәлежаланың кері кетуіне себеп. Рисалей-Нұрға қашан тиіссе бәлелер жол тауып келе бастайды, кейде жер ызаға булығып ашуланады" деп жазғалы жатқанда дәл сол кезде екі мәрте қатты жер сілкінді

{(Сілтеме): Бұл екі зәлзәла 1948-жылы 18-қыркүйекте жұма күні түске жақын болған-ды. Афион түрмесіндегі Нұр шәкірттері атынан:

Халил, Мұстафа, Меһмет, Фейзи, Хусрев.}

де мені ол туралы жазудан бастартқызды. Оны қойып үшінші тұжырымға аттап өтпекпін.

Үшінші тұжырым:Уа, мұқият әрі ақиқатқа жаны құмар, ынсап иелері сарапшы ғалымдар! Бұрыннан келе жатқан ілім адамдары

арасында жақсы бір әдет бойынша жаңа шыққан құнды кітаптың бетіне баз біреулер мақтап алғысөз жазып, өз пікірін білдіріп кейде асыра сілтеп дәріптеп қол таңбасын қалдырады, автор оларға риза болып, бәсекелестерінің өзі оны мақтаншақтық санамай, оған ештеме демейді. Мәселе солай бола тұра, Рисалей-Нұрдың кейбір хас, ықыласты шәкірттері және марқұм Хасан Фәйзи және шәһит Хафыз Али сынды кісілердің әлгіндей кітап жайлы жазған сөздерін ынсапсыз қарсыластар желеу етіпті. Өзім әлсіз, жалғыз басты, бұл жерге бөтен болғандықтан көңілге демеу әрі Нұрға мұқтаждарды құлшындыру мақсатында олардың әлгіндей мақтау сөздерін мүлдем жоққа шығармай және жеке басыма қатысты жерін Рисалей-Нұрға аударғанымды мақтаншақтық санағаныңызға таңғалып, сіздің мұқияттылығыңыз, терең іліміңіз, мейірімді жанашырлығыңыз мұндайға жол бергеніне қатты өкіндім. Ол мадақ сөздерді жазған ниеті таза бауырларым ешқандай да саяси пікір араластырмай шынайы түрде:"Рисалей-Нұр бұл заманда хадистің ауқымы кең, күллі мағынасының бір мағынасы және шағын бір үлгісі болып табылады!"деген пікіріне қарсы шығып, оны қате деуге негіз жоқ. Өйткені, мұны заман растап отыр. Жарайды, ол тым асыра сілтеушілік немесе қате пікір болғанның өзінде тек іліми қате боп табылады. Әркім өз ойын жазуға құқылы. Шариғатта он екі мәзһаб бар. Тіпті төрт мәзһаб Ханафи, Малики, Шафи, Ханбали арасында және жетпіске жуық"келам"ілімі мен"усул-у дин"саласында ғұламалар арасында көптеген түрлі пікірлер қалыптасып кітапқа енгені белгілі. Оны өзіңіз де білесіз. Алайда, дін ғалымдары бірігуге, алауыздық қылмауға мына замандағыдай ешқашан мұқтаж болмаған. Қазіргі таңда негізгі мәселемен шұғылданып оның тысындағы түрлі көзқарас, қарама-қайшылықты тастауға және оны айтысып-тартысуға негіз қылмауға қазіргі кезде мәжбүрміз.

* * * * * *

Сарапшылардың ынсапты дін адамдары, имам-молдаларға қояр үш сұрағым бар:

Біріншісі:Біреу біреуді шын көңілден мақтаса жауапқа тартыла ма? Оның үстіне мақталған кісі мұны қаламаса әрі қолынан келгенінше мақтағанды қабылдамай немесе басқа жаққа бұрса және әлгіндей шынайы достарынан айырылып қалмау үшін оларды ренжітпей, мақтауларың жүз есе шамадан тыс деп үндемей қоя салуы мақтаншақтық боп санала ма?

Екіншісі:Апырм-ай, дінге қарсы сұмдық пәлекет соққылар болып жатқан мына заманда және өзекті діни мәселелер тұрғанда Нұр шәкірттерінен ақиқатқа жаны құмар біреудің ешкімге зияны жоқ іліми қатесіне бола, бұрыс пікірі үшін автор мұншалықты айыпталуға, қорлық көруге тиіс пе? Сендер секілді ұстаздардан - әлгі мақтау сөз жазған шәкірт - жіберген қателігін ескеріп, енді жөндейін деп күтіп жүргенде мұндай әділет органдары арқылы жазаға тарту лайық па?

Үшінші сұрақ:Осы соңғы жиырма жылда көптеген дұшпандары бола тұра қаймықпай, қажымастан жүз мыңдаған иманға мұқтаж жандардың иманын қуаттаған Рисалей-Нұр тәпсіріне бір-екі мәселесі үшін мұнша шүйлігіп тиісу орынды ма? Сол мұқият әрі зерек ғалымдарға мынаны ескерткім келеді: жасаған қорытындыда, Ахмет Фәйзинің мақтау сөзінің бас жағында менің жазуымды көріп бейне бір мен оны әдейілеп жаздырғандай сын тағып отыр. Алайда, ол жазбам жеке басыма мақтау сөздерді қабылдамау, ол жерден алып тастау үшін жазылған-ды. Кейбір жерлерін шығарып тастамақшы болғанмын. Бірақ, асығыс толық түзету жасамастан оны бір бауырыма жөнелткен болатынмын. Олар әлгі "махрем" яғни әркімге көрсетіле бермейтін мақтау сөздің бас жағына жазу жазып оны өте жақын адамдарға жіберген кезде үкіметтің қолына түскен. Апырм-ай, мұндай жеке тұлғаның мақтағаны және таза іліми әрі өз ойын және әркімге емес өз арасында және ақылдасу мақсатында жазып жүрген хатты ұстап алып жазалауға бола ма? Сондай-ақ, сыртқы мұқабасы қызыл және қара кітаптар достарға арналған жеке әрі құттықтау үшін жазылған кейбір өзіндік хаттар топтамасы болатын. Қалай болғаны белгісіз, бір-екі адам қызығып жоғалып кетпесін деген ниетпен бір дәптерге жинақтапты. Ол да тексеру кезінде қолға түсіпті. Апырмай, осы тектес хаттардан күдіктенуге, сұраққа тартып жауап алып,

оны саясатпен байланыстыруға бола ма, оған қажеттілік бар ма? Бұл деген, Құранға тиісіп жатқан сұмдық әждаһа, жыландарды көрмей, ондайларға еш мән бермей, әшейін шыбын-шіркеймен айналысу емес пе?

Дінге тіл тигізіп, Мұхаммед Пайғамбардың тәлім-тәрбиесін уға теңеген Сарачоғлына тиіспей, Құран ақиқаттарын Күндей жарқыратып көрсеткен және оның адамзаттың рухани жараларына нағыз ем, шипа екенін дәлелдеген "Сирадж-ун Нұрға" тиісіп, онымен айтысып, Нұрдың әлгі кітабының соңында жазылған бір зайыф хадистің басқа да мағыналары бар деп әлгі тәпсірге тыйым салу, жалпы тәпсірге тиым салу болып жүрмесін? Біз сендер секілді адамдардан жабырқау көңілімізге демеу болады, парасаттылығымен жәрдем етеді деген сенімдеміз, ұсақ-түйек мін таққандарыңызға ренжімейміз.

Қамаудағы Саид Нұрси

* * * * * *

("Соңғы пошта" газетіне біз туралы мақала жазып, ақпарат берген және сотты мәжбүрлеп бізді жазаға тартқызған кісілердің қателері мен жаңылған жерлерінің тізімі).

1- "Жетінші Үміт"деген жазбада, "мен осы сәтте Анкара қорғанында тұрмын. Төрт-бес түрлі қарттықтың қоршауына түсіп және халифаттың салтанаты құлап опат болғанына мұңайып отырмын" деген болатынмын. Бұдан он төрт жыл бұрын Ескішәһир қаласының соты сол сөзге байланып бізге тиіскен еді. Оларға салтанаттың опат болуы дегенім жоқ, халифат салтанатының опат болғанына мұңайдым дедім. Сендер "нун" әрпін оқымай тұрсыңдар деп едім, үндемей қалды.

2- Латын әріптерін қабылдамаймын дегенім жоқ, Құран әріптерін үйретуге тыйым салынғанына жиырма жыл бұрын махрем рисалемде қарсылығымды білдірген болатынмын.

3- Отыз-қырық жыл бұрын Құран ақиқаттарына болысып бүкіл Ислам ғалымдарының, тәпсірші ғұламалардың дегеніндей Қасиетті Құранның мирас пен тәсәттүр туралы ашық аяттарын тәпсірлеген едім. Оны төрт-бес рет үкімет органдары тексеріп бізге қайтарып берген болатын. Енді, сол тәпсірімді сылтау қылып заң бойынша емес өз ойынша үкім шығарып мені қысқа мерзімге соттаған болатын. Оған біраз уақыт өтсе дағы және кешірім берілген бола тұра және Денизли соты бойынша ақталған бола тұра бірнеше сөйлемін бұрыс түсініп бізді жазаға тартты. Міне, осы орынсыз үкімді дұрыс деп жариялаған"Соңғы пошта"газетінің ұжымы өз мақаласының қаншалықты бұрыс екенін ойлансын. Көпшіліктің пікірі мен ойнамасын.

4- Рисалей-Нұрдың бір шәкіртінің жеке көзқарасын барлық нұршыларға ортақ қылуы және біреудің өз досына арнап жазған жеке, қарапайым хатына бола бейне бір жасырын ұйымның үгіттеушісі ретінде айыптап және отыз-қырық жыл бойы жазылған жүз отыз рисалелерді биыл жазылғандай және ешқашан үстінен іс қозғалып тексерілмегендей және үш-төрт кітаптағы отыз-қырық сөзді құдды Рисалей-Нұрдың барлық жерінде кездесетіндей бүкіл күллиятқа айып тағуы, сондай-ақ, жиырма үш жылдан бері мені аңдып, бақылап отырған және төрт-бес рет сотқа берген және кейін иелеріне қайтарып, басым көпшілігі ақталып оң қорытынды берілген бес-алты аймақтың

үкіметін, әділет басқармасын және ішкі істер қызметкерлерін әлгі бізге жабылған ойша, негізсіз қылмысқа оларды да ортақтастыру, оларды кінәлау болып табылады.

5- Рисалей-Нұрдың махрем жеке кітаптарында біздің ойымызша - кездейсоқ болуы мүмкін емес - кейбір"ғайби тәвафуктарды", "риязи" және "әбжәди"сәйкестіктерді және көптеген Құрани ишараларды жинақтағанда мағынасы жағынан, "жифри" есеп жағынан болсын Рисалей-Нұрдың қабыл болғаны көрінеді. Ол туралы Имам Али (р.һ.) Жәлжәлутия кітабында да ашық түрде хабарлаған, сондай-ақ, Ғаус-ы Ағзам (қуддус-ы сыррух)растап бекіткен. Осыған қарап көзіміз әбден жеткен-ді. Сонымен қатар бізді Аллаһтың жәрдемі желеп-жебеуі, Субханның сый-сияпаты және жоғарыда айтылған ғайби ишаралар Рисалей-Нұрдағы иман ақиқаттарының белгілі бір мағынадағы кәраматы деп білеміз. Біз, әсіресе мен өзім рухани демеуге, киелі жұбанышқа өте мұқтаж болған кезімде еріксіз түрде осы ғайби ишараларды көрдім, растадым. Дегенмен, біраз уақыт жасырып құпия ұстадық. Кейін жеке басыма тиісіп, жұртқа жағымсыз көрсетіп, зұлымдық жасап, озбырлық жасағанда Рисалей-Нұрға мұқтаж, ынталы кісілер суып кетпесін деп әлгі ғайби ишараларды хас шәкірттеріме, жақын бауырларыма көрсеткенім рас. Әрі оларға көп пайдасы тиді.

Жиырма екі жылдан бері зұлымдыққа ұшырап, жапа шегіп келгеніме, мәдени құқықтан мені айырғандарына бір мысал келтірейін.

Он бір ай жалғыз адамдық камерада, қызметшілерім мен хас бауырларымды менімен кездестірмей тыйым салды. Маған қарсы бас прокурор алпыс беттік, сот болса елу бір беттік айыпнама жаза тұра, өзімізді ақтайтын уәжнама жазуға қанша өтінсек те екі күнде үштөрт сағаттан басқа рұқсат бермеді. Мен жаңа әріпті білмегендіктен менің тілімді түсінетін, айыпнаманы оқып беретін және наразылық жауап хат жазуға бір шәкіртім қасыма келсін деп жалынсам дағы рұқсат бермеді. Тіпті, іші толы қате айыпнаманы төрт сағат бойы оқыды. Сосын, бірнеше ай бойы жинаған бұрыс түсінген, қате екені дәлелденген екінші айыпнаманы тағы оқып бізді тыңдауға мәжбүрледі. Бұған қарсы үш парақтық жауап беруге қайта-қайта өтінсем де рұқсат бермеді. Егер, мені сөйлеткенде, Рисалей-Нұрдың дүнияға қатысты кейбір сөйлемдерін пайдаланып-ақ, өзімді ақтап шығар едім. Олар айыпнамада дәл сол сөйлемдерді бұрыс түсініп

маған қарсы пайдаланып айып таққан-ды. Мені, өз атымнан жазаға тартқаны үшін сотқа алғысымды білдіремін. Өйткені, олар менің орныма Рисалей-Нұрдың кейбір маңызды ақиқаттарын әртарапқа жайып бір тұрғыдан Нұршы екендерін дәлелдеді. Енді, мен бұл кезге дейін заңсыз шектірген азаптарын кешіп, олардан алар ақым жоқ дегім келеді. Апырм-ай, ғаріп, ауру, әбден қартайған, әлсіз, пақыр, жазуы нашар, өзін өте төмен санайтын, мақтанудан, жасанды әрекеттен барынша аулақ тұруға тырысатын бір адамның, отанға, халыққа тіпті, Ислам әлеміне пайдасы зор иман қызметін, Құрани міндетті адал атқару үшін саясатпен еш қатысы жоқ ірі тұлғалардан медет алу ниетімен және ескі заманның ғалым-ғұламалар секілді ғайби ишараларды жарыққа шығаруы кінә бола ма, сол үшін жауапқа тартуға бола ма, бұл дінге қайшылық немесе заңға қарсы әрекет боп есептеле ме? Мен мұны"Соңғы пошта"газеті ұжымынан және бізге айып таққысы келгендерден сұрамаймын.

6- Біреу отыз жыл бұрын

اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّيْطَانِ وَالسِّيَاسَة

(Лағынет атқан шайтаннан және құйтырқы саясаттан бір Аллаһқа сыйынамын!)деп, оны өмірлік ереже етіп, сол көзқарасты жүрекпен қабылдаған және жиырма бес жылдан бері газет оқымаған, тыңдамаған және он жыл бойы дүниежүзілік соғыстың барысынан бейхабар бірде бір, қызығып сұрамаған және он екі жылдың ішінде үкімет басында кімдер бар екенін, депутаттар кімдер екенін білмейтін және дүниялық жоғары шен мәртебелерге еш қызықпайтын және оны сотта достары куәгер ретінде дәлелдеген және иманның бір түйір ақиқатын және Құранның киелі бір нүктесін дүния салатанатынан артық жоғары бағалап мән беретін, осылайша өмірін ақиқаттарға арнаған және дүниялық шаруаны ақыреттік істерден жоғары қоятындарды ақымақ санайтын жалғыз басты адам, енді сондай біреуді дүнияуи саясаттың ізінде жүр, жасырын ұйым құруда деп айыптау қаншалықты болымсыз, неткен зұлымдыққа толы қате екенін мені жазаға тартқандардың және "Почта" газетіне хабар бергендердің ұяты болса өздері ойланып көрсін! Кассациялық сотқа қосымша ретінде айыптамаға қарсы наразылық білдірген хатты ұсынамын.

Афион ауыр қылмыскерлер түрмесінде он бір ай жалғыз өзі қамалып азап шеккен

Саид Нұрси

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

(Төменде жазылған хаттардың кіріспесі)

Бізді айыпты етіп көрсеткен Афион қаласының сотының шешімін кассациялық сот, бұрысқа шығарып нақты дәлелдермен бұзғандықтан оларға аз да болса жәрдем ниетімен сот шешіміндегі қателерін көрсетіп, әркім оқымасын деген біздің кітаптарымыздан олардың қылмыс деп тапқан жерлерін дәл сол қалпында жазып қателерін көрсетіп, бізді айыптағандардың өздерін айыптамақпыз.

Мысалға, мені ауыр жазаға тартқысы келгендер кінәларымның қорытындысы ретінде былай деп жазыпты:"Саид Нұрси мына нәрселерді жоққа шығарады;

1- "Османлы мемлекетінің құлағанын, халифаттың жойылғанын..." Бұл әрі қате әрі бұрыс. Себебі, Лема кітабымда "халифаттың салтанатының құлағаны мені қайғыртты..."деп жазған болатынмын. Мұны он бес жыл бұрын Ескішәһир қалалық сотында айтқанымда, үндемей қалған-ды. Қанша уақыт өтіп кеткен және ақталған, кешірім алған кішкентай мәселені қылмыс деп жала жапқан адам өзі қылмыскер боп табылады.

Әрі әлгі, негізсіз қылмыстың дәлелі ретінде, менің Лема және Муғжизат-ы Ахмедия (с.а.у.) атты кітапта:

اِنَّ الْخِلَافَةَ بَعْد۪ى ثَلَاثُونَ سَنَةً ثُمَّ تَكُونُ مُلْكًا عَضُوضًا وَفَسَادًا وَجَبَرُوتًا

Яғни"төрт халифадан соң бір бүлік шығады"деген хадисті келтірген болатын.

Міне, бұл хадис үш түрлі ғайби мұғжиза көрсеткенін бұрыңғы бір кітабымда жазған едім. Мұны кінә деп мені айыптау мақсатымен былай депті: "Саид бір кітабында: Халифат кеткен соң жабарут пен фәсат яғни диктаторлық пен бүлік орнайды.

Ей, мәселеге атүсті қарайтындар! Ишари һәм ғайби хабардағы мына заманда болып жатқан адамзаттың заттық әрі рухани бүлінуін және дүнияны астан-кестеңін шығаратын оқиғалар болатынын хабарлаған хадистің керемет қасиетін айтқан адамды қылмыскер деп айтудың өзі, заттық әрі рухани тұрғыда қылмыстың нақ өзі.

Менің бір кінәм мынау екен:"тәкие мен завиялардың, сондай-ақ, медреселердің жабылуын, сөйтіп мемлекеттің зайырлы болуын және Ислам дінінің орнына ұлттық сананы ендірудің, бас киім ретінде шапка киюдің және шариғатқа сай орамал тағуға тыйым салынуын, сондай-ақ, Құран әріптерінің орнына латын әріптерін енгізудің, мектепте дін дәрістерінің тоқтатылуын және әйел затына еркектер секілді мұрагерлік үлес берілудің дұрыс еместігін және бірнеше әйел алуды тоқтату сынды егемендіктің қаулы-шешімдерін бидғат, адасушылық, діннен безу деп санайды сол үшін кінәлі!" Осылай жазыпты.

Ей, ынсапсыздар! Егер, әр ғасырда үш жүз елу миллион мұсылманға жол көрсетіп, жетекшілік ететін және бақыт атаулының бағдарламасы және дүниялық һәм ақыреттік өмірдің құнды қазынасы болып табылатын Қасиетті Құранның әйел затының орануы туралы, мұрагерлік жайлы, көп әйел алу туралы, Аллаһты зікір ету, Оны дәріптеу хақында және дінді жаю керектігі жайлы ап ашық және еш түсініктеме керек етпейтін өте анық көптеген аяттарды жоққа шығару және Ислам мүжаһид ғұламаларын, барлық шәйх ғалымдарды кінәлі санау мүмкін болса, онда мені қылмыскер деп кінәлауға болар. Әрі, ол мәселеге көп уақыт өтіп кеткендігін және бірнеше соттың ақтау шешімдерін, кешірім заңдарын, әрі пікір еркіндігі мен ар-ұждан бостандығына қатысты үкіметтік ұстанымын жоққа шығарған жағдайда ғана мені осы істерге байланысты қылмысты деп санай аласыңдар. Әйтпесе, сендер ертең ақиқат пен хақ алдында, әділет құзырында үлкен жауапқа тартылып нағыз қылмыскер боласыңдар!

Саид Нұрси

* * * * *

[Соттың негізінде өзіне зияны тиетін жазбаны керісінше бізге зиянды етіп бұрмалағаны жайлы].

Мен, әділет сотына былай демекшімін: Мың үш жүз елу жылдан бері және әрбір ғасырда үш жүз елу миллион мұсылмандардың қоғамдық өміріне қатысты киелі де ақиқат Иләһи заңдылықты үш жүз елу мың тәпсірдің тәпсірлегеніндей және мың үш жүз елу жыл бойы

ата-бабамыздың салт-дәстүріне, нанымына сәйкес тәпсір жазған кісіні айыптайтын жөнсіз үкімді, әлбетте жер жүзінде әділдік қалған болса ол үкімді жоққа шығарып, күшін жоюы тиіс.

* * * * *

[Соттың таңғала әрі жоғары бағалап шығарған үкіміндегі жазба. Мұны бізге қарсы қолданып отыр, негізінде өздерін айыптайтын жазба].

Жиырма алтыншы Мектубта Саид Нұрси өзі туралы айтқанда былай дейді: Мына байғұс бауырларыңның үш түр сипаты бар, әрі бір-біріне ұқсамайды.

Біріншісі;Хикметке толы Құранның құнды қазынасының делдалы ретінде уақытша және тек ғана Құранға тән сипатым бар. Ол кезде делдалдықтың талабы өте жоғары қасиет, керемет мінезқұлық көрінеді. Ол менікі емес, маған қатысы жоқ. Ол сол мақам мен міндеттің талап ететін қасиеті. Менің бойымнан мұндай қасиет көрсеңдер, біліп қойыңдар ол қасиет менікі емес. Ол мақамға тән нәрсе, мені сондай екен деп қарамаңдар!

Екіншісі;Құлшылық кезінде Аллаһтың құзырынада тұрған кезімде Жаратқан Ием жарылқап, уақытша болса да бір түр сипат, ерекше қасиетпен көрінетінім рас, ол қасиет кейбір әрекеттерімнен байқалады. Ол қасиет құлшылықтың негізі боп табылатын өз кемшілігін білу, әлсіз екенін мойындау, бейшара екенін сезіну, осылайша төмен жағдайда Аллаһтың дергаһына сыйынып, жалбарынудан туындайды. Ол сол кезде нақты байқалады. Ол жағдайда мен өзімді жұрттың бәрінен бейбақ, бейшара, әлсіз, пақыр, мұқтаж, кемшін көремін. Сол кезде бүкіл дүния мені мақтап,"сен жақсысың, кәмілсің!"десе, әсте сенбеймін.

Үшіншісі;Бұл нағыз өзім, түр-сипатым, яғни бұрыңғы Саидтың бұзылған хәлі, нашар жағым. Ол жақта бұрыңғы Саидтен қалған кейбір сезімдерге берілемін. Мысалға, рия, екіжүзділік, жұртқа жақсы көріну, атаққұмарлық секілді. Әрі мен бай, болсы текті әулеттен болмағандықтан қолы тар адамдай үнемділікке көп мән беремін, осындай жағымсыз мінездер көрініп қалады. Сендерге ол тұрғыдағы жайымды көп айтсам қашып кетерсіңдер деп ондай жаман

жақтарымды айтпаймын. Демек, мейірімі мол Аллаһ маған деген инает-қамқорлығын осылай көрсетуді қалағаны ғой, ең қарапайым қатардағы сарбаздай мына жеке тұлғамды өте жоғары әрі "хас мүршид", "асфия" ретіндегі Құран сырларын ашуға атын қызметші ретінде жұмсап жатыр. Құдайға сансыз шүкір етемін.

Нәпсі бәрінен төмен,

Атқарар уазипа бәрінен үстем!

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ هٰذَا مِنْ فَضْلِ رَبّ۪ى

* * * * *

[Соттың қатты қорқып айыптамаға жазған сөйлемі. Алайда, он бес жыл бұрын жазылған әлгі қатты айтылған сөз, кейін мына сөзбен ауыстылған болатын: "Бауырларым! Бейкүнә әрі қарт кісілердің құрметіне мені өлтірген залымдардан ақымды алмай-ақ қойыңдар! Оларға қабір азабы мен тозақ оты жетеді. Міне, бұл сөз оларды тәубаға келтіруі керек-ті].

2- Ұстазына ақиқатты жаю тұрғысынан көмек.

3- Мұсылмандарға имани тұрғыдан қызмет ету.

4- Қалам арқылы ілім жинау.

5- Кейде бір жылға татитын бір сағаттық тәфәккүри ғибадат.

6- Дүниеден иманды кетеді.

Бес түрлі дүниялық пайдасы бар:

1- Ризық несібеде береке.

2- Көңіл тыныш, жүректе қуаныш.

3- Тұрмыс жеңілдейді.

4- Істері сәтті болады.

5- Тәлаба деген атқа ие болып барлық Рисалей-Нұр шәкірттерінің дұға-тілектеріне ортақ болады және жақында жастар бұл кітаптың қадірін түсініп университет белгілі бір мағынада Нұр мектебі атануы әбден мүмкін деп жазған.

* * * * *

отырсыңдар? Ереже-заңдарыңды көрсетіңдер! Әлде кейбір сұмырай қызметкерлердің ойына келген әрекетін заң деп қабылдайсыңдар ма? Мұндай жеке адамның құлшылығына араласуға ешқандай заң рұқсат бермесе керек.

* * * * * *

[Өкінішті жағдай; "Ишарат-ы Сәбға" деп аталатын бұрынырақта жазылған әрі әркімге көрсетілмейтін, ақиқатқа әдбен жанасып тұрған кітаптың бір-екі сөйлеміне бола тыйым салып, бізді сол үшін айыптауға тырысуда. Алайда, ол ақиқаттың күштілігі сонша бүкіл адамзатқа, жалпы дүнияға жар салуға тұратын қоғам өміріне қатысты өте құнды да пайдалы].

Дүнияда ең ақымақ кім десеңдер, дінсіз есалаңдардан өркениет пен бақыт күтетін адам. Мұндай ақымақтың біреуі биліктің тұтқасын ұстап былай депті:

Біз"Аллаһ, Аллаһ!"дей беріп артта қалдық. Батыс елдері"қаружарақ"деп көш ілгері кетіп бізден озып кетті!".

Мұндай да"Ақымаққа жауап берудің қажеті жоқ, үндемеудің өзі жауап"дегендей үндемеген абзал. Бірақ, кейбір ақымақтардың артында бейбақ ғапыл жандар да болатындықтан былай деп жауап береміз:

Уа, бейшаралар! Бұл дүния уақытша қонақ үй тәрізді. Өлімнің шындық екені рас, соңында қабірге баратынымыз анық. Бұл жалған өмір өтіп орнына мәңгі өмір келмек. Бір рет"қару-жарақ"деп айқайласа мың рет:"Аллаһ, Аллаһ!"деу керек болар!".

* * * * * *

Бұл жолы менен сотта сұралған түк мағынасы жоқ сұрақтардың ішінде мынадай бір сұрақ болды:"Немен күн көріп жатырсың?".Дедім:"Үнемділіктің берекетімен. Бір кездері Спартада Рамазан айы бойы бір тоқаш нан, біркелі қатық, бір дорба күрішпен өмір сүрген адам, күнкөріс үшін дүнияға жалтақтамайды және сыйкәде алуға мәжбүр болмайды"дедім.

* * * * *

[Зүбәйірдің соттағы ақталып айтқан сөздері секілді Нұрларды мақтаған сөздері де иншаллаһ оларды таңғалдырып, тамсандырса керек, соттың шешімінде таңырқап жазылып қойыпты].

Зүбәйір Гүндүзалыптың қол машинасымен жазған жазбада:"Жастар хақты, ақиқатты үйрететін мәлімет сұрайды, көркем мінез сабағын талап етеді"дей келе оныншы бетте: "Рисалей-Нұр жиырмасыншы ғасырдың мұсылмандарын және бүкіл адамзатты тұмшалаған пікір қараңғылығынан құтқару үшін автордың еркінен тыс, Жаратқан Иеміздің қалауымен жазылған ерекше шығарма".

Он екінші бетте:"Рисалей-Нұрға қызмет етіп жүрген біреуге десе: "Рисалей-Нұрдың орнына мына кітаптарды көшіріп жаз, дүнияда ең бай Фордтың байлығын беремін" десең, ол Рисалей-Нұрдың жазу жолдарынан қаламының ұшын көтерместен былай деп жауап берер еді: "Дүнияның барлық байлық пен салтанатын берсеңдер де алмаймын".

Он бесінші бетте:"Ой-пікірі дұрыс ақын жазушыларға адалдығымыз жүз дәреже болса Бәдиүззаман секілді дүнияда да, ақыретте де жол көрсетуші ірі тұлғаға кентриллион, шексіз"

Он екінші бетте:"Рисалей-Нұрдың мағынауи тұлғасы осы ғасырдың қоғамдық және рухани және діни проблемаларын дәл тауып, асқынған қоғамдық ауруларды емдейтін Қасиетті Құранның ақиқаттарын Аллаһтың әмірімен осы заманғы адамзатқа ұсынып отыр!"

Қырық төртінші бетте:"Бәдиүззаман былай дейді: Бұл рисалелерді бір жыл түсініп оқыған адам үлкен ғалым бола алады. Иә, рас!

* * * * * *

[Бұл төмендегі жазу бізге өте пайдалы әрі ақиқаттың өзі бола тұра сот шешімінде қылмыс саналуы мүлдем қисынсыз].

Ахмед Фәйзи шәкіртінің жазған хатын біршама түзеткенін, бірақ бір бөлігі асығыс болғандықтан түзетпей қоя салғанын, "Дінді және Мұхаммеди (с.а.у) тәрбиені уға, апиынға теңеген Сарачоғлуна

тиіспей, ал Құранның ақиқатын айдай анық көрсеткен Рисалей-Нұрға тиісіп оны тыйым салуға ат салысу дұрыс емес екенін білдіргіміз келеді" дейді.

Сотта қай күні екені жазылмаған бір ақталу хатының қорытындысы былай: Өзінің және шәкірттерінің саясатпен айналыспайтындығын және зұлымдыққа ұшырағаны жайлы жазған хаттарын әркімге көрсетпейтінін және ой еркіндігі бар екені және пікірлерінің кейбір заңнамаға қайшы сияқты көрінгенмен ешқандай қылмыс болып саналмайтынын және тәркіленген бірнеше рисалелерінің ертеректе жазылғанын, олар сауатты кісілердің сараптамасынан оң қорытынды алғандығын сондай-ақ, бұдан бұрын Ескішәһир сотында тергеліп айыпталғанын, бірақ, Денизли сотында ақталып шыққанын, тағы да дәл сол мәселемен айыпталуы заңға қайшы екенін және керек болса осы кезге дейін Нұр шәкірттері тәртіп бұзатындай жат қылық жасамағандығын сонымен қатар, Бесінші Шұға атты кітапта ешкімнің атын атап, түсін түстемегенін, тек қана хабар беру мақсатында жазғандықтан оның ешбір тұрғыдан қылмыс саналмайтындығын алға тартып өзін ақтаған.

Осы үлгіде жазба-хаттары бар, басқаларын осыған салыстыру керек.

Саид Нұрси

* * * * *

КАССАЦИАЛЫҚ СОТТЫҢ БАСҚАРМАСЫНА АРНАЛАДЫ.

Афион қаласында сот үкімін қате деп санап қайта болған отырыста тағы да маған сөз берілмеді. Біз туралы үшінші мәрте сын айтылып, айыптаманы мәжбүрлеп тыңдатты. Әрі қасыма ешкімді жақындатпады, егер рұқсат бергенде айтқанымды жазып маған көмектесер еді. Жазуым тым нашар әрі науқас халде жазған осы бір шағым хатымды маған екі кез әділ үкім шығарған мақамыңызға қосымша ретінде ұсынып отырмын.

* * * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

[Махшар күні болатын Ұлы Сотқа халімді баяндау әрі Аллаһтың дәргаһына шағым хат. Бұл заманның соты және келешек ұрпақ және жоғары оқу орындарының мұғалімдері мен шәкірттері тыңдасын! Қазір жиырма үш жыл бойы жүздеген күйзелістерімнің он шақтысын өте әділ, Хаким-і Зүлжәлалдың әділетті дәргаһына шағымдана ұсынамын].

Біріншіден;Мен, кемшіліктерімнің көп екенін мойындай отырып осы халықтың болашағына, иманын сақтап қалуына өмірімді арнадым. Миллиондаған жан пида болған ұлы ақиқатқа менің де басым пида болсын деп бар күшіммен Рисалей-Нұр арқылы аянбай қызмет еттім. Қанша зұлымдық пен азапқа душар болсам да Аллаһтан таупық келіп шыдап бақтым. Қаймықпадым, қайтпадым.

Атап айтсам, осы Афион түрмесінде, сондай-ақ, сотында шеккен азабымның бір мысалы мынау: үш мәрте және әрқайсында екі сағатқа жуық бәрі жалған әрі іші қастандыққа толы айыпнаманы маған және әділ шешім күткен Нұр шәкірттеріне оқып соңына дейін тыңдатты. Құқықымды қорғау үшін бес-он минут рұқсат берілуін өтініп едім, бір-екі минуттан артық рұқсат бермеді.

Мені жиырма ай жалғыз ұстап ешкіммен кездестірмеді. Енді, тек үш-төрт сағатқа ғана онда да бір-екі досыммен сөйлесуге рұқсат берді. Олар ақталу хатын жазуыма сәл жәрдем етті. Сосын, оларға да тыйым салды. Осылай аяусыз түрде жазалауда, прокурор жоқ жерден

әр нәрсе жинап, кейбіреуін бұрыс түсініп, жала жауып өшіге және он бес беттік айыпнамасында сексен бір қатесін тауып дәлелденген қағазды тыңдауға бізді мәжбүрледі. Маған сөйлеуге рұқсат бермеді. Егер рұқсат бергенде былай деп едім:

Дініңе сенбей, жоққа шығаратын әрі ата-бабаларыңды қорлап тіл тигізетін және Пайғамбарларыңды (с.а.у.), Қасиетті Құранның заңдарын теріске шығаратын яхуди немесе христиан яки мәжусилерге, әсіресе соңғы кезде шыққан большевизм атын жамылған анархист, діннен безген және екіжүзді мұнапықтарға сөз бостандығы, зайырлылық деген желеумен тиіспей еркіне қоя бересіңдер де, ал Англия сынды христиан дінін мықты ұстанатын өктемшіл елдің өзінде билік органдарында, әкімшілік қызметте миллиондаған мұсылмандар Құранын оқып Англияның оғаш ережелерін, бұрыс ақидаларын теріске шығарып қабылдамаса да әрі бүкіл елде қарсылас партиялар өз көзқарастарын емін-еркін жайып, насихаттап жатса да, сотқа беріп жауапқа тартылмайды. Менің қырық жылдық өмірім көз алдарыңда, жүз отыз кітабым үстел үстінде, ең құпия рисалелерім мен хаттарым қолдарыңда және оны Спарта қалалық әкімшілігі мен Денизли қалалық соты және Анкара қылмыстық соты және Діни басқарма сондай-ақ, екі мәрте тіпті үш мәрте кассациялық сот жіті зерттеп Рисалей-Нұрдың барлық кітаптарын толық дерлік екі-үш жыл тексеріп азғантай болсын жазаға тартуға себеп таба алмағанды. Сонымен қатар, мен тым әлжуаз әрі зұлымдыққа ұшыраған әрі жағдайы қиын және екі жүз мың шынайы да жанкешті шәкірттерге отансүйгіштікті, халқына қызметті, елдің тыныштығын сақтау керектігін үйреткен пайдасы мол Рисалей-Нұр кітаптары түгел қолдарыңда және кінәсіз екенімізді дәлелдейтін төрт жүз беттік ақталу хатымыз да алдарыңда. Мәселе солай бола тұра, қандай заңға сүйеніп, қандай пиғылмен, нендей пайда көздеп, қандай қылмыс тағып бізді ауыр жазаға тартпақсыңдар! Мұнша қиянат, жалғыздық камерасы не үшін? Әлбетте, ертең қиямет күні махшарда сендер бұған жауап бересіңдер.

Екіншісі;Мені жазаға тартқандардың айтатын сылтау мынау: Мен, тәсәттүр (әйелдердің оранып, жабық жүруі),мирас мәселесі, зикруллаһ яғни Аллаһты зікір ету, сосын бірнеше әйел алу туралы Құранның ашық аяттарына сүйене отырып қазіргі мәдениетке қайшы тәпсір жазуым.

Отыз бес жыл бұрын Ескішәһир қаласының сотына және Анкараның кассациялық сотына сондай-ақ, біз туралы айыптау хатына жауап ретінде және хаширде болатын ұлы сотқа шағым ретінде және бізден кейінгі нұрлы зиялы қауымға естелік және маған сөйлеуге мұрша бермеген, сексен қатесі табылып дәлелденген, маған өштесіп жазылған айыпнама арқылы мені екі жыл ауыр жазаға тартқан және жалғыз өзімді қамап, екі жылға бөтен жерге жер аударып, басқан ізіме дейін аңдыған ұйымға осы төмендегі шағым хатты қаз- қалпында қайталамақпын.

Мен әділ сотқа айтарым: Мың үш жүз елу жылда, әр ғасырда үш жүз елу миллион мұсылмандардың қоғамдық өмірінде үлкен рөл атқарған киелі де нақты заңды, Иләһи дәстүрді үш жүз елу мың тәпсірдің растап, қоштағанына сүйене отырып ата-бабамыздың діни нанымдарына, дүние танымдарына сәйкес тәпсір жазған адамды соттайтын соттың бұрыс шешімін әлбетте, жер бетінде әділдік болса ол шешімді жоққа шығарады, ондай бұрыс үкімді қабылдамайды. Оған сенімім зор. Апырм-ай, бұл ғасырдың құлағы саңырау боп мүлдем естімей қалғаны ма? Заманның кейбір талабы бойынша уақытша қабылданған кейбір батыстық заңнамаларды ақылға салып, қисынсыз деп тауып қабылдамаған және саясатпен еш қатысы жоқ, қоғамдық өмірге араласпайтын адамды әлгіндей аятты тәпсірледің деп айыптауға бола ма? Бұл дегенің, Дін Исламды жоққа шығару, діндар әрі батыр миллиардтаған ата-бабамызға опасыздық және миллиондаған тәпсірлерді айыптау емес пе?

Үшіншісі;Мені тұтқындау үшін алға тартқан сылтауы мынау; Елдің тыныштығын бұзу, қоғамға қауіп төндіру және болуы ықтималы өте аз тіпті мың да бір мүмкін нәрсені болғандай көрсетіп, кейбір махрем кітаптарымыз бен жеке адамға жазылған хаттарды талдап тексеріп, Рисалей-Нұрдың жүз мың сөз-сөйлемдерін бұрмалап басқа мағына шығарып оны дәлел ретінде көрсетіп бізді жазаға тартып айып таққысы келеді.

Мен оған жауап ретінде отыз-қырық жылдық өмірімді білетіндер мен Нұрдың мыңдаған хас шәкірттерін куәгер ретінде былай деймін:

Стамбулды басып алған кезде Англияның қолбасшысы мұсылмандардың арасына іріткі салып тіпті Шәйх-үл Исламды, кейбір молда-имамдарды алдатып бір-біріне айдап салып саяси партияларды

қырқыстырып гректердің жеңіске жетуіне ықпал жасаған сәтте Англия мен Юнанды (Греция)әшкерелеп жазылған"Хутуат-ы Ситте"атты кітапшамды Әшрәф Әдип мырзаның қолдауымен бастырып, тарату арқылы әлгі жауыз қолбасшының сұмдық жоспары іске аспай қалып, менің көзімді жоюға әрекет еткенде қауіпке басын тігіп қаймықпай және осы ерлігі үшін Анкарада билік басында отырғандар оны шақырса да Анкараға қашпаған және Орыстың басқолбасшысы дарға асуға үкім шығарған кезде мізбақпай әсте мән бермеген сондай-ақ, отыз бірінші март күні елде дүмпу болып жаппай тәртіпсіздік кезінде сегіз батальон әскерді өткір сөзімен тынышталдырған және әскери трибунал шақырылып сотта генералдар:"Сен де бас көтергендермен біргесің, саған да шариғат керек еді. Әне, шариғат сұрағандар!"деп терезеден аулада дарға асылғандарды көрсеткенде өлімнен еш қорықпай:"Егер конституциялық басқару жүйесі белгілі бір топтың өктемшіл билігі болса бүкіл адам мен жын куә болсын, мен бас көтеріп қарсы шыққандардың бірімін. Шариғаттың бір ғана мәселесі үшін жаным пида!".Осылайша, әлгі пашаларды риза қылып таңғалдырған, өлім жазасына кесілгелі тұрғанда ақталуына үкім шыққан және босатылып жолда бара жатып, оларға алғыс айтпай:"Жасасын жәһаннам! Залымдар үшін жасасын жәһаннам!"деп айқайлаған және Анкарадағы резиденцияда (Афион қаласының сот үкімінде жазылғанындай)Мұстафа Кемал ашуланып оған: "Сені мұнда бізге қанатты іліми пікірлер айтсын деп шақырып едік. Ал сен болсаң намаз туралы бір нәрселер насихаттап арамызға бүлік салдың!" дегенде, Саид Нұрси жауап ретінде:"Намазсызды опасыз дейді, ал опасыздың үкімі жүрмейді!"деп қырық-елу депутаттың алдында қарсы сөз қайтарғанда әлгі сұмдық қолбасшы үндей алмай кешірім сұраған сыңай танытып ашуы басылып қалған және алты аймақтың тергеу органдары және үкіметі елдің тыныштығын бұзатын бірде-бір себеп тіркемеген және жүз мыңдаған Нұр шәкірттерінің ол тұрғыда ешбір оқиғасы тіркелмеген (тек бір бастауыш шәкірттің өте жөнді бір оқиғасынан басқа тіркеуге алынбаған)және ешбір шәкірттің үстінен қылмыстық іс қозғалмаған және олар қандай да түрмеге қамалса ол жерде отырған қылмыскерлерді жөнге салып тәрбиелеген және Рисалей-Нұрдың жүз мыңдаған кітабы ел арасында кеңінен тараса да әсте зияны тимей керісінше пайдасы тигендігі жиырма үш

жылдан бері белгілі, оған өткен өмірім, үш аймақ және соттардың ақтау шешімі куә. Рисалей-Нұрдың қадірін түсінген жүз мыңдаған шәкірт мұны ісімен, сөзімен растайды. Өзі жалғыз, елден оқшау өмір сүретін, ғәріп, жасы ұлғайған, пақыр әрі қабірге таяп қалған және қолынан келгенінше пәни дүнияны тәркетіп, бұ дүнияның не екеніне әбден көзі жеткен, бұрыңғы күнәларының кешірілуін тілеп мәңгі өмірдің қамын жеген, дүниялық мақам-мәртебеге мүлдем мән бермейтін және мейірімі мол болғандықтан бейкүнә жандарға, қарттарға зияны тимеу үшін өзіне зұлымдық жасап, азаптағандарға қарғыс айтпаған адам жайлы:"Бұл жалғыз басты қарт елдің тыныштығын бұзады, мемлекетке қауіпті, мақсаты дүния, лаңкестік дүния көздейді. Сол үшін айыпты!"дейтіндердің өздері барып тұрған қылмыскер, нағыз айыпты. Ұлы сот күні олар жауапқа тартылатын болады!

Апырм-ай, бір үндеуімен тәртіп бұзушы сегіз батальон әскерді тәртіпке келтірген және қырық жыл бұрын газетке бір мақала жазып сол арқылы өзіне мыңдаған адамды қаратып алған және аталмыш үлкен үш қолбасшыдан тайсалмай еш қорықпаған, оларға жалбақтамаған және сотта шашым қанша болса сонша басым болып күнде біреуі шабылса дінсіздер мен кәпірлерге берілмеймін, отаныма, халқыма қиянат жасамаймын, Құранның ақиқатына арналған басымды залымдарға әсте имеймін деген және Әмірдағы қаласында бес-он ақыреттік бауырларынан және үш-төрт қызметшісінен басқа ешкіммен шаруасы жоқ бір адам туралы күмәнданып, айыпнамада: "Бұл (Саид) Әмірдағы қаласында астыртын ұйым құрып елдің тыныштығын бұзу ниетімен кейбір адамдарды алдап, санасын улаған, жиырма шақты адам айналасына жиналып оны мақтап, жеке хат жазған, демек ол өзгеріске, жаңа тұрмысқа, үкіметке қарсы жасырын саясат жүргізуде!"деп адам сенгісіз қастық ойлап, опасыздық жасап екі жыл түрмеге қамау, жалғыз өзін абақтыда ұстау, сотта сөйлеуіне мұрша бермей азаптау неткен зұлымдық, қаншалықты әділдік ұғымына қайшы, ұяттан жұрдай әрекет екенін ұяттарың болса өздерің айтыңдар. Өздерің ойлаңдаршы, мұнша беделге ие бола тұра және бір үндеу жасап мыңдаған адамға өзін қабылдатқан және бір ғана мақаласымен мыңдаған адамды өзіне ерітіп алған және Аясофия мешітінде елу мың адамға уағыз айтып тәнті еткен адам, үш жыл

Әмірдағы қаласында жұмыс істеп тек бес әрі кетсе он адамды ғана алдап, ізінен ертуі және ақыреттің қамын ойламай саясат ойынына араласуы мүмкін бе? Анық баратын қабіріне нұр апарудың орнына түкке тұрмайтын бос зұлымат жинауы әсте мүмкін бе? Әлбетте, шайтанның өзі бұған ешкімді сендіре алмас, сірә!

Төртіншісі;Басыма шапка кимегенімді айып санап қамауға алуға негіз қылуда. Сотта маған сөз бермеді. Бергенде мені қамауға алғысы келгендерге айтар едім: Қастамону қаласының полиция бөлімінде үш ай қонақ болдым. "Шапка киіңіз!" деп ешқашан айтпады. Және үш сотта да басыма шапка кимедім, жалаң бас тұрмадым. Бірақ ешбірі тиіспеді. Жиырма үш жыл бойы кейбір дінсіз залымдар соны сылтау қылып бейресми түрде азап шектіріп, түрлі ауыр жазаға тартты. Кейін заң шығып балалар мен әйелдер және көптеген шаруа адамдары мен кеңседе жұмыс істейтіндер шапка киюге міндетті емес бола тұра және оны киюдің ешқандай пайдасы болмаса да мен секілді мүнзәуи, жападан жалғыз ғұмыр кешкен кісіні және шапка киюге бүкіл мүжтәһит имамдар, шәйһ-үл Ислам ғұламалар қарсы болып тыйым салған бола тұра, сондай шәпка кимегенім үшін жала жауып жиырма жыл жазаға тартылдым. Киімге бола мағынасыз әдетпен мені қайта қамауға тырысуда. Ал күндіз жұрттың көзінше рамазан айында ораза ұстамай арақ ішіп, намаз оқымайтындарға зайырлылық, еркіндік деп өздеріне салыстырып тиіспейді. Осылай кектеніп, қайта-қайта менің киім киісіме бола жазалауға тырысқандар әлбетте, өлімнің ащы дәмін татып, қабірдің ауыр азабын шегіп болған соң ұлы сот махшар күні бұл істеген ісінен сұраққа тартылмақ.

Бесіншісі;Отыз үш Құрани аяттың мақтау ишаратына бөленген және Хазіреті Али (кәррамуллаһү уәджһаһү)және Ғаус-ы Ағзам (қуддуси сырруһу)сынды әулиенің құрметіне іліккен сондай-ақ, жүз мыңдаған имандылар қуаттап қабыл алған, жиырма жылдан бері отан мен халыққа еш зияны тимей, керісінше мол пайдасы тиген РисалейНұрдың кейбір кітаптарын түкке тұрмайтын сылтаулармен тыйым салу жөнсіз шешім. Тіпті, төрт жүз беттен тұратын жүз мың адамның иманын сақтап қалған "Зүлфикар", "Мұғжизат-ы Ахмәдия" атты кітап ертеректе жазылып, кешірім берілген әрі екі аяттың тамаша тәпсірі бола тұра екі парағын сылтау етіп әлгі өте пайдалы, құнды кітаптың тыйым салынуына әрекет етілгендігін растайтын куәгер бар. Біздің соңғы сөзіміз:

لِكُلِّ مُص۪يبَةٍ اِنَّا لِلّٰهِ وَاِنَّٓا اِلَيْهِ رَاجِعُونَ

Алтыншысы;Нұрдың кейбір шәкірттері Рисалей-Нұрдан керемет имандылық дәрісін алып нақты айғақ, имани күшті дәлел тауып пайдасына жарағандықтан оның авторын яғни мына байғұсты ынталандыру, құттықтау, алғыс білдіру мақсатымен шамадан тыс құрметтеп, асыра сілтеп мақтағаны үшін мені кінәлі деп айыптағандарға айтарым:

Мен әлсіз әлжуаз жалғыз өзі ғәріп, бөтен жақтан жер аударылып келген бейтаныс мені жұртқа жамандап теріс көзқарас қалыптастырғандықтан Құранның имани ақиқаттарынан өзіме дәрмен, рухыма шипа тауып оны осы елдің азаматтарына да ем болсын, деген ізгі ниетпен сол құнды ақиқаттарды қолыма қалам алып қағазға түсіргенім рас. Жазуым нашар болғандықтан көмекке аса мұқтаждық сезіндім. Аллаһ жарылқап қасыма өте адал, жаныма жақын, қайсар жандар шоғырлана бастады. Әлбетте, олардың мен жайлы жақсы ойларын, шынайы мақтау сөздерін жаппай қабылдамай, көңілдерін қалдыру әлгі Құрани қазынадан шыққан Рисалей-Нұрға опасыздық, қастандық болар. Әлгі қаламы жүйрік, батыр ержүрек көмекшілер кетіп қалмасын деп олардың мен секілді дәрежесі төмен, мақтанар қасиеті жоқ жеке басыма мақтау сөздерін мақтауға нағыз лайық, заттың нағыз иесі, Құранның мұғжизасы Рисалей-Нұрға, одан қала берді шәкірттердің рухани тұлғасы, жамағатқа аударатынмын. Маған шамадан тыс көп мән бересіңдер, деп белгілі мағынада оларды ренжітетінмін. Апырм-ай, өзі риза болып, сұрамаса да басқа адамдар оны мақтап мадақтаса заң бойынша айыпты санала ма?! Алайда, мұны заң атынан сөйлейтін ресми қызметкерлер мұны айыпқа санауда және бастырып жарыққа шыққан, кейін айыпталуға себеп болған айыпнаманың елу төртінші бетінде: "Ақырзаманда келетін әлгі ірі тұлға Әл-и бәйттен яғни ардақты Пайғамбарымыздың тұқымынан шығады. Біз Нұр шәкірттері тек рухани түрде Әл-и бәйттен саналамыз. Әрі Рисалей-Нұрдың жолында ешбір тұрғыдан менмендік, жеке басқа қатысты пайда, мақам-мәртебе, атаққұмарлық, атын шығару жоқ, болмайды да. Нұрдағы ықыласты бұзбау үшін маған ақыреттік мақам, жоғары мәртебе берілсе, кері қайтаруға өзімді мәжбүрмін деп білемін!" айыпнамада осылай делінген.

Сот үкімінің жиырма екінші және жиырма үшінші бетінде: "кемшілігін мойындау, өзінің әлсіз де пақыр екенін түсіну, кішірейіп Аллаһтың дергаһына жалбарыну. Міне, бұл тұрғыдан алғанда өзімді бәрінен де бейшара, әлсіз, кемшін көремін. Ол жағдайда бүкіл халық мені мақтап мадақтаса өзімнің кәміл, жақсы және біреуден артық екеніме әсте сенбеймін. Сендер қашып кетер деп үшінші қырымды яғни нағыз болмысымның жасырын жаман жақтарын, нашар халдерімді айтпай отырмын. Аллаһ Тағала жарылқап ең қарапайым қатардағы жауынгердей жеке тұлғама Қасиетті Құранның сырларын ашу деген қасиетті қызмет жүктеп, лайық болмасам да жұмсап жатыр. Оған сансыз шүкір етемін. Нәпсі бәрінен төмен, қызмет бәрінен жоғары!" деп айыпнамада жазылған бола тұра мені басқалар тарапынан мақталды деп және Рисалей-Нұр деген атаудан ұлы һидаят беруші мағынасын шығарып сол үшін мені жазаға тартпақ болғандар әлбетте, бұл қателігінің жазасын еселеп тартатын болады.

Жетіншісі;Біз және барлық Нұр кітаптары Денизли және Анкара жоғары сотының қарарымен бірауыздан бекітіліп ақталған болатынбыз. Барлық кітап пен хаттарымыз қолымызға қайтарылып берілген-ді. Кассациалық сот шешімі:"Денизли соты ақтап шыққандықтан қателік болған күннің өзінде сот шешімі өзгертілмейді, үкім күшін жоймайды, қайта сотқа жіберілмесін!"деген бола тұра, мен, Әмірдағы қаласында үш жыл жалғыз өмір сүрудемін, екі-үш кісіден басқа сирек түрде ешкіммен бес-он минуттан артық сөйлеспеймін, тек Рисалей-Нұрға қызықтыру үшін аптада бір ғана хат жазып өзінің туған бауыры уәкіл имамға үш жылда үш хаттан басқа жазбағанмын. Жиырма-отыз жылдан бері жазып жүрген кәсібін тастап тек имандыларға жаппай пайдалы жиырма беттік екі тұжырым жазғаным бар. Бірінші тұжырымда, Қасиетті Құрандағы аяттардың қайталану хикметі, ал екінші тұжырымда періштелермен қатысты тақырыптар қамтылған, осы мәселеден басқа кітап жазбадым. Саясатпен еш байланысым жоқ Еліме оралуға ресми рұқсат берілсе де дүнияға, саясатқа араласпау үшін қиын болса да жалғыздықты қабылдап туған еліне бармадым. Осындай адам жайлы соңғы айыпнамада негізсіз айып тағылып, өтірік нәрселер жазылып, бұрыс мағына беріп айыптауға тырысқандар екі мақсатта әрекет

еткендерін - әзірге ол мақсаттарын айтпай-ақ қояйын - соңғы жиырма айда маған жасаған қиянаттары біршама дәлелдегендей. Менің оларға айтарым:"Қабір және тозақ сендерге жетеді. Махшардағы үлкен сотта кездесеміз!"

Сегізіншісі;Бесінші Шуақ атты кітап Денизли және Анкара сотында екі жыл бойы тексерілді. Сосын, қолымызға қайтып берілді. Ақтау хатымыздың соңғы бетіне ол туралы жазылған болатын. Оны әу баста құпия ұстағанымыз рас, дегенмен сот органдары оны жарыққа шығарып баршаға жария етті. Демек, ешқандай зияны жоқ деп бастыруына рұқсат бердім. Ал"Бесінші Шуақ"кітапшасының негізі отыз-қырық жыл бұрын жазылып,"мүтәшәбих хадистердің"мағынасы болып табылады. Бірақ, мұсылмандар арасында бұрыннан бері кеңінен тараған мұндай хадистің кейбіріне мамандар күмән келтіргені рас, дегенмен хадистің сыртқы мағынасына наразылық туғандықтан тек имандылардың күмәнін жою мақсатымен жазған болатынбыз. Уақыт өте оның мән-мағынасы ашылып көзге де көріне бастағандықтан әркімге көрсетпей құпия ұстадық. Ондағы мақсатымыз бұрыс түсініп қалмасын дегеніміз. Кейіннен бірнеше сот органдары оны қолға түсіріп зерттеп, кеңінен тарауына себеп болуымен қатар, өзімізге қайтарып берсе дағы қайтадан сол мәселені көтеріп бізді жауапкершілікке тарту әділет ұғымына, жалпы ұятқа қайшы екенін, бізді заңға сүйеніп емес ар-ождандарына сүйеніп соттағандардың ар-ождандарына тапсырамыз. Мәселені ұлы сотқа, қиямет күніне шегеріп, айтарымыз:

حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ

Тоғызыншысы;Өте маңызды. Дегенмен бізді соттап жатқандар Рисалей-Нұрды талқылап, талдап оқығаны үшін оларды ренжітпейік деп, мұны жазбадым.

Оныншысы;Өте қуатты әрі маңызды мәселе. Бірақ, тағы да соларды ашуландырмау үшін әзірге жазбадық.

Жалғыз камерада отырған

САИД НҰРСИ

* * * * * *

[Он бес жыл бұрын Ескішәһир сотында министрлер кеңесіне жазылған өтініштен үзінді.]

{(Сілтеме): Он бес жыл бұрын дәл осы мәселелеге байланысты мына өтініш хат жазылғаны рас. Дәл қазір де, сол мәселе үшін сотқа шақырып отыр. Олай болса сол хатты қайта жіберуге мәжбүрміз.}

Уа, мәселені әділ шешуге ант еткен билер мен мырзалар!

Дүнияда сирек кездесетін әділетсіздікке ұшырадым. Мұндай зұлымдыққа үндемеу хаққа құрметсіздік болатындықтан мәжбүр түрде маңызы зор бір ақиқатты паш етуге міндеттімін. Менің сіздерден талабым:Я, мені өлім жазасына кесіңдер және жүз бір жыл жазалануымды талап ететін кінәмді заң жүзінде дәлелдеп тауып беріңдер! Я, болмаса мүлдем есі ауысқан жынды екенімді дәлелдеп беріңдер! Не болмаса, маған және кітаптарыма сондайақ, достарыма бас бостандығын беріп кінәлі кісілерден зиян мен шығынын төлетуді сұраймын!

Иә, кез-келген елдің өзіндік заңы мен ережесі болмақ. Жазаға тартарда сол заңға сүйенеді. Республикалық заңнамада мені және достарымды ауыр жазаға тартқызатын себеп табылмаса әлбетте жоғары бағалап құрмет көрсетілуі тиіс. Сонымен қатар, бас бостандығымыз толық берілуі тиіс. Өйткені, көз алдарыңдағы елеулі Құран қызметім егер өкіметке қарсы бағытталған болса, бұлай бір жылдық ғана жаза шегіп, бірнеше досыма алты ай қамауға алынбауы тиіс. Керісінше, жүз бір жылға бас бостандығынан айырып, өлім жазасына кесілуі керек және менімен тығыз байланысқан бәріне солай ауыр жаза қолдану керек. Егер қызметіміз өкіметке қарсы емес болса, ол кезде жазаламақ, қамауға алмақ былай тұрсын риза болып құрметтеп қошамет көруіміз керек. Олай дейтінім, бұл сондай киелі қызмет, ол қызметтің қандай екенін жүз жиырма РисалейНұр кітабы көрсетіп тұр және осы қызметім арқылы бүкіл Еуропа философтарына қарсы тұрып олармен айтысуға дайынмын олардың сүйенген негіздерін күл-талқан етпесем атым өшсін!

Әлбетте, мұндай елеулі қызмет, ерен еңбек ел арасында үлкен жеміс беруі тиіс немесе өте пайдалы да терең іліми нәтиже беруі керек. Сондықтан, көз бояшылық жасап, жұртты алдатып бізге жасалған зұлымдық мен жаланы бүркемелеп, баламен ойнағандай

мені бір жылға соттау дұрыс емес. Мен секілді жандар я өлім жазасына кесіледі және дарға асыларда көкірегін керіп абыроймен өледі немесе лайық болған қошаметке бөленіп еркіндікке қауышуы тиіс. Иә, мыңдаған лира құнды алмаз тастарды ұрлай алатын әккі ұры он тиынға татымайтын шыны ұрлап, алмаз ұрлағандай ауыр жазаға өзін душар қылмайды. Мұны ешбір ұры тіпті ешбір ақылды қабылдамаса керек. Ондай ұры қу әккі келеді. Ондай ақымақтық жасап алжаспайды.

Уа, мырзалар! Жарайды мен сендер ойлағандай әлгі ұрыға ұқсап әрекет қылдым делік. Менің, Спарта ауылында қиын-қыстау кезеңде бастан кешіріп тоғыз жыл жалғыз өзі өмір сүріп, қазірде менімен бірге жеңіл жазаға тартылып отырған аңғал бес-он байғұсты ертіп алып олардың ойын өкіметке қарсы қойып өзін және көздің қарашығындай қымбат рисалелерімді қауіпке тігу ақылдының ісі ме? Оның орнына бұрыңғыша Анкарада немесе Стамбулда мемлекттік қызметке тұрып алып мыңдаған адамды өз мақсатыма, діттеген ойыма қолданар едім ғой. Ол кезде былай мүсәпір күй кешіп, қамауға алынып қиналмас едім. Керісінше ұстанған жолыма, жасаған қызметіме лайық абыроймен дүния істеріне араласар едім.

Иә, мақтанып, масаттану үшін айтып тұрғаным жоқ, мәжбүрліктен және ұят болса да айтайын, бұрыңғы рияшылдығымды еске ала отырып, мені түкке тұрғысыз, еш пайдасы жоқ, дәрежемді төмен түсіргісі келетін жандарға олардың қатесін бетіне басу мақсатында былай демекпін:

"Екі Мектеб-і Мусибет Шәһәдатнамасы"атты кітапшамда бұрыңғы ақталу хатымды оқығандар біледі, Отыз бірінші Март оқиғасында бір ғана үндеу жасап көтеріліске шыққан сегіз батальон әскерді тәртіпке келтірген және ертеректе газетте жарияланғандай етілгеніндей, азамат соғысында "Хутуат-ы Ситте" деген мақала жазып сол арқылы Стамбулдағы ғалым-ғұламалардың ойын Ағылшындарға қарсы үгіттеп, ұлт-азаттық қозғалысқа үлкен үлес қосқан және Аясофия мешітінде мыңдаған адамды елітіп, аузына қаратқан және Анкарадағы депутаттар мәжілісінда зор құрметке бөленген және сол депутаттардың жүз алпыс үшіне медресе мен жоғарғы оқу орнының құрылысына жүз елу банкнот қаржы аударуға көндірген және елбасының ашуына қарсы кабинетінде тайсалмастан

бетіне тіке қарап намаз оқуын бұйырған және Ислам академиясында өкіметтің қолдауымен Ислам дінінің құндылықтарын Батыстың философтарына әсерлі түрде жеткізу міндетін атқаруға лайық маман саналған және соғыстың алғы шебінде жүріп жазған, қазірде тыйым салынған"Ишарат-үл Иғжаз"кітабы, сол кезде бас қолбасшы қызметін атқарушы Әнуар Пашаға қатты ұнап, ол кісі ерекше құрмет көрсетіп қан майданның жәдігері ретінде өзі сол қайырымдылыққа үлескер болу үшін әлгі"Ишарт-үл Иғжаз"кітабын бастыруға қағаз тауып беріп, автордың майданда жүріп мұндай тірлігіне риза болып аса құрмет көрсеткен еді. Осындай адамды, бұлай жылқы ұрлаушы немесе қызды алып қашушы немесе қалтаға түскіш ұры секілді дәрежесін әбден төмендетіп, жинаған ілімінің абыройын төгіп, қызметінің қасиетін түсіріп және мыңдаған қымбатты достарының қадірін кетіріп, сендер оны бір жылға соттап жәй бір мал ұрлаушы ретінде айыптайтындай масқара болғым келмейді. Себепсіз он жыл бойы мазалап, басқан ізін аңдып бір-ақ жылға бас бостандығынан айырып және бір жыл аңду - негізінде ол патшаның ауыр сөзін көтере алмайтын жан - ізіне қасқөй біреуді салып қойып немесе жәй бір полиция қызметкерінің қарамағына беріп азапталғанша дарға асылған артық. Егер ол адам дүнияға аралсуға ниет етсе және мойнына алған киелі міндетіне зиян келмейтін болса"Мәнәмән оқиғасы"мен"Шәйх Саид көтерілісінен"он есе қырғын болар еді. Мұндай жағдай шыбынның ызыңы сияқты емес, зеңбіректің гүрсіліндей шу шығарар еді. Елдің билік басындағыларына ескерткім келеді; Мұны мен ойдан шығарып отырғаным жоқ. Мені осы бәлеге ұшыратқан астыртын ұйымның істеген істеріне, үгіт насихаттарына, бүлікшілігіне қарап айтып отырмын. Олай дейтінім, тарихта болмаған оқиға болуда яғни әртарапта бізгі қарсы үгіт, әдейілеп ұйымдастырылған бүлік, сұмдық қастандық жасалуда. Қалай десеңіз, жүз мың досым бола тұра алты айдан бері біреуі маған хат жазып аман-саулық сұрап, сәлем жолдай алмады. Үкіметті алдатып отырған бүлікшілердің жалған ақпарат таратуына байланысты елдің шығысы мен батысына дейін бізге қарсы шантаж, бопса әрекет, аңду, тіміскілеп тексеру жалғасуда.

Міне, бұл сұрқиялардың іске асырмақ болған жоспары мынау: мен секілді мыңдаған адамды ең ауыр жазаға тартқызу үшін бір бүлік шығарту. Алайда, ойлары жүзеге аспай жәй бір адамды әншейін бір

қылмысы үшін айталық ұрлығына бола соттайтындай жеңіл жазаға тартылатын болып шықты. Жүз он бес адамның ішінен он бес кінәсіз адамға бес-алты ай мерзімге жаза жүктелді. Апырм-ай, қолында өткір алмаз қылышы бар адам айбарлы дәу арыстанның немесе айдаһардың құйрығын әлгі қылышымен түртіп өзіне бас салуына жол бере ме? Егер, мақсаты сақтану яки шайқасу болса әрине қылышын басқа жеріне қадамай ма? Ақылды адам солай істемейді ғой?

Иә, сендердің ойларыңша мен әлгі адам болып, өздеріңше мені осылай жазалап, түрмеге қамап жатсыңдар. Егер мен осыншалықты ақылға теріс, бассыз әрекет қылатын біреу болсам, онда менен күдіктеніп елді дүрліктіріп, жұрттың зәресін алып, халықты маған қарсы айдап салудың қажеті не? Жәй бір жынды адам ретінде жындыханаға жіберсеңдер болғаны. Ал, егер өздерің қорқып сақтанатындай адам болсам, әлбетте арыстанды өзіне қарсы қоймай, айдаһарды ашуландырмай қолындағы өткір алмаз қылышымен құйрығына тиісіп, ойнамай мейлінше өзін қорғап, барынша сақтанып бағар еді. Қалайша, мен он жыл бойы өкіметтің ісіне мүлдем араласпадым, араласуға да зауқым жоқ. Себебі, атқарар киелі қызметім рұқсат бермейді.

Уа, бұл мәселені шешуге жауапты мырзалар!Өздерің ойлаңдаршы, бұдан жиырма бес жыл бұрын газеттердің жариялағанындай, бір мақала жазып отыз мың адамды өзіне жақтас, пікірлес қылып алған және үлкен армияның назарын өзіне аударып аузына қаратқан және Англияның ең жоғары лауазымды дін басының алты жүз сөзбен жауап беруін сұраған сұрағына алты ауыз сөзбен жауап берген және егемендіктің алғашқы жылдарында атақты дипломат, білікті саясаткер ретінде үндеу жасаған біреудің, жазған жүз жиырма кітабында дүнияға, саясатқа қатысты тек он бес сөз ғана болуы мүмкін бе? Мұндай адамның бөлекше саяси пікірі бар болып, мақсаты дүния қуу, өкіметті құлату болуы әсте мүмкін бе, ақылға сыйатын нәрсе ме? Егер, ниеті саясат, өкіметті құлату болса міндетті түрде бір ғана кітабында я ашық, я астарлы түрде жүздеген жерінде мақсаты белгілі болар еді. Апырм-ай, оның мақсаты саясатқа мін тағып, сынау болса, ол тек шариғаттың мұрагерлік және тәсәттүр жайлы тақырыпты ғана қозғап басқа өзекті мәселелерді қозғамауы мүмкін бе?

Иә, үлкен саяси өзгеріс жасаған өкіметтің режиміне қарсы саяси көзқарастағы адам, егер іздесе бір-екі тақырыпты ғана емес жүз мыңдаған қарама-қайшы пікір туғызатын тақырыптар табар еді. Республиканың түбегейлі саяси өзгерісі әлгіндей бір-екі кішкене мәселемен шектелмесе керек. Менің әлгі шағын мәселені көтермек ойыма жоқ болатын. Ол туралы ертеректе бір-екі кітабымда бір-екі ауыз сөз жазған едім. Енді, соны сылтау қылып:"Өкіметтің режиміне қарсы, өзгерісті мойындамай, оны бұзғысы келеді!"деп, байбалам салуда. Менің олардан сұрағым:"Мұндай жәй бір жазаға тартуға да келмейтін іліми мәселеге бола үлкен бір мемлекетті сонымен шұғылдандырып, халықты дүрліктіруге бола ма?"

Мені және он шақты достарымды осындай түкке тұрғысыз, болмашы жазаға тартуы, елдің барлық аудандарында бізді жағымсыз бейнеде, келеңсіз түрде көрсетуі және халықты бізден үркітіп, бездіру сондай-ақ, ішкі істер министрі Шүкрү Қаяны шақыртуы яғни жасақталған әскерімен Спартаға келуі - бір ғана жауынгердің атқаратын жұмысын яғни мені тұтқындау үшін - әрі премьер министр Исмет бұл жаққа сол үшін келуі, сондай-ақ екі ай бойы мені ешкіммен сөйлестірмей қамауда ұстауы, мені жалғызсыратып ешкімге халымды сұрап жолығуға, сәлемдесуге рұқсат берілмеуі, міне бұл оқиға неге ұқсайды?! Бұл, зәулім ағаштың бар болғаны бір түйір ұсақ жеміс беруі секілді мағынасыз әрі бассыздық, ешқандай заңға сыйымсыз жағдай. Мұндайды, әр нәрсені заңға сүйеніп, заңға сәйкес жасайтын республика деп аталатын үкімет түгілі, кез-келген қауым, ел де мұндай бассыздыққа жол бермес еді.

Мен құқығымның заңға сәйкес сақталуын талап етемін. Заң атын жамылып заңды бұрмалаушыларды қылмыскер ретінде айыптап сотқа шағымданамын. Мұндай қылмыскерлердің ойына келгенін істеуге республиканың заң органдары рұқсат бермесе керек және ақымды жегізбейді деп сенемін.

Саид Нұрси

* * * * * *

РИСАЛЕЙ-НҰРДЫҢ АҚИҚАТ ЕКЕНІНЕ БІР МЫСАЛ

ЕСКЕРТУ

Он тоғыз жыл бұрын жазылған бұл рисалені {(Сілтеме): Ескішәһир және Денизли қалалық соты болмай тұрып бірнеше жыл бұрын жазылған осы Он алтыншы Мәктуб бейне бір кейінгі үш сотты көргендей қойылар сұрақтарға жауап беріп, айыптауларды теріске шығаруы Құдайдың жарылқауы, Иләһи икрамға бөленгенін анық көрсетеді.} оқыған ынсапты да көкірегі ашық зиялы қауымның көздері әбден жетеді деген үмітпен жүз отыз кітаптан тұратын Рисалей-Нұр күллиятының барлық кітаптары саяси не дүнияуи мақсаттардан жоғары әрі таза және бастан-аяқ имани уә ақырет жайлы бір тұтас негізде жазылған. Бұл ашық әрі нақты ақиқаттыЕскішәһир, Спарта, Денизли және Афионсоты ұзақ уақыт егжей-тегжейлі зерттеп, әбден тексеріп көздері жетіп растаған-ды. Сондықтан, жиырма айдан аса Афион сотымен тәркіленген және басқа соттардың шешімімен айып тағылатын бір тұсы табылмаған және жүз мыңдаған жандардың иманын сақтап, оқырмандарының сондай-ақ, ғалым-ғұламалар мен Ислам әлемінің ризашылығына бөленіп жоғары баға алған кітаптарымыздың түгелдей қолымызға қайтарылып берілуіне көңіл бөліп, көмектесуіңізді сұраймыз. Афион сотындағы кітаптардың басым көпшілігі осыдан бұрын ақталып шыққан достарымнан алынып тәркіленген болатын. Олар:"Кітаптарымызды иесіне яғни Ұстазымызға берерсіздер!"деп маған сілтепті. Әсіресе, жалт-жұлт еткен"тәвафук"мұғжизасы бар Құранымыздың еш негізсіз екі жыл бойы сараптамадан өтетін кітаптардың арасында сотта жатуының еш мағынасы жоқ. Бәрінен бұрын Денизли мен Анкара сотының қайтарылсын деген әлгі кітаптарымыздың және Құранымыздың тездетіп қайтып берілуін күтіп отырмыз.

Саид Нұрси

* * * * * *

Он алтыншы Мектуб

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

اَلَّذ۪ينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ اِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ ا۪يمَانًا وَ قَالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ

[Бұл хатفَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًاсырына сай, қатты кетпей, жұмсақ тілмен жазылды.

Көпшіліктің ашық сұрайтын да, көкейінде де жүретін бір сұрағына жауап. Бұл сұраққа жауап беруге зауқым жоқ, қаламаймын да. Бүкіл нәрсемді Аллаһқа тапсырып, соған ғана тәуекел етуге бел будым. Бірақ мені өз бетімше жүруіме мүмкіндік бермей, бетімді дүнияға қарай бұра бергендіктен өзім үшін емес, достарым мен кітаптарымды әһли-дүнияның күдігі мен қысымынан құтқару үшін, жағдайдың аныққанығын достарыма да, әһли-дүнияға және билікке де түсіндіру мақсатында "Бес тұжырым" арқылы "Жаңа Саид" емес, "Бұрынғы Саидтың" тілімен баяндауға мәжбүр болдым].

БІРІНШІ ТҰЖЫРЫМ."Саясаттан неге бас тартып мүлдем жоламайсың?"дейді.

Жауап:Осыдан оншақты жыл {(Сілтеме): Қазір отыз жылдан асып кетті.} бұрыңғы Саид саясатқа біршама араласты. Бәлкім саясат арқылы дінге, ғылымға қызмет етермін деп босқа шаршады. Бұл жолдың күмәнді, қиын, бос әурешілік, әрі ең маңызды мәселеге кедергі келтірер қауіпті жол екенін көрді. Көбісі өтірік, тіпті шетелдіктердің қолында ойыншық болып қалғанын да байқамауы мүмкін. Сондай-ақ, саясатқа араласқан адам, билікке я жақтас болады, я қарсылас болады. Жақтас болатындай, мен мемлекеттік қызметкерне де, депутат емеспін. Олай болса, менің саясатқа араласуым бекер. Бостан-босқа саясатқа араласып қайтемін?

Егер, қарсылас жаққа шықсам я пікірмен, я күшпен араласуым керек. Пікірмен араласуға маған қажеттілік жоқ. Өйткені, мәселенің бәрі түсінікті. Менің білгенімді жұрттың бәрі біледі. Босқа жақ талдыру мағынасыз.

Егер, күшпен бүлік шығару арқылы қарсылық көрсетсем, нәтижесі күмәнді мақсат үшін мыңдаған күнә арқалау ықтималдығы басым болғандықтан ол да әурешілік. Өйткені, бір адамның кесірінен көп адам бәлеге ұшырайды. Оннан бір ықтималға бола күнә арқалап, бейкүнә жандарды да күнәға батыруға арым жібермейді деп, бұрынғы Саид, темекі мен бірге газетті де, саясатты да, саяси-дүниелік әңгімелерді де қойған болатын. Содан бері, сегіз жыл өттің де бірдебір газет оқымағандым, тыңдамадым. Бұл соның нақты айғағы. Оқығанымды, не тыңдағанымды көрген біреу болса айтсын.

Ал, бұдан сегіз жыл бұрынғы Саид күніне сегіз газет оқитын еді. Оның үстіне бес жылдан бері қатаң бақылаудамын. Саясатқа титтей қатысым бар екені байқалған болса ортаға шығар еді. Ал, мен секілді мінезі اِنَّمَا الْح۪يلَةُ ف۪ى تَرْكِ الْحِيَلِ тік және"Ең үлкен айла, айла жасамау"қағидасын берік ұстанатын аңғалдың пікірі сегіз жыл түгіл сегіз күн жасырын қалмас еді. Саясатқа деген ынтам, ұмтылысым болса, бақылауға қажеттілік тумай-ақ, зеңбіректің гүрсіліндей анық естілер еді.

ЕКІНШІ ТҰЖЫРЫМ.Жаңа Саид саясаттан неге осынша тартынады?

Жауап:Миллиардтаған жылдарға татитын мәңгі өмірге дайындалып, сол өмірде табысты болуды қалаймын. Бұл дүниенің бір-екі жылдық нәрселеріне босқа араласып, ақыреттік табыстан айрылып қалғым келмейді. Сондай-ақ ең маңызды, ең қажетті, ең таза, ең шынайы қызмет Иман мен Құранға қызмет болғандықтан саясаттан аулақ жүремін. Әрі, мен қартайдым, енді неше жыл өмір сүретінім белгісіз. Олай болса, мен үшін ең маңызды шаруа мәңгі өмірге дайындалу. Мәңгі өмірде табысты болу үшін ең бірінші шарты және мәңгілік бақыттың кілті - Иман. Соған еңбек ету керек. Бірақ, ғылыми тұрғыдан шариғат бойынша адамдарға пайдам тиетін қызмет атқаруға міндетті болғандықтан қызмет еткім келеді. Бірақ бұл қызмет дүнияуи қоғамдық өмірге қатысты болмақ, ол қолымнан келмейді әрі мынадай аласапыран заманда тұщымды қызмет ету мүмкін

Ей, мырзалар! Бұрынғы Саидтың да, Жаңа Саидтың да жазғандары алдарыңда. Өздерің куә. Мен Құранның اَلْاِسْلَامِيَّةُ جَبَّتِ الْعَصَبِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةَ

қатаң бұйрығы бойынша, бұрыннан бері шариғатқа қайшы болымсыз ұлтшылдық пен нәсілшілдікті Еуропадан келген дерт, у деп білемін.

Еуропа өздерінің осы кеселін мұсылмандардың арасына жайып, алауыздық тудыру арқылы бөліп-бөліп, жұта салуды ойлап отыр. Осы Еуропалық дертті баяғыдан бері емдеуге тырысқанымды шәкірттерім де, менімен араласқан адамдар да біледі.

Олай болса, ей, мырзалар! Әр нәрсені сылтауратып маған қысым көрсетуге не себеп? Бұл, Шығыста бір солдат қателік жасаса, батыстағы бір солдатты -"Сен де әскерисің"деп азаптап, жазаға тарту... Немесе, Стамбулдағы бір саудагердің қылмысы үшін Бағдаттағы бір дүкеншіні"Сен де саудагерсің"деп соттау сияқты нәрсе. Әр оқиғаны сылтауратып маған тиісу, қандай заңға сыяды? Бұған кімнің ары барады? Бұл қай үкімнің талабы?

ҮШІНШІ ТҰЖЫРЫМ.Менің жағдайымды, тыныштығымды ойлайтын және әртүрлі қиыншылықтарға сабыр етіп, үндемей жүргеніме таңқалған достарым:"Сізге жасалып жатқан қыспақтарға, зұлымдықтарға қалай шыдап жүрсіз? Сіз бұрын намысқой, өр мінезді едіңіз. Кішкене қорлыққа төзе алмайтын жан едіңізғой?"дейді.

Жауап:Кішкентай екі оқиға мен екі әңгімені тыңдап жауабын алыңдар.

Бірінші әңгіме.Екі жыл бұрын бір бастық мені сыртымнан қаралап, нақахтан нақах намысыма тиетін сөздер айтыпты. Мен оны кейін естідім. Бұрыңғы Саидтан қалған әдетім бойынша сезімдерім қозып бір сағаттай ашуландым. Содан, Аллаһтың мейірімі көкейге мұндай бір: ақиқатты жеткізді. Ашуым да тарқады, әлгі адамды да кешірдім. Ақиқат мынау, өзіме өзім былай дедім: Егер оның қорлау үшін айтқан сөздері, таққан айып-кемшіліктері жеке басыма, нәпсіме қатысты болса, Аллаһ оған разы болсын. Нәпсімнің айыптарын көрсетіп жатыр. Егер шындықты айтқан болса, нәпсімнің тәрбиесіне итермелейді. Мақтангершіліктен құтылуға көмектеседі. Егер өтірік айтқан болса, мені риядан және рияның негізі болып саналатын

жалған атақтан құтқаруға көмектеседі. Жалпы, мен нәпсіммен тату емеспін. Өйткені, тәрбиелегенім жоқ. Біреу менің мойнымда немесе арқамда улы шаянның тұрғанын айтса немесе көрсетсе, оған ренжу емес, қайта қуану керек қой. Егер, ол адамның мазақ етіп қорлауы менің Иман мен Құранға қызметші деген сипатыма қатысты болса, оған менің қатысым жоқ. Ол адамды, мені жұмсап отырған Құранның Иесіне тапсырамын. Ол - Ғазиз уә Хаким.

Егер, менің жеке басымды сөгіп, қорлау, табалау үшін жасаса оның да маған қатысы жоқ. Мен айдауда жүрген, қолым байлаулы тұтқын, ғаріппін. Өзімді өзім қорғау менің міндетім емес. Бұл мені осында бақылауда ұстап отырған ауылды, ауданды, уалаятты басқарып отырғандарға қатысты. Бір адамның қолындағы тұтқынын қорғау соның шаруасы. Мәселенің ақиқаты осылай болған соң жүрегім жәй тапты. وَاُفَوِّضُ اَمْر۪ٓى اِلَى اللّٰهِ اِنَّ اللّٰهَ بَص۪يرٌ بِالْعِبَادِ дедім. Ештеңе болмағандай бәрін ұмыттым. Өкінішке орай, кейін оны Құранның кешірмегенін естідім.

Екінші әңгіме.Биыл бір оқиға болыпты. Ол туралы кейін қысқаша естісем де, сол оқиғаға менің тікелей байланысым бар секілді, мені сол үшін айыптағысы келеді. Онсыз да ешкіммен хабарласып жатқаным жоқ. Иман мәселесіне байланысты хаттарды өте сирек, бір-екі досыма жазатынмын. Тіпті, өз бауырыма төрт жылда бір-ақ рет хат жазыппын. Өз еркіммен қарым-қатынасты үзуге тырысатынмын. Әһл-и дүния да маған бұл тұрғыда көмектесетін. Аптасына бір рет қана, бір-екі танысыммен жолыға аламын. Ауылға келген қонақтардың бір-екеуі ғана айына бір рет ақыреттік мәселелер жайлы бір-екі минут сөйлеседі. Нәпақа үшін жұмыс істеуге қолайсыз, елден жырақ бір ауылда жападан жалғыз, ғаріп халде бүкіл нәрселерден тыйылдым. Тіпті, төрт жыл бұрын қирап қалған бір мешітті жөндетіп, елде жүргенде имамдыққа, уағыз айтуға құжатым болғандықтан сол мешітте төрт жылдан бері имамдық етіп едім (Аллаһ қабыл етсін)биылғы қасиетті Рамазан айында мешітке бара алмадым. Кейде намазды жалғыз оқыдым. Жамағатпен оқылған намаздың жиырма бес есе сауабы мен игілігінен құр қалдым. Әлгі бастықтың екі жыл бұрыңғы маған қарсы сұм әрекеттеріне қалай шыдаған болсам, басымнан өткен осы екі оқиғаға да дәл солай шыдап бақтым.

Иншаллаһ, әрі қарай да осылай жалғастырмақпын. Былай да ойлап қоямын:"Егер әһл-і дүнияның маған жасап жатқан қыспақтары, айыбы көп кінәлі нәпсім үшін болса кешірдім. Мүмкін менің нәпсім осылай түзелер. Күнәларының жуылуына өтеу болар".Мен дүние деген қонақүйдің қызығын көп көрдім. Аздап жапасын шексем де шүкір етемін. Егер, әһл-і дүния мені Иман мен Құранға қызмет еткенім үшін қыспаққа алып жатса, қорғану менің міндетім емес. Оны Ғазиз Жаппарға тапсырдым.

Егер, баянсыз әрі рияға себеп болатын және ықыласты бұзатын жалған атақ пен даңқымнан айыру және халықтың құрметін азайту мақсатында жасалып жатса оларға рахмет. Өйткені, көпшіліктің құрметіне бөлену және халықтың алдында атақты болу мен сияқты адамдарға зиян деп ойлаймын. Менімен араласқан адамдар мынаны жақсы біледі: Мен жұрттың құрметтегенін қаламаймын, тіпті, жек көремін. Тіпті, маған шамадан тыс құрмет көрсеткені үшін бір қымбатты досыма елу рет ескерту жасағаным бар. Егер жұрттың алдында мені төмендетіп, мән бергізбеудегі мақсаттары, менің тәржімеші боп жүрген Иман мен Құран ақиқаттары үшін болса, ол бос әурешілік. Өйткені, Құранның жұлдыздарын пердемен жабу мүмкін емес. Көзін жұмған адам, өзі ғана көрмейді. Басқаларға қараңғылық жасай алмайды.

ТӨРТІНШІ ТҰЖЫРЫМ.Бірнеше күдікті сұрақтың жауабы.

Біріншісі.Әһл-і дүние былай дейді: Немен күн көріп жүрсің? Жұмыс істемей қалай өмір сүріп жатырсың? Мемлекетімізде жалқауларға басқаның еңбегімен күн көретіндерге орын жоқ.

Жауап.Мен үнемділік пен берекеттің арқасында өмір сүремін. Раззақ Аллаһтан басқа ешкімге қарыздар болғым келмейді. Және ешкімнен ешнәрсе алмауға бел буғанмын. Күніне жүз тиын, тіпті қырық тиынмен өмір сүретін адам ешкімнен еш нәрсе сұрамайды. Бұл мәселені қозғағым келмейді. Менменсіп мақтанып тұрғандай болмас үшін, бұл туралы айтуды ұнатпаймын. Бірақ, әһл-і дүние күдікті түрде сұрап тұрғандықтан мен де айтайын:

Бала күнімнен бері ешкімнен ешнәрсе алмау (тіпті зекет болса да),айлық та алмау (бір-екі жыл Ислам академиясында істеген кезімде достарым мәжбүрлеп алдырғаны рас. Ол ақшаны да рухани түрде

халыққа қайтарып бердім),дүнияуи күнкөріс үшін біреуге кіріптар болмау өмір бойғы қағидам. Мұны жерлестерім мен таныстарым жақсы біледі.

Осы айдауда жүрген бес жыл ішінде қаншама достарым маған сый жасап алдыруға тырысты, бірақ қабылдамадым."Онда қалай күн көресің?"десеңдер, береке және Аллаһтың жарылқауымен өмір сүріп келемін. Рас, нәпсім әрқандай қорлыққа да, елеусіз қалуға да лайық болса да, Құран қызметінің кереметі болар, ризық тұрғысында Иләһи жарылқау болып табылатын берекеге бөленудемін.

وَ اَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ сыры бойынша Аллаһтың маған жасаған жақсылықтарын еске түсіре отырып, рухани шүкір ретінде бірнешеуін айтайын.

Бұл әрине, мағынауи шүкірлік болуымен қатар, рия мен мақтаныш араласып кетсе, осы берекеттен айырылып қалам ба, деп те қорқамын. Өйткені, жасырын берекетті мақтанышпен әшкере ету берекеттің кетуіне себеп болады. Амал жоқ, айтуға тура келді.

Сонымен біріншісі:Отыз алты нан шығатын екі пұт бидай маған алты айға жетті. Әлі де бар. Қаншаға жететінін білмеймін. {(Сілтеме): Бір жылға жетті.}

Екіншісі:Биылғы қасиетті Рамазанда маған екі үйден тамақ келді. Екеуі де жақпай ауырып қалдым. Жұрттың асын ішуге маған тиым салынғанын түсіндім. Одан кейін үш нан мен бір келі күріш Рамазанның соңына дейін жеткенін, маған қарайлап жүрген берекелі отбасының иесі, ардақты досым Абдуллаһ Чавуш жақсы біледі. Куә болған сол. Тіпті, әлгі күріш Рамазаннан он бес күн кейін бітіпті.

Үшіншісі:Тауда, маған және қонақтарыма бір келі сары май үш айға жетті. (Күнде нанға жағып жегеннің өзінде).Бірде, Сүлеймен дейтін абзал қонағым келген болатын. Оның да менің де нанымыз таусылуға таяды. Сәрсенбі күні болатын. Барып нан алып кел дедім. Айналамызда екі сағаттық жерден беріде нан ала қоятын ешкім жоқ."Жұманың түнін сенімен бірге осы тауда дұға жасап өткізгім келеді"деді. Мен: تَوَكَّلْنَا عَلَى اللّٰهِ"Тәуекел, қал!"дедім.

Содан жүре-жүре бір таудың басына шықтық. Еш қажеттілігі де себебі де жоқ еді. Құманда суымыз да, біраз шай мен шекеріміз де бар.

"Бауырым, шай қойшы!"дедім. Ол іске кірісіп кетті. Мен де терең сайдың жарқабағына біткен қарағайдың түбіне отырдым. Көңіліме мынадай бір ой келіп мазасыздана:"Азғантай ғана көгерген нанымыз бар, екеумізге кешке дейін ғана жетеді. Екі күн бойы не істейміз. Мына ақкөңіл, абзал жанға не айтамын!?"Осылай, ойланып отырғанда бірдеңеге басым өзінен өзі бұрылғандай болды. Қарасам, қарағай ағашының үстіңгі жағында, бұтақтардың арасында үлкен бір нан тұр."Сүлеймен, сүйінші! Хақ Тағала бізге ризық жіберді!"дедім. Әлгі нанды алып қарасақ, аң да құс та тимеген... Жиырма-отыз күннен бері бұл төбеге ешкім шықпаған еді. Сол нан екеумізге екі күнге жетті. Таусылуға таяғанда төрт жылдан бергі адал досым Мұстақим Сүлеймен қолында наны бар, төменде келе жатыр екен.

Төртіншісі:Мына үстімдегі шапанды жеті жыл бұрын ескі күйінде алған едім. Бес жылдың ішінде киім, ішкиім, кебіс, шұлыққа төрт жарым лира жұмсадым. Береке, үнемділік және Аллаһтың мейірімі маған жетеді.

Міне, осы секілді мысалдар көп. Иләһи берекенің көптеген сырлары бар. Осы ауылдың халқы мұның біразын біледі. Бірақ, бұларды мақтану үшін айтып отыр деп ойлап қалмаңыз. Айтуға мәжбүр болдым. Сондай-ақ, мен үшін жақсы нәрсе деп ойламаңдар. Бұл берекет я менің жаныма келген адал ниет достарыма сый. Я, болмаса Құран қызметінің жарылқауы. Я, үнемшілдіктің берекелі пайдасы. Немесе"Я, Рахим, Я, Рахим"деп зікір салатын қасымдағы төрт мысықтың ризық несібелері болса керек. Берекет түрінде келеді, мен де соны пайдаланып қаламын. Мысықтардың мұңлы пырпырларын мұқият тыңдаған адам,"Я, Рахим, Я, Рахим"деген зікір екенін түсінеді. Мысық туралы сөз болған соң тауықты еске түсірді.

Бір тауығым бар еді. Осы қыста жұмыртқа фабрикасы секілді күн сайын Аллаһтың мейірім қазынасынан бір жұмыртқа әкеліп тұратын. Азғантай ғана үзіліс жасады. Бір күні екі жұмыртқа әкелді. Мен таң қалдым. Достарымнан:"Осылай бола ма?"деп сұрап едім,"Иләһи сыйлық болар",деді. Сондай-ақ, осы тауықтың жазда шығарған балапаны бар еді. Қасиетті Рамазанның басында ол да жұмыртқалай бастады. Қырық күнге дейін жалғасты. Өзі кішкене, қыстың күні, Рамазан айында бұл берекелі жағдай қасиетті Рамазанның сыйы

екендігіне менің де, маған көмектесіп жүргендердің де шүбәсі қалмады. Оның үстіне анасы жұмыртқалауын тоқтатқан кезде, бірден сол бастады. Мені жұмыртқасыз қалдырмады.

Екінші күдікті сұрақ.Әһл-і дүния былай дейді: Біздің дүниямызға араласпайтыныңа кім кепіл? Сені еркіңе қоя берсек біздің дүниямызға араласатын шығарсың. Қулық жасамайтыныңды қайдан білеміз. Өзіңді дүнияны тәрк еткен адам ретінде көрсетіп, жұрттан дүние алмайтындай көрінгеніңмен, жасырын қулық жасап, бір нәрсе алып жүргені боларсың?

Жауап. Жиырма жыл бұрын әскери трибуналдағы және демократиялық төңкерістен бұрыңғы көпшілікке мәлім хал-жағдайым, сондай-ақ, әскери трибуналдағы"Ики мектеп Мусибетінің шәһадатнамасы"атты өзімді қорғау сөздерім де дәлел, қулық жасау былай тұрсын, өз басым кішкентай да болса қулық жасауды ар санап, адал өмір сүріп келетін. Егер, қулығым болса, осы бес жылдың ішінде бір рет болса да сендерге жалбақтап, өтініш жасар едім ғой. Қу адам жақсы көрінгісі келеді. Ондай адам тартынып қымсынбайды. Айласын асыруға, алдауға тырысады. Ал, мен өзіме қарсы жасалып жатқан сұмдық шабуылдар мен сынақтардың алдында бас иіп, пәс түскен емеспін."Тәуеккелту ал-Аллаһ"деп, әһл-і дүниядан сырт айналдым. Сондай-ақ, ақыреттің бар екенін білетін және дүниенің мәнісін түсінген есі дұрыс адам өкінбейді. Қайта айналып, дүниемен әуре болмайды. Елу жастан асқан, жалғызілікті, елеусіз дүнияның бірекі жылдық бос әурешілігіне, көзбояушылығына мәңгі өмірін пида етпес болар. Пида етсе, айлакер қу емес, ақымақ, есалаң болғаны. Ондай ақымақ, есалаңның қолынан не келеді. Онымен әуре болудың қажеті не? Ал, сырттай дүнияны тәрк етіп, іштей тілеп тұрады деген күдікке келер болсақ,

وَمَٓا اُبَرِّئُ نَفْس۪ى اِنَّ النَّفْسَ لَاَمَّارَةٌ بِالسُّٓوءِ сыры бойынша: Мен нәпсімді ақтамаймын. Нәпсім әртүрлі сұмдықты қалайды. Бірақ, мына пәни дүнияда, уақытша қонақ үйде, қартайған шақта, қысқа ғана өмірде, азғантай ләззат үшін мәңгі баянды өмірі мен мәңгілік бақытын тас-талқан ету ақылдының ісі емес. Санасы бар пенде бұлай істемейтіндіктен нәпсім қаласа да, қаламаса да ақылға келіп мойынсұнған.

Үшінші күдікті сұрақ.Әһл-і дүния былай дейді: Сен бізді жақсы көресің бе? Жақтырасың ба? Егер жақсы көрсең, неге бізбен араласпай, ренжіп жүрсің. Егер, жақтырмайтын болсаң, демек бізге қарсысың. Ал, біз қарсыластарымызды жаншып тастаймыз.

Жауап.Мен сендер түгілі, дүниені жақсы көрмеймін. Егер, жақсы көрген болсам дүниядан безбес едім. Маған сендер де, дүнияларың да ұнамайды. Бірақ, араласпаймын. Өйткені, менің мақсатым басқа. Көңілім басқа нәрселерге ауып кеткен. Өзге нәрселерді ойлауға жүрегімде орын жоқ. Сендердің жұмыстарың жүректі емес, қолды бақылау. Сендер елді басқаруды, қауіпсіздікті ойлайсыңдар. Қол араласпаса болды емес пе? Лайық емес бола тұра,"Жүрекпен де бізді жақсы көр!"деуге ешқандай хақыларың жоқ. Жүрекке араласатын болсаңдар..."

Иә, мен қыс көктемді қалап, армандаймын. Бірақ, оны жасай алмаймын ғой. Көктемді әкелем деп те, әуре болмаймын. Сол секілді әлемдегі жағдайдың түзелуін қалап, дұға етемін. Әһл-і дүния тура жолға түссе деп армандаймын. Бірақ, мұны жасай алмаймын. Өйткені, қолымнан келмейді. Оған әуре болмаймын. Өйткені, ол менің міндетім де емес, күшім де жетпейді.

Төртінші күдікті сұрақ.Әһл-і дүния былай дейді: Неше түрлі бәлені көріп, ешкімге сенбейтін болдық. Өзің айтқаныңдай, оңтайлы сәтте ісімізге араласып кетпейтініңе кім кепіл?

Жауап.Осыған дейін айтылған нәрселер, сендерге сенім туғызуы керек еді. Туған жерімде, шәкірттерім мен туысқандарымның арасында, мені тыңдайтындардың ортасында, қырғын оқиғалардың ішінде жүріп дүниелеріңе араласпағанда, енді елден жырақ, жападанжалғыз, ғаріп, әлсіз, бүкіл күшін ақыретке арнаған, туыстарымен қарым-қатынас жасамайтын, хабар-ошарсыз, Иман мен Ақыретке қатысты нәрселерде ғана алыстан ақыреттік дос тапқан жан, өзі де жұртқа, жұрт та бұған бөтенси қарайтын біреу мұндай қауіп-қатерден басқа түк пайдасы жоқ дүнияларыңа араласса, ақымақтың ақымағы болғаны.

БЕСІНШІ ТҰЖЫРЫМ.Бес кішкентай мәселеге қатысты.

Біріншісі.Әһл-і дүния маған былай дейді: Сен біздің мәдени дәстүрлерімізді, өмір салтымызды неге орындамайсың? Неге біз сияқты киінбейсің? Демек, бізге қарсысың.

Менің де айтарым:Ей, мырзалар! Сендердің мәдени өмір салттарыңды орында деуге қандай хақыларың бар? Сендер мені мәдени құқымнан айырып, бес жыл бойы қоғамнан оқшаулап қарымқатынастан үзіп, бір ауылда жөнсіз ұстап отырсыңдар. Мен секілді жер аударылғандардың барлығына қалада достарымен, туыстарымен бірге болуына рұқсат бердіңдер. Мені еш себепсіз жалғыз ұстап, ешбір жерлесіммен кездестірмей отырсыңдар (Бір-екеуінен басқа).Демек, мені қоғамның бір мүшесі, біздің бір азамат деп санамайсыңдар. Сөйте тұра, мәдениеттеріңнің қағидаларын орында деп, маған қалай айтасыңдар. Бұл дүниені маған зынданға айналдырдыңдар. Зынданда жатқан адамға мұндай ұсыныс жасалмайды. Сендер маған бұл дүниенің есігін жауып тастадыңдар, мен де ақыреттің есігін қақтым. Аллаһтың мейірімі түсіп ол есікті ашты. Қабір аузында тұрған адамға бұл дүниенің шым-шытырық ереже-қағидалары мен әдеттері ұсынылмаса керек. Маған қашан ерік беріп, еліме қайтарып, құқымды бересіңдер сол кезде біздің жүйемізбен жүр, дей аласыңдар.

Екінші мәселе.Әһл-і дүния былай дейді: Біздің діни үкімдерді, Ислам ақиқаттарын үйрететін ресми орындарымыз бар. Сенің дін жаюға қандай өкілеттігің жоқ. Сен айдауда жүрген адамсың. Онда бұл істерге араласуға хақың жоқ.

Жауап.Хақ пен Ақиқат шектеуге келмейді. Иман мен Құранды шектеу мүмкін емес. Сендер дүния істерінде тәртіпке келтіріп, заң мен шектеу қоятын шығарсыңдар. Бірақ, Иман ақиқаттары мен Құранның негіздеріне ресми түрде ақы-пұл төлеп дүнияуи мәселелер секілді шектеу қоюға болмайды. Негізінде, Иләһи жарылқау болып табылатын ол тылсым-сырлар, таза ниет арқылы және дүниеден қол үзіп нәпсіге қатысты қызықтарды қойып, оқшауланғанда ашылады.

Оның үстіне сендердің әлгі ресми орындарың бұрын мені"уағызшы"деп қабылдап сол қызметке тағайындаған болатын. Мен уағызшы болуды қабылдадым, бірақ жалақысын алмадым. Қолымда құжатым бар. Уағыз айтып, имам болуға негіз бар, кез-келген жерде амал жасай аламын. Өйткені, менің жер аударылуым заңсыз. Сондайақ, айдауда жүргендер жаппай еліне қайтарылды. Ендеше, бұрынғы құжаттарымның күші жойылған жоқ деген сөз. Екіншіден, мен Иман ақиқаттарын тікелей өз нәпсіме арнап жаздым. Көпшілікке арнағаным жоқ. Расында, сол Құрани шипа сөздерді рухтары мұқтаж, жүректері

жаралы жандар өздері іздеп тауып жатыр. Тек, жаңа әріптер шықпай тұрып, Хаширге қатысты бір рисалемді өзіме азық-түлік алу үшін бастырғанмын. Ол кезде де бұрыңғы найсап әкім, әлгі рисалені тексертіп, айып тағатын ешнәрсе таба алмай, тиіспеген болатын.

Үшінші мәселе.Әһл-і дүния маған күдіктене қарағандықтан, менің кейбір достарым Әһл-і дүнияға жақсы көріну үшін, сырт көзге менен аулақ тұруға тырысады. Тіпті, сынап та жүрген болар. Олар менен аулақ тұрып қашқақтауын зымиян Әһл-і дүния өздеріне адалдық емес, екіжүзділік, опасыздық деп біледі. Әлгі достарыма да жаман көзбен қарайды.

Ал, менің айтарым, әй, ақыреттік достарым! Менің Құранға қызметшілік жағымнан қашпаңдар! Өйткені, Иншаллаһ, менен сендерге зиян келмес. Егер айталық, пәле келсе немесе маған зұлымдық жасалса, сендер менен қашқақтаумен құтыла алмайсыңдар. Олай ету арқылы одан сайын пәлекеттерге, жазаға лайық боласыңдар. Оның үстіне, соншалықты уайымдайтын не бар?

Төртінші мәселе.Осы айдауда жүрген кезімде байқағаным, менмендік пен саясаттың батпағына түскен кейбір кісілер маған өздеріне жақтас немесе қарсылас сияқты қарайды. Құдды мен де өздері секілді дүниялық саяси ағымдармен байланысым бар. Әй, мырзалар! Мен Иманның ағымында мың. Қарсымда Имансыздық ағымы бар. Басқа ағымдармен шаруам жоқ. Әлгіндей адамдар айлық алып, жұмыс істеп жүргені үшін өздерін ақтап жатыр. Бірақ, ақысыз, пұлсыз өз еркімен менімен бәсекелесіп, қарсылас болу, тиісіп, қысым көрсету оғаштық. Өйткені, бұған дейін дәлелденгендей дүнияуи саясатта шаруам жоқ. Бүкіл уақытымды, күш-қайратымды тек Иман мен Құран ақиқаттарына арнап, тек сол жолға жұмсаудамын. Олай болса, маған тиісіп, қысым жасап жүргендердің іс-әрекеті дінсіздік пен имансыздық атынан Иманға тиісу болып саналады, соны біліп қойсын!

Бесінші мәселе.Дүния пәни екені рас. Әрі өмір қысқа әрі атқарылатын істер де өте көп. Сондай-ақ, мәңгілік бақытқа қол жетіп-жетпеу осы жерде шешіледі. Әрі, мына, дүния атты қонақжай иесіз емес. Оның аса Хаким, аса Қамқор басқарушысы бар. Сондайақ, өмірде жасаған игілік те, жамандық та ескерусіз қалмайды

әрі لَا يُكَلِّفُ اللّٰهُ نَفْسًا اِلَّا وُسْعَهَا қағидасы бойынша,"пендеге шамадан тыс ауыр жүк жүктелмейді".Сондай-ақ, зиянсыз жол зиянды жолдан әлдеқайда артық әрі дүниелік атақ пен даңқ, досжарандар да қабырдың аузына дейін ғана. Олай болса, дүние үшін ақыретін ұмытпай, ақыретін бұ дүниенің қызығына пида етпей, мәңгі өмірін дүниелік өмір үшін зақымдамай, өмірін бос нәрселермен зая етпей және өзін қонақпын деп біліп, қонақжай Иесінің әмірлерін орындап, қабыр есігін абыроймен қағып, мәңгілік бақыт әлеміне сапар шеккен кісі ең бақытты жан.

{(Сілтеме): Осы ақиқаттар үшін басыма келген мұнша зұлымдықтар мен ауыр азаптарға мойымай көп мән бермеймін. Іштей: "Уайымдауға тұрмайды!" деп дүнияға араласпаймын.}

* * * * * *

Он алтыншы мектубтың қосымшасы

بِاسْمِه۪ وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِه۪

Әһл-і дүния менің әлсіз, ғаріп екенімді көре тұра, ешқандай себепсіз күдіктеніп, мыңдаған адамдық күшім бардай қауіптеніп, маған көптеген шарт-шектеулер қойып тастады. Барланың шет аймағындағы Бедреде, тауда, бір-екі күн қалуыма рұқсат бермеді. Естуімше,"Саидтың елу мың сарбаздық күші бар, сондықтан, оны еркін жібере алмаймыз!"дейді екен. Менің де айтарым: "Әй, бейбақ, Әһл-і дүния! Бар күштеріңмен дүниеге жұмыс істесеңдерде дүниенің шаруасын меңгере алмапсыңдар. Ақымаққа ұқсап әрекет етесіңдер. Егер, жеке басымнан қорқатын болсаңдар, елу мың әскер емес, бір ғана сарбаз менен елу есе қуатты яғни, есіктің алдында тұрып, маған"Шықпайсың!"десе болды. Ал, егер менің қызметім тұрғысынан Құран ақиқаттарына делдалдығымнан және Иманның рухани күшінен қауіптеніп жүрсеңдер, қателесесіңдер. Ұстаған жолым бойынша елу мың сарбаз емес, елу миллиондық күшім бар, біліп қойыңдар. Өйткені, Хаким Құранның құдірет күшімен сендерге дінсіздеріңмен қоса, бүкіл Еуропаға қарсы шайқасуға дайынмын. Жазып, таратып жүрген Имани нұрлар арқылы олардың"нақты ғылым", "табиғат"деп жүрген берік қамалдарын тас-талқан еттім. Дінсіздеріңмен қоса, бүкіл Еуропа жиналып келсе, Аллаһтың таупығымен мені бұл ұстанымымнан, киелі жолымнан тайдыра алмайды. Иншаллаһ, әсте жеңе алмайды. Олай болса, мен сендердің дүнияларыңа араласып жатқаным жоқ, сендер де менің ақыретіме араласпаңдар! Аралассаңдар да, түк шықпайды!

Құдай жазған тағдыр, қара күшке көнбес,

Аллаһ жаққан шам үрлегенмен сөнбес!

Әһл-і дүния, мен туралы оғаш ойлап, сескеніп, қатты қорқатын сияқты. Менде жоқ, бірақ бола қалған күннің өзінде саяси кемшілік болып саналмайтын және айыптауға себеп болмайтын шейх болу, лидер болу, хан тұқымы болу, көшбасшы болу, беделді болу, халықты

соңынан ерту, жерлестермен кездесіп тұру, дүнияуи нәрселермен шұғылдану, тіпті саясатқа араласу, тіпті, оппозицияда болу секілді менде жоқ нәрселерді ойлап қауіптенуде. Тіпті, түрмеде отырған немесе сыртта жүрген, өз ойынша әсте кешіруге болмайтын адамдарға да рақымшылық жасауды қарастырып жатқанда, мені ондай жеңілдіктерден тыс қалдырып, тыйым салды.

Әлсіз және пәни бір адамның мынадай бір ұмытылмас сөзі бар:

Зұлымдықтың зеңбірегі, қамалы бар, оғы бар

Әділеттің қайтпас жүзі, қайырылмас қолы бар.

Ал, мен де былай деймін: Әһл-и дүниенің билігі мен күш-қуаты бар болса, Құран қызметшісінің де Құраннан алған шатаспайтын ілімі, толастамайтын сөзі бар. Жаңылмайтын жүрегі, сөнбес нұры бар.

Көптеген достарыммен бірге мені қадағалап жүрген бір командир:"Жеңілдік алу үшін неге өтініш жасамайсың, неге арыз бермейсің?"деп бірнеше рет сұрады.

Мен оған:Менің арыз бермеуімнің немесе бере алмауымның бес-алты себебі бар.

Біріншіден:Мен Әһл-и дүниенің тұтқыны болатындай олардың дүниесіне араласқаным жоқ қой. Оларға неге өтініш жасайын. Мен тағдырдың тұтқынымын. Соның алдында айыптымын. Соған өтініш жасап жүрмін.

Екіншіден.Бұл дүниенің тез өзгеретін қонақүй екеніне нақты сенемін. Сондықтан, шынайы отан емес, уақытша және барлық жер бірдей. Отаныма жету үшін жанталасатып еліме оралғанмен ол жақта да мәңгі қалмаймын ғой. Барғанмен не пайда? Барлық жер қонақ үй екені рас. Егер, қонақ үй Иесінің мейірімі жар болса, жұрттың бәрі дос-жаран, жердің жаманы жоқ. Егер, Оның мейірімі жар болмаса, бүкіл жер де жүрегіңе тар, келеді. Барлық нәрсе жау.

Үшіншіден.Арыз жазу құқыққа сай, заңға сәйкес жасалады. Алты жылдан бері маған қарсы жасалып жатқан әрекет бейбастық заңға қайшы. Маған жер аударылғандар туралы заңға сәйкес мәміле жасалған жоқ. Маған бейне бір мәдени құқықтан, тіпті әлемдік құқықтан жұрдай адам ретінде қарады. Мұндай заңсыз әрекет етушілерге заңды түрде арыз беру, әрине мағынасыз.

Төртіншіден.Барланың бір бөлімшесі саналатын Бедре ауылының ауасы өзгешерек болған соң, бірнеше күн сол жақта болып қайтуым үшін, биыл осы жердің әкімі менің атымнан өтініш жасады. Рұқсат бермеді. Осындай елеусіз бір нәрсеге рұқсат бермей жүргендерге қалай өтініш жасауға болады. Өтініш жасаудың пайдасы жоқ. Ол өзіңді өзің төмен түсіруі қорлық деген сөз.

Бесіншісі.Әділетсіздікті дұрыс деп көретіндерден әділет сұрау, оларға өтініш жасау жөнсіздік. Әділет ұғымында құрметсіздік боп табылады. Мен мұндай қатеге бой алдырып, әділетке құрметсіздік жасағым келмейді. Уәссалам...

Алтыншы себеп.Әһл-и дүния маған саясат үшін қысым жасап жатқан жоқ. Өйткені, менің саясаттан қашатынымды, оған араласпайтынымды олар жақсы біледі. Олар біліп-білмей менің дінге берілгендігім үшін, тиісіп дінсіздікті жақтап мені азаптауда. Ендеше, оларға өтініш жасау деген сөз, дінде жүргеніме өкініп, дінсіздік жолын қолдау боп саналады. Оның үстіне мен оларға өтініш жасап, көмек сұраған сайын Әділ тағдыр мені олардың залым қолымен жазалап азапқа салады. Өйткені, олар мені дінге берілгендігім үшін қыспаққа алуда. Ал, тағдыр мені діндарлықта, ықыласта кемшілігім болғаны үшін, және кейде рия қылғаным үшін жазаға тартуда. Олай болса, әзірге бұл бейнеттен құтылу жоқ. Егер, әһл-и дүнияға өтініш жасасам тағдыр:"Әй, рияшыл, дүние құмарларға жасаған өтінішіңнің жазасын тарт!"дейді. Егер өтініш жасамасам, әһл-и дүнияға:"Бізді мойындамайды екенсің, қыспақтан құтылмайсың!"дейді.

Жетінші себеп.Бір мемлекеттік қызметкердің міндеті, қоғамға зиянды адамдарға жол бермеу және пайдалыларға жәрдем ету екені беймәлім. Ал, мені бақылаушы қызметкер көптен бері менің жаныма жақындамай жүріп бірде, қабір аузына жақындап қалған қарт бір кісіге"Лә иләһә Иллаллаһтағы"иманның терең сырларын түсіндіріп жатқанымда (Мені бір ауыр қылмыс үстінде ұстап алғандай)жаныма жетіп келді. Ықыласпен тыңдап отырған әлгі бейшараны ақиқаттан мақұрым қалдырды. Менің де ашуыма тиді. Бұл жерде неше түрлі адамдар бар. Әлгі қызметкер оларға мән бермеді. Ондай адамдар ауылдағы қоғамдық өмірді бұзатын әдепсіз әрекеттер жасаса да, сыйлап оларға құрмет көрсетеді және, жүз қылмыс жасап, зынданда жатқан адамның, өзін қарауылдап жүрген де, сарбазбен сөйлесе

алатыны белгілі. Ал, мені қарауылдап жүрген үкіметтің екі маңызды адамы, бастық та, қызметкері де бір жылдан бері бөлмемнің алдынан қанша рет өтсе де, менімен сөйлескен де жоқ, хал-жағдайымды да сұраған жоқ. Бастапқы кезде, мені жек көргендіктерінен жоламай жүр екен ғой, деп ойладым. Кейін, түсіндім менен қауіптеніп қорқады екен. Мен оларды жеп қоятындай қашады. Қызметкерлері мен шенеуніктері осындай адамдардан тұратын үкіметті үкімет деп, сеніп, өтініш жасау ақылға қайшы. Босқа қорлық болар.

Бұрыңғы Саид болғанда Антере сияқты:

مَٓاءُ الْحَيَاةِ بِذِلَّةٍ كَجَهَنَّمَ ٭ وَ جَهَنَّمُ بِالْعِزِّ فَخْرُ مَنْزِل۪ى

дер еді. Бұрыңғы Саид жоқ. Жаңа Саид әһл-и дүниямен сөйлесуді мағынасыз деп санайды. Дүниелері бастарын жалмасын. Не істесе, соны істесін. Олармен Ұлы Сотта соттасамыз деп, үндемеймін.

Өтініш жазбауымның сегізінші себебі. "Орынсыз махаббаттың жазасы мейірімсіз жек көріну"қағидасы бойынша әһл-и дүниенің лайық еместігіне қарамай, көңілім ауып, сыйлағаным үшін Иләһи Әділ тағдыр әһл-и дүнияның қолымен мені жазаға тартуда. Мен де, бұл азапқа лайықпын деп үнімді шығармай тағдырға көніп отырмын. Өйткені, дүниежүзілік соғыста еріктілер полкының командирі ретінде екі жыл соғыстым. Жаумен арпалыстым. Османлы әскерінің бас қолбасшысы Әнуар пашаның мақтауына бөленіп шәкірттерімді, достарымды пида қылдым. Жараланып тұтқынға түстім. Тұтқыннан келгеннен кейін, ағылшындардың Стамбулға басқыншылығы кезінде басымды қатерге тігіп,"Алты қадам"атты шығарма жазып, ағылшындарға қарсы үгіт-насихат жүргіздім. Мені мына азапқа салып, еш себепсіз тұтқынға алғандарға сол кезде көп көмектестім. Бұлар да сол көмектің жазасын осылай өтеуде. Үш жыл Ресейде тұтқында жүріп, шеккен бейнет пен азапты бұл жерде мына "достарым" маған үш айда тартқызды. Ал, орыстар маған күрдтердің ерікті қолбасшысы, казактар мен тұтқындарды өлтірген жауыз деп қараса да, діни сабақтарыма тыйым салмады. Тұтқындағы тоқсан офицердің көпшілігіне сабақ беретін едім. Бір рет орыс офицері келіп тыңдады. Түрікше білмегендіктен саяси үгіт деп ойлап, бір рет тыйым салғаны рас. Кейін, қайта рұқсат берді. Сол казарманың бір бөлмесін мешіт жасадық. Мен имам болдым. Ешкім киліккен жоқ. Араласып, хабарласуға тыйым салған жоқ.

Ал, мына достарым, өздерінше отандастарым діндестерім және олардың иманын құтқаруға тырысып жүрген адамдарым. Ешқандай себепсіз, менің саясаттан да, дүниеден де байланысымды үзгенімді біле тұра, үш жыл емес, алты жыл бойы тұтқында ұстап отыр. Мені қарым-қатынастан тыйып тастады. Құжатым бар екеніне қарамай, сабақ беруге, тіпті бөлмемде жеке дәріс өткізуге, хабарласуға тыйым салды. Тіпті, құжатым бола тұра өзім жөндеп, имамдық еткен мешітіме де жібермей отыр. Қазір де мені жамағат сауабынан мақұрым қалдыру үшін үш адамға да (тұрақты жамағат және ақыреттік бауырларым)имамдық етуімді қабылдамай отыр. Сондайақ, мен қаламасам да, біреу маған жақсы көзбен қараса, бақылаушы қызметкер қызғаныштан булығады. Беделіңді түсірем деп, бейбастық шаралар қолданады. Бастықтарға жағыну үшін менің мазамды алады. Міне, осындай жағдайдағы адам Аллаһтан басқа кімге сеніп, кімге өтініш жасайды?! Қазының өзі даугер болса, әлбетте оған шағым айту мағынасыз. Кел, сен айт, бұл жағдайға не дейсің? Сен не десең о де, менің айтарым бұл"достардың"ішінде мұнапықтар бар. Мұнапық кәпірден де жаман деуші еді. Сондықтан, бұлар кәпір орыстың істемегенін істеп отыр.

Әй, бейбақтар! Мен сендерге не істедім, не істеп жатырмын. Имандарыңды құтқаруға және мәңгі бақытқа қол жеткізулеріңе қызмет етіп жүрмін. Демек, қызметім адал, Аллаһ үшін ықыласты болмағаны ғой, кері жауап беруде. Сондықтан болар, сендер мүмкін болғанынша мені ренжітуге тырысасыңдар.

Сендермен Махшар күні Ұлы Сотта кездесеміз, әлі

حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ نِعْمَ الْمَوْلٰى وَنِعْمَ النَّص۪يرُ

деймін.

اَلْبَاقِى هُوَ الْبَاقِى

Саид Нұрси

* * * * * *

Азиз, адал бауырларым!

Абақтының азабын тартып жүргендерге мейірімдене, адал түрде сырттан келген тамақтарын тексеріп әрі қамқор болып жүргендерге қуатты үміт беретін ақиқатты үш тұжырым арқылы баяндап берейін.

Бірінші тұжырым;Абақтыдағы өмірдің әрбір күні он күн ғибадат саналуы мүмкін және пәни сағаттар пайдасы жағынан мағынауи мәңгі сағаттарға айналуы ықтимал, осылайша бес не он

жылдық дүниялық жаза арқылы миллиондаған жыл ақыреттік мәңгі абақтыдан құтылуға болады. Міне, имандылар үшін мұндай қымбат әрі мол табысқа жетудің шарты парыз болған намазды оқу және қамалуға себеп болған күнәларына тәуба ету, сабыр сақтап шүкір ету. Онысыз да абақты күнә жасауға үлкен кедергі.

Екінші тұжырым;Ләззаттың аяқталуы өкініш болғаны секілді өкініш қайғының аяқталуы өзінше бір ләззат. Иә, әркім өткен өмірінің ләззатқа толы қызық күндерін ойласа өкініп, іші удай ашып"Қап, әттеген-ай!"дейді. Ал өткен қайғылы қиын күндерін еске алса аяқталғанына қуанып"Әлхамдулиллаһ Құдайға шүкір, ол бәледен құтылдым, одан тек сауабы қалды!"деп терең тыныстап рахаттанар еді. Демек, уақытша бір сағаттық қайғы аяқталу арқылы рухани ләззат береді, ал ләззатқа толы бір сағат керісінше өкінішке салады. Бұл ақиқат. Әрі, өткен күндердің қиын кезеңдері қайғысымен бірге кетіп жоқ болады, ал келешекте болатын қиыншылықтар болса әзірге жоқ. Жоқ нәрсені уайымдап даурығу мағынасыз.

Мысалға, бірнеше күн бұрыңғы шөлдеп, қарыны ашқанына және бір-екі күннен кейін нансыз, сусыз қалармын деп уайымдап, бүгіннен бастап сол ниетпен нан жеп, су іше беру ақымақтық. Сол секілді, өткен күндер мен келешекті олар дәл қазір жоқ бола тұра уайымдап сабырсыздану және айыпты нәпсісін ұмытып Аллаһтан шағымданғандай"Ойбай, не жаздым!"деп байбалам салу ақымақтық. Егер, осылай өткен мен болашақты уайымдап сабыр күшін босқа тауыспаса яғни оны тек осы сәтке, осы күнге жұмсаса, сабыр күші толық жетіп адамда мазасыздық болмас еді.

Шағымданды деп қалмаңдар, мен мына үшінші Юсүф медресесінде бірнеше күн бойы өмірімде көрмеген заттық-рухани тұрғыда мазам кетіп, оның үстіне ауру жанды қинап әрі ең қиыны Нұр қызметінен тыс қалып рухани күйзеліске түсіп үмітім үзіле бастаған кезде Аллаһтың инает-жәрдемі жоғарыда аталған ақиқатты көрсетті. Мен сонда әлгіндей мазасыз ауыр хәліме де, қамалғаныма да риза болдым. Өйткені, мен секілді бір аяғы төрде бір аяғы көрде қарт кісінің ғапыл түрде өтіп кетуі мүмкін бір сағатын он сағаттық ғибадатқа айналдыру үлкен табыс деп іштей шүкір еттім.

Үшінші тұжырым;Қамаудағыларға Мейірімдене қызмет қылып жәрдем ету және абақтыда отырғандардың мұң-мұқтаждығын жеткізіп беру және жұбату арқылы рухани жараларын емдеу міне, бұл

аз амал болғанымен сауабы мол игі іс. Сырттан келген тамақтарын беру, дәл сол тамақтың мөлшеріндей әлгі түрме қызметкерлеріне және сыртта-іште жүріп байғұс сотталғандарға қызмет еткендерге садақа болып саналып амал дәптеріне сауап жаздырады. Әсіресе, қамаудағы адам қарт немесе ауру яки пақыр я ғәріп болса әлгі мағынауи садақаның сауабы арта түспек. Ал, осы қымбат табыс табудың шарты парыз намазды оқу. Сонда жасаған қызметі адал, Құдай үшін болмақ. Тағы бір шарты адал әрі мейіріммен әрі ризашылықпен ешқандай міндетсінбей жәрдем ету.

* * * * * *

"ЖАСТАР ШЫРАҒЫНЫҢ" ШАҒЫН БІР ҚОСЫМШАСЫ

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

Қамауда отырғандар Рисалей-Нұрдағы нағыз демеуге, жұбанышқа мұқтаж тіпті зәру десе болады. Әсіресе, жастықтың албырттығынан соққы жеп, уылжыған жас өмірін түрмеде өткізгендер Нұрларға ауадай мұқтаж.

Иә, албырт жастық шақ көбінесе ақылдан гөрі, сезімді тыңдайды. Ал, сезім мен әуестік болса, соқыр болғандықтан, істің соңын көрмейді. Дайын тұрған азғантай ләззатқа бола, кейін келетін мол ләззаттан құр қалуға әзір. Бір минөттік кек алудағы ләззатқа беріліп, адам өлтіреді де, сексен мың сағат түрме азабын тартады. Бір сағаттық нәпсі қандыру, рахатқа бату үшін біреудің намысын таптап, арын төгеді де, мыңдаған күн бойы абақтыға қамалып, әрі дұшпанның қорлығынан жаны күйзеліп, өмірінің берекесі кетеді. Бейшара жастардың өмірі осындай қауіп-қатерге толы. Уылжыған тәтті өмірі әп-сәтте тым аянышты, ащы өмірге айналып жатады. Әсіресе, солтүстіктегі ірі бір мемлекет жастардың әлгіндей әуесқой сезімдерін қоздырып, дүниені дүр сілкіндіруде. Бойын сезім билеген жастарға ары таза жандардың бойжеткен қыздары мен ханымдарын тарту еткендей шариғаттан аттап, сорақылыққа жол беруде. Тіпті, моншада, жаға жайда әйел мен еркектің бірге шомылуына рұқсат беріп жезөкшелікке жол ашуда. Сондай-ақ байлардың дүние-мүлкін талан-таражға салып, пақыр, әумесер қара табан тобырға таратып беруде. Бұрын-соңды болмаған мұндай сұмдыққа адамзаттың төбе шашы тік тұрып, дабыл қағуда.

Міне, қазіргі таңда Ислам және Түркі жастары батылдық әрі жанкештілік танытып, мұндай екі жақты соққыға Рисалей-Нұрдың"Миуа рисалесі", "Жастар шырағы"секілді кітапшаларымен қаруланып оны өткір қылыш ретінде қолға алып, қарсы тұруы керек. Әйтпесе, әлгі бейшара жастар өздерінің жарқын болашағынан да, дүниедегі бақыты мен ақыреттегі бағынан да айрылып, о дүниеде мәңгі азап пен қайғыға душар болады. Бойындағы күш-жігерді орынсыз босқа шығындап, азғындыққа салыну себепті ауруханаларға немесе қызу қандылықтың кесірінен түрмеге түседі. Қартайған шағында:"Қап, әттеген-ай!"деп, сандарын соға өкінетін болады.

Егер, Құраннан тәрбие алып,"Рисалей-Нұрдың"ақиқаттарымен аяғын нық басса, нағыз қаһарман, салих адам, бағы жанған бір мұсылман, сондай-ақ басқа да тіршілік иелеріне сұлтан болу мәртебесіне көтеріледі.

Иә, түрмеде жиырма төрт сағаттық бір күнінің бір сағатын бес уақыт намазға жұмсаса, әрі түрме күнә жасауға кедергі болатынын ескеріп, мына азапқа душар еткен қателіктен тәубасына келсе, басқа да зиянды істер мен күнәлардан арылар еді және туыстарына да көп пайдалы азамат болар еді. Сондай-ақ, өзінің бес-он жылдық пәни жастық шағы арқылы мәңгі жастық шаққа ие болады. Бұл жөнінде ең бірінші болып қасиетті Құран, содан соң аспаннан түскен бүкіл кітаптар мен парақтар анық хабар беріп, сүйіншілеуде. Иә, жастық шақ дейтін зор нығметке шүкір етсе, яғни тура жолда жүріп Жаратушыға мойынсұнса жастық шақ берекеттеніп, әрі мәңгілікке айналып, ләззаты арта түспек. Әйтпесе, басқа пәле болып, зардап шектіреді. Туған-туыстарына, Отанына, халқына кір келтіретін есерсоқ атанады.

Егер, тұтқын жала жабылып, нақақтан сотталған болса, намаз оқу шартымен, әрбір сағаты бір күн құлшылық саналып, түрме оны залымдардан сақтайтын панасы болып, бұрыңғы замандағы үңгірге тығылып құлшылық еткен адал да тақуа жандар секілді мол сауапқа кенеледі. Егер ол, пақыр не болмаса қарт, не науқас не имани ақиқаттарға жаны құмар біреу болса, парыздарды орындау, тәуба ету шартымен әрбір сағаты жиырма сағатқа жуық құлшылық саналып, әрі ол жерде адам мейірімді достары болса, абақты оған демалыс пен достық жері, сондай-ақ тәрбие хана яғни дәрісхана болып есептеледі. Мұндай адам сырттағы лас, әрі күнәларға белшесінен батыратын

бостандықта емес, түрмеде отырғанына риза болуы мүмкін. Түрмеден тәрбие алып кейін бостандыққа шыққанда, қаскөй қылмыскер емес, керісінше тәубәға келіп, тәжірибе жинаған тәртіпті де момақан, әрі халқына пайдалы адам боп шығады. Иә"Денизли"түрмесінде отырғандар қысқа мерзім ішінде"Рисалей-Нұрдың"әдемі мінезқұлық туралы дәрісін тыңдап, жөнделгендері сондай, оларды көрген кейбір абақты қызметкерлері: "қылмыскерді тәрбиелеу үшін он бес жыл қамаудың орнына, он бес апта"Рисалей-Нұрдың"дәрісін тыңдатса, әлдеқайда тиімді" деген-ді.

Иә, өлім өлмейді ажал да жасырын. Ол әрқашан, кез келген жерде келуі мүмкін. Қабірдің апандай есігі жабылатын түрі жоқ, адамдар топ-топ болып ішіне түсіп жатыр. Жоғарыда имандылар үшін өлім дегеніміз жоғалу емес, қайта демалысқа шығу дегенбіз. Бұл Құранның ақиқаты. Ал, Құдайдан безгендер үшін өлім түрі суық әрі мәңгілікке айырылысу, сондай-ақ, барлық сүйікті жандарымен, тіпті болмыс атаулымен мәңгіге қоштасу болып табылады.

Ең бақытты жан кім десеңдер, әлбетте, ол - сабыр сақтап, шүкір еткен және қамаудағы күндерін тиімді пайдаланып"РисалейНұрдың"дәрісін шын көңілмен тыңдап, тура жолда жүрген, Иман мен Құранға қызмет еткен адам.

Уа, рахат пен ләззатқа жаны құмар жандар! Қазір мен жетпіс бес жастамын. Өмірімде басымнан өткен мыңдаған тәжірибе мен ақиқаттардың арқасында мынаған әбден көзім жетті: Нағыз рахат пен уайымсыз ләззат әрі шынайы шаттық пен өмірдің бақыты тек қана имандылықта және иман ақиқаттарының маңынан табылады. Әйтпесе, дүниелік бір ләззат көптеген уайымға ұрындырады. Бір түйір жүзім беріп, он дүре соққандай өмірдің шырқын бұзады.

Уа, қамаудан жаны күйзелген бейшаралар! Дүниелік өмірлеріңнің мазасы кеткен екен, енді"ақыреттік өмірім аман болсын, мәңгі өмірім жаздай жадырап, балдай тәтті болсын"десеңдер, қамаудағы уақыттарыңды тиімді пайдаланып, ақыретке қам жасаңдар! Мәселен, кейде қиян-кескі шайқаста, бораған оқтың астында бір сағаттық күзет бір жылдық құлшылықпен пара-пар саналады. Сол сияқты сендердің де мына ауыр шарттарда, қиын кезеңде жасаған құлшылықтарыңның әрбір сағаты көптеген сағаттарға пара-пар болып, көрген қиындықтарың мол сауапқа, мейірімге айналар.

Азиз, адал бауырларым!

Сендер жұбатуға емес құттықтауға лайықсыңдар. Тағдыр айдап бізді мына үшінші Юсүф медресесіне бір хикметпен әкелді және ризығымыздың бір бөлігін осы жерде жеуді жазған екен, сондай-ақ, ризығымыз бізді осында шақырды және бүгінге дейін тәжірибелермен көзіміздің әбден жеткені сонша бізді عَسٰٓى اَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ сырына Аллаһтың инает жәрдемі бөлегеніне шәк-шүбә жоқ. Әрі Юсүф медресесіндегі жаңа бауырларымыз бәрінен артық РисалейНұрдың жұбаныш-ақиқаттарына аса мұқтаж және құқықшылар қызметкерлерден анағұрлым Нұр ережелеріне, басқа да киелі заңдарға мұқтаж және Нұр рисалелері көптеп жайылып біздің сыртқы істерімізді атқаруда. Оның жеңісі тоқтамай қарқынды жалғасуда. Әрі бұл жерде біздің әрбір пәни сағатымыз бақи ғибадат сағаттары саналуда. Әлбетте, олай болса біз мына оқиғаға әлгі айтылған тұжырымдарға байланысты сабыр сақтап, табандылық танытып көңіл хоштығымен шүкір етуіміз керек. Денизли түрмесінде жұбаныш үшін жазылған қысқа хаттарды сендерге қаз-қалпында қайталамақпын. Иншаллаһ, ол ақиқат толы хаттар сендерге жұбаныш сыйлайды деп ойлаймын.

* * * * * *

Азиз, адал бауырларым!

Әуелі,Құдайға шексіз шүкір етемін, Рисалей-Нұрдың нағыз иелері облыстық уәкіл имамдар, уағызшылар, молдалар батырлық танытуда. Күні бүгінге дейін Нұрдың шын берілген достары жастар, мектеп көргендер мен мұғалімдер болатын. Бәрекелді, Әдһәм, Ибраһимдер, Али Османдар медресе оқығандарды ұятқа қалдырмай абыройын көтерді. Бұрыңғыдай шегіншектемей батыл әрекет етуде.

Екіншіден,ықыласты түрде қызметтері мен ынта-жігерлерінің салдарынан болған соңғы оқиғаға еш өкінбесін. Неге десеңіз, Денизли түрмесін алайық, нәтижесінде сақтық жасамағандарға дән риза болып алғыс айтпадық па? Аздап қиналғанымыз рас, дегенмен рухани пайдасы көп болды. Құдай қаласа, осы үшінші Юсүф медресесі де екіншіден асып кетпесе кем түспес.

Үшіншіден,машақат қаншалықты көп болса сауап соншалықты артатынына байланысты бұл ауыр халге шүкір етеміз. Уазипамыз

болған иманға қызметті ықыласты түрде атқаруға тырысуымыз керек. Аллаһтың уазипасы болған сәттілік пен табыс, болымды нәтиже алу жағына араласпаймыз.

خَيْرُ الْاُمُورِ اَحْمَزُهَا деп, осы азап жеріндегі қиыншылықтарға сабыр сақтап шүкір етуге тиіспіз. Мұны амалымыздың қабыл болғанына белгі ретінде және киелі күрес емтиханында толыққанды шәһидтік мәртебесін алуға мүмкіндік деп қабылдауымыз керек.

* * * * * *

ӘУ БАСТА ТҮРМЕНІҢ БАСТЫҒЫНА, СОСЫН БАСҚАРУШЫЛАРҒА СЫРТТАЙ МАҢЫЗСЫЗ КӨРІНЕТІН, НЕГІЗІНДЕ МЕНІҢ ОЙЫМША АСА МАҢЫЗДЫ ӨТІНІШ.

Менің өмірім жиырма екі жыл жалғыз адамдық қапаста өткендіктен жетпістің бесеуіне келген шағымда вакцина егуді денсаулығым көтермейді. Тіпті, баяғыда маған вакцина жасалған-ды жиырма жылдан бері соның кесірі болса керек әлі күнге дейін жарасы жазылмай жүр. Созылмалы ауру секілді денсаулыққа зияны тиді. Әмірдағы қаласының дәрігерлері мен достарым мұны жақсы біледі. Һәм, төрт жыл бұрын маған, түрмеде отырғандармен бірге вакцина еккен болатын. Ешкімге зияны тимеген шығар бірақ мен жиырма күн ауырып жаттым. Аллаһ сақтап, мен үшін қауіпті ауруханаға баруға мәжбүр болмадым. Сондықтан, үзілді-кесілді денсаулығым вакцина егуге келмейді.

Әрі, үзірім бар, қауіппен санаспаса болмайды. Жасым болса жетпіс бесте, күш-қуатым жоқ, сондықтан он жасар балаға егілетін вакцинаға ғана денсаулығым шыдайды. Әрі оның үстіне әрдайым жалғыз өзім, басқалармен араласпаймын. Бір ай бұрын Әмірдағы қаласының әкімі екі дәрігер жіберіп мені толық тексеруден өткізді. Жұқпалы ешбір ауру таппады. Тек әлжуаздықтан және жалғыздықтан туындаған шаршау, қарттық болмаса қауіптенер ешнәрсе жоқ деді. Олай болса маған вакцина егу заң бойынша міндетті емес.

Сендерден үлкен өтініш, мені ауруханаға жатқызбаңыздар! Өмірімде әсіресе, соңғы жиырма екі жылда жалғыздық кезімде оған шыдай алар емеспін яғни менің танымайтын бөтен адамдардың қолына қаратпаңдар. Соңғы кездері қабірге кіруді хош көре бастағаным рас, дегенмен бұл түрмеде қызмет атқаратын әкімшіліктен адамгершілік

қасиеттерін байқағандықтан солардың көңілі үшін және түрмедегі қылмыскерлерді жұбатып үміт сыйламақ болып әзірге қабірге кіруден бас тартып түрмеде қамалуды жөн санадым.

* * * * * *

Азиз, адал бауырларым!

Әуелі,менің жеке басыма жасалған зұлымдықты, опасыз қиянатты ойлап уайымдамаңдар! Себебі, Рисалей-Нұрдан кемшілік таба алмаған соң оның орнына менің түкке тұрмайтын әрі кемшілігі көп жеке басыма тиісуде. Мен оған ризамын. Рисалей-Нұр аман болып, мерейі үстем болуы үшін жеке басыма мың есе қиыншылық пен азап, түрлі бәле көрсем дағы мақтана шүкір етемін. Бұл РисалейНұрдан алған дәрісімнің жемісі. Сондықтан, ол тұрғыдан мені мүсіркеп уайымдамаңдар!

Екіншіден,өте ауқымды да сұмдық әрі аяусыз шабуыл мен соққы жиырма есеге азайды. Мыңдаған хас шәкірттердің орнына бірнешеуін және жүз мыңдаған достардың орнына саны белгілі бірнеше бауырларымды ұстап алып кетті. Демек, Аллаһтың инаетжәрдемі, жарылқауы әлігі сұмдықтың бетін қайтарып жеңілдетті.

Үшіншіден,Аллаһ жарылқап, екі жыл бойы бізге қақпан құрып, қудалап жүрген әкім құрып жоқ болды. Біз туралы жалған ақпараттан қатты үрейленген Ішкі істер министрі жерлес әрі аталары қатты діндар болып шықты. Сөйтіп, бізге жасалған қастандықтың жеңілдеуіне себеп болған секілді. Сондықтан, үмітсіздікке түсіп үрейленбеңдер!

Төртіншіден,Рисалей-Нұр жыласа я жер сілкінеді я ауа райы күрт бұзылады. Бұған біздің көптеген тәжірибелермен, тосын оқиғалармен көзіміз әбден жеткен-ді. Көзімізбен көп көрдік және сотта оны дәлелдегеніміздей, менің ойымша биылғы қыстың жаз секілді жадырап - бастапқыда - жылы болуы, Рисалей-Нұрдың жасырын нұсқалары машинкамен көбейтіліп, әртарапқа жайылуына сәйкес, ал ізіне түсіп, тыйым салына бастаған кезде яғни РисалейНұр жылап-сықтаған кезінде кенеттен қыстың аязды болып, күннің суытуы мынаны меңзейді: Рисалей-Нұр Құран ақиқаттарының бұл ғасырдағы жарқын да ұлы мұғжизасы, сол үшін жер жүзі мен ғалам онымен тығыз байланысты.

Саид Нұрси

Азиз, адал бауырларым!

Бүгін кенеттен бір ой келді. Нұр мәселесіне байланысты осы медресеге тағдыр айдап және дәм-тұз бұйырып келгендер жұбатуға емес, оларды құттықтауға лайық! Неге десеңіз, келгендердің көбісі жиырма-отыз тіпті жүз бәлкім мың бейкүнә бауырларымыздың орнына келіп біршама азаптан оларды құтқарып қалуда. Әрі РисалейНұр арқылы иманға қызметіміз жалғасумен қатар, әрқайсы аз уақытта көп қызмет етуде. Кейбір бауырлар он жылда жүз жылдық іс атқарғандай береке табуда. Әрі осы соңғы Юсүф медресесінің емтиханына қатысып, оның ауқымы кең күлли нәтиже-пайдаларына ортақ болу үшін мына қиындығы көп күреске қатысуда. Және бірбірін көруге құмар бауырлар өзара арзанға көрісіп, керемет дәріс алып дәріс беруде. Әрі оның үстіне дүнияда рахат жалғаса бермейді, өмір босқа өтеді. Әлбетте, бұлай аздап қиыншылық шегіп көп пайда тапқандар құттықтауға лайық. Бауырларым, осы соңғы сұмдық шабуыл Рисалей-Нұрдың ауқымды түрде жайылып бара жатқаны үшін жасалған тосқауыл болатын. Бірақ, Нұрға тиіскен сайын өршіп, нұрын шаша беретінін, оның дәріс шеңбері кеңейіп маңызы арта беретінін және ол жеңілмейтінін кейін түсінді. Ол, тек سِرًّا تَنَوَّرَتْ дегеніндей жасырын түрде жалғаса береді. Соны білген олар енді шабуыл жоспарын өзгертті яғни сырттай Нұрға тиіспейтіндей көрінуде. Аллаһ бізді әрдайым жарылқайтыны рас, олай болса сабыр сақтап шүкір етуіміз керек.

* * * * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

Азиз, адал бауырларым!

Ғажап та қызықты хәлімді баяндап беруге тура келді.

Біріншіден;жалғыз өзімді қамап тастап, сендер секілді жанымдай жақсы көретін бауырларыммен еркін көрісе алмауымда Иләһи инает-жәрдем, Құдайдың жарылқауы әрі пайда бар екені көңіліме аян болды. Өйткені, менімен көрісу үшін елу лирасын жұмсап Әмірдағына келеді де елу минут, кейбірі он минут, ал кейбіреулер көріспестен кеткен көптеген ақырет бауырларым бір сылтау тауып өздерін осы Юсүф медресесіне қаматар еді. Ал менің уақытым аз,

әрі жалғыздықтан пайда болған кәріптік хәл әлгі жанын пида ететін достармен сұхбаттасып отыруға мүмкіндік бермейді әрі Нұр қызметі де разы емес.

Екіншіден;Баяғыда жауынгер әскерлер атақты мәшһүр бір ғалымды соғыс майданында көп жерлерде көріпті. Одан:"Бұл қалай?"деп сұраса былай деген екен:"Мені сауап алсын деп және имандылар дәрісімнен пайдалансын деп менің бейнеме кейбір әулиелер еніп, менің орныма қызмет етіп жүрген ғой!"депті. Дәл сол секілді мені кейбіреулер Денизли қаласындағы мешіттерде көріпті. Тіпті, ресми түрде хабар тарап, түрме бастығы мен қызметкерлерге шейін естіліпті. Баз біреулер зәресі ұшып:"Түрменің есігін ашып, оны кім шығарған!"депті. Бұл жерде де дәл солай болуда. Алайда, менің кемшілігі көп түкке тұрмайтын жеке тұлғамнан ондай кәраматтар күткенше, Рисалей-Нұрдың кереметтігін дәлелдейтін"Сикке-и Тасдиқ-ы Ғайби"кітабын оқыса ғой, Нұрға деген сенімін жүз есе тіпті, мың есе арттырар еді әрі қабыл болғанына көздері жетер еді. Әсіресе, Рисалей-Нұрдың ержүрек батыр шәкірттерінің таңғажайып хәлдері мен қаламмен тапжылмай жазуы одан бетер сендіретіндей керемет оқиға емес пе?!

Саид Нұрси

* * * * * *

Азиз, адал бауырларым!

Мені уайымдамаңдар! Мен сендермен бір абақтыда болғаныма қуаныштымын, ризамын, өзімді бақытты санаймын.

Біздің ендігі міндетіміз, уәжнама жазып бір нұсқасын Спартаға жіберу. Оны мүмкін болса жаңа әріппен және мәшинкамен ескі әріппен бастырып жиырмаға жуық нұсқасы шықсын. Тіпті, оны сол жердің прокурорына көрсетіңдер. Тағы бір нұсқасын өзіміздің адвокаттың қолына табыстаңдар. Тағы біреуін бастыққа беріңдер, ол оны қорғаушымызға өз қолымен берсін.

Әрі Анкарадағы жоғарғы орынға жаңа әріппен қоса ескі әріппен дәл Денизли қаласында болғаны секілді жіберілсін. Мүмкін болса, бес нұсқасын дайындап қойсаңыздар. Өйткені, тәркіленген рисалелер ескі әріппен әлгі орындарға сондай-ақ, Діни басқарманың сарапшыларына жіберілген болатын, кейін барып бұл жерге келген-ді. Әрі біздің уәкіліміз Ахмед мырзаға айтыңыздар, ақталу уәжнамасын

мәшинкамен жазған кезінде мұқияттап, қате жібермеуге тырыссын. Себебі, менің сөйлеу мәнерім басқаша. Бір әріп немесе бір нүкте қате болса мәселенің өңі өзгеріп мағына ауысып кетуі бек мүмкін. Әрі осында әкелінген екі мәшинка сендерге рұқсат берілмесе кері қайтарылсын. Уайымдап мұңаймаңдар! Үміттеріңді жоғалтпаңдар!

اِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا сырына орай Аллаһтың инает жәрдемі тез арада медетке келіп қол ұшын берер.

* * * * *

Азиз, адал бауырларым!

Рисалей-Нұр менің орныма сендермен сұхбаттасады әрі дәріске құмар жаңа түскен бауырларға тамаша дәріс береді. Рисалей-Нұрды оқу немесе оқыту яки жазу секілді іліми шұғылданудың өте пайдалы екені яғни көңілді көтеріп, жанды рахатқа батыратыны, ризықта береке, денсаулыққа пайдалы екені тәжірибемен дәлелденген мәселе. Енді, сендерге Хүсрев сынды Нұрдың қаһарман батыры келді. Иншаллаһ, болашақта осы Юсүф медресесі де "Зәхра" медресесінің берекелі дәрісханасы болмақ. Мен, осы кезге дейін Хүсревті дүнияқоңыздардан жасырып көрсетпей келдім. Алайда, жарыққа шыққан рисалелер оны саясаткерлерге ашып көрсетті. Енді жасыратын ешнәрсе қалмады. Сондықтан, мен оның атқарып келген екі-үш маңызды қызметін хас шәкірттеріме тапсырдым. Мен де, ол да бұдан соң жасырмай қажет болса ақиқатты тура айтамыз. Бірақ, әзірге ақиқат айтылатын адамдардың арасында сұмдық әрі белгілі екі қырсық адам, біреуі діннен безген кәпір һәм коммунист - ол Әмірдағы қаласынан белгілі - біреуі де осы жерде өте сұм, қараниетті біреу, екеуі жалған ақпарат таратып мемлекет қызметкерлерін үрейлендіріп жүр. Сол үшін біз өте мұқият болып уайымға салынбауымыз және Аллаһтың жарылқауын күтіп медет сұрап тәуекел етуіміз керек.

* * * * *

Уа, абақты достарым, діндес бауырларым!

Сендерге дүния азабынан, һәм ақырет азабынан құтқаратын бір ақиқатты баяндау керектігі көңіліме аян болды. Ол не десеңдар, мәселен біреу бір адамның бауырын немесе туысқанын өлтірген делік. Енді, ол бір минуттық ашуға берілудің кесірінен миллиондаған

минут абақты азабын һәм жан азабын тартып жүр. Әрі өлген кісінің тумалары да кек алудың уайымымен және дұшпанын ойлап өмірінің шырқы кетіп, мазасыз. Оны үрей мен ашу-ыза қысып азап шегуде. Бұдан құтылудың шарасы: Қасиетті Құранның әміріне ұйып, хақ пен ақиқатты тыңдап, пайдасы мен зиянын таразылап, адамгершілікке салып, дін Исламның талабына сай өзара татуласу, бітімгершілікке келу.

Иә, ақиқат пен пайда татулықты талап етеді. Өйткені, ажалы келген болса өзгермейді. Ажалы келсе одан әрі дүнияда қала алмайды. Әрі, өлтірген адам Аллаһтың жазғанына себеп болды.

Егер екі жақ мәмілеге келіп татуласпаса әрдайым қорқыныш пен үрей және өш алудың азабы жанын жегідей жейді. Міне, сондықтан Ислам діні"Үш күннен артық мүмин мүминге ашуланып сөйлеспей қоюға болмайды!"деп бұйырады. Егер, бұл қаза қастандықтан және кектеніп ызақорлықтан болмаған болса және ортаға бір мүнапық от салған болса дереу татуласу керек. Әйтпесе, әлгі оқиға ұлғайып жалғаса береді. Егер татуласса, өлтірген кісі тәубасына келіп, өлген адамға Құран бағыштап әрдайым дұға етсе екі жақ та ұтады, ағайынтуыстай болады. Бір бауырынан айырылғанымен бірнеше діндар бауыр табады. Тағдырға сеніп, Аллаһтың жазғанына көніп дұшпанын кешірген болады. Оның үстіне Рисалей-Нұрдың дәрісін тыңдаған болса міндетті түрде араларындағы ыза мен кекті қоюы керек. Мұны жеке басының және жалпының тыныштығы үшін және тиімді болғандықтан солай істеуі керек.

Мысалға, Денизли түрмесінде болғанымызда бір-біріне өш қылмыскерлер Рисалей-Нұрдың дәрісінен кейін жаппай татуласып, бауыр болып кетті. Бұған дінсіз және есерсоқтардың өзі риза болып әлгі тәубе еткендерге:"Машаллаһ, Бәрекеллаһ!"деген-ді. Сөйтіп қамауда отырғандар өздерін бір еркін сезініп рахаттанып қалған еді. Бұл жерде де байқаймын, бір адамнан жүз адам тайсалып бәрі бірге тынығуға шыға алмайды. Қиянат жасалып жәбір көруде. Негізінде мәрт, ар-намысты жігіт біреудің бір қателігіне бола немесе өзінің бас пайдасы үшін иманды жанға опасыздық жасап зиян бермейді. Егер қателесіп зиян берсе дереу тәубе етеді.

* * * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

Азиз, адал бауырларым!

Мен, Хусрев, Хыфзы мен Бартындық Сәйідтер әкелген сүйінші хабарды естіп Рисалей-Нұрды әрі сендерді әрі өзімді құттықтап,"сүйінші!"демекпін. Неге десеңдер, Мәккеде Рисалей-Нұрдың қуатты кітаптарын ірі ғалымдар арапшаға және үнді тіліне аударып оны жаюға әрекет етіп жатыр екен. Сондай-ақ, Қасиетті Мәдинада да қабыл болса керек, Нұрдың құнды кітаптарын мутаххар Раузадағы мақбәрдің үстіне қойылыпты. Қажы Сәйід"Аса-и Мұса"кітабының Ардақты Пайғамбарымыздың (с.а.у.) қабірінің үстінде тұрғанын өз көзімен көріпті. Демек Ардақты Пайғамбарымыз қабыл алып, риза болғаны ғой, киелі жерлерге дейін барған.

Әрі біздің ниет еткеніміздей және осы жерден кеткен қажыларға айтқанымыздай, Нұрлар біздің орнымызға әлгі қасиетті жерлерді зиярат еткен деп түйдік. Құдайға шүкір Нұрдың қаһарман шәкірттері Рисалей-Нұрды әбден тексеріп ішінде қате табылмайтын етіп таратуының көптеген пайдасынан біреуі мені түзетіп жөндеу қызметінен босатып, енді, еш уайымдамайтын болдым. Әрі толық тексерілген кітаптар басқа нұсқаларға үлгі болып қате жазылуға жол бермеуде. Аллаһ Тағала олардың амал дәптеріне сол кітаптардың қанша әрпі болса сонша сауап, мыңдаған жақсылық жазсын. Әмин, әмин, әмин!

* * * * *

СҮЙІНШІ ХАБАР БЕРЕТІН ЖӘНЕ ЖОРУДЫҢ ҚАЖЕТІ ЖОҚ МАҒЫНАСЫ АНЫҚТАЛҒАН КЕРЕМЕТ ТҮС

Маған қызмет етіп көмектесіп жүрген Али келді де былай деді:"Түсімде сіз Хусрев екеуіңіз, Ардақты Пайғамбарымыздың қолын сүйіп жатыр екенсіздер!".Көп ұзамай хат алдым. Хатта биыл барған қажылар, Хүсревтің қолымен жазылған Аса-и Мұса кітабын Пайғамбарымыздың қасиетті қабірінің үстінде тұрғанын көріпті. Демек, менің орныма Ардақты Пайғамбарымыздың (с.а.у) мағынауи қолын Хүсревтің қаламы арқылы сүйген және Расулуллаһтың ризашылығына бөленген.

* * * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

Азиз, адал бауырларым және абақты достарым!

Әуелі;Бетпе-бет жүздеспегенімізді уайымдамаңдар! Біз әрдайым рухани түрде көрісудеміз. Менің түкке тұрмайтын жеке басыммен көріскенше Рисалей-Нұрдың қандай да бір кітабын алып оқысаңдар немесе тыңдасаңдар менің құнсыз жеке тұлғаммен емес, Қасиетті Құранның қызметшісі ретіндегі мені сол рисаленің ішінен тауып сұхбат қыласыңдар. Онысыз да мен сендермен барлық дұға уақытында, жазу кезінде және алаңдаған кездеріңде ойша сендермен көрісіп отырамын. Біз бір аулада болғандықтан әрқашан бірге саналамыз.

Екіншіден;Осы Юсүф медресесіндегі Рисалей-Нұрдың жаңа шәкірттеріне былай демекпін: Бұлтартпас айғақтармен тіпті сарапшыларды да қабылдауға мәжбүр қылған Құрани ишаралардан мұндай мағына шығады: "Рисалей-Нұрдың адал шәкірттері бұл дүниядан иманды кетеді. Һәм, Нұрдың мағынауи сертіктестігі берекетімен Нұрдың әрбір шәкірті дәрежесіне қарай барлық бауырларының рухани табыстарына, дұға-тілектеріне үлескер болады. Бейне бір мыңдаған тілмен тәубә етіп истиғфар қылған әрі құлшылық еткен боп есептеледі".

Бұл заманда осы аталған екі пайда мен нәтиже үшін бүкіл қиыншылықтар мен азаптар түкке тұрғысыз арзан бағаға қол жеткізген боламыз. Осылайша, әлгі аса қымбат екі пайда адал оқырмандарға нәсіп болады.

Саид Нұрси

* * * * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

Азиз, адал бауырларым!

[Афион сотындағы ақталу хатымыздың ішінде һәм бізге, һәм Рисалей-Нұрға, һәм осы елге, һәм Ислам әлеміне қатысты маңызды ақиқаттар бар]

Міндетті түрде осы хатты жаңа әріппен бес-он нұсқа көбейтіп, оны елордасы Анкараға жіберу керек. Бізді сол үшін жазаға тартып, тергеуге алса да оқасы жоқ. Ендігі міндетіміз, әлгі ақталу хаттағы ақиқаттарды өкіметке, әділет басқармасына, сот органдарына әрі

халыққа білдіру. Мүмкін, тағдыр бізді сол үшін осы дәрісханаға айдап әкелген шығар. Мүмкін болғанынша тездетіп машинкамен жазылсын. Егер бізді бүгін шығарса біз бәрібір әлгі орындарға жеткізуге міндеттіміз. Сендерді алдап кейінге қалдырмасын. Жетер енді! Айналып келіп бір мәселе үшін он бес жылда үш рет мұндай сұмдық зұлымдықтарға, қайдағы бір сылтау мен азаптағандарға қарсы бұл біздің ақтау хатымыз болсын.

Заң бойынша өзімізді қорғау үшін алдыңғы соттар қол машинкасын пайдалануға рұқсат беріп еді, рас. Олай болса, ондай ақымыздан айыру ешбір заңда жоқ. Егер, ресми түрде жолын таба алмасаңдар сыртта өзіміздің адвокат шұғыл түрде машинкамен бес нұсқасын көбейтіп шығарсын, бірақ мұқияттап, қате жібермеуге тырыссын.

Саид Нұрси

* * * * * *

Азиз, жаңа бауырларым мен бұрыннан отырған ескі достар!

Менің көзім жеткені, Аллаһ жарылқап біздің осы жерге қамалуымыздың маңызды себебі сендерсіңдер, яғни Рисалей-Нұр өзінің жұбаныш хаттарымен, имани ақиқаттарымен сендерді мына қапас бәлесінен, жан азабынан, дүниялық зиян мен босқа өтетін уайымға толы өмірлеріңді пайдасыздықтан, бекерге зая болудан сақтап, дүнияларың оңбай қалғаны секілді ақыретте де сорлаудан құтқарып толыққанды жұбаныш сыйлайды. Бұл рас. Олай болса, сендер міндетті түрде Денизли қылмыскерлері және Нұр шәкірттері секілді өзара бауыр болуларың керек. Өздерің білесіңдер, ішке суық қару кірмесін, бірін-бірі өлтіріп қоймасын деп сырттан келген заттарды, тамақты, нанға шейін тіпті сорпаға дейін тексеруде. Сендерге адал қызмет етіп жүрген қызметкерлер сонымен әлек. Әрі сендерді бірге тынығуға шығармайды, себебі жыртқыш аңдай бірбірлеріңе бас саласыңдар, деп ойлайды.

Бұдан былай сендер секілді болмысынан батыр абақтыға жаңа түскен жігіттер осы заманға тән рухани ерлік жасап түрменің басқармасына былай деңдер:

"Қолымызға қанжар, тіпті мылтық, табанша беріп оның үстіне бұйрық берілсе де біз мына шарасыз өзіміз сияқты бәлеге ұшыраған бауырларымызға тиіспейміз. Бұрың-соңды өшіміз, дұшпандығымыз

болса да кешіріп, тату болуға Құранның әмірімен, иманның талабына сай және Исламның бауырластығы үшін және өзіміз үшін шешім қабылдадық!" деп, түрмені берекелі дәрісханаға айналдырыңдар!

* * * * *

Азиз, адал бауырларым!

Дүнияқұмарлар саяси мәселе үшін немесе бір өнер не болмаса бір жұмыс үшін яки қоғамға қатысты қызмет үшін және жеке сауда мәселесімен бір кездесуге үлкен құрылтай жиналысқа бас қосып ақыл-кеңес құратыны секілді, иманды күшейтіп нығайту қызметінде жүрген Нұр шәкірттері де тағдыр айдап, Аллаһтың жарылқауымен осы Юсүф медресенің құрылтай жиналысына келуі иншаллаһ сауапты іс, пайдасы мол іс-шара, үлкен нәтиже беретін ізгі амал. Рисалей-Нұрдың хас шәкірттерінің әрқайсысы әліп секілді әр жерде болса біреу ғана, ал үш әліп бір жерге иық тіресіп бірлессе мың бір жүз он бір болғандай осы бас қосуда бауырлардың құндылығы мен киелі қызметі, сауабы Құдай қаласа мыңнан аспақ.

* * * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

Азиз, адал бауырларым!

Қамаудағылармен сөйлесіп, өзара амандасқанымыз үшін бүгін менің тереземді сыртынан жауып тастады. Сырт көзге басқа сылтау көрсетуде. Бірақ, сендер еш уайымдамаңдар! Керісінше мен бұған ризамын, себебі, менің түкке тұрмайтын жеке басыммен шұғылданып Рисалей-Нұрға, шәкірттерін азаптамайтын болды. Сондықтан, олар менің жеке басыма қиянат жасап азаптағанына Рисалей-Нұр үшін, әрі сендердің орныңа және аз да болса Нұрға тиіспегеніне риза болып, сабыр сақтап Құдайға шүкір етемін, еш уайымдап жатқаным жоқ. Сендер де алаңдамаңдар!

Жасырын дұшпандарымыз мемлекеттік қызметкерлердің назарын жеке басыма аударуы Нұр қызметі мен шәкірттердің есен-саулығы үшін Аллаһтың жарылқауы деп ойлаймын, мұнда да бір қайыр бар. Кейбір бауырлар ызаланып қатты сөз айтпасын. Сақтық жасап, дегбірсіз әрекеттен аулақ болсын. Мұны әркімге айта бермесін. Өйткені, аңғал

және сақтыққа үйрене қоймаған жаңа бауырларымыздың сөздерінен мағына шығарғысы келетін тыңшылар бар. Олар түймедейді түйедей қылып жалған ақпарат тасиды. Дәл осы кез күрделі кезең. Дегенмен, еш алаңдап уайымдамаңдар! Бізді Аллаһтың инает-жәрдемі сақтайды. Біз барлық қиыншылыққа сабыр етіп тіпті шүкір етіп төзімділік танытуға қарар бердік. Біршама қиыншылық көптеген жақсылық пен сауапқа себеп болатындықтан шүкір етуге міндеттіміз.

Саид Нұси

* * * * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

Азиз, адал бауырларым!

Маңызды екі себепке және қуатты ескертуге байланысты мен өзімізді ақтау міндетін осы жердегі және енді келетін бауырларыма, Нұрдың хас шәкірттеріне тапсыр деп жүрекке әмір келді. Мен де солай істеуге мәжбүр болдым. Атап айтқанда (Х. Р. Т. Ф. С.). {(Сілтеме): Хусрев, Рәфәт, Фәйзи, Сабри}

Бірінші себеп;Мен, тергеу кезінде және жалпы белгінышандардан түсінгенім, маған қолынан келгенше қиындық туғызуға тырысуда және ой-пікір жағынан басым түсетіндігімнен қашқақтайды әрі ресми түрде ол жайлы белгі-хабарлар бар. Бейне бір, мен сөйлей бастасам болды, соттағылардың үнін өшіріп тастайтындай, дипломат, саясаткерлерден де үстем келетіндей менде ғылыми құдрет, саяси күш бардеп ойлап түрлі сылтаулармен мені сөйлеткізбейді. Тіпті, өткенде тергеу кезіндегі бір сұраққа:"Есіме түспей тұрғаны!"десем, судья таңғалып:"Сендей тым зерек ілім иесі қалай ұмытады?"деді. Олар Рисалей-Нұрдың таңғажайып қасиетін, іліми құндылығын менің өз ойымнан шығып жатыр деп ойлап зәресі қалмай қорқып жүр. Менің сөйлегенімді қаламайды. Әрі менімен көріскен адам бейне бір дереу Рисалей-Нұрдың жанкешті шәкірті болып кететіндей қорқады. Сол үшін болар, мені ешкіммен кездестірмейді. Тіпті, дін істері министрі бұл туралы былай депті:"Онымен кім көріссе дереу пікірін қабылдайды, оның адамды баурап алу қабілеті күшті".

Демек, бүкіл жұмыстарымды сендерге тапсыру қажет болып тұр. Қолдарыңдағы соңғы және бұрыңғы жазған ақталу хаттарым өзара кеңескен кезде менің орныма оқылып ақылдасуға толық жеткілікті.

Екінші себеп;Кейінге қалдырылды. Дегенмен мағынауи ескертпенің қысқа мазмұны мынау болатын: Маған жиырма бес жылдан бері саясатты, газет оқуды және басқа нәрселерді тастатқызған және олармен шұғылдануға кедергі болған нәрсе мынау: ақыреттік маңызды міндет және рухани жағдай. Міне осы нәрселер әлгі мәселелермен егжей-тегжейлі шұғылдануға едәуір кедергі болады. Сендер әрқашан болмаса да кейде адвокатымызбен ақылдасып менің міндетімді де атқарарсыңдар.

* * * * *

Азиз, адал бауырларым!

Дәл қазір намазда бір ой келді. Бауырларың сені аса құрметтеп сенен мағынауи һәм мадди дәріс алғысы келеді әрі рухани жәрдем, демеу күтеді. Сен дүниялық істеріңді хас шәкірттерге тапсырып, белсенділер өзара кеңес құрып шешім шығаруын мақұлдадың, бұл өте орынды болды. Дәл сол секілді ақыреттік уә Құрани уә Имани һәм іліми істеріңді де Рисалей-Нұрға және шәкірттердің мағынауи тұлғасына тапсыр! Ықыласты да ақ ниетті белсенді шәкірттердің мағынауи тұлғасы сенен әлдеқайда толыққанды өз қызметтерімен қоса ол міндетті адал атқарады. Һәм бұл кезге шейін атқарып келді.

Мәселен, сенімен жолыққан адам уақытша азғантай дәріс тыңдап, насихат алған болса, ал Рисалей-Нұрдың бір кітапшасын оқыса жүз есе көп дәріс алады. Сенің орныңа кітаптан насихат алып сұхбат қылады. Сондай-ақ, бұл қызметті Нұр шәкірттерінің белсенділері әрқашанда атқарып келеді. Иншаллаһ, жоғары дәрежелі дұғасы мақбұл әлгі шәкірттердің мағынауи тұлғасы бұдан кейін оларға әрдайым қасынан табылатын ұстаз әрі көмекші болады!" деген хабар жаныма медет беріп әрі сүйінші хабар берді, рухымды рахаттандырды.

* * * * *

Азиз, адал бауырларым!

Соңғы екі күнде болған кішкене екі оқиғаның еш себепсіз, ғажайып әрі мағыналы түрде болуы әрине кездейсоқ емес.

Біреуі;Абақтының мен жатқан камерасындағы темір пештің кенеттен жарылып мылтық атылғандай қатты дыбыс шығарып астындағы қалың мықты темірді екіге бөліп тастады. Жақын отырған тігінші Хамди қатты қорықты. Біз де аң-таң болдық. Алайда, қақаған қыста қанша тас көмір салып қып-қызыл шоқ болса да жарылмап еді.

Екіншісі;Келесі күні, Фәйзилердің камерасында еш себепсіз бірден су құйылған ыдыстың үстіндегі стакан таңғажайып түрде сынып күл-талқаны шықты. Бұдан мұндай ой түйдім: Иншаллаһ, бізге еш зияны тимей бізге қарсы бағытталған сұмдық рухани бомбаларды біздің Анкараға жіберген яғни астананың алты мақамына жіберген ақталу хаттарымыз жарып жіберді. Мұны бізге қатты қызып жарылып кеткен пеш хабар берді. Әрі мынадай мағынасы болуы да мүмкін: берекелі пеш яғни менің мұңыма ортақ және дұғаларымды естіп жүрген пайдалы жалғыз досым маған былай дегендей:"Мына зынданнан босап шығасың! Енді, менің керегім болмас!"

* * * * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

Азиз, адал бауырларым!

Бүгін мағынауи ой келді. Сендерді ойлап, мұңайып уайымдағасын болар. Тезірек бостандыққа шыққысы келетін және тұрмыстық жағдайын уайымдайтын бауырларымды алаңдап қатты өкінген кезде көкейге бір ақиқат әрі сүйінші хабар келді. Ол не десеңдер, бес күннен кейін өте берекелі, сауабы мол қасиетті үш айлар басталмақ. Әрбір ізгі амалдың сауабы басқа уақытта он болса қасиетті Режеб айында жүзден асады, ал қасиетті Шағбан айында үш жүзге жетіп жығылады. Берекелі Рамазанда мыңнан асады, жұма күндері мыңдаған есеге артса, қасиетті Қадір түнінде отыз мыңға еселенеді. Мұндай ақыреттік пайдасы мол жәрмеңке, ақиқатшыл әрі құлшылыққа аса мән беретіндерге таптырмайтын сәт. Және имандыларға үш айда сексен жылдық өмірдің пайдасын беретін мұндай қасиетті үш айды сауапты он есе көбейтетін Юсүф медресесінде өткізу әлбетте, үлкен ғанибет, мол олжа. Қанша қиналсақ та бұл Аллаһтың рахымшылығы болмақ. Ғибадат тұрғысынан осындай болғаны секілді Нұр қызметі үшін де бес есе пайдалы. Мәселе санда емес сапада болғандықтан бұл тұрғыдан да тиімді. Өйткені, осы қонақжайға әрдайым келіпкетіп жатқандар Нұр дәрістерінің жайылуына ұйытқы болады, кейде бір адамның ықыласы жиырма адамдай пайда әкеледі.

Һәм, Нұрдың ықылас сыры бойынша, саясаткердей батыр, Нұрдың жұбаныштарына аса мұқтаж қамаудағылар арасында жайылып тарауы үшін біршама қиындық шегіп, азапқа түссек те оқасы жоқ.

Ал күнкөріс мәселесіне келер болсақ онысыз да мына үш айлар ақыреттік базар саналатындықтан әрқайсымыз көптеген шәкірттердің орнына, тіпті кейбірі мың адамның орнына қамалғандықтан әлбетте, сендердің сыртқы шаруаларыңа олар жәрдемші болады деп көңілім орнына түсті, терең тыныстап рахаттанып қалдым және айтқа дейін осы жерде болудың үлкен нығмет екенін түсіндім.

Саид Нұрси

* * * * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

Ғазиз, адал бауырларым!

Әуелі;Қасиетті Режеб айларыңды және ертеңгі Рәғайып түндеріңді шын жүректен құттықтаймын!

Екіншіден;Үміт үзбеңдер! Уайымдап дегбірсізденбеңдер! Аллаһтың инает жәрдемі иншаллаһ, медет береді. Үш айдан бері бізге қарсы дайындалған бомба жарылды. Менің пешім және Фәйзинің су стаканы және Хусревтің екі су стаканы берген хабар тура боп шықты. Бірақ, ауыр емес жеңіл өтті. Құдай қаласа ол от та түгі қалмай сөнеді. Енді бар күштерін салып жеке басымды әшкерелеуге және Нұрдың жайылуына кедергі туғызуға тырысып бағуда. Әмірдағы қаласындағы сендерге белгілі мүнапықтан бетер одан да зымыян әрі жасырын жұмыс істейтін діннен безгендердің қуыршағы бір адамды және бидғатшы дүмше молданы пайдаланып барынша аянбай бізді құртуға тырысқан сұм әрекеттері толық жүзеге аспай жиырмадан бірге түсі азайды.

Иншаллаһ, ол бір пайыз бізге зияны тимес және ойлағандары, діттеген мақсаттары яғни бізді араздастырып, Рисалей-Нұрдан бездіру жоспары да жүзеге аспай қалады. Осы қасиетті айлардың құрметіне және көп сауап жинау ниетімен сабыр сақтап төзімділік танытып шүкір әрі, тәуекел етуіміз керек.

مَنْ اٰمَنَ بِالْقَدَرِ اَمِنَ مِنَ الْكَدَرِ деген ережені сақтап тағдырға тәсілім болуымыз қажет, бұл міндетіміз деп білейік.

Саид Нұрси

* * * * * *

ҮКІМЕТ БАСЫНДАҒЫЛАРҒА, ӘДІЛЕТ МИНИСТРЛІГІНЕ ЖӘНЕ ІШКІ ІСТЕР МИНИСТРЛІГІНЕ

{(Сілтеме): Бұл жазба Афион қаласының түрмесінде тұтқын Хз. Ұстазымыздың рұқсатымен адвокаттары тарапынан қағазға жазылып аталмыш органдарға жіберілген-ді.}

Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарын, бірінші дүние жүзілік соғысты, уақытша бітімгершілік кезеңін, ұлттық үкімет қалай құрылғанын және республика жылдарын көрген және білетін өкіметтің барлық қызметкерлері мені жақсы таныса керек. Дегенмен егер рұқсат болса сізбен бірге өмір жолымды бір шолып өтсек деймін.

Битлис өлкесіндегі Нұрс ауылында дүниеге келдім. Шәкірт кезімде кез-келген ғалымдармен айтысып, іліми сайыста алдыма шыққанды Аллаһтың жәрдемімен жеңе беретін едім. Сөйтіп жүріп, Стамбулдан бірақ шықтым. Стамбулда аты шулы Молла Саид атанып кім қарсы келсе айтысып жүріп ақырында бақталастарым ор қазып, марқұм Сұлтан Хамидтің әмірімен жындыханаға тығып тастады. Тәуелсіздік жарияланып,"Отыз бір Март"оқиғасында жасаған ерлігім ескеріліп"Иттихад уа Тәракки"үкіметінің назарына іліктім.

Мысырдағы"Жами-ул Әзхар"университетіне ұқсас"Медресе-түз Зәхра"атты Ислам университетін Ван қаласында ашу керектігі күн тәртібіне қойылды. Тіпті, оның іргетасы қаланып бастап еді, бірінші дүние жүзілік соғыс басталып мен шәкірттерімді алып ерікті қолбасшы ретінде соғысқа аттандым. Кавказ майданында Битлисте тұтқынға түстім. Тұтқыннан босап Стамбулға келдім. Ол жерде Ислам акедемиясына мүше болып қызмет атқарып, уақытша бітімгершілік кезінде елімізге басып кірген отарлаушы күштермен барынша, аянбай күрестім. Ұлттық үкімет жеңіске жетіп ерен еңбегім үшін Анкара үкіметі жоғары баға беріп менің Ван қаласына университет ашамын деген бұрыңғы ұсынысымды қайта қарап қабыл етті.

Осы жерге дейінгі өмірім отаншыл, патриоттық дәуір болатын. Сол кезде мен саясат арқылы дінге қызмет етемін деп ойлайтынмын. Алайда, кейін дүниеден безіп, өзімнің атауым бойынша сол кездегі Саидты"Ескі Саид"деп одан бас тартып ақыретті көп ойлайтын Саидты"Жаңа Саид"деп дүниядан қол үздім. Жаным жалғыздық қалап бір кездері Стамбулдағы"Юша"төбесіне қоныстанып сол жерде ғұмыр кешірдім.

Содан соң туған жерім Битлиске, Ван облысына барып үңгірлерге тығылдым. Рух пен ар-ожданнан туындайтын рахат іздеп:

اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّيْطَانِ وَالسِّيَاسَة

(шайтаннан және саясаттан бір Аллаһқа сыйынамын!)ережесіне сай саясаттан аулақ болып рухани әлемге сапар шектім. Қасиетті Құранды зерттеп, мағынасына терең бойлап уақытымның бәрін ілімге арнап"Жаңа Саид"болып жаңаша өмір сүре бастадым.

Бірақ, тағдыр айдап мені жер аударып әртүрлі аймақтарда болдым. Айдауда жүргенімде жүрекке Қасиетті Құран нұр сәулесін төгіп айналамдағы достарыма көкейге келген нұр-сәулелерді жаздырып бірнеше том кітап жарыққа шықты. Бұл рисалелердің барлығына"Рисалей-Нұр"деп ат қойдым. Шынымен де Құранның нұрынан бастау алғандықтан аты затына сай болды деп ойлаймын. Бұл илһаммен, аян арқылы жазылғанына толық сенімдімін, оған еш шәк-шүбә жоқ. Бұл кітаптарды көшіріп жазып яки таралуына еңбек еткендерге."Бәрекелді!"Өйткені, иманның нұрын біреуден есіркеп, аяуға болмайды. Бұл рисалелерім кейбір иманды жандар тарапынан бір-бірінен алып көшіріліп көбейтілді. Менің көзім жеткені, бұл Құрани тәпсір мұсылмандардың зақымданған имандарын қуаттап мықтап, бекіту үшін тағдырдың жағаны. Бұл тағдырдың жазуына ешбір иманды қарсы шығып кедергі бола алмайтыны секілді, демек қоштауға діни тұрғыдан міндетті деп білемін. Онысыз да бүгінге шейін саны жүз отыздан астам рисалелер жаппай ақырет жәйлі, иман туралы болып тікелей саясат, туралы дүния жәйлі баяндамайды. Солай бола тұра кейбір бәлеқорлар ортаға алып тиіскені рас.

Жан-жақты тергеу жүргізіліп Ескішәһар, Қастамону, Денизли қалаларында тұтқындалып, бірнеше рет сот болды. Соңында ақиқат ортаға шығып, әділет көрініс тапты. Дегенмен бәлеқорлар тоқтамады. Дәл қазір де тұтқындалып Афион қаласына айдап әкелді. Қамаудамын, тергеу жүріп жатыр. Мені төмендегі бабтармен айыптауда:

1- Саяси ұйым құрған.

2- Мемлекеттің саясатына қарсы пікір таратады.

3- Саяси мақсаты бар.

Бұлай деуіне себеп және көрсеткен айғақтары мынау: менің екіүш кітабымнан он-бес сөйлем тапқан, соны алға тартуда. Атақты Наполеон былай деген екен:"Маған, басқаша жоруға келмейтін

бір сөз айтыңдар. Сол сөзді бұрмалап ол адамды сол сөзі үшін өлім жазасына кесемін!".Адамның аузынан шыққан сөзді, жорып, түрлендіргенде оны кінәлі, қылмыскер қылу оңай. Әсіресе мен секілді жасы жетпіс беске таяған, дүниялық өмірден баз кешкен, тек ақыретті ғана ойлайтын адамның жазба сөздері әрине, еркін болса керек-ті. Ақ ниет, адал көңілмен жазғандықтан ештеңеден тартынбай жазады. Оны егжей-тегжейлі тексеріп астынан кір іздеу ынсапсыздық. Басқаша түсіну мүмкін емес.

Сондықтан, менің жүз отыз рисалемнің ешқайсында дүниялық мақсат жоқ. Түгелдей Құран нұрынан алынған ақырет пен имандылық жайлы сөздер. Олардың ішінен саяси немесе дүниялық мүдде таппайсыңдар. Солай екені сот тарапынан расталған-ды. Өйткені, бір сот тергеуге алады да ақырында кінә таба алмай босатып қоя береді. Олай болса, бекерге соттың уақытын алып, бейкүнә имандылардың шаруасына кедергі болудың керегі не? Отан мен халыққа обал емес пе? Бұрыңғы Саид бүкіл өмірін халқы мен отан үшін, олардың бақытты болашағы үшін арнаған бола тұра, дүниядан мүлдем бас тартқан, жетпіс беске келіп қартайған Жаңа Саидтың саясатпен араласуы мүмкін бе? Мұны сендер де жақсы білесіңдер.

Бір ғана мақсатым бар!

Мен, қабірге жақындаған мына қарт шағымда Ислам елі мына отанымызға большевизмнің қара бұлты төніп келеді. Бұл пәлекет Ислам әлемінің иман негіздерін зақымдап халықты әсіресе, жастарды иманнан айырып өзіне тартып алуда. Мен бар күшіммен солармен аянбай шайқасып келемін. Жастарды, мұсылмандарды имандылыққа шақырудамын. Әлгі имансыздармен күресіп түрде Аллаһтың құзырына күрескер ретінде шыққым келеді. Менің бар арман-мақсатым осы. Менің бұл мақсатыма большевиктер кедергі бола ма, деп қорқамын. Бұл иманға жау дұшпандарға қарсы діндар бауырлармен ынтымақ құрып, бірігу мен үшін үлкен ғанибет. Мені еркін қоя беріңдер! Қол ұстасып комунизммен уланған жастарды тура жолға салып, еліме иман тұрғысынан қызмет етейін, Аллаһтың бірлігіне шақырайын!

Тұтқын

Саид Нұрси

* * * * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

Ғазиз, адал бауырларым!

Ғазиз, адал бауырларым!

Әуелі,сендерді"Мираж"түнімен шын көңілден құттықтаймын!

Екіншіден;Жиырма жылдан бері біздің ұстанымымыз, Нұр шәкірттерінің мүмкін болғанынша ел тыныштығына тиіспеуі еді. Сондықтан, бізге тиіскеннің өзі бірінші болып елдің тыныштығын бұзып қауіпсіздікті жойғысы келеді және біздің ұстанымымыздан тайдырғысы келеді. Оған дәлел осы қазіргі біздің түрмеге қамалуымыз. Бірақ, бұл жауыздықтың сендердің адалдық пен ықыластарыңның

арқасында беті қайтып шығыны аз болды. Түйедей мәселе түймедей болды. Әйтпесе, біз туралы түйедейді түймедей қылатындар осы сәтті пайдаланып жапқан жалаларын растап көпшілікті сендіруі мүмкін еді.

* * * * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

Ғазиз, адал бауырларым!

Біріншіден;Соңғы екі жазбаны я көне әріппен я болмаса машинкамен ақпарат ретінде соттың төрағасына ресми түрде емес өз қолына ыңғайлы әрі ықыласты бір адам арқылы берген кездеріңде қосымша хат жазып хатқа былай деңіздер: Саид сізге рахмет айтуда. Жауып тастаған терезені қайта ашты. Дегенмен, оны ешбір бауырымен, қызметшімен жолықтырмай жатыр. Прокурор солай депті. Және сізден сотта қалған мұғжизалы, таңғажайып Құран Кәрімін қайтарып

берілуін өтінеді. Оны осы мүбарак айларда оқимын, дейді. Ондай таңғажайып Құранның үш парасын Дін істер басқармасына көшірмесі алынып бастыру үшін үлгі ретінде жіберген болатын.

Һәм, сонымен қатар, Рисалей-Нұрдың сотта жатқан кітаптарынан біреуін сұрап жатыр. Қамауда жалғыз өзі әрі мазасыз болғандықтан соны оқып талқылап өзін жұбатып, серік болады, дейді. Негізінде ол кітаптарды үш-төрт сот тексеріп айып таға алмағанды әрі оларды Қасиетті Мәкке мен Мәдинада қажылар көріп мақбұл болғанына куә болған-ды және киелі Шамда, Халепте әрі Мысырдағы Жами-ул Әзһардың ірі ғалымдары жоғары бағалап, қадірлеп ешқандай да сын айтпай қабыл көрген-ді.

Саид Нұрси

* * * * *

Ғазиз, адал бауырларым!

Фәйзилерде екі нұсқа"Хизб-и Нури"бар. Егер, оларға қажет болмаса біреуін маған жіберіңдер я болмаса Мехмет Фәйзи тағы бір нұсқасын жазсын. Әрі Рамазан рисалесі мен Аят-үл Күбра осы жерде болуы керек. Араларыңда болған ренжісуді тез ұмытып, түзеуге тырысыңдар. Абай болыңдар, азғана сызат Нұр қызметі үшін үлкен зиян береді. Мазасыздық кездегі сезімге берілмеңдер! Пешімнің еш себепсіз жарылып кетуі осы бәледен хабар берсе керек.

Саид Нұрси

Басқа уақыттарда он болса қасиетті үш айларда жүз және мыңға жетеді. Осындай қасиетті түндерде игі амалдар он мыңға, жиырма мыңғы яки отыз мыңға шығады. Бұл түндер елу жылдық ғибадат саналуы мүмкін. Сондықтан қолдан келгенше Құран оқып Истиғфар айтып Аллаһтан кешірім сұрап, Пайғамбарымызға салауат секілді салих амал жасаған жөн әрі өте пайдалы.

Саид Нұрси

* * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ اَبَدًا دَٓائِمًا سَلَّمَكُمُ اللّٰهُ فِى الدَّارَيْنِ

Имандыларға елу жылдық мағынауи өмірді иеленуге мүмкіндік беретін Барат түндеріңді шын көңілден құттықтаймыз! Әрқайсың мағынауи серіктестікке байланысты және рухани демеудің арқасында қырық мың тілмен тәсбих қылатын кейбір періштелер секілді әрбір ықыласты, ақ көңіл таза Нұр шәкірті қырық мың тілмен истиғфар, тәуба етіп, құлшылық еткендей болуын Иләһи рахымнан зор сеніммен үміт етеміз.

Саид Нұрси

* * * * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

Біріншіден;Бидғатшы кейбір имамдардың пікіріне сүйеніп біз туралы айыптамада Ислам дажжалының және бірнеше дажжалдың келетінін бейне бір қабылдамайтындай"Бесінші Шуадағы"бір мәселеге қарсы шығыпты. Бұған жауап ретінде Ардақты Пайғамбарымыздың (с.а.у.) мұғжизасы болып табылатын мына хадисте:

لَنْ تَزَالَ الْخِلَافَةُ ف۪ى وِلْدِ عَمّ۪ى صِنْوِ اَبِى الْعَبَّاسِ حَتّٰى يُسَلِّمُوهَا اِلَى الدَّجَّال

Яғни"Менің көкемнің яғни әкемнің інісі Аббастың ұрпақтары Ислам халифатын жалғастырады. Сосын, дажжал келеді де халифатты құлатып билікті қанды қолына алады".Демек, бес жүз жылдай ұзақ уақыт Аббаситтер халифат құрып жалғастырады.

Кейін, Шыңғысхан, Хулагу дейтін үш дажжалдан біреуі ол халифатты құлатады. Сөйтіп, мұсылмандарды дажжал сынды арасында жүріп басқарады. Демек, бірнеше хадистер Ислам ішінде үш дажжал келетінін дәлелдейді. Бұл хадистің ғайби хабары нақты екі мұғжиза болып табылады.

Біреуі:Аббаси мемлекеті яғни халифат құрылып бес жүз жыл жалғасатыны.

Екіншісі:Аббаси мемлекетін өте залым әрі бүлікшіл Шыңғыс пен Хулагу дейтін дажжал күйрететіні айтылған. Апырм-ай, өзінің хадистерінде Құран мен Исламға қатысты ең кішкене оқиғаларды хабар берген шариғаттың Иесі осы заманғы сұмдық оқиғалар туралы хабарламауы мүмкін бе? Және өздерің ойлаңдаршы, осындай қиын кезеңде ауыр шарттарда Құранға табандылықпен ауқымды түрде қызмет еткен және сол қызметтің жеміс-пайдаларын досқа да дұшпанға да дәлелдеген Рисалей-Нұр шәкірттеріне ишара қылмауы әсте мүмкін бе?

Саид Нұрси

* * * * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

وَ ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ

[Жоғарыдағы Жәлил аяттың қысқа тұжырымы]

Ғазиз Нұрдың қолбасшысы және Қасиетті Құранның қызметшісі бауырым Рәфәт мырза!

Яхуди халқы өмірге құмар әрі дүнияны қатты жақсы көретіндіктен әр ғасырда қорлық көріп, міскін өмір сүрумен жазаланған. Дегенмен, Палестина мәселесінде олар өмірге құмарлық, дүнияға махаббат сезімімен емес, тарихта Палестина Исрайыл ұлдары жерленген киелі жер және бұрыңғы пайғамбарлар өз ұлтынан болғандықтан сол жағынан алғанда маңызды ұлттық әрі діни сезіммен әрекет еткендіктен тез дереу жазаға тартылмай отыр. Әйтпесе, кең байтақ Арабстанда ондай кішкене қауым әсте шыдай алмай тез арада белгілі бір жерге қамалып тасталар еді.

Саид Нұрси

* * * * * *

САУАЛ:Жер шарының шар тәріздес екені жайлы аят бар ма және ол қай сүреде? Жердің жазық немесе домалақ екеніне күмәнім бар. Құрылықтарды теңіз қоршап жатқан жоқ па? Ол теңіздерді қоршап тұрған не нәрсе? Өтінемін, баяндап берсеңіз. Аса құрметпен:

Әмірдағылық Али молда

Рисалей-Нұр мұндай мәселелерді толық жауаптандырған. Жердің шар тәріздес екендігін Ислам ғұламалары мойындайды, оның дінге еш қайшылығы жоқ. Аяттың "сатых" яғни жүзі деуі жердің домалақ еместігіне дәлел емес. Мүджтахит имамдардың намазда жүзді қыблаға қаратуды шарт қосқан. Ал шарт болуы үшін барлық іс-қимылдарда болатындықтан сәждеде де рукуғда да жүзді қыблаға қарату керек. Бұл деген сөз, жердің шар тәріздес болуымен жүзеге асады және шариғат бойынша Қасиетті Қағбаның үстінен яғни сонау ғарышқа дейін, ал асты жердің ортасына дейін созылып жатқан нұрлы тірек бар екенін білдіреді. Сонда шар тәріздес болғанда қыблаға қарау намаздың шарты бола алады.

Саид Нұрси

* * * * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِه۪

اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ اَبَدًا دَائِمًا

Ғазиз, адал бауырларым!

Мүбарак қасиетті рамазан айларыңды шын көңілмен құттықтаймыз! Хақ Тағала осы қасиетті рамазандағы Қадір түнін баршаңызға мың айдан қайырлы қылсын, әмин. Және сексен жылдық рухани өмірдей қабыл болсын, әмин!

Екіншіден;Айтқа дейін осы жерде болуымыздың біз үшін көптеген қайырлы пайдалары бар деп ойлаймын. Егер ақталып шыққанда осы Юсүф медресесіндегі қайырлы істерден құр қалар едік және тек ақыретпен қатысты рамазанды дүниялық істермен шұғылданып руханиятымызға нұқсандық келер еді. اَلْخَيْرُ ف۪ى مَا اخْتَارَهُ اللّٰهُ сырымен иншаллаһ, мұнда да қайырлы да үлкен қуанышты оқиғалар болады деп ойлаймын.

Сотта заң жүзінде бізді айыптайтын ештеңе таба алмағандықтан түкке тұрмайтын, биттің қабығындай, заңнамаға еш қатысы жоқ шағын хаттардың кішкене тақырыптарын арқау етіп бірақ, РисалейНұрдың жаһандық, күлли мәселелеріне тиісуге сылтау таба алмағанын сендер де түсінген шығарсыңдар,

Әрі өте ауқымды және көп Нұр тәлабаларының және РисалейНұрдың орнына тек менің жеке басыма тиісіп, беделімді түсіруге тырысқандары жақсы нәрсе. Неге десеңдер, тағдыр оларға Рисалей-Нұр мен шәкірттеріне осылайша тиіскізбей, менімен шұғылдандыруда. Мен де сендерге және барлық достарыма айтарым: Мен шын көңіліммен тіпті жүгенсіз нәпсім де бұған қосылады, Рисалей-Нұрдың және сендердің аман-саулықтарың үшін басыма түскен қандай да қиыншылықтарды қуана әрі ризашылықпен қабылдауға дайынмын. Жәннат арзан емес, жәһаннам да босқа емес. Дүния және оның ішіндегі машақаттар да уақытша болғаны секілді бізге дұшпандарымыз тарапынан жасалған зұлымдықтың ақысы ертең махшар сотында, бір бөлігі дүнияда жүз есе алынатындықтан оларға ашуланудың орнына аяп өкінеміз. Бұл ақиқат, олай болса еш уайымдамай әрі сақтық жасап сабыр етіп әрі шүкір етіп тағдырдың жазғанына риза болып, бізді қорғап отырған Аллаһтың инаетжәрдеміне сеніп, тәуекел етуіміз керек. Және осындағы бауырлармен шынайы әрі өзара жұбаныш беретіндей әрі адал түрде және бір-біріне арқа сүйеп сұхбаттасу, достасу арқылы қасиетті рамазан айында топ сауап жинап дұға жасап, іліми дәрістерімізді алып осылайша уақытша машақаттарға көп мән бермеуге тырысу үлкен бақыт, әрі ғанибет. Рисалей-Нұр мына емтихан дүнияда әсерлі дәріс беруі және дұшпандарына өзін оқытуы бұл әрине, маңызы зор Нұрдың жеңісі, мол табыс.

(Сілтеме) Кейбір бауырларымыздың шәкірт екенін босқа жоққа шығаруы әсіресе (........) сынды кісілердің бұдан бұрын жасаған маңызды Нұр қызметін орынсыз жасыруы тіптен жағымсыз. Дегенмен бұрын атқарған еңбектерін ескеріп оларды кешіріп, ренжімеуіміз керек.

Саид Нұрси

* * * * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِه۪

Ғазиз, адал бауырларым!

Біріншіден;Сахих риуаят бойынша"Қадір түнін рамазанның екінші жартысында әсіресе, соңғы он күнінде іздеңдер!"дегеніне қарағанда осы түндер әркімге сексен жылдық ғибадат ұтқызатын Қасиетті Қадір түні болуы бек мүмкін. Сондықтан, мүмкіндікті пайдаланып қалу әрине мұндай сауабы мол жерде зор табыс, үлкен бақыт.

Екіншіден;مَنْ اٰمَنَ بِالْقَدَرِ اَمِنَ مِنَ الْكَدَرِ(Тағдырға сенген адам уайым қайғыдан аман болады!)дегендей және خُذُوا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ اَحْسَنَهُ яғни"әрнәрсенің жақсы жағына қараңдар!"қағидасына орай, сондай-ақ;

اَلَّذ۪ينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ اَحْسَنَهُ اُولٰٓئِكَ الَّذ۪ينَ هَدٰيهُمُ اللّٰهُ وَ اُولٰٓئِكَ هُمْ اُولُوا الْاَلْبَابِ

Аятының қысқа тұжырымы:"Сөз тыңдап ішінен тамаша әрі пайдалысын амал еткендер және керек емесін тастағандар, міне олар Аллаһтың һидаяты нәсіп болған ақылды жандар!".

Біздің міндетіміз дәл қазір әрнәрсенің жақсы жағына, көңілді көтеретін тұстарына қарау. Әйтпесе, мағынасыз, бос, зиянды әрі мазаны алатын, жағымсыз, уақытша жағдайлар назарымызды өзіне аударып бос әуре қылады. Сегізінші Сөзде бір бақшаға кірген екі адам жайлы естеріңде болар. Біреуі бақытты еді, бақшадағы гүлшешектерге, жақсы нәрселерге қарап көңілді түрде демалған болатын. Екінші бейбақ болса бақшаны тазартып жөндеу қолынан келмейтін бола тұра жағымсыз, лас нәрселермен шұғылданып, тек соларға қарап асқазанын ауыртып демалмақ түгіл мазасы кетіп құр кеткен болатын. Иә, қазіргі қоғамда әсіресе Юсүф медресесінде бейне бір әлгі бақша секілді, ішінде ласы да тазасы да, көңілдісі де көңілсізі де бірге жүреді. Ақылы бар жан, көңілді әрі тамаша нәрселермен шұғылданып жағымсыз, мазаны алатын нәрселерге мән бермейді. Шағымданбайды, уайымдамайды, қайта шүкір етеді, көңілі көтеріңкі жүреді.

Саид Нұрси

Ғазиз, адал бауырларым!

Әуелі;Ертең Қадір түні болуы бек мүмкін болғандықтан кейбір мүжтәхид имамдар Қадір түнін сол түнге сәйкес келеді деп айтқан. Дәл өзі болмаса да бірақ үммет сол түнді солай қабылдайды. Иншаллаһ, дәл өзі секілді қабыл болар.

Екіншіден;Дүрбелең алтыншы камерадағы бауырларымның жағдайын уайымдап отырмын. Сырттан біреу осы абақтыға әсіресе алтыншы камераны нысанаға алып араласатыны белгілі. Сондықтан, ол жердегі бауырларымыз өте мұқият әрі сақ болсын, ешнәрсеге араласпасын.

Үшіншіден;Адвокатқа және билік басындағыларға оқыту үшін хаттаманы жібердіңдер ме? Һәм, мәселе ортақ болғандықтан Халил Хилми тек Сабридің ғана емес ол бәріміздің адвокат, қорғаушымыз. Мен оны солай деп білемін. Ол бәріміздің атынан бірінші адвокатымызға барынша жәрдем етсін.

Төртіншіден;Ташкөпірүлік Садық мырзаның жазбасын көшіріп жазу үшін Сабриге берген едім. Егер, жазған болса тексерілген жазбаларды оған беріңдер. Жазылған бір нұсқасы менде қалсын. Әрі, Садықтың өлең тізбегінің бір данасы менде бар, сендерде жоқ болса жіберейін.

Саид Нұрси

* * * * * *

Ғазиз, адал бауырларым!

Біріншіден;Сендерді және сол түрмедегі достарды мейрамдарымен құттықтаймын! Сендерді мерекемен құттықтағандарды мені де құттықтаған деп қабылдаймын және мені сендерге келіп бәріңді құттықтағандай қабыл алыңдар, солай болсын.

Ғазиз, адал бауырларым!

Мүдүр"Аят-үл Күбра" мен "Жастар шырағын"қатты ұнатыпты. Енді,"Аса-и Мұса" мен "Зүлфикарды"сұрап жатыр. Мен:"Саған әкеліп беремін!"деп уәде бердім. Егер нұсқалары осы Афионда болса бір"Аса-и Мұса", бір "Зүлфикар" (үлкен әрі қапталған)және бір түйір"Жастар шырағы"мен бір"Аят-үл Күбра"сыйға тартыңдар.

Саид Нұрси

* * * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَه

Ғазиз, адал бауырларым!

Біріншіден;Бұл қорытынды рапорттың нәтижесі дәл Денизлидегідей болды. Діни басқарма бізді айыптаған нәрселерді жоққа шығарумен қатар жоғарыға хош көріну және өздерінің нұршы еместігін дәлелдеу мақсатымен уахибилерге ұқсап біршама іліми сын таққан болатын. Менің ойымша бұл рапорт айыптамадан бұрын келген. Себебі, айыптамада кейбір нәрселер бірдей. Олай болса жауаптар топтамасында оған толық жауап бар. Сендер қалай ойлайсыңдар? Мұны асығыс әрі қиналып отырып жаздым.

Екіншіден;Осы кезге дейін сырт көзге біздің жеке басымызбен және саяси ұйым, тариқат деген желеумен және кейбір жекелеген хаттарды сылтауратып, тексеріп шұғылданатын. Қазір болса, Сираджун-Нұр, Худжума-ты Ситте кітаптарын қолға түсіріп, сарапшылар Нұрларға назар аударғандықтан және жасырын дұшпандардың алдап-арбауына орай осы елдің тыныштық пен береке көзі Рисалей-Нұрға белгілі мағынада тиісіп осы күнге дейін көп айтылғаны секілді, дәл сол уақытта екі рет үлкен зілзәла - мен

дәл сол туралы жазып жатқанымда болды. Мені растап бейне бір:"жазудың қажеті жоқ!"дегендей болды, мен де әрі қарай жазбадым. Бүгін тағы соғыс қаупі бар деген суық хабар келді. Мен осы жердің әміріне былай дедім:

Қашан Нұрларға тиіссе я жер сілкінеді я соғыс қаупі төнеді. Бүгінге дейін осылай болып келді. Кездейсоқ немесе болуы мүмкін емес дей алмаймыз. Мұндай көптеген оқиғаларға куә болдық және соттарға да дәлелдеді. Демек, осы кезде мен білмесем де РисалейНұрды уайымдап алаңдағаным бекер емес, сарапшылар қатты сынап, қызғанып мінеген және Нұрдың маңызды кітаптарына тиіскен. Сөйтіп мақбұл садақадай келе жатқан бәлелердің бетін қайтаратын РисалейНұр пердеге бүркенді, ақырында зілзәла, соғыс қаупі төнді.

Саид Нұрси

* * * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

Ғазиз, адал бауырларым!

Уайымдамаңдар! Бізге Аллаһтың инает-жәрдемі уақытында жетеді. Сырттай қиыншылықтар болғанымен астарында Иләһи рахым бар. Рисалей-Нұрдың кейбір кітаптарына күйе жағуға сарапшыларды зорлап, мәжбүрлесе керек. Әлбетте олардың жүректері"Нұршы"болғаны ғой.

Ғазиз, адал бауырларым!

Қадірлі елеулі де бір кісі маңызды бір сұрақ сұрауы: Сұрақ былай: "Сендердің саяси ұйым емес екендерің үш мәрте сот арқылы расталып, ол тұрғыдан ақталдыңдар. Әрі жиырма жылдан бері аңдып, жіті қадағалап алты уәләят ол тұрғыдан тиісетін кінә таба алмады. Солай бола тұра Нұршылардағы байланыс, қарым-қатынас ешбір саяси ұйымда, ешбір комитетте жоқ. Бізді мазалап жүрген осы сұраққа жауап берсеңіз!" .

Мен айттым: "Иә, Нұршылар ұйым-құйынмен әсіресе саяси, дүнияуи және болымсыз және жеке тұлғалық я да белгілі бір топтың мүддесі үшін құрылған ұйыммен байланысы жоқ, өздері де ешқандай ұйым емес. Бірақ, осы отанның азаматтары дін Ислам үшін жанын қуана-қуана пида еткен бұрыңғы ата-бабаларынан мирас алғандай ұйымдасқан түрде жанкештілік көрсетуі мені дән риза қылып Денизли сотында мына төмендегі сөзді олардың атынан сөйлеткізген болатын:

"МИЛЛИОНДАҒАН БАТЫРЛАРДЫҢ БАСЫ ҚҰРБАН БОЛҒАН ҰЛЫ АҚИҚАТҚА БІЗДІҢ ДЕ БАСЫМЫЗ ПИДА БОЛСЫН!".

Сонда соттағылар аң-таң болып, жоғары бағалап үндемей қалғанды. Демек, Нұршылардың арасында шынайы, ықыласты, тек Аллаһ ризасы үшін, болымды және ақырет үшін әрекет ететін жанкешті азаматтар бар. Оларға масондар, коммунисттер, дін бұзарлар, бүлікшілер, діннен безгендер, астыртын ұйымдар түк істей алмаған соң өкіметті, әділет басқармасын алдатып, қайда тартса, созыла беретін заңның бабымен оларды сындырғысы, таратқысы келеді. Құдай қаласа түк істей алмайды. Қайта, Нұрдың, иманның жанкешті шәкірттерінің көбеюіне себеп болады.

Саид Нұрси

* * * * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

Ғазиз, адал бауырларым!

Кешегі сұраққа ұқсас, бірақ қырық жыл бұрын сұралған сұрақжауапты баяндап берейін. Бұрыңғы Саидтың шәкірттері ұстазымен тығыз байланыста болып, етене жақын араласатыны сонша бір-біріне жанын пида етуге дайын болатындықтан Ван, Битлис аймақтарында армяндардың қару тобының, "ташнак" деп аталатын жанкештілері жойқын әрекет етіп халыққа дамыл бермеген соң бұрыңғы Саид шәкірттерімен жасақ құрып оларға қарсы тойтарыс беретін. Өзі тәлабаларына қару-жарақ тауып, беріп медресесі бір кездері әскери бөлімше секілді кітаптармен бірге қару-жарақтар тұра беретін болды. Содан бір әскери келіп, бұл жағдайға "Мына жер медресе емес әскери бөлімшеге ұқсайды!" деп, сол кезде Битлисте көтеріліс болып жатқандықтан қауіптеніп: "Қаруларыңды тапсырыңдар!" деп әмір берді де қолдарына түскен он бес маузерімізді жинап алған-ды. Бірекі ай өтпей дүние жүзілік соғыс басталып біз қару-жарақтарымызды қайтып алдық. Қойшы әйтеуір...

Соған байланысты айтайын дегенім, сол кезде менен сұрады: "Етінен ет кесіп алсаң да қайтпайтын қайсар армян ұйымы сендерден қорықса керек, сендер Ерек тауына шыққан кезде олар артқа шегініп басқа жаққа кететін. Апыр-ай, олар тайсалатындай сендерде қандай күш-құдрет бар?"

Мен бұған былай жауап бердім:"Дүниялық фәни өмір үшін саны аз халықтың азаматтары өздерінің болымсыз ұлтшылдық сезімімен халқының болашағы мен есендігі үшін жанкештілікке дайын армяндарды көзбен көріп тұрсыңдар. Олай болса әлбетте, мәңгі өмір үшін және орасан зор Ислам қалың жұрты үшін және олардың болашағы үшін және "ажал біреу, одан қашып құтыла алмайсың!" деп сенетін шәкірттер әлгі жанкешті армяндардан кері қалмаса керек. {(Сілтеме): Бауырларымның атынан лайық болмасам да айтарым: Егер қажет болса Инша Аллах, олардан асып түсеміз. Біз діни мәселеде ғана емес ерлік жасауға келгенде де ата-бабаларымыздың мұрагерлері екенімізді көрсетеміз әлі.} Керек болса, анық ажалды және болуы күмәнді бірнеше жылдық өмірін миллиондаған жылдық анық өмір үшін және миллиардтаған дін бауырларының есендігі үшін, олардың жарқын болашағы үшін еш ойланбастан, қуана да мақтан тұта жанын пида етеді.

Саид Нұрси

* * * * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

Ғазиз, адал, сенімді де мейрімді бауырларым!

Екі күн болды басым мен жүйкем ауырып қатты тымауратып жүрмін. Мұндай кездерде бірауық достармен жүздесу адамды жұбатып көңілге, демеу болатындықтан қажеттілік сезінсем де жалғыз өзімді қамап, ешкіммен жолықтырмай қойғаны жаныма қатты батты. Шағымданғандай көкейге мұндай бір ой келді:

"Бұл азаптың сыры не, қызметімізге қандай пайдасы бар?".

Кенет бүгін таңертең мұндай бір ой келді:Сендерді осындай ауыр емтиханмен сынаудың және өте майда електен бірнеше рет өткізудің яғни"Алтын ба? Бақыр ма?"деп байқаудың және бірнеше тұрғыдан еш аямай "бұлардың нәпсілерінің үлесі бар ма, жоқ па? деп тәжірибе жасаудың қызметімізге яғни ықыласты талап ететін, хақ пен ақиқатқа негізделген қызметімізге өте қажет. Сол үшін Иләһи тағдыр, Раббани инает-жәрдем рұқсат берді. Өйткені мұндай емтихан дүниясында қырсық және сылтау тапқыш ынсапсыз дұшпандардың көз алдында осылай ашықтан ашық қызмет көрсетілгендіктен, ешқандай да қулық, ешбір менмендік, ашу-ыза араласпай және дүниялық яки жеке басқа

қатысты немесе ақыреттік пайда күтпей мөлдір тазал ақ ниетпен, пәк пейілмен, тек ақиқат үшін атқарылып жатқанына көздері әбден жетті. Егер мұндай ашық болмағанда неше түрлі ой тууы мүмкін еді.

Сөйтіп, көпшілік мүмин халық толық сенбей:"Мүмкін бізді алдап кетер!" деп, ал зиялы қауым күмәнмен қарар еді. "Кейбір мансапқорлар секілді жағымпазданып, сенімге кіру үшін әдейі істеп жүр!" деген күдіктен толық құтыла алмас едік. Енді, мұндай емтиханнан кейін ең қырсық әрі күмәншіл адамның өзі сенбеске шара жоқ. Қиналғанымыз рас, бірақ пайдасы мың есе көп, иншаллаһ!

Саид Нұрси

* * * * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

Ғазиз, адал бауырларым!

Тұтқында жүргенде болған оқиғаның газетте жарық көруі бұқара халықтың назарын аударып, сүйіспеншілігін арттырғанға ұқсайды. Ал негізінде, ел-жұртты бізден үркітіп, қатаң тыйым салып халықты бізге жолатпауға тырысатын. Бізге әсіресе, маған қиянат жасауға құмар үш ресми адам яғни түрме басшысы кеше аулада тұрып былай деп жатқанын естідім:"Саид терезенің алдына барса болды жұрт жиналып көруге тырысады. Сондықтан терезе жаққа жоламасын! Болмаса камерасын аустырыңдар!".Сендер әсте уайымдамаңдар! Мен қандай да болсын қиыншылыққа шыдауға бел байладым. Дұғаларыңның арқасында иншаллаһ, қиыншылықтар қуаныштарға айналады, әлі-ақ!..

Әлгі тұтқындағы оқиғаның жалпы негізі бар, болғаны рас, дегенмен куәгерім болмағандықтан егжей-тегжейлі айтапған едім. Бір топ әскердің мені ату үшін келгенін кейін білдім. Орыс қолбасшысы кешірім сұрап орысша бірдеме айтты, мен түсінбедім. Демек, сол жерде болып, сол оқиғаны газетке берген мұсылман жүзбасы орысша түсінетін болғаны ғой. Демек, қолбасшы қайта-қайта"Ғафу етіңіз!"депті.

Бауырларым! Мен Рисалей-Нұрмен шұғылданған сайын мазасыздық азаяды. Демек, біздің міндетіміз Нұрлармен шұғылдану және уақытша нәрселерге мән бермеу, сабыр сақтап, шүкір ету.

Саид Нұрси

БӘДИҮЗЗАМАННЫҢ ТАҢҒАЛАРЛЫҚ ЕРЛІГІ ЖАЙЛЫ

["Әһл-и Сүннет" газетінің қазан айы он бесінші жұлдызындағы нөмірінде жарық көрген, газеттің меншік иесі адвокат бір кісінің мақаласы]

Мен, Бірінші Дүние Жүзілік соғыста Битлис аумағында оқ тиіп жаралы халде тұтқынға түстім. Бәдиүззаман да сол күні тұтқындалған екен. Ол, Сібірге айдалатын, адам көп құжынаған баракта болатын. Мені Бакуге қарасты Нангүн аралында ұстады. Бірде тұтқындарды тексеруге келіп, баракты аралап жүрген Николай Николаевич Бәдиүззаманның алдынан өтіп бара жатқанда ол түк мән бермей, орнынан мүлдем қимылдамады. Бұл оқиға бас қолбасшының назарын аударып, бір сылтаумен тағы да алдынан өтеді. Бәдиүззаман тағы да міз бақпай отыра берді. Үшінше мәртесінде қарсы алдына тұрып аудармашы арқылы былай деді:

-Шамасы, мені танымай қалды-ау!

-Жоқ, таныдым. Сіз Николай Николаевич, Патшаның нағашысысыз.

Кавказ шайқасына жауапты қолбасшысыз - деді Бәдиүззаман.

-Олай болса, неліктен менсінбей, көкіректенеді?

-Жоқ, жоқ! Ғафу етсін, мен менсінбей тұрғаным жоқ. Мен қасиетті дінімнің әмірін орындап тұрмын.

-Діндерің не дейді?

-Мен мұсылман ғалымымын. Жүрегімде иман бар. Иманды кісі иманы жоқ адамнан үстем. Егер мен орнымнан тұратын болсам дінімді құрметтемеген болар едім. Сол үшін орнымнан тұрмадым.

-Мені имансыз дегіңіз келе ме? Олай болса менің жеке басымды және армиямды әрі халқымды сондай-ақ патшаны қорладыңыз. Дереу, әскери сотта мәселесі қаралсын!

Бұдан соң әскери сот отырысы болады. Сол жердегі Түрік, Алман және Австрия офицерлері келіп жеке-жеке Бәдиүззаманға қолбасшыдан кешірім сұрауын өтінеді. Бәдиүззаман алған бетінен қайтпай:

-Мен ақырет әлеміне көшіп, Ардақты Пайғамбарымыздың алдына барғым келеді. Сол үшін маған паспорт керек. Мен иманымның талабына сай әрекет еттім.

Мұны естігендер үні шықпай, енді не болады екен тым-тырыс, істің соңын деп күтеді. Отырыс аяқталып, сот шешімі бойынша Орыс патшасына және оның әскеріне тіл тигізгені үшін ату жазасы деп қарар алынады. Бұйрықты орындауға келген әскерлердің командиріне Бәдиүззаман күлімсіреп:"Он бес минуттық бір шаруам бар еді. Соны орындауға рұқсат етсеңіз!"дейді де дәрет алып екі рәкат намаз оқиды. Болған жәйтті бақылап тұрған Николай Николаевич ақырында Бәдиүззаманның қасына келіп:

-Мені кешіріңіз! Мен сізді әдейі ерегесіп істеп тұр деп ойладым. Сол үшін заңға сәйкес әрекет қылдым. Қарап отырсам сіз мұны имандылықтан және киелі дініңіздің әмірі бойынша істеген екенсіз. Сот шешімі күшін жойды. Дінге беріктігіңіз үшін мақтауға тұрарлық ерлік жасадыңыз. Сіздің мазаңызды алғаным үшін тағы да кешірім сұраймын, мені ғафу етіңіз!

Бүкіл мұсылмандарға үлгі боларлық осы бір қасиет пен дінге беріктікті және керемет тақуалықты бір жүзбасы досым өз көзімен көргендерін айтып отыр еді. Мұны естіген кезде еріксіз көзіме жас келді.

Абдурраһим

Газеттен алынған осы үзіндіні жариялауға Ұстаз айтпаса да өте қызықты әрі ғибратқа толы, әсерлі болғандықтан осы жерге енгізгенді жөн көрдік.

Хусрев

* * * * * *

Бауырларым!

Менің еш тәбетім жоқ әрі біреуден сый-кәде алуға болмайтындықтан менің сыбағамды яғни азғантай сары май мен бір дорба жүзімді және біршама алма мен екі құты шәй және шекерді сендерге тарту етемін. Сендерге тәбәрік бермек ойым болды бірақ, сендерде бар екен. Мен сол бағаға қатық, жұмыртқа, нан аламын. Оған"Зәхра"медресесінің шәкірттері"тәбәрікті қабылдамады"деп ренжімесін. Оны мұқтаж адамға һәм арзанға әрі лайықтарға сатарсыңдар. Осылайша"Зәхра"медресесі және біздің кәдеміз берекелі болып, сондай-ақ маған да алған адамдарға да шипа болсын. Хусрев бақылаушы ал, Жәйлан мен Хыфзы сатушы болсын.

Саид Нұрси

Ғазиз, адал бауырларым!

Біріншіден;Мен туралы газетте жазылған мақалаға байланысты айтарым: Орыстың озбыр қолбасшысы иманның айбындылығын көргенде ашуын басып, райынан қайтқанда, мына Рисалей-Нұрдың өте қуатты әрі жеке басымнан жүз есе жоғары дәрежедегі имани дәрістерді көзбен көрген мемлекеттік ресми қызметкерлер райынан қайтпай, ерегісе берсе әлбетте оларды тозақтан басқа нәрсе тазартпаса керек. Уақытша мына дүниялық өмірге мұндай үлкен қылмыстың ауыр жазасы сыймасы анық. Иншаллаһ, Рисалей-Нұр олардың көбісінің жүректері бұзылмай тұрып құтқарғанға ұқсайды.

Екіншіден;Мехмет Фәйзи Бәдриге былай деп жазсын: "Мен оның хатындағы адамдарды жаппай дұғаға қостым, олар да маған дұға етсін!".

Саид Нұрси

* * * * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

Ғазиз, адал бауырларым!

Біріншіден;Ғибрат боларлық әрі таңғаларлық жағдайды баяндап беруге тура келді. Бұл тұтқында жүргенде болған-ды.

Ресейдің Кострама қаласында тоқсан тұтқын бәріміз бір баракта жататынбыз. Мен офицерлерге анда-санда дәріс беруші едім. Бір күні орыстың қолбасшысы көріп:"Мына ерікті күрд қолбасшы біздің көптеген солдаттарымызды өлтіріп, енді қара, саяси дәріс, үгітнасихат жүргізуде. Бұдан былай тыйым саламын, дәріс бермесін!"деді. Екі күннен кейін келіп:"Сенің дәрісің саяси емес діни уағыз, ахлақи, тәрбиелік тұрғыда екен, жалғастыра бер!"деп рұқсат берген-ді.

Екіншіден:Осы түрмеде менің жиырма жыл дәрісімді тыңдаған және менен әлдеқайда тамаша дәріс беретін хас шәкіртіме сондай-ақ, аса қажетті қызметіме көмектесетін достарыма менің қасыма келуіне әділет басқармасы тарапынан тыйым салынды. Мақсаттары менен дәріс алғызбау. Алайда, Нұр рисалелері басқа біреудің үйретіп, дәріс беруіне қажеттілік туғызбайды. Және біздің басқа дәрісіміз қалған жоқ, жасырар сырымыз да қалмады. Жарайды, айтылар әңгіме ұзақ еді, қысқа қайыруға бір жағдай себеп болды.

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

Өте ғазиз, өте сүйікті, өте қымбат, өте мүбарак қадірменді ұстазымыз, хазретіміз!

Аса құрметпен, Аллаһтың рахымы жаусын, деніңіз сау, көңіліңіз жәй болуын тілей отырып қолдарыңыздан сүйеміз.

Өте мейрімді Ұстазымыз! Сіздің бізге жіберген және ақталу хаттарының соңына қосымша ретінде тіркелген үш хатыңызды және"هُوَ(һуә) нүктесін қалай түсіндіңдер?"деген, сауалыңызға жауап беруімізді бір бауырымыз арқылы сұрапсыз.

Сүйікті ұстазымыз! Бірінші хатыңызда, жиырма жылдан бері басқан ізіңізді аңдып, жіті қадағаласа да алты аудандық сот ешқандай саяси ұйым еместігі дәлелденгенін, бірақ нұршылардың ауызбіршілігі, ұйымшылдығы басқаларға ұқсамайтыны баяндалады. Сонымен қатар шәһид мәртебесіне жету үшін жанын пида ететін миллиондаған Ислам жанкештілері ата-бабаларынан мирас алса керек ұстазымызға шабыт беріп сотта мына сөздерді сөйлетіпті:

"Миллиондаған қаһарман, ер-азаматтардың басы құрбан болған ақиқатқа біздің де басымыз пида болсын!".

Міне, осындай жалынды сөзді айтқан тәлабаларының бойындағы ықылас пен Аллаһ ризасы үшін жанкештілікті көрген дінсіз саяси ұйымдар жеңіліс тауып, Нұршыларды ыдыратқысы келетіндер мақсаттарына жете алмайтыны және Нұрдың, иманның жанкештілері көбейетінін жан-жақты ашып түсіндерген.

Екінші мүбарак хатыңызда:Сіз, сүйікті ұстаз, Ван, Битлис қалаларында ұстаздық қылып жүрген уақытта тәлабаларыңызбен бірге халықтың үрейін алып жүрген Армян, Ташнак сарбаздарының бетін қайтарып, тым-тырақай қашырған сіздің және шәкірттеріңіздің таңғажайып қүш-құдреті, әлгі пәни дүния үшін, болымсыз ұлтшылдық үшін, уақытша пайда мен есендік үшін жанын қиюға әзір Армян жанкештілерінен анағұрлым жоғары, мәңгі бақи өмір үшін, қастерлі мұсылман халқы үшін, олардың есен-саулығы үшін және тағдырға нақ сенген және ұстаздарына адал берілген жанкешті шәкірттер күмәнді бірнеше жылдық өмірлері болатыны анық миллиондаған жыл өмірге және миллиардтаған діндес бауырлардың есен-саулығы мен пайдасы үшін қуана-қуана жандарын пида етуі қырық жыл бұрын сізден сұралған сұрақтың жауабы болып табылатыны баяндалады.

Үшінші мүбарак хатыңызда:Тоғыз ай бойы жалғасқан жалғыз адамдық камерада жұбаныш пен демеуге мұқтаж, науқас, қатты қиналғанда"бұл бәле неүшін?"деп ұстазымыздың жүрегіне келген шағымға жауап берілуде.

Осылайша қырсық, ынсапсыз қарсы дұшпандармен күрескен кезіңізде бұл әрине ауыр сынақтың, нәтижесінде алтындар бақырлардан тазарып, ауыр емтиханда нәпсінің үлесі бар ма, жоқ па деп електен өткізгендей, тек Аллаһ үшін болатын адал қызметімізге аса қажет болған соң Иләһи тағдыр мен инает-жәрдем осы қиындыққа рұқсат бергені ғой, ешбір қулық, еш менмендік, ешбір ыза-сезім, ешбір пайда дүниялық, ақыреттік мансап араласпайтын және хақ пен ақиқаттан шыққан, сондай-ақ, ең қырсық, күдікшіл адамның өзін мойындатқан және бір қиындық болса артынан мың пайда беретін осы қызметіміз, егер бір қалыпты, еш кім тиіспей жайбарақат қалғанда түрлі күмән пайда болып, сонымен қатар ауам иманды халық та зиялы қауым, оқымысты кісілер де толық сенбей, сылтауратып күдіктенетін еді. Хатыңыздан осыны түсіндік.

Бауырларым!

Мен газеттерде не жазады деп сұрамаушы едім. Бірақ, осы жолы"Әһл-і сүннет" және "Сәбил-үр Рәшад"газеттері біз туралы болымды мақала жазуы бізді қызғанатындар мен жасырын дін дұшпандарын таң қалдырды. Енді, олар әлгі достарымызға тосқауыл болуы мүмкін деген ой мазалағаны рас.

Саид Нұрси

* * * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

ҚАТТЫ ҚИНАЛҒАН КЕЗДЕ ЖАН АЗАБЫМДЫ СЕЙІЛТІП ЖІБЕРГЕН АҚИҚАТҚА ТОЛЫ БІР ЖҰБАНЫШ

БІРІНШІДЕН;Шеккен қиыншылығымыз рахымшылыққа айналады.

ЕКІНШІДЕН;Тағдырдың әділдігін көріп ризашылық, тәсілім және оған көнудің өзіндік ләззаты бар.

ҮШІНШІДЕН;Арнайы Иләһи инает-жәрдемнің Нұршыларға әдейілеп ерекше түскенін көріп қуану.

ТӨРТІНШІДЕН;Уақытша болғандықтан аяқталғанда болатын ләззат пен қуаныш.

БЕСІНШІДЕН;Өте маңызды сауаптар.

АЛТЫНШЫДАН;Аллаһтың ісіне араласпау.

ЖЕТІНШІДЕН;Жойқын шабуылдарда азғантай қиналып, аз жарақат алу.

СЕГІЗІНШІДЕН;Басқа қиналып жүргендерге қарағанда өте жеңіл болуы.

ТОҒЫЗЫНШЫДАН;Нұр мен Иман қызметінде жүріп ауыр емтиханды бастан кешірген кезде әртарапқа жарнама болып жағымды әсер етуіндегі қуаныш.

Осы аталған тоғыз рухани ләззат жанды жұбатып, жараны емдейтін шипа, тәтті дәрі. Оның кереметтігін айтып жеткізу мүмкін емес. Бұл бізді барлық ауыртпалықтан құтқарып, көңілімізді жайлауға жетеді.

Саид Нұрси

* * * * *

Ғазиз, адал, берік бауырларым!

Он ай болды, мұнафықтар ресми бір адамды яғни мемлекеттік қызметкерді өзіне қаратып алып, бізге сұмдық тиіскен еді. Бірақ ең кішкентай шәкірттің де бетін қайтара алмады. Олардың жапқан жаласының түк мәнісі жоқ. Біз олардың жүз өтірігін дәлелдеп бергенбіз. Соған қарсы олар, біздің бір хатымызды тексеріп ішінен бір әкімнің зейнетке шығуы жайлы жазу тауып, олай болған жоқ, өтірік деп, өздерінше бір қате таптық деп жүр. Алайда, ол қателік сол газетке тиесілі. Қойшы әйтеуір, мұндай адамдардың мұндай жала

ақпараты бізге түк әсері болмағаны секілді Иншаллаһ, Нұршыларға да зияны тимес. Мен айтқанымдай, қызметкердің жалған жаласына көп мән бермеңдер, ойларыңды аулақ ұстаңдар. Егер, менің ақталу хатымда кейбір заңға қатысты сұрақтарының жауабы жоқ болса қысқа жауап беріңдер. Әрі оларға былай деңдер: Саид айтады: "Бізді және Нұрларды ақтап шыққан үш соттың қытығына тимеу үшін, олардың абыройы үшін әлгі ызаға толы айыптамаға мән беріп, жауап бермейміз. Жазылған үлкен ақталу хатым ондай заңсыздыққа толық әрі керемет жауап боп табылады".

* * * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

Біріншіден;Аллаһтың инает-жәрдемі ғой, әлгі адамның өтірікке толы жаласын ести алмадым. Әйтпегенде, қатты-қатты сөйлеп жауап берер едім. Соттың төрағасына былай дегенмін: Сенің өзіңді сотқа беремін, яғни бұрыс үкімің үшін махшардағы ұлы сотқа, ал заңсыз әрекетің үшін дүния сотына шағымданамын. Және бір сөзімде"адвокатым жоқ!"дегенім, оларға біздің бәріміздің жалпыға ортақ мәселеге қатысты уәкіліміз жоқ, деген сөз. Мен жеке басыма қатысты айыптамаға, тек өзім қарсы тұруға тиіспін демекпін. Бұл туралы Ахмет Хикмет мырзаны хабардар етіңдер.

Екіншіден;Прокурордың айыптамасына жауап ретінде бұрыңғы ақталу уәжнамамыз жеткілікті деп ойлаймын.

Үшіншіден;Мұстафа Осман мен Джәйлан екеуі маған хат жолдап қалай түсінгендігін және ешқандай бөтен ой туғызбағанын әрі Нұр шеңберіне де кері әсері болмағанын жазады. Ержүрек Тахириді көрдім, ол да сол пікірде. Ал Хүсрев, Фәйзи және Сабрилар қалай ойлайтынын білмедім, білгім келеді.

Төртіншіден;Менің ойымша қазіргі таңда күпірлік пен адасушылық бізге комитет түрінде, ұйымдасып шабуыл жасауда. Сондықтан, Иләһи тағдыр бұларға рұқсат беріп, залым бейнесінде бізді саяси ұйым ретінде айыптап қинап жатыр. Бұдан шығатын қорытынды, қазіргі таңда имандылар ұйымдасып ынтымақ құруға аса мұқтаж. Біз осы ақиқатты білмегендіктен тағдырдың әділ жазасын тартып жүрміз.

Саид Нұрси

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

Ғазиз, адал бауырларым!

Біріншіден;Қажылыққа баруымызға тыйым салған, зәмзәм суды төктірген, бізге жасалған сұмдық зұлымдықты білмегенсіп көз жұмған және "Зүлфиқар" мен "Сирадж-ун Нұрға" тиісіп жатқанына мән бермеген және бізді заңсыз түрде ашу мен ызаға беріліп азап берген қызметкерлерге мақам, мәртебе беріп шенін көтерген және біздің шыңғырған жан даусымызға құлақ аспайтын озбыр, зорлықшыл үкіметтің кезеңінде, осындай бассыздықтар болып жатқан уақытта ең ыңғайлы, рахат жер түрме деп ойлаймын. Тек бір ғана мәселе бар, егер мүмкін болса басқа түрмеге көшірсе, ең дұрысы ең тынышы сол болар еді.

Екіншіден;Олар бізді мәжбүрлеп ең құпия рисалелерімізді алып, көрсетуге әсте болмайтын адамдарға көрсетіп, оқытты. Сол секілді бізді мәжбүрлеп ұйым болуға итермелеуде. Алайда, біз ұйым құрып, комитет болуға қажеттілік сезінбеуші едік. Өйткені, имандылар жамағатының өзара ауызбіршілігі Нұршыларда жоғары дәрежеде, адал және ықыласты әрі жанкештілік те өте мықты. Бауырлар өзара жанкешті болғаны секілді, сондай-ақ, бұрыңғы ата-бабамыздан да ақиқат үшін жанын пида етуді мирас алғандықтан Нұр шәкірттері өздерінің сол миллиондаған батыр бабаларының аманатымен ақиқат үшін басын пида етуге дайын, киелі де Құрани бір ақиқатқа жан-тәндерімен мықтап жабысқан. Сондықтан күні бүгінге дейін ресми немесе саяси, астыртын немесе ашық түрде тіркелген ұйым құруға, топтасуға қажеттілік болмайтын-ды. Демек, енді қажеттілік болғаны ғой Иләһи тағдыр оларды бізге айдап салып тиісуде. Олар жоқ нәрсені бар санап саяси ұйым ретінде бізді кінәлауда, ал тағдыр болса"неліктен толық ықыласпен, берік түрде ұйымдасып, ауызбіршілігі мықты нағыз "Хизбуллаһ" болмайсыңдар?"деп олар арқылы жазаға тартты, әділ шешім.

Саид Нұрси

* * * * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

Ғазиз, адал бауырларым!

Біріншіден;Сендер жұбанышқа мұқтаж емессіңдер деп ойлаймын. Өзара рухани күш-қуаттарыңды бекітіп отырсаңдар жетеді. Менің қарсы алдымдағы жазулы тақтайша ол тұрғыда мені толық қанағаттандырады. Мына соңғы тиісулері мүлдем жөнсыз әрі заңсыз, мұны олар тек қорқыту үшін жасады. Себебі өздері үрейленіп жүр, шарасыз. Халықтың және тәртіп сақшыларының жағдайы әлгі мағынасыз тиісуге наразылық болып табылады.

Екіншіден;Менің бұрыңғы ақталу хатым жаңадан болған айыптауға толық жауап бола ала ма? Зүбәйір мен адвокаттар әрекет жасап жатыр ма? Уайымдап жүрген жоқ па? Оларға айтыңдар, еш уайымдамасын! Бізге таққан айыптама бойынша бізге дос барлық имандыларды тіпті барлық имам-молдаларды, олардың жамағаттарын, бүкіл ұстаз және мұғалімдердің оқушыларын да жауапқа тартуы керек. Демек, қарсыластары мықты болғаны ғой, қатты уайымдап, үрейі ұшып, болуы мүмкін нәрсені болған сияқты жазып, сұмдық уайымға салынып бізге тиісіп жатыр.

Үшіншіден:Маған салса көктемге дейін түрмеде қала берген дұрыс. Онсыз да, қыста әрнәрсе тоқтап қалады ғой. Иншаллаһ сол кезде Аллаһтың инает жәрдемі де келіп қалар.

Саид Нұрси

* * * * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

(Хусревтің хаты)

Сүйікті ұстазымыз, ардақтымыз!

Бізге қарсы ашу-ызаға толы жазылған рапорт арқылы Афион әділет басқармасын жіті қадағалауға итерген және сегіз айдан бері қатты қыспаққа алып қинаған және біз секілді шәкірттерімен бірге Афион түрмесіне қамалуға себеп болған және Рисалей-Нұрдың бұлтарпас ақиқаттарын арам пиғылмен тексерген сарапшылардың ішіндегі ғалымдарға ұстазымыз және Рисалей-Нұр жиырма бес жыл бойы үндемей келген-ді. Әлгі құрметті ғалымдар, имандыларды әсіресе Құранның ақиқаттарын жайып, тасып жүрген Саид Нұрсиді

қорғап, құтқару басты міндеттері бола тұра, Афион қаласының әділет басқармасын бізге қарсы айдап салып, отқа май құйған рапорттарына өкіне жауап ретінде жазылған хатыңыз мейіріміңіздің талабы екеніне шәк, шүбә жоқ.

Жиырма бес жылдан бері аттың төбеліндей азғана шәкірттерімен жасырын дін дұшпандарына қарсы күресіп жүрген ұстазымызды және Құранның ұлы ақиқаттарын баяндайтын Рисалей-Нұрды қорғаштамақ түгіл аса қауіпті, қиын кезеңдерде бізге көз алартқан әлгі ғалымдарға көптеген сұрақ сұрауға ақыңыз бола тұра, кішкене сұрақпен шектелгеніңіз ол ғалымдарға ескерту жасау ғана деп түсінеміз. Осындай күрделі кезеңде демеуге қатты мұқтаж шақта үмітсіздіктерімізді үлкен абыройға айналдырған және үлкен жарылқау болып табылатын Иләһи жәрдемді тағы да мына Афион түрмесінде көзбен көрдік. Сегіз айдан бері сілкінбеген жер, сіз ұстазымызға және Рисалей-Нұрға тиіскен кезде және дәл сол туралы жазып жатқан уақытта яғни бүгін тағы да жер ашуланып екі мәрте зілзәла болды. Оны көрген бізде үміт пайда боп, бізді жоқ қылғысы келетін қатыгез дұшпандарды қырғын соққыға алып сырттай қарағандай ешкімі жоқ бейшара сізге қамқорлық және әлсіздігіңізге орай мейірімділік жасалып сіздің алға қойған мақсатыңызды жер сілкінісі арқылы қуаттап, бағытыңыз дұрыс екені осылайша расталған болды. Құдайдың құдретімен сіз айтатын:"Біз жеңеміз!"деген сүйінші хабарыңызды еске түсірді. Осылайша біздің сізге деген ризашылығымыз артып, өзімізді қарыздар сезіндік.

اَلْبَاقِى هُوَ الْبَاقِى

Кемшілігі көп шәкіртіңіз Хусрев

* * * * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

Ғазиз, адал бауырларым!

Біріншіден;Сақ және ақырын әрекет ету және өзара ақылдасу қажет.

Екіншіден;Зүбәйір маған марқұм ағамның баласы Абдрахманның орнына, ал Джәйлан болса марқұм ағамның ұлы Фуадтың орнына берілген екен ғой деп түйдім. Мен де осы жердегі жұмысымды оларға тапсырдым.

Үшіншіден;Өте еңбекқор бірақ, сақтық ережелерін сақтай бермейтін Ахмед Фәйзи жазған"Мәидә-түл Құран"атты жыр жолдары жазылған хатымды соттағылар сылтау қылып: "Саид өзі туралы мақтап, мадақ жазылған сөздерді қабылдайды!" деп осы арқылы соттағысы келетінін естідім. Мен оларға қайта-қайта айттым: Ахмед Фәйзи баурымыз ондай жазбаларды менің қабылдамайтынымды және көп жерлерін сызып тастағанынымды жақсы біледі. Негізінде, мұндай жазулар орынсыз және олардың тек ашуын шақырады. Мен оның мың кемшілігін көрсем дағы оған ашуланбаймын. Дегенмен, Нұрларға зиян келмеу үшін мұндай батыл әрі аңғал әрекеттерден сақ болған жөн.

Төртіншіден;Аты, Фәйзи дейтін кісілердің бір қаһарманы Ахмед Фәйзи бауырымыз Тахиридің камерасы болып табылатын медресесінде дәл Тахири секілді әрекет етуі керек. Жаңадан келгендерге Құран мен Нұр дәрісін беріп Рисалей-Нұрды көшіріп жазуға ынталандырсын. Кеше маған жіберген жаңа шәкірттердің жазу дәптерлерін оқып едім, мұңайған көңілімді көтеріп, қайғыны қуанышқа айналдырды."Әлхамдүлиллаһ",дедім.

"Бұрыңғы Саид, он бес жасында медресе бағдарламасы бойынша он бес жылда үйренетін ілімді Аллаһтың жарылқауымен он бес аптада үйреніп алғаны секілді Раббани рахыммен Рисалей-Нұр, ақиқат пен иман ілімін он бес жылдың орнына мына медресесіз заманда, он бес апта ішінде сондай ілім беретініне он бес жыл ішінде шамамен он бес мың адам өз тәжірибелермен көзі жеткен, куәлік етіп, растайды.

Екіншісі:Дәл осы мезетте ауыр терезе, еш себепсіз, ыдыс, шыны-аяқ және тамақтардың үстіне құлап түсті. Біз болсақ, шыны ыдыстар мен стакандар жаппай сынып, күл-талқаны шығып, ішіндегі тамақтар түгел төгілді деп ойладық. Алайда, бір ғажабы ешбірі сынбаған, ешнәрсе төгіліп зая болмаған. Тек маған сыйға келіп, өзіміз пісірген ет төгіліпті. Бірақ, Нұрға талапкер жаңа тәлабаларға нәсіп болды, менің де сыйлық қабылдамау дейтін қағидам сақталып қалды және бірінші оқиғаны таңғажайыптығымен растап, бекітті.

Саид Нұрси

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

Бауырларым!

Мүлдем заңға қайшы болса да біздің шағым-арыздарымыз және хаттарымыз әлі кассациалық сотқа жіберілмепті. Біздің үш білікті адвокаттарымыз мүмкін болғанынша бір жолын тауып тездетіп құжаттарымызды кассациалық сотқа жіберсін. Әйтпесе, он бір ай сылтауратып бізді қамауда ұстау және мені сотта сөйлеткізбеу және он бір ай жалғыз адамдық абақтыға суық жерге қамап азаптау әрине әділетке қайшы. Бұдан ашу-ызаның лебі байқалады. Сондықтан, біздің мәселені басқа аймақтық сотқа ауыстыру үшін адвокатымыз және сендер бар күштеріңмен әрекет етулерің өте қажет.

Саид Нұрси

* * * * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

Ғазиз, адал, ықыласты, табанды, жанкешті бауырларым!

Біріншіден;сыры атты жазбаның қасымда ұстамауымның себебі ертеде болашақ жайлы айтқан екі хабарымның біраз жөндейтін жерлері бар.

Біріншісі;Болашақты болжау сезімі арқылы тек өз отанымыздағы сұмдық оқиғаны және залымдардың бәлесін сезіп, алайда оны кең шеңберде яғни дүние жүзілік оқиға ретінде қарап, болашақтан хабар беріппін. Он екі жыл өткен соң ол сыр ашылды. Уақыт, менің хадистерден шығарған мағынаны біршама өзгерткені рас. Дегенмен, негізінде өте дұрыс әрі дәл ақиқат екені расталды. Сол үшін әлгі рисалені қасымда ұстамаймын, басқаларға да бермеймін.

Екіншіден;Қырық жыл бұрын қайта-қайта айтатынмын:"Сүйінші хабар! Құдай қаласа болашақта бір нұр көреміз!"деп, ол нұрды кең шеңберде, отандық деңгейде деп, білетінмін. Алайда, ол нұр Рисалей-Нұр екен ғой. Мен Нұр шәкірттерінің шеңберін бүкіл отанға қатысты, мемлекеттік саяси деңгейде деп ойлап, қателесіппін.

* * * * *

Мүдүр мырза! Сізге рахмет! Сіз азаттық туын менің камерама да тіктірдіңіз. Ұлт-азаттық соғыс кезінде Стамбулда Ағылшындар мен Грек әскерлеріне қарсы"Хутуват-ы Ситте"атты кітапша бастырып, оны әртарапқа таратып бір топ жауынгердей отанға қызмет еткенімді Анкара елеп-ескеріп Мұстафа Камалдың өзі телеграмма арқылы мені екі мәрте Анкараға құрметтеп шақырған болатын. Тіпті, ол мен туралы былай депті:"Мына ержүрек хожа бізге керек!".

Демек, менің осы мейрам күндері байрақ тігуге хақым бар.

Саид Нұрси

* * * * *

[1948 жылы болған Афион қаласындағы сотта бірінші рет сот үкімі шығып ақырында Рисалей-Нұр кітаптарын жаппай иесіне қайтарып берілген және әу баста нұр шәкірттерін өлім жазасына кесу мәселесі қаралған соттағы Нұр тәлабаларының ақталу уәжнамалары].

Нұр шәкірттерінің өзара адал, ықыласты, тек ақырет үшін РисалейНұрмен және оның тәржімешісімен тығыз байланыс құруын дүниялық, саяси ұйым ретінде қарап, оларды жауапқа тартуға тырысқандардың қаншалықты бұрыс, ақиқаттан алыс, әділдікке мүлдем қайшы екенін айтқым келеді. Бұл тұрғыда үш сот органдары тергеп кінә таппай ақтаған-ды. Осыған орай былай демекпін:

Қоғам өмірінің әсіресе, Ислам әлемінің ірге тасы боп табылатын ағайын-туыс арасындағы адал сыйластық, рулар мен тайпа арасында ынтымақ, Ислам дініндегілер өзара рухани жәрдем, бауырластық, бірбіріне жанкештілік, сүйіспеншілік сонымен қатар, мәңгі өмірін аман сақтап қалатын Құран ақиқаттарына, оны жайып таратушыларына деген берік достық, берілгендік, жақтастық секілді қоғамдық өмірді жалғастырып, қамтамасыз ететін мұндай байланыстарды, егер жоққа шығару мүмкін болса және солтүстіктен шыққан сұмдық анархияның тұқымын шашып жатқан, адами қасиеттерді жойып, ұрпаққа, ұлтқа қауіпті және жұрттың балаларын өз қолына алып туысқандық, ұлт деген ұғымды жойып жоқ қылатын, мәдениет мен қоғамдық өмірді күл-талқан шығарып бұзатын қызыл өрт коммунизмді мойындап, оның дұрыс екенін қабылдау мүмкін болса міне, сонда ғана Нұр шәкірттерін айыптап, белгілі бір ұйым ретінде қарауға болатын шығар. Сол үшін Нұр шәкірттері ешқандай тайсалмастан ашықтан ашық Құран ақиқаттарына деген өздерінің байланыстылығын, ақыреттік бауырына деген ыстық ықылас қатынастылығын көрсетіп жария қылады. Ондай бауырластық үшін қандай да бір жазаны ризашылықпен қабылдайды. Шындықты қалай болса солай әділетті сотта паш етіп еш жасырмайды, онысын мойындайды. Қулық жасап, алдатып, өтірік айтып өздерін төмендетіп ақтауға тырыспайды.

Тұтқын

Саид Нұрси

* * * * * *

[Хусревтің уәжнамасы]

Афион қаласының ауыр қылмыстар сотына

Айыптаушы орган айыптамада мені екі тұрғыдан яғни бірі жалпылай, екіншісі жеке түрде айып тағуда. Жалпылай айып деп, мені Рисалей-Нұрға жасаған қызметімді және Ұстазымның олардың ойынша кінәсына ортақтығым.

Ал, жеке айыбыма келер болсақ, түкке тұрмайтын, маңызы жоқ, шынында ешқандай кінә саналмайтын жалғыз оқшау өтетін өміріме, жеке басыма қатысты жағдайыма тиісуде.

Ал, айыптаушы органның Рисалей-Нұрға қызметім үшін Ұстазымның ойша қылмысына мені де қатысты етіп көрсетуіне қарсы былай демекпін:

Мен, Ұстазымның ұстанған жолына адалмын, оның РисалейНұр арқылы Ислам әлеміне әсіресе осы отанға, халыққа жасаған ерен еңбегіне дән ризамын, оның сіздердің ойыңызша - негізінде жоқ - қылмысына ортақпын. Мені мұндай киелі Иман қызметке қауыштырып табысты қылған Аллаһ Тағалаға өле-өлгенше шүкір етемін.

Құрметті тергеушілер!

Нұрға жасаған қызметім сәтті де табысты болғанына нақты дәлел мынау:

Менің Құрани жазуым нашар бола тұра таңғажайып түрде, ерік пен күшімнен тыс, әрі теңдесіз, өте керемет түрде үш дана Құран жазып шықтым. Оның бір нұсқасы қолдарыңызда.

Екінші дәлел:Сүйікті отаныма, халқыма, дініме және жақсы мінез-құлыққа жиырма жылдан бері орасан зор пайдасы тиген мына Рисалей-Нұр кітаптарынан алты жүзге жуық нұсқасын қолмен жазып көшіріп шықтым.

Тіпті, бір айдай қысқа мерзімде он төрт рисалені жазу нәсіп болғанын дос-жарандар біледі. Айыптаушы органның Ұстазым Саид Нұрсидың атқарған қызметіне мені ортақ қылып айыптауына қарсы тағы да өзімді арашалап ақтауды артық деп білемін. Ұстаздың ол туралы жазған қарсылық хаты мен толықтырмасын толық растап, оны өзім жазғандай жоғары сотта ұсынамын.

Құрметті тергеушілер!

Әлі күнге дейін сотта жатқан және Иман мен Құран ақиқаттары болып табылатын берекелі де киелі және нұрлы кітаптары арқылы ешқандай дүниялық мақсат көздемей, ешбір саяси мүдде дауламай Құдай үшін жүрген Ұстазымыздың отан үшін, халықтың игілігі үшін атқарған қызметін, мен және достарым шын жүректен қолдаймыз. Оны кезінде"Иттихад-уә тәракки"үкіметіндегі патриоттар да қолдап, Ұстаздың Ван қаласында ашқысы келген"Медресет-уз Зәхра"деп аталатын оқу орнына он тоғыз мың лира бөлген болатын. Ұлтжандылар да Ұстазымыздың отан мен халқымызға сіңірген іліми еңбегін ескеріп, жоғары бағалаған-ды. Сөйтіп, ұстаздың ашпақ болған университетіне екі жүз депутаттың жүз алпыс үші қол қойып жүз елу мың лира қаржы бөлген еді.

Айыптаушы органның қылмыскер ретінде тұтқындап отырған мүбарак Ұстазымыз өмір бойы қас дұшпандарын, қызғанатын жауларын және өзін абақтыға қамап, қинағысы келетін қарсыластарын таңқалдырып олардың соттағы ауыр сөздеріне суыққанды, ашуланбай жауап беру арқылы оларды хақты мойындауға мәжбүр қылған. Сондай-ақ, отан мен халқымыздың жарқын болашағын қамтамасыз ететін киелі қызметіне, оның діттеген іліми мақсатына жиырма жылдан бері хатшылық міндетін атқарғанымды және Рисалей-Нұрға қызметімді мақтана мойындаймын.

Тұтқын

Хусрев Атынбашак

* * * * * *

[Тахиридың уәжнамасы]

Афион ауыр қылмыстық сотына

Афион Республикалық прокуратурасы бойынша мені, діни сезімдерді қоздырып елдің тыныштығын бұзатын әрекет жасап, халыққа үгіт жүргізген, деген айыппен Ұстазым Бәдиүззаман Саид Нұрси және басқа да жолдастарыммен бірге сотқа шақырып, үстімнен іс қозғалуда.

Мен, Спарта азаматтық сотында да, Афион тергеу органдарында да сұралған сұрақтарға турасын айтып дұрыс жауап берген болатынмын. Бізді ақтап, бостандыққа шығарған Денизли соты кітаптарымызды

түгелдей өзімізге қайтарып берген-ді. Олар Ұстаз Бәдиүззаманның рисалелерін оқып-жазғанымызға және оған шәкірт болған адамдармен хат алысып хабарласқанымызға ешқандай жаза қолданбаған-ды. Алайда, алты жыл бұрын Ұстаздың рұқсаты болмаса да өз еркіммен, саналы түрде ескі әріптермен Стамбулда бастырған бес жүзге жуық Бәдиүззаманның"Жетінші Шуақ"атты кітаптарын Денизли соты 20/07/1945 жыл-күнгі шешімі бойынша қолыма тапсырған болатын.

Міне, әлгіндей жоғарғы сот берген оң қорытындыға сүйене отырып екі жыл бұрын Стамбулдан жазу машинкасын, қағаз алып Спартаға әкелдім.

Қолдарыңдағы үш кітаптың екеуін Хусрев Алтынбашак бауырым, біреуін мен көшіріп жаздым. Сосын, әуелі"Зулфикар", "Құран мұғжизасы", "Ахмедтің мұғжизасы"атты кітаптарды бастырып, кейбірін саттық. Түскен ақшаға"Аса-и Мұса"кітабына қағаз сатып әкелдім. Кейін"Аса-и Мұса"кітабын басып, оны да саттық. Сосын"Сирадж-ун Нұр"кітабының қағазын алып, оны да бастырдық. Осылай бір жыл жұмыс істедік. Сосын отыз шақты кітапты Эғридир қаласына апара жатқанда жолда ұсталып жергілікті сотқа берілдік. Көп ұзамай Спарта әділет басқармасы тарапынан Хусрев Алтынбашақтың үйі тексеріліп жазу машинкасымен қоса кітаптар тәркіленіп бір жыл бұрын ісіміз сотқа берілді. Соттың нәтижесінде тыйым салынбаған діни кітаптар болғандықтан Хусрев пен маған және басқа да бауырларымызға рұқсатсыз кітап бастырғанымыз үшін бір ай жазаға тартты. Біз ақталып шықтық. Бізді бостандыққа шығармай тұрып Афион қаласының түрмесіне алып келді.

Міне, жоғарғы соттың алдында мені, дініме, діндес бауырларыма жасаған Құдай үшінгі қызметім үшін әсіресе, алдыңғы соттың қайтарып берген және киелі хадистің тәпсірі болып табылатын"Бесінші Шуақ"мәселесіне байланысты Афион республикалық прокуратурасы"Үкіметке қауіп төндіреді!"деп мені және РисалейНұрдың авторын әрі Хусрев Алтынбашакты және қырық шақты бауырларымды осы кітаптарды көшіріп жазғаны, оқығаны үшін жауапқа тартқысы келеді.

Мен өз отанымның нағыз азаматы ретінде, тек шындықты айтатыныма сенуіңізге болады. Осы кітаптар арқылы дінге сәйкес ахлақымызды түзелтіп, жақсы мінез-құлыққа тәрбиелеген және

өзін"Мүжәддид"десек мұнымызды әсте қабылдамай, біздің көңілімізді қалдырған және аса құрметтеп өзін тек ұстаз ретінде деп қабылдаған Саид Нұрсидың көп жылдан бері тәлабасымын. Өзінде болсын, кітаптарында болсын, шәкірттерінде болсын үкіметке қарсы, елдің тыныштығын бұзуға бірде-бір әрекет болған жоқ оған толық куәлік етемін. Әсіресе, айыптаудың бір пункті мынау:

Спарта қалалық соты ақиқатқа көзі жетіп, бізді жазаға тартуға тұрмайтын кітаптан түскен ақшаға келер болсақ, біз кітаптан түскен табысқа мұқтаж емеспіз. Сатылған кітаптардың ақшасына қол машинкасын, қағаз, сия сатып алған болатынбыз. Мұны сіздерге білдіре отырып, тек Аллаһ үшін, ақ ниетпен жасаған бұл қызметтің қылмыс болуы мүмкін емес екенін ескерте отырып жоғарғы соттан және ар-ұяттарыңыздан Рисалей-Нұр кітаптарының қолымыздға қайтарылып берілуін сұраймын.

Тұтқын

Тахири

* * * * * *

[Зүбәйрдің уәжнамасы]

Афион ауыр жаза сотының судьясына

Маған астыртын ұйым құру, елдің тыныштығын бұзу деген айып тағылуда. Төменде, мұндай қылмысқа ешқандай қатысым жоқ екені нақты дәлелденетіндіктен оған көзіңіз әбден жетеді деп ойлаймын. Сондықтан, мұндай айыптаманы қазірден бастан жоққа шығарамын. Иә, мен Рисале-й Нұр шәкірті екенімді шын жүректен қуана қабылдаймын және мұны ашық түрде жариялаймын. Мұны жоққа шығару Рисалей-Нұрдың маған үйреткен "ар" ұғымына қайшы келетіндіктен ондай теріс әрекетке бара алмаймын. РисалейНұрды оқыған адам оқығанын жасырмайды, қайта мақтаныш пен еш қорықпастан айтады. Себебі, ішінде қорқатын бір сөйлем я бір сөз жоқ.

Рисалей-Нұрдың құндылығын қырық-елу беттік жазба арқылы түсіндіруге тырыстым. Лайық түрде мақтадым дей алмаймын, өйткені әлемнің жарығы, және ақыл-санасы әрі мың үш жүз жылдан бері адамзатты нұрландырып, тәрбиелеп келетін Қасиетті Құранның ақиқи тәпсірі Рисалей-Нұрдың барлық кітаптарын түгіл бір кітапшасын мақтап жазу жазу қолымнан келмейді. Жоғарыда айтқаным секілді

құндылығын түсіндіруге тырысқан нұр кітаптарында ешқандай да астыртын ұйым құруға қатысты сөйлем жоқ. Егер бар екені дәлелденсе қауіпті кітаптарды жаюға қатысты деген айыппен жазаға тартыңыздар.

Бірақ, таңғажайып әрі керемет түрде жазылған әрі құнды кітап екені ілім адамдары тарапынан расталған және бұзылған қоғамды жөндейтін қасиеке ие сондай-ақ, осы ғасырдың адамдарына жол көрсетіп жетекші бола алатын және адасудан, материализм мен табиғатшылдықтың салдарынан азған, надандыққа салынған кісілерді құтқаратын, адамзатқа мәңгі бақыт пен есендікке бастайтын жолды Қасиетті Құранның нұрымен көрсеткен Рисалей-Нұр кітаптарында тағылған айыптар бекер болса бізді жазаға тарту әділет негіздеріне керағар әрі оны сот та солай қабылдайды деп ойлаймын.

Айыптаушы орган менен: "Сен Рисалей-Нұрдың шәкірті екенсің ғой, солай ма?"деді. Мен:Бәдиүззаман Саид Нұрси сынды ғұламаның шәкірті болу деген атаққа өзімді лайықпын деп айта алмаймын. Егер қабылдаса мақтана: "Иә, мен РисалейНұр шәкіртімін!"деймін.

Рисалей-Нұрдың авторы Ұстаз Бәдиүззаман Саид Нұрсиға бірнеше рет жасырын дұшпандары жала жауып сотқа берген, бірақ бәрінде де ақталып шыққанды. Рисалей-Нұр кітаптары толығымен профессор, Ислам ғалымдарынан құрылған комисия тарапынан жіті тексеріліп оның терең ілімге сүйеніп жазылған, Қасиетті Құранның ақиқи тәпсірі екені жайлы оң қорытынды берілген. Мәселе солай бола тұра неліктен тағы да сотқа берілгені түсініксіз. Бұл тұрғыда өзімнің көзқарасымды айтар болсам:

Рисалей-Нұрды оқыған кісі әсіресе ақыл-есі дұрыс жастар иманын қуаттап, қайсар да табанды, көзі ашық көкірегі ояу, діндар, отан сүйгіш азамат болады. Ал, иманы берік елге теріс пікір, жат идеология, жаман мінез, азғындық кіре алмасы хақ. Қоғамда мұндай иманы мықты кісілер көбейген сайын масондық, коммунизм ұғымы кіріп, жайыла алмасы анық. Жалпы коммунизмнің іргетасы саналатын материализм философиясының, ақиқатқа мүлдем жанаспайтынын, ондай көзқарастың негізі жоқ екенін Рисалей-Нұр Қасиетті Құранның аяттарымен, бұлтартпас айғақтармен ақыли және көңілге қонымды түрде дәлелдеп береді. Ондай қараңғы пікірге шырмалған жандарды

нұрландырып бәледен құтқарады. Тек көзбен көргеніне ғана сенетін материалистерге де Аллаһтың бар екенін бұлтартпас дәлелдермен, дәйекті түрде дәлелдеп береді.

Әсіресе, орта мектеп пен жоғары оқу орнындағы жастарға бұл таңғажайып тәпсірдің ерекшелігі, түсіндіру тәсілі, әдеби қыры қатты ұнап өзін қызыға оқытуда.

Міне, сол үшін комунистер, масондар өздерінің удай зиянды пікірлерін жаюға Рисалей-Нұр үлкен кедергі болатынын біліп, Құранның мұндай ақиқи тәпсірі, берік иманның қайнар бұлағы Рисалей-Нұрды жоқ қылуға немесе оқытпауға түрлі айла жасап, небір жала жауып қолынан келгенінше тырысып бағуда. Осы кезге дейінгі тағылған айыптаудан еш нәтиже шығара алмаса да тиісуін жалғастыруда. Бұдан түсінгеніміз, бізді үркітіп, РисалейНұрдан аластатып, бір жағынан өздерінің улы пікірлерін, қараңғы идеологияларын жайғысы келеді. Мақсаттары ұлтымызды, жастарымызды иманнан айырып, мінез-құлқын бұзу. Осылайша, еліміз өздігінен құлдырап, сүйікті отанымызды, ұлтымызды бөтен елдің бұғауына, отарына айналдыру.

Сот мүшелері алдында еш қорықпастан айтарым: бүлік шығаруға бізді құрал қыла алмайсыңдар! Мұны жақсылап біліп алыңдар! Өйткені, біз Рисалей-Нұр кітаптарынан хақ пен ақиқатты таптық, білдік әрі соған сенеміз. Түркі жастары бейқам емес. Бұл, ержүрек Мұсылман түрік халқы жат елдің ұлтаны болмайды.

Жанкешті мұсылман жастары жүрегіндегі ақиқи иманның күшімен отанын сатпайды, сатқызбайды. Діні мықты, ержүрек батыр Түрік халқы, иманы берік Түрік жастары қорықпайды. Сол үшін, бізге адамгершілік, парасаттылық дәрісін берген, мерейімізді үстем қылған және жастардың дінге, отанға, ұлтқа жанашырлық сезімін оятып, соның жолына жанын пида етуге баулитын Рисалей-Нұр кітаптарын оқып жүрміз, оқи береміз.

Бұдан бұрын айтқаным секілді Рисалей-Нұрды азғантай оқығанның өзінде көп пайдасын көрдім. Отанға, халыққа, күллі адамзатқа орасан зор пайдасы бар бұл құнды кітаптар топтамасын егер байлығым болса оны жаю үшін барлығын жұмсар едім. Себебі, дінім үшін, отан мен халқымның мәңгі бақыты мен болашағы үшін жанымдай пида етуге дайынмын.

Мен, Рисалей-Нұрдың құндылығына көзі ашық сауатты түрде сенген жанмын. Біреу айтқанға ере салғаным жоқ. РисалейНұрдың жарыққа шығатынын, сөйтіп адамдарды тура жолға салып, тәрбиелейтінін Құранның аяттары, Хазіреті Али (р.һ.), Абдүлқадир Гәйлани (р.һ.) өз кітаптарында ғайби түрде хабарлаған. Сонымен қатар Рисалей-Нұрдан оқыған кітаптарым шынымен мұның хақ екенін және ақиқатты көрсететін, адамзатты тәрбиелеп тура жол көрсететін кітап екеніне көзімді жеткізді.

Рухани аштық сезініп, оқитын кітап іздеп жүргенімде қолыма Рисалей-Нұр түсті. Оқып жатқанда еріксіз өзімді тоқтата алмадым.

Рухани қажеттілікті Рисалей-Нұр кітаптары толық қамтамасыз етті. Ішінде іліми уә имани ақиқаттар жайлы шәк-шүбәлардан құтқаратын дәйектер көп екен. Осылайша, күмән мен күдіктердің кесірінен болатын рухани мазасыздықтан құтылдым. Сол ақиқаттардан түйгенім: Рисалей-Нұр осы заманның адамдарына яғни біз үшін жаздырылған.

Морла, ахлақ, әдептілік, тәрбие сынды жоғары қасиеттерге ие болу үшін иманы берік, діні мықты болу керек. Ал, имани ақиқаттар Рисалей-Нұр кітаптарында бұлтартпас дәлелдермен, қарапайым мысалдармен түсіндірілгендіктен оқыған сайын иманым беки түсті. Соның саясында адасудан және мәдениеттің жоғары сатысы болған хақ пен ақиқаттан безіп, айдаһарға жем болу дейтін пәлекеттен құтылдым. Сол үшін, өз оқырмандарын рухани, заттық пәлекеттерден сақтап, жоғары оқу орнын бітіргендей терең ілім беретін және дін Исламға, отанға, халыққа сүйіспеншілік сезімін оятатын, Аллаһқа мойынсұнуға, еңбекшілдікке, мейрімді болуға үйрететін РисалейНұрдан - әрине қадірін білген жан - не болса да бас тартпайды деп ойлаймын. Мұндай риясыз құрмет пен адал сыйластықты ешқандай тосын күш жүректен шығара алмаса керек.

Рисалей-Нұрды айыптаушы орган оны зиянды, қауіпті кітап сыныпына жатқызыпты. Мұндай ұятсыздыққа, жалғанға, өтірікке мүлдем қарсымын. Мені үгіттеуші ретінде айыптағысы келеді. Иә, жабылған жаланы естіген нұрлы жандар қатты өкініп, көздеріне жас келіп, іштері удай ашыды. Қазіргі заманда адамдар сауатты, көзі ашық, сондықтан дәлелі жоқ, дәйексіз нәрселерге сенбейді, сенбейміз. Рисалей-Нұр, сендер айтқандай зиянды кітап болса оны дәлелдеп беріңіздер.

Жала жабушы жасырын дұшпандардың бір мақсаты: Рисалей-Нұрды оқитын жандардың Құранға қызмет үшін әрі мұсылманшылықтың талабы болып табылатын, бір-біріне деген сүйіспеншіліктерін, ыстық ықыластарын, өзара сыйластық пен құрметін, тек Аллаһ үшін ынтымақтарын бұзу екені. Әрине, бұл мүмкін емес, бос әурешілік болады. Рисалей-Нұр оқитындардың ішінде ең төмені, көп ұқпайтын менің өзім, оларға былай деп жауап берер едім:

"Біріміз шығыста, біріміз батыста, біріміз солтүстікте, біріміз оңтүстікте, біріміз ақыретте, біріміз дүнияда болсақ та бәрібір біргеміз. Қара күш-қуаттар біріксе бізді ұстаз Саид Нұрсидан, бізді бізден ажырата алмайды!".

Өйткені, біз Құранға қызмет етіп жүрміз, ете береміз. Ақыреттің хақ екеніне сенгендіктен арамыздағы сүйіспеншілік пен ауызбіршілікті әлбетте, ешбір күш бұза алмайды. Себебі, бүкіл мұсылмандар мәңгі бақыт мекені жәннатта бас қосатын болады.

Отаныма, халқыма, олардың есендігі үшін маңызы зор бір ақиқатты егер рұқсат етсеңіз айта кетейін. Діннен безген кәпірлердің астыртын жоспарының бір тармағы халықты үкіметке қарсы айдап салу.

Бәдиүззаман Саид Нұрсиді түрмеге қамату, жазған кітаптарын зиянды етіп көрсету үшін билік басындағыларға жалған ақпарат беріп, адам сенгісіз сұмдық хабар тарату.

Ал, Бәдиүззаман Саид Нұрсидың бүгінгі таңда сирек кездесетін Ислам ғалымы, ерекше тұлға екені ел арасында ұзақ жылдардан бері белгілі. Демек, олардың ақпаратына ешкім сенбейді, сене қоймас.

Ұлы тұлға Ұстаздың кітаптарын оқып, түсінуді нәсіп еткен Аллаһ Тағалаға шексіз мақтау айтамын. Одан Иман, Ислам дәрісін алып рухани көп пайдасын көрдім. Мұндай кісіге жан-тәніммен ризамын, шексіз алғысымды білдіремін. Ұзақ жылдар бойы қатты қиналып кітап жазып, жастарымызды коммунизм ұйығына батып кетуден, қабір азабынан, ақырет бәлесінен құтқарған турашыл Ұстаз үшін мен де ұзақ жылдар түрмеде жатуға разымын.

Жиырма жылға жуық миллиондаған адамға дін, иман, Ислам, парасаттылық сабағын беріп, дінсіздіктен құтқарған Құран тәпсірі Рисалей-Нұр үшін дарға асылар болсам жолда"Аллаһ! Аллаһ! О, Расулуллаһ!"деп дауыстап барамын. Жастарымызды әсіресе, коммунизм ұйығына батып дінінен безген, мәңгі бақи сорлап, ақырында отанын сатқан болып атылып кетуден жастарды сақтайтын

Рисалей-Нұр үшін атып тастайтын болса кеудемді тік ұстап еш қамықпаймын. Ұстазым Бәдиүззаман үшін қылышпен шабылатын болсам айналаға шашыраған қаным"Рисалей-Нұр! Рисалей-Нұр!"деп жазылуын қалаймын, Раббымнан сұрайтыным осы.

Құрметті сот мүшелері!

Рисалей-Нұрдың ілім беру тәсілі шынымен де ерекше, дүнияда теңдесі жоқ деуге болады. Өздеріңе мәлім, оқу жүйесінде бір пайда көзделіп, белгілі бір дәрежеге ұмтылып білім алады. Заттық пайдаға, атақ пен шенге негізделіп, тіпті мәжбүрлеп оқытады. Ал, РисалейНұрдың ұйымдастырған Құрани дербес жоғары білім беру методында Құран мен Иманға қызмет етуден басқа қандай да бір дүниялық пайда көзделмеген. Солай бола тұра, тақырыбы өзекті іліми, имани, РисалейНұр зор ықыласпен, қызыға оқылуда. Оны адал ниетпен оқығандар тағы да бірнеше рет қайталап оқығысы келеді. Рисалей-Нұрды жазып әрі оқыған жандар сотқа шақырылып өміріне қауіп төнсе дағы осы құнды кітапты оқығандарын әрі тағы да оқитындарын жасырмайды. Өлім жазасына кесілетінін біле тұра өздерінің берілгендігін ашық түрде білдіреді. Міне, Рисалей-Нұрдың мұндай көптеген қасиеттері әлбетте, сіздердің күмәндарыңызды жойып, көздеріңізді жеткізу үшін жеткілікті дәлел деп ойлаймын.

Демек, Рисалей-Нұрда және авторы Бәдиүззаманда сондай киелі ақиқат бар және оның ешкімге зияны тимеген. Сол үшін жоққа шығарып, бас тартып жатқан ешкім жоқ.

Жалпы білім саласында оқушыларға қатаң талап, белгілі бір міндет жүктеліп барып ілім үйретіледі. Ал, Бәдиүззаман болса ешкімді Рисалей-Нұрды оқуға мәжбүрлемейді. Бірақ, жүз мыңдаған оқырман авторын көрмесе де оған ыстық ықылас, беріктік, ынтымақ құрып, шәкірт болып Рисалей-Нұрдан дәріс алуда. Осындай таңғажайып ілім үйрету методы бұрын-соңды медресе тарихында болмаған, ешбір университетте кездеспеген.

Прокурор мырза былай дейді:"Олар Бәдиүззаманды қатты құрметтейді. Мұндай құрмет басқа ғалымдарға болмаған".

Дұрыс айтады. Құрмет пен сыйластық ұстаздың ұлықтығына, кемелдігіне қарай өзгереді. Өзін қарыздар сезіну де, алғыс та солай, қаншалықты пайда көрсе соған қарай өлшенеді. Бәдиүззаманның кітаптарынан зор пайда көргендіктен оған деген құрмет пен алғыс әрине, ерекше болмақ.

Заманымыздың ұлы тәпсіршісі, Ислам ойшылы, Рисалей-Нұр авторы Бәдиүззаманды комунистер мен масондар бізге әсіресе жастарға таныстырмауға тырысуда. Бірақ, көзі ашық, көкіреге ояу Ислам-Түрік халқы, жастар мұндай дін Исламның қаһарман батыры Ұстазды танып одан тәлім алып, пайдасына жаратуда, басқаларға да ұсынуда. Міне, сондықтан Бәдиүззаманға деген ерекше құрмет пен сенім әсте сарқылмайды.

Рисалей-Нұрда кездесетін аяттар, Қасиетті Құранның таңғажайып қасиетін жоғалтпастан өте шебер әрі ерекше тәсілмен ана тілімізге тәпсірленгендіктен, оны әйел-еркек, жұмысшы-саудагер, ғалымфилософ, қысқасы барлық буын оқып түсінуде. Әркім қабілетіне қарай пайдасын көргендіктен анағұрлым жақындап, қызыға оқуда. Орта мектеп, жоғары оқу орны, профессор, доцент, философтар жаппай оқуда. Зиялы қауым пайдасын көріп оқығаны секілді РисалейНұрдың таңғажайып ерекшелігін, әдеби шешендігін әркім мойындап, таңдана Нұрдың барлық кітаптарын қолға түсіріп, құмарта оқуда.

Бәдиүззаманды және Рисалей-Нұрды жаңадан таныған саналы, түйсігі мол жандар ертерек танымағанына өкініп, жоғалтқан уақыттарын толтыру үшін уақыттарын босқа өткізбей бес минут болса да ретін тауып Рисалей-Нұрды оқып, оған қызмет етуде. Мұндай қызығушылық басқа психолог, социолог, философтардың кітабына болған емес. Олардың кітабын тек белгілі дәрежеде ілімі бар, оқыған кісілер ғана пайдаланады.

Орта мектеп оқушысы немесе оқу-жазу білетін әйел заты атақты философтың кітабын оқыса, оны түсініп, пайдасын көре қоймас. Ал, Рисалей-Нұрды әркім дәрежесіне қарай пайдасын көріп, түсіне береді. Сол үшін сіздерден халық Бәдиүззаман және Рисалей-Нұр шәкірттерін ақтап, бас бостандығын берулеріңізді күтіп отыр. Егер, Саид Нұрси қандай да бір қиыншылықта сабыр сақтап, төзімділік танытуды үйретпегенде және өзінің ерікті қолбасшы болып жорыққа әскер ретінде шәкірттер жинағаны секілді әрекет еткенде өзін қатты құрметтейтін мыңдаған Рисалей-Нұр шәкірттері мына Афион қаласындағы орталық алаңда шатыр құрып соттың оң шешімін күтіп жатқанын көрер едіңіздер.

Саид Нұрси және Рисалей-Нұр шәкірттерінің әрекеттерін заң бойынша жасырын ұйым деп дәлелдей алмады. Неліктен? Сонда білікті құқықшы маман ретінде бас прокурор дәрежесіне дейін

көтерілген кісі мұндай қылмысты әшкерелеп мойындата алмайтындай біліксіз, білімі саяз ба? Жоқ, әрине. Себебі жасырын ұйым дейтін нәрсе жала. Сол үшін саяси ұйым деген айып дәлелденбей отыр.

Айыптаушы бастапқыда:"Нұр тәлабалары саяси ұйым емес!"деп заң жүзінде көзқарастарын білдіріп, шешім шығарған болатын. Кейін белгісіз себептермен"саяси ұйым"дегені әрине қайшылық. Әлбетте, бұл шешім қабылдай алмаушылық. Біз, сот алқасының ақиқатты ашып"жасырын саяси ұйым емес!"дейтін шешім беретініне сенеміз.

Құрметті судьялар! Көңілде қайғы-мұңға елжірейтіндей сәл сезім болса, бір жас жігіттің діннен безгенін естісе әрине, ол көңіл аяныштан атом бомбасындай быт-шыт боп жарылып кетер еді!

Мінеки, сіздер шығаратын үкім және оң қорытындысы, Ислам жастарының және Мұсылман дүниясының сұмдық апаттан құтылуына үлкен үлес болып табылады. Міне, мені Бәдиүззаманмен, оның кітаптармен мықтап байланыстырып тұрған себептің бірі осы.

Рисалей-Нұрды ақтап, оның таралуына рұқсат берген шешім шықса, ол күллі Түркі жастарын, бүкіл мұсылман баласын дінсіздік дейтін апаттан сақтау болып саналады. Өйткені, Құрани терең ақиқаттар жинағы Рисалей-Нұр, бір күні дүния бойынша танылатын болады, оған еш күмәнім жоқ. Сонда, сіздер адамзаттың қошаметіне ие боласыздар. Сіздерден шығатын шешім қазіргі және болашақ ұрпақты риза қылып, алғысына бөлейді. Рисалей-Нұр оқылып, халық пайдасын көрген сайын сіздерге жоғары баға беріліп, мәңгі есте сақталатын боласыздар.

Менің осы шын жүректен айтқан сөздерімді сотқа жағымпазданып отыр деп ойлап қалмаңыздар! Жоқ, жоқ! Себебі Бәдиүззаманның сотында мен ешкімнен тайсалып, қорықпаймын.

Енді, қысқаша егер рұқсат етсеңіздер мұны да айта кетсем деймін:

Егер айыптаушы мырза мына қымбат сүйікті де отанымызда масондық пен коммунизм секілді апаттың алдын алатын нақты шара Рисалей-Нұрды және авторын сондай-ақ, оқырмандарын айыптап, үйлеспейтін жала жабуын қоймай, ашу мен ызаға беріліп қарсылық білдіре берсе, онда ол коммунизмді, фармасондықты қуаттап, көмектескен болады және нағыз айып, күллі зиян дінсіздіктің жайылуына жәрдем еткен болып табылады.

* * * * * *

[Кассациялық соттың қосымша хаттамасынан үзінді]

Дінсіз ұйымдар тарапынан бастырылатын газет- журналдардың кесірінен пайда болған күмән мен күдіктен зақымдалып әлсіреген иман негіздерін Рисалей-Нұр өзінің дәйекті баяндауымен жөндеп ретке келтіруде.

Сол үшін жастар Рисалей-Нұрға магниттей жабысып, айналасына үймелеуде. Бірақ, неткен өкінішті әрі жанға бататын нәрсе, осындай Исламның ержүрек батыры, ерекше тұлғаны жиырма бес жыл бойы түрмеге, зынданға, жалғыз өзін қамап көзін жойғысы келеді.

Коммунистердің ұйымдастырған опасыз әрекеттері салдарынан күдік және күдіктің ақыры ашу-ызаға ұласып Рисалей-Нұрдың авторын жазаға тартса да Рисалей-Нұр кітаптары қызыға оқыла бермек, уақыт өте тіпті, мән беріп оқитындардың саны арта бермек.

Оған қуатты дәлел ретінде, айтарым, жаңа әріппен басылған"Аса-и Мұса"кітабын оқыған жастар Құран әрпімен жазылған Нұрдың басқа кітаптарын оқу үшін қысқа мерзімде сол әріпті үйреніп алуда. Осылайша, Құран оқи алмау дейтін үлкен айыптан арылуда.

Қандай да бір елдің жастары Құран және Ислам ілімімен қаруланса өркендеп, дами бастаған. Қазіргі таңда жастарымыз иман мен Исламға мұқтаждық сезініп Құран тәпсірі Рисалей-Нұрдың нұр-фәйзінен рухани азық тауып тояттауда. Сөйтіп, иманы кәміл жастарымыз дінсіздікке, коммунизмге қарсы күресіп сүйікті отанын дін дұшпандарына таптатпай, тосқауыл болуда.

Сондықтан, айтарым егер коммунистер бір жолын тауып сия мен қағаз таба алмайтындай жағдайға түсірсе мен секілді көптеген жастар мен азаматтар жанкештілік танытып ақиқаттың қайнар көзі РисалейНұрдың жазылып жайылуы үшін мүмкін болса терісін қағаз, қанын сия қылуға дайынбыз.

Иә, солай! Нақ, солай! Шын айтамын!

Айыптаушы бізге былай деді:"Саид Нұрси өзінің кітаптарымен жоғары оқу орнының шәкірттерін де улап жатыр!".Біздің жауабымыз:"Егер, Рисалей-Нұр у болса біз сондай уға мұқтажбыз. Егер қайнар бұлағын білсе бізге килограммен емес тонналап, ұшақпен жіберсін!".

Біз, Рисалей-Нұр шәкірттері Иман мен дін Исламға қызмет үшін залымдар қанша зұлымдық жасаса да жәйланып төсекте жатып

өлгенше абақтыда немесе дарағашында өлгенді артық санаймыз. Сырттай егемендік, ал ақиқаты озбырлық, сөзде демократия, ал іс жүзінде диктатура болған ортада өмір сүргенше Құранға адал қызмет етіп сол үшін абақтыда шәһид болуды үлкен абырой, Аллаһтың сыйы деп білеміз.

Афион абақтысында қамаулы

Зүбәйр Гүндүзалп

Ескерту!Осы ақталу хаты және арыз кассациялық сотта қаралып, сот алқасы азамат Зүбәйрдің абақтыдан босатылуын телеграф арқылы хабар жібереді.

* * * * * *

[Мұстафа Сунгүрдің ақталу хаты]

Афион ауыр қылмыстар сотына!

Айыптаушы орган мені"Нұршылар"дейтін саяси ұйымға кіріп, халықты үкіметке қарсы айдап салды, деген жаламен жазаға тартқысы келеді.

Біріншіден;Нұршылар деген саяси ұйым жоқ және менің ондай ұйыммен байланысым жоқ. Мен, мың үш жүз жылдан бері әр ғасырда үш жүз елу миллион уәкілдері бар және әлемнің мақтанышы Мұхаммед Ғалейһиссалату уәссәлам құрған ұлы, ауқымды, нұрлы және күллі адамзатты мәңгі бақытқа бөлейтін Исламият дейтін ұйымның уәкілімін. Құдайға шүкір, оның киелі әмірлерін толық мойындап, қолымнан келгенінше бұлжытпай орындауға тырысамын.

Ал, шәкірт болғаным үшін айып тағылған Рисалей-Нұр болса, ол маған діни, имани міндетім бар екенін үйреткен және Ислам діні ең ұлық, бәрінен киелі екенін, тек сол дінғана адамзатты құтқарушы екенін және Қасиетті Құран әлемнің иесі, барлық жерде әзір, нәзір бәрін көруші, зәрреден бастап сонау жұлдыздарға дейін болмыс атаулыны басқарып тұрған Зат-ы Зүлжәлалдың әмірі екенін, оның ішінде бүкіл оқиғалар өткен мен болашақ бәрі жазулы әрі таңғажайып екенін, ол барлық кітаптардан үстем, қырық жағынан мұғжиза екенін дәлелдеген, сондай-ақ ол ол, адамзатқа мәңгі бақытты сүйіншілеп, соны аңсаған құлдарын өзіне қарыздар еткен Шәмс-і Сәрмәдидің үндеуі екенін сондай-ақ, Расул-ы Әкрәм Алейһиссалату уәссәлам

Әлемнің Раббысы тарапынан жіберілген, өте адал әрі кәміл жан екенін, әкелген Ислам дінінің нұрымен адамзат әлемін нұрландырып, рухани демеу, жұбаныш сыйлағанын және он төрт ғасырды және адамзаттың бестен бір бөлігін мағынауи салтанатына бағындырғанын және мың үш жүз жылдан бері бүкіл үмметтің сауабына ортақ болып амал дәптері сауапқа толғанын және әлемнің жаратылуына бірденбір себеп, әрі Хабибуллаһ атануға лайық екенін, нақты дәлелдермен түсіндірген сондай-ақ, ақырет, жәннат, жәһаннам жайлы дәйекті түрде дәлелдеген Құранның мұғжизасы, құнды тәпсірі.

Рисалей-Нұрдың сөздеріне, сөйлемдеріне қарасаң ол Құранның нұры, Мұхаммедтің нұрынан (с.а.у.) нәр алған екені көрініп-ақ тұр. Олай болса, Құранмен байланысты, оның хас тәпсірі болғандықтан аспани, ғарыштан келген деп толық айта аламыз.

Міне, халықты үкіметке қарсы айдап салады деп жүрген РисалейНұр, өзінің"Сөздер", "Лемалар", "Шұғалар", "Мектубат"атты кітаптары арқылы Иләһи ақиқатты, Ислам қағидаларын, Құрани сырларды ашып дәріс беретін кітап. Апырм-ай, осындай керемет, құнды да мәртебесі биік, ахлақ пен парасаттылық және имани ақиқаттардан күшті дәріс беретін Рисалей-Нұр тәпсірін оқу, оның бақытқа жетелейтін баға жетпес жазуларын көшіріп жазу немесе бір мүмин бауырына пайдалансын деп беру, Құранға қызмет ету қылмыс бола ма? Мұны халықты үкіметке қарсы айдап салу деуге бола ма? Осындай керемет, мүбәрак, құнды тәпсірдің жазушысын халжағдайын сұрап үйіне бару және қазіргі таңда жақсы қасиеттерімен, турашылдығымен, сарсылмайтын берік иманымен Исламның абыройын көтеріп, Құранның ақиқатын паш еткен, оны дүнияға жар салған және Аллаһты риза қылудан басқа мақсаты жоқ Нұр шәкірттерімен Иман мен Құран жолында достасып, ынтымақ құру саяси ұйым құру боп санала ма? Менің ойымша, мұны ары таза, дені сау әділ адам қылмыс деп айта алмаса керек.

Құрметті судьялар!

Білімі терең ғалымдар тарапынан ақиқат екені расталған және иманның дәрежесін көтеретін, Ислам дініне деген махаббат оятатын Рисалей-Нұр және оның"Сөздер", "Лемалар", "Шұғалар"атты кітаптары Қасиетті Құранның нұрлы тәпсірлері болып табылады. Олар рухани дерттерді, мағынауи зұлыматты сейілтетін, бейне бір көктегі Күн іспеттес.

Рисалей-Нұрдың авторы деп жүрген ұстазымызға келсек, Құран мен Иман жолында түрлі зорлық-зомбылық көрсе дағы тайсалмай Құран ақиқаттарын айналасына таратқан және осы берекелі отанның ұл-қыздарын коммунизм және түрлі дінсіздік апаттардан құтқаруға тырысқан ерекше адам. Өмірбаяны, жүрген жолы куәлік еткеніндей ол осы заманда мойнына жауапкершілігі зор, киелі міндет жүктелген тұлға. Ол бізге парасаттылық пен ахлақ дәрісін беруде.

Ол бізге адамзаттың ең үлкен мәселесі, ұлы мақсаты иманды құтқару екенін үйретті. Жиырма-отыз жылдан бері жүз мыңдаған мұсылмандардың иманын Рисалей-Нұр арқылы құтқаруға атсалысуы, оның ішінде мен секілді Исламнан бейхабар бейшараларға зор бақыт, ұлы мақсат иман жайлы дәріс беруі біле-білген адамға Аллаһтың жарылқауы. Оның мұндай киелі имани қызметі мен діни еңбегін жоққа шығарып, ақиқатқа мүлдем қайшы түрде ол кісіні қоғамға қауіпті дегендерге айтарым:

Егер, иман арқылы Аллаһқа жақындау, діни парыздарды орындау арқылы имансыздық пәлекетінен адамдарды сақтандыру және Исламияттың нұрымен бақытқа жетелеу қылмыс болып есептелетін болса, оны қоғамға зиянды кісі деуге болатын шығар. Әйтпесе, бұл опасыздық үлкен жала, кешірілмейтін кінә. Рисалей-Нұрдың мақсаты дүния емес, мәңгілік әлемдегі ақыреттік бақыт және мәңгі бақи Рахим-і Зүлжәмалды риза қылу. Бағыты осындай Иләһи, киелі әрі ұлы мақсат бола тұра өте төмен, күнәға толы, түк пайдасы жоқ, халықты үкіметке қарсы үгіттеу сықылды болымсыз әрекеттерден Рисалей-Нұр тым биік, әрі аулақ екені анық. Біздің иманға қызметімізді тоқтатып, діни ілім алуға кедергі болғысы келіп мұндай жала жауып көзімізді құртқысы келетін адамдардан бір Аллаһқа сыйынамыз.

Құрметті әділ қазылар!

Құранның Кәрім аяттары ишара еткен және Хазіреті Али (р.һ.) мен Ғаус-ы ағзам сондай-ақ, жүздеген зерттеушілер жоғары баға берген Қасиетті Құранның нұры болып табылатын Рисалей-Нұр әсте сөнбейді, сөндірілмейді.

Оған мысал; жиырма бес жылдан бері оны жою мақсатында жасалған тосқауылдар, керісінше қанатын жайып кең жайылуына себеп болды. Өйткені, оның нағыз Иесі әзәл мен әбедті қамтитын,

барлығы құдрет қолында, әміріне мүлтіксіз бағынатын Сұлтан-ы Зүлжәлал. Оның ішіндегі ақиқаттар Құранның ақиқаттары. Аллаһ Тағала өзі сақтап, өзі демеп, ол нұрды жарқыратады әлі, Құдай қаласа.

Құрметті Қазылар!

Иман мен Исламды жағымды әрі ықылас пен үйреткен, Аллаһ ризашылығынан басқа мақсаты жоқ және қазіргі таңда Құранның мұғжизасы, нұрлы тәпсірі екені дәлелденген Рисалей-Нұрды оқу немесе жазу, оның имани ақиқаттарға толы кітаптарын мүмин бауырларға ұсыну қылмыс болып саналатын болса, сондай-ақ, діннің киелі әмірі болып табылатын өзара қарым-қатынас, Ислами бауырластық, Құдай үшін Иманға, Құранға қызмет ету үшін ұйымдасу саяси ұйым боп саналатын болса, мұндай мүбәрак ұйымға мүше болу мен үшін бақыт, үлкен абырой асқақ арман. Мұндай бақыт пен абыройға қол жеткізген Рисалей-Нұрдың шәкірті болу зор табыс, биік мәртебе. Осыны нәсіп еткен Аллаһқа шексіз шүкір. Соңғы сөзім:

* * * * * *

Мұстафа Сүнгүрдің кассациялық соттағы хаты

1- Ауыр қылмыстар жөніндегі сот менің Нұр рисалелерін оқығанымды, жазғанымды және мұқтаж бір бауырыма беріп пайдалануына жағдай жасағанымды:"Халықты үкіметке қарсы үгіттеп жүр!"деп, айып тағуда. Алайда, мен ол айыптамаға қарсы былай дегенмін: Халықты үкіметке қарсы үгіттейді деп жүрген Рисалей-Нұр, Құранның ақиқи тәпсірі болып табылады. Ол өзінің кішкене кітаптарымен иман ақиқаттарын үйретіп қана қоймай, оқырманын зор бақытқа жетелеп, көңілін шаттыққа бөлейді. Оның мақсаты халықты өкіметке айдап салу секілді бүлікшілер мен қара ниетті адамдардың ісі емес, оның көксеген арман-мақсаты бүкіл бақыт пен шаттықтан жоғары, биік мұрат Аллаһтың ризашылығы. Мен, мұндай абырой мен үлкен нығмет боп саналатын имани ақиқатқа

қол жеткізетін Рисалей-Нұрды оқитын, жазатын әрі адал шәкірті, қызметшісі болғаныма шүкір етемін әрі мақтанамын. Рисалей-Нұр шәкірті болу мен үшін Иләһи жарылқау деп білемін, лайық болмасам да мұндай құнды нығметке бөлеген Раббыма сансыз шүкір етемін. Мәселе солай бола тұра, заңға я бір дәлелге сүйендірілмей мен иманға, дін Исламға жақындығымды қылмыс санап хақ пен ақиқатқа мүлдем керағар жазаға тартылдым.

2- Өз көзіммен көргенім; Мен Қастамону Гөлкөй институтында оқып жүргенімде кейбір мұғалімдер бізге дінсіздік дәрісін беруші еді. Құдай сақтасын, Қасиетті Құранды Хазіреті Мұхаммедтің өзі жазған, Ислам діні бұдан кейін ұмытылып, орнына мәдениет келетінін, қазіргі таңда Құранмен жүру үлкен қателік, кері тартпашылық екенін айтатын. Бірде, әлдебір мұғаліміміз былай дегені есімде:"Мұсылмандар намаз оқып, ақыретті ойлайтындықтан әрдайым мұңайып жүреді, өмірлері қараңғы, мұсылмандардың мешітіне барсаң мұңлы, өлі жағдай, ал христиандардың шіркеуінде әрқашан көңілді, тірі жағдай, олар музыка, ән айтып өмірін көңілді өткізеді"дегені бар. Осылайша иманымыздан, дінімізден айыруға тырысатын, орнына күпірлік, Құдайды жоққа шығару, атеизм ұғымын сіңдіруге тырысатын. Сөйтіп бізге жат, улы пікір үгіттеп, аса қауіпті дінсіз дәрістермен руханияттан жұрдай қылуға тырысатын.Тіпті, сол пікірлерді қабылдап, Құдай сақтасын оны айналаға жайып, үгіттей бастаған мендей байғұс адамның, кенет Рисалей-Нұр сынды Құранның нұрынан келген, Иман мен Ислам ақиқаттарын өте жарқын түрде, бұлтартпас айғақтармен дәлелдеген, дін Исламның әрқашан адамзатқа бақыт мен есендік сыйлайтынын, оның сөнбейтін, сөндірілмейтін мағынауи Күн екенін кереметтей түсіндіретін нұрлы кітаптарынан бірнешеуін оқу арқылы әлгіндей улы да қауіпті пікірлерден құтылып, иманы бүршік ашқан сөйтіп, керемет рахатқа бөленіп, өзінің осындай шексіз алғысын Нұр рисалелері арқылы бақыт пен шаттыққа бөлеген мейірімді де жанкешті, нағыз қаһарман ұстаз Бәдиүззаманға ұсыну қылмыс санала ма!? Бұрыңғы ғапылдық пен адасушылық өмірін тастап иманға, нұрға қауышқанын және кәміл иманға қол жеткізетін Рисалей-Нұр осы заманғы адамдарға жол көрсететін һидаят Күні, бақыттың бұлағы екенін және оның авторы құрметті Ұстаздың киелі де ұлы имани қызметінің саясында адамзатқа әсіресе иманды

жандарға Аллаһтың жарылқауы екенін тамсана айтуы кінә бола ма? Жоғарыда аталғанындай, Құранға, дін Исламға қарсы қара ниетті дұшпандардың істеп жатқанындай мына қаһарман Ислам халқының ұрпақтарын діннен бездіруге тырысқан кәпірлерді"Астыртын саяси Суфян ұйымы"деп анықтап, ал олардың халықты бұзу, елді күйрету секілді сұм әрекеттерін мақұлдап, құптап жатқан ақымақтарға:"Ей, бейшаралар, ниеттерің неткен жаман, жиіркенішті!"деп айтқаны қылмыс санала ма? Сондай-ақ, иман тұрғысында күмәні бар ескі достарына:"Жүріңдер! Бәріміз мына нәпсіқұмар, әуесіктен бас тартайық! Құран ақиқаттарын тізе бүгіп, ден қойып тыңдайық! Осы ғасырдың жол бастар жетекшісі Нұр медресесіне барайық! Ұзақ жылдар бойы қолпаштап, қошемет көрсеткен өтірікші азғын-алаяқтардан және олардың ақиқат деп көрсеткен жалған нәрселерінен бастартып Бәдиүззаман Саид Нұрсидың дәрістерін ден қоя тыңдап оны өзімізге Ұстаз деп қабылдайық! Қараңғы өмірден жарыққа шығайық!"деп айтуы, заңға қайшы ма? Бұл, әркімнің иманнан алған ләззатынан, Құран мен Исламнан туындаған қуаныштан және өз халқын жақсы көріп, олардың мәңгі бақи бақытты болуын қалаудан туған шынайы сезім емес пе?

Апырм-ай, Құдайға құл болып, дін Исламның ұлы дін, парасаттылық пен бақыттың жаршысы екенін жария қылу қылмыс санала ма? Құран мен Исламға қарсы әртараптан қатты соққы жасалып, Қасиетті Құран мен Ардақты Пайғамбарға жала жауып биік абыройын түсіруге тырысып жатқанда және дінсіздікті, Құдайдан безуді, азғындықты дәріптейтін кітаптар жарнамаланып, Жаратқанға қарсы шығатын, Исламға тіл тигізетін бейбақтар құрметтеліп, бидғатшылардың тасы өрге шығып тұрған осындай сұрқия заманда Қасиетті Құранды, Ардақты Мұхаммед Пайғамбарды (с.а.у.) дәріптеп, оның хақ әрі ақиқат екенін және Аллаһтың бар екенін және әлем бүкіл болмысымен Жаратқанның бар әрі бір екеніне куәлік ететінін, сондайақ, адамзат ақыл-санасымен көркем есімдерге айна болу жағымен бүкіл жаратылыстан үстем екенін және иман келтіріп, құлшылық етсе және адасушылықтан, азғындықтан, үлкен күнәлардан сақтанса мерейі тасып мәңгі жәннатқа, бақи бақытқа бөленетінін ал, Аллаһқа ширк қосып, бас көтеріп немесе ғапыл өмір сүріп адасар болса, Раббысына күпірлік етсе хайуаннан бетер төмендеп, әбден құлдырап

тозаққа лайық, мәңгі азапқа душар болатынын, сондай-ақ, қасиетті Құранның еш өзгермейтін аспани кітап, үкімдері-әмірлері күшін әсте жоймайтынын, дін Ислам болса мәдениеттің ең жоғары сатысы және адамзаттың нағыз бақыты тек Құранға ұйып, оның айтқанымен жүруде екенін бұлтартпас нақты айғақтармен дәлелдейтін РисалейНұрды мақтау, оның Құранның нұрлы тәпсірі, Аллаһтың жарылқауы екенін жария қылу, соған сену қылмыс па екен?!

Пәни, бес-он минуттық харам зауық беретін роман, аңыз әңгімелер мен Исламға жат, тіпті қарсы және елімізге, халқымызға оқылуы зиянды да қауіпті кітаптардың бастырылып таралуы, оларды жарнамалап, үгіттелуі қылмыс саналмайды да, ал жүз миллиондаған үммет артынан ерген, нағыз бақытқа қауыштыратын Ислам дінін баяндайтын, үгіттейтін, иман ақиқаттарын түсіндіретін РисалейНұрды оқу, жазу және лайық түрде өзінің жоғары бағасын ала алмай жүрген сол құнды тәпсірді оқуды насихаттап кеңес беруіміз, қылмыс болды ма?! Жүрегінде азғана иманы бар және осы елді, халықты ойлайтын адам мұны қылмыс дей алмаса керек.

Құрметті қазылар!

Сіздердің алдарыңызда тұрған бұл мәселе тікелей иманға, Құранға қатысты мәселе. Бұл миллиондаған адамдардың мәңгі бақыты мен бостандығы жайлы мәселе. Бұл орасан зор мәселе, әу баста Мұхаммед ғалейһиссалату уәссаламды, одан кейін күллі әнбия-әулиелерді, зерттеушілер ғалым-ғұламаларды және иманды болғыр бүкіл марқұмдар, ата-бабамызды алаңдатады. Сендерге сол миллиондаған сүйікті жандардың сәлемі мен разылығын алып, шарапатына бөленуге үлкен мүмкіндік туып тұр. Рисалей-Нұр деген ұлы ақиқат алдарыңызда. Оның көксеген мақсаты дүнияуи, пәни, уақытша нәрсе ме әлде зор бақыт, нағыз шаттық боп табылатын Аллаһтың ризашылығын табу ма? Оның кітаптары адамдарды арсыздыққа итере ме әлде иманын арттырып тақуалық, жақсы мінез, бойға парасаттылық қалыптастыра ма?

Қасиетті Құранның мағынауи кәраматы, Иләһи нұр деуге болатын Рисалей-Нұр алдарыңызда. Иманды болу, бұ дүниядан иманды кету, мәңгі бақытқа бөлену әр адамның ең бірінші, маңызды өзекті мәселесі екені рас. Ал, Рисалей-Нұр Құранның саясында имани ақиқаттарды үйретіп иманды кәміл қылатынын оны жазып,

оқығандар және Қасиетті Құран аяттарымен растайтын. Хазіреті Али (р.һ.), Ғаус-ы Ағзам Шейх Гәйләни (р.һ.) секілді уәли кісілер жоғары бағалап растаған Рисалей-Нұр әлгі мәселені тиімді түрде шешіп, оң қорытынды алуға себеп болады. Олай болса сіздер, мәселені нағыз әділдікпен қарап, ақиқаттың құрметіне, ешқандай күдік-күмәнға берілмей, шынайы түрде Рисалей-Нұр Құранның ақиқаты, іші толы шындық екенін растайсыздар, деп ойлаймын. Оның шәкірттерінің де Аллаһтың ризашылығынан басқа діттеген мақсаттары жоқ екеніне көздеріңіз жетеді деп білемін.

Құрметті сот төрағалары!

Мінез-құлқы керемет, өте парасатты, аса мейірімді, кішіпейіл де қамқор, сол үшін де адамдарды білімсіздіктен, о дүниядағы мәңгі бақи қапастан құтқарам деп зыр жүгірген және ауыр азаптарға, қиыншылықтарға төзіп Жәнаб-ы Хақ тарапынан парыз болған Құран ақиқаттарын айналаға жаю арқылы кемелдіктің жоғары сатысына жеткен, жоғары мәртебелі ғазиз ұстаз Саид Нұрсиды әділет пен ақиқатқа қайшы түрде зынданға қамағалы жатыр. Ол тым қарт әрі науқас, кәріп кісі. Жүрегіндегі қуатты иманымен, тақуа құлшылығымен, ерекше зеректігімен, терең ілімімен адамдардың иманын қалай сақтап қалам деп ышқынып, зарлап жүрген, одан басқа мақсаты жоқ, жасы жетпіс бесте, нағыз отансүйгіш Ұстазымыздың Афион қаласындағы түрмеде суық жерде, азап шегуі жанға батып, жүрегімізді сыздатуда. Ақиқатқа құмар жоғары мәртебелі сотқа және адамгершілігі мол сіздерге сеніп мәселені әділ әрі қамқорлықпен шешеді деген үміттеміз.

Мұстафа Сүңгір

* * * * * *

[Мехмет Фәйзинің ақталу уәжнамасы]

Афион ауыр қылмыстар жөніндегі сотқа

Айыптамада мені Ұстаз Саид Нұрсидің жазба қызметшісі, әрі өзіне жақын дос әрі Рисалей-Нұр кітаптарымен тығыз байланысты, көп қызмет еткен деп, осы әрекетімді жауапкершілікке тартуға негіз таныпты. Мен бұған шын көңілден келісемін әрі оны мақтана қабылдаймын. Себебі, мен ілімге қатты құмар, ақиқатты білуге

құштар жанмын. Денизли қаласында үйімді тінтіп, тексерген кезде бес жүз сексеннен астам арапша, ғылыми әртүрлі тақырыпта кітаптар табылып, ресми тіркелгені бұл айтқанымды растаса керек.

Менің тұрмыстық жағдайым нашар әрі жасым кіші әрі арапша толық білмесем де бұл заманда сирек кездесетін жағдай, әртүрлі тақырыпта бес жүзден астам кітап жинауым ілімге деген құштарлық, тәлаба болуға ынтазарлық болар.

Міне, мен осы туа біткен қабілетіме байланысты әрдайым өзіме бір шынайы ұстаз іздейтінмін. Құдайға шүкір, көктен іздегенімді жерден таптым. Иә, ұстазым Саид Нұрсидың да өмірдегі мақсаты ілім іздену, Исламиятты жетік білу екені рас, оған өзінің өмір баяны куә. Мен өзім көргенімдей, әрі ұстаздың өміртарихы кітабында баяндалғанындай және өзінің бұрыңғы тәлабаларынан естігенімдей, мендегі ілімге деген құштарлық ұстазымда жоғары деңгейде болған екен. Олай дейтінім, мына заманда медресенің ғалымдарына ұқсамай таңғажайып түрде, жалғыз өзі медресе шәкірті қалай болу керектігін толыққанды ісімен көрсетіп, өнеге болып, қандай да қиыншылыққа мойымай шыдап баққан.

Тіпті, саясаткерлер Ұстаздың мұндай ерекше хәлін түсіне алмай, еш қатысы жоқ саясатпен байланыстырғысы келді. Сөйтіп, абақтыға қамауы. Дегенмен бұл оқиға Құдайдың құдретімен әлгі ілімге деген құштарлықты Құран ақиқаттарын ашуға себеп қылды. Осылайша ілім иелері мен философтарды таңғалдыратын Рисалей-Нұр жарыққа шықты. Мен де дәл сол кездері өзімнің сабыла күткен, тағатсыздана аңсаған жоғары мәртебелі ұстазымды Құдай жарылқап Қастамону қаласында жақын жерден таптым. Бұған өмір бақи ризамын.

Әрі Ұстазымның бұрыннан бергі әдеті, ілімнің абыройын сақтау үшін садақа, сыйлық секілді нәрселерді қабылдамайды және шәкірттеріне де қатаң тыйым салады. Ешкімге жағымпазданып жалбақтаған емес. Тіпті ол кісі, соғыс майданында жаудан жасырынбай, оқпанаға тығылуды өзіне ар санап ілімнің абыройын асқақтатқаны секілді сұмдық залым үш қолбасшыдан да тайсалмай тағы да сол ілімнің абыройын түсірмеу үшін олардың ашу-ызасына түк мән бермей, аузына құм құйған көрінеді. Сол үшін де мен Ұстазымды аса құрметтеп, отан, халық, түркі халқының абыройын сақтау үшін жанкештілік танытты деп білгендіктен оны өзіме нағыз

ұстаз деп қабылдадым. Мұндай отанға, халыққа адал қызмет еткен, жанкешті ұстаздың - болған күннің өзінде - жүз кемшілігі болса да түсінікпен қарап, оған наразылық танытпау керек деп білемін.

Осы елдің отан сүйгіш патриоттары бір кезеңдері, тіпті ұлтшыл азаматтары республика дәуірінде ұстаздың отанға, халыққа жасаған қызметін, ерен еңбегін ескергендігі тарихи шындық. Ұстаз Мысырдағы"Жами-ул Әзхар"тәріздес аты"Мәдресе-туз Зәхра"деп аталатын оқу орнын Ван уәлаятында ашпақ болып іргетасын қойған кезде бірінші дүние жүзілік соғыс басталып кейінге қалған-ды. Кейін ол бастаманы"Иттихад уә Тәракки"үкіметі қолға алып парламент мүшелерінен жүз алпыс үш кісі мақұлдап жүз елу мың банкнот берілуіне қол қойған екен. Мұндай мыңдаған ғалым-ғұламалар жұмылып істейтін орасан зор бастаманы бір өзі бастап кетуі отан сүйгіштер мен ұлтжандыларды, медресе ғалымдарын риза қылатын, мақтауға тұрарлық ерлік. Біз де мұндай ұстаз нәсіп болғанына риза болып қандай да бір қиыншылыққа, машақатқа көнуге қарар бердік. Ілімінің нұрымен, жүз отызға жуық тәпсір-кітаптарымен, имани ақиқаттармен менің ілім жолында, иман саласында дамуыма себеп болған бұл ерекше тұлғаны жан тәніммен құрметтеп, өле-өлгенше қарыздармын. Иншаллаһ!

Айыптаушы органның мені пәленбай ай бойы тексеріп, тергеп, нәтиже ала алмаған мәселесі мынау:"Дінді және діни сезімді қоздырып елдің тыныштығын бұзатын, қауіпті астыртын саяси ұйым құру".Бірақ, мұндай ұйым жоқ әрі ондай ұйыммен байланысымызда жоқ. Біз, республика заңнамасына сәйкес қатал сынақтан өткен, жоғары дәрежелі сараптамашылар тарапынан оң қорытынды алған, сотта ақталып таралуына тыйым салынбаған, керісінше жоғары бағаланып, мақтауға тұрарлық Рисалей-Нұрмен байланыстымыз. Бұл отанға, халыққа қиянат емес қайта отанға, халыққа пайдалы ілім беру тұрғысынан зор қызмет. Мұның сыртында біздің діттеген саяси мақсатымыз жоқ, ашу-ыза, кек алу деген жат пиғыл да жоқ. Сондықтан, осы тұрғыдан алғанда бейкүнә, адал екендігімізге шәк жоқ. Денизли сотында ақталып, бас бостандыққа қауышқанымыз секілді осы жоғарғы әділ соттан да әділетті шешім күтіп, босатылуымызды сұраймын.

Афион түрмесінде тұтқын Қастамонулық

Мехмет Фәйзи Памукчу

[Ахмет Фәйзидің ақталу уәжнамасы]

Афион ауыр қылмыстар жөніндегі сотқа

Құрметті қазылар! Дін ғалымымен танысу, оның діни ақиқаттар туралы кітабын оқу, көшіріп жазу және діндес бауырларына көмек ретінде Дінге, Құранға, Пайғамбарға (с.а.у.) қызмет ету мүминнің уазипасы, міндеті емес пе, олай істеуге ақысы жоқ па? Бізді мұндай діни қызметтен тыйым салатын заңда қандай да бір бап бар ма? Қазіргі таңда болып жатқан күпірлікті, жат мінез, оғаш қылықты сынау, мінеу қылмыс боп санала ма? Біз саясатпен, билікпен еш шаруасы жоқ, діндар, ақпейілді, ақ ниетті халықпыз. Біреуді жақсы көру, құрметтеп сыйлау әркімнің жеке шаруасы. Біз Бәдиүззаманды заманның алғы шептегі жоғары мәртебелі дін ғалымы деп білеміз. Ол, діни ақиқаттарды әсте бұрмаламай, қаз-қалпында түсіндіретін ақиқатшыл ғұлама. Мүжаһид, күрескер деуіміздің себебі, елімізге қауіп төндіретін азғындық, имансыздық секілді ағымдарға қарсы Құрани ақиқаттарды басшылыққа ала отырып асыл дінімізге жасап жатқан қызметі үшін ғана. Діни көзқарасқа шек қойылмаған, сөз бостандығы бар елде тұрып жатқандықтан жеке ойымызға, діни нанымымызға бола жауапқа тартылмаймыз. Ол үшін ешкімнің алдында жауап беруге міндетті емеспіз.

Ақырзаман жайлы хадисте кейбір тұлғаларды суреттеуіне келсек; мұны біз ойдан шығарған жоқпыз. Оның негізі дінде бар. Ардақты Пайғамбарымыз ғалейһиссалату уәссалам өзінің хадистерімен үмметінің жасы мың бес жүз жылдан көп аса қоймайтынын айтқан. Ол кезге дейін мұсылман әлеміне, дүниялық өмірде үлкен рөл ойнайтын тұлғаларды, тарихи оқиғаларды"Қиямет белгілері"деп хабар беріп кеткен. Олардың бүлік-бәлесінен Ислам қауымы сақ болуын айтып назар аудартқан. Егер ғапыл болып, надандық қылса олардың бәлесіне ұшырап мәңгі азап шегіп, өмір бақи сорлап қалатынын айтқан. Ол туралы көптеген діни дәлелдер бар.

Біз Аллаһқа, оның Расулына және Құранға сенеміз. Енді, сол сенім мен Пайғамбарға иманның талабына сай өзімізді о дүниядағы мәңгі азаптан құтқаруға тырыспасақ не болғаны? Айналамызда болып жатқан оқиғаларға көз жұмып жүре берейік пе? Мүмкін Пайғамбарымыз айтқан қауіпті заман келген шығар!? Сол қауіптің

ішінде жан айқайымен шыңғырған біз емес пе!? Осы іспеттес хақ, діни ақиқаттарға қарсы нендей шара қолдану керектігін ойлануымыз керек болар. Біз көзімізге шұқып тұрып көрсетіп берген дәлелдер мен күшті айғақтарға мән бермей Еуропадан келген дінсіздікті керемет мәдени жетістік деп, өз дінімізден безсек, бізді мәңгі азаптан кім құтқарады? Сонда, бұл туралы ойланбауымыз керек пе?

Осылай ойлайтын және Құраннан, оның ақиқатынан жоғары ешнәрсе жоқ екенін сенген адам уақытша жазаға тартылудан қорқып, өзін мәңгі бақи азапқа салатын іс жасай ма? Немесе пәни алдамшы нәрселерге мән бере ме? Аллаһқа, оның елшісіне, киелі дініне қызмет етуден бас тарта ма? Міне, осы аталған себептер бізді Бәдиүззаманмен байланыстырып тұр. Рухымыздың шексіз қажеттілігін қамтамасыз ететін өзге діни білім бұлағы, имани мектеп бар ма?

Құрметті прокурор, бізге кітапханадағы мыңдаған арапша және заманауи емес кітаптарды оқыңдар, дейді. Құрметті прокурор және сол секілді ойлайтындар Рисалей-Нұр атты терең ілімге толы тәпсірді, құнды қазынаны, терең ақиқатты ұнатпауы мүмкін, мін тағуына да болады. Ол өз еркі. Бірақ, бізге мынау немесе анау кітапты оқы, соған мән бер деп айтуға хақысы жоқ. Бізге Рисалей-Нұр ұнайды, оны жақсы көреміз. Ол адал ниетпен жазылған нағыз Құранның тәпсірі. Кімге құрмет, кімге сый ол әркімнің жеке шаруасы, оған ешкімнің араласуға хақысы жоқ.

Рас, біз Рисалей-Нұрдың авторының әрдайым шындықты айтып, ақиқат дәрісін бергеніне кепілміз. Оған жоғары мақам беріп, қаншама мақтасақ ол кісінің зор қабылдамауы біздің ниетімізді өзгертпейді. Біз ол кісіні кәраматы, қасиеттілігі үшін емес Нұр дәрісін ықыласпен, кемел түрде бергеніне куә болғандықтан және жер жаһанға ілімпарасаттылығымен танымал болғаны үшін құрметтейміз. Тәлім алу кезеңі бар болғаны үш ай бола тұра таңғажайып ілім-нұрын шашқан, терең ілімімен ілімнің биік шыңына шығып, атақты ойшылдардың өзін тамсандырған мантық (логика) ілімін басқа қырынан көрсеткен және ең таңғаларлығы осы білген ілімін өмірінің жартысынан кейін үйренген түрік тілінде өте шешен әрі шебер жеткізе білген, сондайақ, адамды тез өзіне баурап алатын, тәухид, иман, хикмет сынды өзекті тақырыптарды жан-жақты қамтып, оны қағазға төге білген Бәдиүззаманнан басқа ғалым-ғұлама көрсете аласыз ба?

Уақытша нәрселерге, пенделердің мақтап-мадақтағанына әсте алданбайтын, мән беріп қарамайтын, жеке бастың пайдасына, болмашы ләззатқа өзін төмендетпейтін, біреуге жалбақтау дегенді білмейтін, ешкімге қол жайып тіленбейтін, сыйлық алмайтын, абырой мен намыстың туын биік ұстайтын, кез-келген қиындыққа төзіп, таршылыққа шүкір ететін, өзін ақиқатқа, Құран нұрына, Мұхаммеди ілімге (с.а.у.) арнаған, елдің қамын ойлап зар илеген, өзіне қанша қастандық, небір зұлымдық жасалса да халықтың бақыты үшін алға қойған мақсатынан, киелі қызметінен бастартпаған, өзінің қарттығы мен ауруына қарамастан адамдарды надандық пен күпірліктен құтқарамын деп бойындағы Иләһи қайрат-жігерін жұмсаған, күрескен Нұрлы жанды Ұстаз деп айтқанымызды көп көресіңдер ме?

Осы аталған іліми артықшылығымен қоса, мына адамгершілік қасиеттер азайған заманда өте қанағатшылдығы, тоқмейілдігі, абырой мен тура бағыттан еш ауытқымауы өзінше тақырып. Бұл да оны өнеге, ұстаз деп қабылдауға әбден лайық екенін көрсетеді.

Міне, біз Бәдиүззаманға және оның кітаптарына осылай қараймыз. Апырм-ай, оған тек Аллаһ үшін, имандылығымыз үшін байланыс құрсақ және Қасиетті Құран мен Мұхаммедтің (с.а.у.) ескерткені үшін, күпірлікке қарсы наразылық білдірсек бұл біздің қарсы пікірлі саясатшы екенімізді білдіре ме? Апырм-ай, жиырма бес жылдан бері дін ақиқаттарынан мақұрым, жойылуға бет алған ұрпағымыздың кейбіріне, оларды мәңгі сорлаудан құтқару үшін Аллаһ туралы, Расулуллаһ жайлы, ақиқат пен Құран хақында тақырып қозғау, олардың таза жандарын, ішкі пәк дүниясын сақтап қалуға тырысу лаңкестік, бүлік санала ма?

Құрметті Судьялар!

Біз ешқандай да саясатшы емеспіз. Біздің ойымызша саясат біз секілді саясатты жетік меңгермеген адамдарға қауіпті әрі үлкен жауапкершілік жүктейтін нәрсе деп білеміз. Пәни нәрселерге мән бермейтініміз, рас. Біз дүнияның болымды жағына яғни Аллаһтың ризашылығына қауыштыратын жағына қараймыз. Сондықтан, біз саясатқа араласуды, үкіметтің бағыт-бағдарына қарсы шығуды әсте қабылдамаймыз. Егер, мұндай ойымыз болғанда жиырма бес жылдың ішінде бір көрініс табар еді.

Иә, біздің қарсы жақтарымыз жоқ емес, ол азғындыққа, имансыздыққа деген қарсылық. Бізді оған итермелейтін нәрсе иман және Құранның қатты-қатты айтқан аяттары, оны мойындаймыз. Егер, осы адал ниетпен, бүкпесіз шын пейілден, ықыласпен айтылған нәрсе сендіруге жеткіліксіз болса, біз кез-келген жазаға келісеміз. Бірақ, мынау естеріңде болсын, қазір алты жүз миллионнан астам адамның қабылдап отырған дінін әкелген Хазіреті Иса ғалейһиссаламды сол кезеңнің билік басшылары, Азиз пайғамбардың адамзаттың бақыты үшін жанталасқан және аманатты иесіне толық тапсыру үшін жан тәнімен де тырысқан"жәй бір ұры"ретінде өлім жазасына кескен екен.

Біз, еш қорықпай ойымызды ашық айтып сол үшін де айыпталар болсақ, оны мақтанышпен қабылдаймыз. Біздің тек, حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ деп, Құдайдың дергаһына жалбарынғаннан басқа шарамыз жоқ!

Афион ауыр қылмыстар

жөніндегі қапаста тұтқын

Ахмет Фәйзи Құл

* * * * * *

[Джәйланның ақталу уәжнамасы]

Афион сотына

Айыптаушы орган түймедейді түйедей қылып, өзімнің мақтаныш пен қабылдайтын ұстазыма және Рисалей-Нұрға жасаған қызметім үшін мені саясаткер, бүлікші ретінде айыптап өз ойларынша қылмыс саналатын Нұр қызметіне мені ортақ қылғысы келеді. Оларға айтарым: діни, имани және ахлақ жайлы жазған кітаптарын оқып сол үшін де өзімді қарыздар сезінетін, жаным пида Ұстазым Бәдиүззаманмен етене араласып, оның жақын танысымын.

Бірақ, бұл айыптаушы органның дегеніндей отанға, халыққа қауіпті, халықты үкіметке қарсы қоятын жақындық емес. Онда не үшін десеңіз, ол ешкім өзін құтқара алмайтын қабір азабынан, мәңгі жойылудан өзімді, сосын өзім сияқты мына қауіпті заманда

иманын сақтап қалуға, мінез құлқын жөндеуге тырысқан және отанына, халқына пайдалы азамат болғысы келетін әрі оған мұқтаж бауырларымның иманын сақтау үшін құрылған тығыз байланыс.

Өзімді ол кісіге жақын адаммын деп санаймын. Төрт жыл шамасында кейбір қызметтерін атқарғаным рас, оны мақтаныш тұтамын. Сонда оның бойынан тек жақсылық пен ізгі қасиеттен басқа ешбір жат қылық көрмедім. Аузынан ешқашан:"мәһдимін, мүжәддидпін!"деген сөз естімедім. Оның өте кішіпейіл жан екеніне жүз мыңнан астам нұр кітаптары және оны оқып иманын сақтап қалған жүз мыңдаған адал шәкірттері куә. Ол мүбәрак кісі өзін біз секілді Нұр тәлабасы санайды. Солай екенін дәлелдеп беруге дайын.

Бұл айтқанымды қолдарыңдағы көптеген хаттары әсіресе"Аса-и Мұса"кітабындағы"Ықылас рисалесі"анық дәлелдейді. Ұстаз өзі былай дейді:"Мәңгі бақи және Күндей жарық, алмастай құнды ақиқаттарды пәни, уақытша өмір сүретін пенделер арқалап иелене алмайды!".Ұстаздың осы сөзін рисалелерде, хаттарында жиі кездестіреміз. Солай бола тұра ол кісіні мақтаншақ, атаққұмар, өзін Мәхди санайтын, мүжәдидтік даулайтын адам ретінде айыптау ақыл-есі дұрыс адамның ісі емес. Олай дейтінім, оның жазған барлық рисалелерін, хаттарын ынсаппен, мұқият оқысаңыз, ол, заманның ерекше тұлғасы, теңі жоқ дін ғалымы, иманды қызғыштай қорғаушы, дінсіздікке жаны қас, отанға, халыққа орасан зор қызмет еткен, өте пайдалы азамат, отансүйгіш екеніне көздерің әбден жетеді деп ойлаймын. Мен осындай тәпсірге және сол тәпсірді жазған қадірлі Ұстазға ертерек шәкірт болмағаныма өкінемін.

Құрметті сот ағзалары!

Өзім тәжірибе еткенімдей, орасан зор пайдалы Рисалей-Нұрдан"Генчлик рехбери" (Жастар шырағы)атты кітапшаны ресми рұқсат алып өзім сияқты осы елдің азаматтары пайдалансын, отанға қызмет болсын деген ниетпен бастырғаным рас. Мен секілді байғұстың осындай Құранның хақиқи тәпсірі Рисалей-Нұрға, шынтуайтында Иманға қызметін жоғары бағалап, еңбегін ескеріп, құлшындырудың орнына, мұндай жәбір көріп, жазаға тарту әділетке қайшы болса керек.

Мен, әділ соттан рухани азығым, жамандықтан құтылуымның бірден-бір себебі, мәңгі бақыттың кілті Рисалей-Нұр кітаптарының

еркіндігін, толық ақталуын талап етемін. Егер жоғарыда біршама айтқан мәселелер сіздің ойыңызша қылмыс саналатын болса соттың ең ауыр жазасын ризашылықпен қабылдайтынымды айтпақпын.

Афион түрмесінде тұтқын Әмірдағылық

Джәйлан Чалышқан

* * * * * *

[Мұстафа Османның ақталу уәжнамасы]

Афион ауыр қылмыстар сотына

Астыртын ұйым құрған, діни сезімді қоздырып елдің тыныштығын бұзуға әрекет жасаған деп, жөнсіз айыпталып жатқан Бәдиүззаман Саид Нұрсимен біргесің деген жалаға қарсы айтарым:

Біріншіден;иә, мен де бірнеше Нұр шәкірті секілді нағыз түрікке, мұсылманға жарасатын және тарихта діни мәдениетпен, өнегелі тәрбиесімен аты шыққан, ұлттық дәстүрі Құрани ахлақты үйреніп, өзін отанға, халыққа пайдалы азамат болу үшін тәрбиелеп және шетелдік жат қылыққа қарсы тұрып дінімді, иманымды сақтап қалайын деген ізгі ниетпен Нұр рисалелерін қолға түсіріп оқи бастадым.

Тарихқа өшпес із қалдырған ата-бабамыздың керемет мінезі мен асқақ абыройына кір келтіретін азғындық, жаман мінез, бассыздық қоғамдық өмірімізді бүлдіріп жатқанда, газет-журналдар елді алаңдатып өсек тасушы секілді әр үйге кіріп азғындық кеңінен тараған кезде солардың ортасында жүрген және сұмдық пәлекет қаупі төнген сәтте өзінің діни тәрбиелік қырымен, әдептілік дәрісімен, қоғамға қатысты сырымен мүмин оқырмандарын әлгіндей қатерден құтқарғаны секілді мені де құтқарған Рисалей-Нұр күллиятын оқығаным рас.

Және менің осы кітаптарды оқитынымды естіп-білген отандастарым өздерінің мінез-құлқын жөндеп, нәпсілерін тәрбиелеуі үшін өздері өтініп сұраған соң Нұр кітаптарын беріп, осылайша есерсоқ, бетімен кеткен, отанға, халыққа зиянкес жағдайға түсуі мүмкін жандарды осы нұрлы рисалелердің әсерлі ақиқаттарымен жамандықтан тыйып қоғамға пайдалы азамат болуына себеп

болдық. Сондықтан, елдің шырқын бұзып, қоғамда арсыздықты жарнамалаған, бүкіл дүнияны дүр сілкіндіріп имандылардың зәресін ұшырған дінсіздік идеалогиясына қарсы тосқауыл болып өзінің діни, әсерлі насихатымен күресіп жүрген мүжәһид ғалым Бәдиүззаман құрметке әбден лайық. Осындай, киелі де рухани күрестің мағынауи қаруы боп саналатын, жиырма жылда жиырма мың, тіпті одан да көп адамды халқына пайдалы, отанына адал қызмет ететін хәлге жеткізген Рисалей-Нұрды оқытқаным қылмыс санала ма? Оның қадірменді авторы кінәлі боп табыла ма? Жауап беріңдерші!

Екіншіден;Айыптаушы органның"хадис емес мәузүғ"деп іліми екеніне шәк келтірген Рисаледегі хадистер хадис кітаптарында бар әрі"сахих"яғни нақты екені расталған. Оны хадис ғалымдары бекіткенді. Тағы да мұны растайтын оқиға, егемендіктен бұрын"мәшрутият"кезеңінде Ислам ғалымдарынан Жапонияның бас қолбасшысы және Англия шіркеуінің дінбасы бір сұрақ сұрап, соған байланысты Стамбул ғұламалары Бәдиүззаманға жауап беруін өтінген мына қолыңыздағы"Бесінші Шуақ"атты кітапшада жазылған сол хадистің жауабын ірі ғалым-ғұламалар қабыл көріп, наразылық білдірмеген-ді.

Рисалей-Нұрдың тек аталған кітабын ғана емес, барлық тақырыптары мен ақиқат дәрістерін ешбір хақиқи ғалым жоққа шығармай өте қуатты екенін мойындаған. Діни басқарма және барлық ғұламалар қабылдаған мұндай қуатты ақиқатты тек аты ғалым, ілімнен жұрдай, ақиқатты түсінбеген бір-екі адам бекерге шығарса не өзгереді?! Бұл күлкілі жағдай. Олай дейтінім, дүниялықақыреттік пайдасын көрген кісілер елдің түкпір-түкпірінен әр түрлі деңгейдегі адамдардар мәңгі жоқ болудан құтылу мақсатымен қызыға оқып, имандарын сақтап қалғаны үшін өз ризашылықтарын білдіріп осылайша мыңдаған азаматтың алғыс ретінде хат жазуы заңға қайшы ма?

Сарапшылар"мәузуғ"яғни күдікті деген хадистердің нақты ақиқаттарына сүйене отырып ардақты Пайғамбарымыз хабарлаған ақырзаманның кейбір белгі-нышандары елімізде болып жатқанын байқап, дегенмен Ислам ғалымдарының ескертулеріне байланысты бүліктердің алдын алып, тойтару, жөндеу жұмыстары жүріп жатқанын көріп қуану мұны Құранның құдреті деп қабылдап көңілі тасып, шаттану қылмыс па екен? Осы ойды өзінің кітаптарымен жұртқа

нұр шашқан ұстазымен бөлісу кінә ма? Отанымызға, халқымызға анархия қаупін төндірген, жалпы дүнияға апат саналатын қызыл от комунизмге адамдар оранбасын деп тілеу, мемлекеттің заңына қарсы шығу, бас көтеру санала ма? Мұның қай жері опасыздық?

Құрметтеуге әбден лайық Саид Нұрси сынды ілім адамын қайталана беретін жаладан қайта-қайта ақталып шықса дағы тағы сол жаламен бейшара, жасы ұлғайған, жалғыз басты қарт кісіні тұтқындап, қамауда ұстау және бізді де әлгіндей іліми көзқарасымызға бола, иманымызды сақтайық деген әрекетімізді айыптап, мұны бейне бір елдің тыныштығын бұзуға әрекет жасады дегенге дәлел келтіру арнамыс ұғымына, әділет заңына қайшы деп білемін. Мұны сот шешсін, сіздердің ар-ождандарыңыз үкім айтсын.

Үшіншіден;Енді"Бәдиүззаманның суреттерін қастерлеп киелі заттай қойнында сақтайды, жазған хаттарын жинап, өзара хат алысып тұрады!"дегенге келер болсақ, рухани өмірімізді, мәңгі әлемімізді қауіп-қатерден сақтаған, тіпті дүниялық өмірдің ләззаты мен бақытын табуды үйреткен және мен сықылды мыңдаған адамдардың иманын сақтап қалуға себеп болған ғалым-ғұлама, қадірменді ұстаздың жәй бір суретін ғана емес, оның бейнесін алтынмен аптап, күміспен қаптау сондай-ақ, оған алғыс айтып, хат жазу, оны жақсы көретіндермен танысу меніңше әркімнің ақысы болғаны секілді менің де ақым. Өз ақымды даулау қылмыс деп ойламаймын. Сөзімді қорытындылап айтарым: Отанға, халыққа, адамзат әлеміне қызмет ету үшін олардың хал-жағдайын түсініп, жетік білу керек. Осыған орай екі аймақтық округтың және көптеген тәртіп сақшыларының дегеніндей, адамдарды бетімен кетіп, адасудан Нұр рисалелері арқылы сақтап, басқалардың да қисық жолдан тыйылуына себеп болып жүрген Нұр шәкірттері ұзақ жылдардан бері отанға адал қызмет етуде. Міне, көріп отырсыздар олардың орасан зор еңбегі, тәртіп сақшыларының қызметінен де әлдеқайда маңыздырақ. Сол үшін де аса құрметтеп, сый-сияпат көрсетуге лайық бола тұра олардың іс-әрекеттерін бұрысқа жорып бейне бір шет елдің құйтырқы саясатын үгіттеуші ретінде кінәлап бәрімізді тұтқындау, сотқа беру, жұмыстан, шаруадан тосып, бала-шағамызды жылатып, әуре-сарсаңға салу әлбетте әділ сот қазыларына жат әрекет, әділет ұғымына қайшы пиғыл.

Өздеріңіз шешім қабылдаңыздар! Ұлы да әділ Түрік халқы және оның мәртебесі жоғары мәжілісінен, жоғарғы соттан пайдасы шаш етектен, тиімді екенін ешкім жоққа шығара алмайтын осы құнды кітаптардың ақталып, бостандыққа қауышуын және біздің де еркіндікке шығуымызды сұраймын.

Афион түрмесінде тұтқын

Сафран болулық

Мұстафа Осман

* * * * * *

[Хафзы Байрамның ақталу уәжнамасы]

Афион ауыр қылмыстар жөніндегі сотқа

Діни сезімдерді қоздырып мемлекетке қауіп төндіруге әрекет қылды, деген айып тағылып жатқан Ислам ғалымы Бәдиүззаманның халқымызға, елімізге аса пайдалы Құрани һәм имани ақиқаттарды үйрететін кітаптарын оқығаным рас, сондай-ақ, иман тұрғысынан өте пайдалы Құран тәрбиесін беретін осы кітаптарды таныстарыма - сұрағаны үшін - бергенім де рас. Мұндай іліми түрде жазылған хаттарды менің адресіме жіберілгені айып саналып ұстазыммен бірге кінәлі деп тергелудемін. Маған тағылған мұндай айыпты қабылдамай қарсы айтарым:

Біріншіден;Бұдан бұрын сотқа беріліп ақталып шыққан және күллі Ислам әлемі және осы елдің ғалым-ғұламалары жоғары бағалап, расталған Рисалей-Нұрды, айыптаушы органның баяндағанындай бүлік шығару пиғылмен оқығаным жоқ әрі Рисалей-Нұрдың әрбір кітапшасы бастан-аяқ Қасиетті Құранның құнды тәпсірі. Ол адамдарды рухани кемелдікке жеткізіп, жоғары қасиетке ие қылатын, ұлт өз құндылығын жоғалтып жойылудан сақтайтын және Ислами дәріс беретін, діни тәрбиелеп халқымызды, елімізді керек болса адамзатты бақытқа бөлейтін Құрани ақиқаттар жинағы деп білемін. Осылайша дінімді сақтайын, иманымды құтқарайын, ілім жинайын деген ізгі ниетпен өзім оқып, өзгеге де оқытып, басқа да жандардың қолына жетуіне атсалысқаным рас, мұны қылмыс жасадым деп санамаймын.

Себебі, ешбір жерде, ешқашан Нұр шәкірті туралы отанға, халыққа және билікке қарсы қауіпті әрекет жасағаны немесе қатысқаны туралы ешбір дерек жоқ. Сонымен қатар,"құпия оқылады, астыртын

таратылады"деген айып тағылған астыртын ұйым күдігіне келер болсақ бұл жалған, ақиқатқа жанаспайды. Өйткені, Нұр шәкірттерінің саяси яки жасырын немесе ресми тіркелген қандай да бір ұйыммен байланысы жоқ. Тіпті, дәл осы айып тағылып бірнеше жыл бұрын Бәдиүззаманмен бірге бірталай адам Денизли ауыр қылмыстар жөніндегі сотқа шақырылып тергелген-ді, егжей-тегжейлі тексеріліп ақырында барлық рисалелері түгелдей иелеріне қайтарылып берілген болатын. Авторы да жазған кітаптары да ақталып шыққан еді. Енді мұндай тәпсірді оқу немесе оқытуды қалайша елдің тыныштығын бұзу, заңнамаға қайшы, ауыр қылмыс дегенді түсінбей жатырмын. Бұл әділетке қайшы емес пе деп ар-ождандарыңнан сұрамақпын.

Екіншіден,Баязид қаласынан мен танымайтын біреу, мен қамауда жатқанда бір рисале маған жібергені де айыптамаға еніпті. Ол рисалені көргенім жоқ. Ішінде не жазылғанынан бейхабармын. Егер Рисалей-Нұр болса қабылдаймын. Сіздердің сұрақтарыңызға жауап беруге дайынмын. Айыптамада прокурор"мәһдилік"жайлы сөз қозғапты. Алайда ұстазым ондай мақам-мәртебе иеленуден аулақ. Оның аузынан ондай сөз естімегенім секілді кітаптарында да кездестірмедім. Ол шәкірттерін әрдайым жеке басын құрметтеуден, ұлықтаудан, жоғары мақам беруден тыйып отырады. Тіпті ұлықтап, мақтап хат жазғандарға қатаң ескерту жасап ашуланады. Біз ол кісіні мақтанудан тонын ала қашатын, осы заманның мәртебесі жоғары ғалымы, терең ілім иесі деп білеміз.

Тұтқын

Хыфзы Байрам

* * * * * *

[Әмірдағылық Мұстафаның ақталу уәжнамасы]

Афион ауыр қылмыстар жөніндегі сотқа

Айыптаушы орган мені ұстазым Бәдиүззаманның дәлелденбеген орынсыз, қылмысына ортақ қылғанына қарсы қысқаша былай демекпін:

Саид Нұрсимен танысып, ұстаз ретінде қабылдағаныма және Рисалей-Нұрға жасаған қызметіме еш өкінбеймін. Меніңкі жасалған көл-дариядай жақсылыққа бір тамшыдай жауап қайтарым ғана. Қалайша, өте құнды алмаз қазынасына ие болу үшін кішкене әйнек

сынықтары ойланбастан пида етіледі, дәл сол секілді мәңгі өмірімді сақтап қалуға себеп болған Рисалей-Нұр үшін жанымды пида етуге әрдайым дайынмын.

Ақыреттік һәм дүниялық зор пайдасы бар Рисалей-Нұрдан пәни, түкке тұрмайтын қамаудан қорқып немесе азаптан сескеніп, дүниялық қысқа, аумалы-түкпелі өмір үшін, соған зиян келмесін деп әлгі зор пайдадан бас тарту сондай-ақ, Рисалей-Нұрдан, Ұстазымнан алшақтау, бұл әрине қадірлі Ұстазға, заманның ғалымына және оның биік мақсаты Иман мен Құранға қиянат деп білемін. Ұстазымның рұқсатынсыз зәрредей болсын бұрыс әрекет етпеймін.

Құрметті әділ қазылар!

Әсем де сүйікті отанымызға қауіп төндіретін большевизмге яғни күпірлік ұғымына қарсы болаттай берік қорған болып жүрген дін ғалымына тұрмыстық жағдайым төмен, пақыр болсам да шәкірт болуымда тұрған не бар? Бұл, Рисалей-Нұрдағы байлық дүниялық байлықтан анағұрлым абзал екенін көрсетеді.

Мен сықылды миллионнан астам Түркі жастары иманын сақтап, отанына пайдалы азамат болған қаласаңдар Ұстазымды, РисалейНұрды ақтап, еркіне қоя беріңіздер. Біз, Түркі жастары қараңғыда қамалып қалған адамның жарыққа мұқтаждығы немесе шөлде қалып, қарны аш, әлсіреген жанның кейпі тәрізді немесе теңізде батып бара жатқан адамның өзін құтқарушыға мұқтаждығы секілді бұл ақиқаттарға аса мұқтажбыз. Міне, жоғарыда баяндалған себептерге байланысты сүйіспеншілікке бөленген, қатты жақсы көріп, құрметіміз шексіз әрі байланысымыз мықты Бәдиүззаманды және оған ақ ниетпен тәлаба болған бейшара бейкүнә жандарды ұзақ уақыт түрмеге қамау әділет деген киелі ұғымға қайшы деп білемін.

Афион түрмесінде тұтқын,

Әмірдағылық

Мұстафа Ажет

* * * * * *

[Халил Мұстафа Чалышканның ақталу уәжнамасы]

Афион Ауыр қылмыстар жөніндегі Сотқа

Құрметті сот төрағалары!

Айыптаушы орган тарапынан жазылған мен туралы айыптамада: Менің қадірменді Ұстазыма жасаған қызметімді қылмыс деп көрсетіпті. Біздің ауылға 1944 жылы келіп төрт жылдан бері қонақ болып тұрып жатқан, қырық жылдан бері дүниялық ләззатты тастап, жан рахатын ойламай тек иманға, Исламға қызмет етіп әсіресе, елімізде иман мен ақырет тұрғысында мұсылмандардың мәңгі бақыты үшін еңбек еткен, сондай-ақ, ел ішінде етек алған мұсылман және Түрік халқымыздың руханиятына һәм дүниялық болмысына күллі зиян большевизм ұғымының кіріп, жайылмауы үшін РисалейНұр арқылы имани һәм ахлақи дәрістерімен тосқауыл болып жүрген, сондай-ақ, дүние жүзінің ғалымдары мойындап, жоғары баға берген Рислей-Нұрдың және өзім риза болып үш жыл қызмет еткен Ұстазымның не кінәсі бар? Мұндай кісіге еткен қызметім әділет заңы бойынша қылмыс саналуы таңғаларлық жағдай. Тағы таңқаларлық бір жәйт: Ұстазыма қызмет ету үшін тігіншілік кәсібімді тастауымды тыс қалдырмапты. Сонда мен хақ пен ақиқат үшін және Қасиетті Құранның нағыз тәпсірі Рисалей-Нұр мен Ұстазым үшін жанымды пида етсем ауыр қылмыс жасаған болып отанын сатқан болып есептелемін бе? Жауап беріңізші?

Құрметті сот төрағасы!

Рисалей-Нұрдың кейбір кітаптарын оқығаным әрі жазғаным рас. Құдайға шүкір, мендегі туа біткен ілімге деген құштарлықтың арқасында Рисалей-Нұрдың пайдасын көп көрдім. Ұстазбен етене жақын болдым. Бірақ үкіметке қарсы халықты айдап салу, елдің тыныштығын бұзу, астыртын ұйым құру секілді ешбір сөз, әрекет көрмедім. Әрі ұстаздан өзін "мәһдимін, мүжәддидпін" деген бірде-бір сөз естімедім. Рисалей-Нұрдың, Ұстазымның және біз шәкірттерінің басты мақсатымыз, негізгі қызметіміз дін Исламға, Түркі халқына иман мен ахлақ тұрғысынан аянбай адал еңбек ету. Олай болса, Рисалей-Нұрға және оның шәкірттеріне сол қызметтері үшін тиіспеу керек.

Біздің алға қойған мақсатымыз осы. Бөтен ойымыз жоқ. Біз мұны Аллаһ ризасы үшін істейміз. Мұндай киелі қызметті дүния үшін, қандай да бір пайда үшін істемейміз, құрал қылмаймыз, өзімізді төмендетпейміз. Осы киелі мағына үшін иман мен ақырет мәселесімен шұғылданып одан басқа дүниялық мақсаты жоқ Нұр шәкірттерін айыптаушы органның адам сенбейтін жасырын ұйым құрды деген жаласына шыдай алар емеспіз.

Сонымен, құрметті сот ағзалары! Сіздер біздің яғни Нұр тәлабаларының мақсатын, мән-мағынасын түсініп және бізге тағылып жатқан айыптарға еш қатысымыз жоқ екеніне көздеріңіз жетті деп ойлаймын. Сондықтан, жоғары соттан және ар-ождандарыңыздан кітаптарымызды ақтап қайтарып берулеріңізді және бізді еркімізге қоя берулеріңізді сұраймыз.

Афион түмесінде тұтқын Әмірдағылық

Халил Чалышкан

* * * * * *

[Мұстафа Гүлдің ақталу уәжнамасы]

Афион ауыр қылмыстар жөніндегі сотқа

Мен ешқандай да жасырын ұйымға кіріп, мүше болған емеспін. Ұстазым Саид Нұрси да ондай бір ұйым құрған емес. Ол бізге әрдайым саясатқа араласпау керек екенін айтып қатаң тыйым салып отырады. Мен, бар болғаны ұлы ұстаз Саид Нұрсидың шәкіртімін. Оған және Рисалей-Нұрға жан-тәніммен берілген адаммын. РисалейНұр мен Ұстазым үшін қандай да жазаға разымын. Ұстазым жазған кітаптарымен менің иманымды, ақыреттік өмірімді сақтап қалды. Оның алға қойған мақсаты бүкіл мұсылмандар, отандастар имансыздықтан құтылып, екі дүнияның бақытын иеленсе дейді. Біздің ешқандай саяси мүддеміз жоқ екені барлық сотта анықталып, бекітілген болатын. Мәселе солай бола тұра тағы да жөнсіз әрі орынсыз сотқа шақырылдық. Бұдан түсінгеніміз, біздің ауызбіршілігімізді әдейілеп бұзғысы келетіндер бар. Ал біздің ауызбіршілігіміз қандай да бір саяси, не дүниялық мақсатқа негізделмеген. Біз тек ұстазымызға мықтап берілген, адал, әрі құрметтеуді білетін азаматтармыз.

Жасыратыны жоқ, Рисалей-Нұрды оқығандар қуатты иманға ие болып, дін Исламға берік, мінез-құлқы жақсарып, кемелденері сөзсіз. Ұстазды шамадан тыс, қатты жақсы көрмеу мүмкін емес. Ондай ұстазға, мұндай Рисалей-Нұр шәкірттеріне адал, шын жүрекпен берілгенім рас. Бұл байланысымды өлім де үзе алмаса керек. Мен және барлық бауырларым бейкүнәміз. Біз, Рисалей-Нұр кітаптарын ақтап, еркіне қоя берулеріңізді талап етеміз. Қадірлі ұстазымның және бейкүнә нұршы бауырларымның әрі өзімді де қоса ақтап, бостандыққа шығаруларыңызды сұраймын.

Спарталық

Мұстафа Гүл

* * * * * *

[Кучук Ибраһимнің ақталу уәжнамасы]

Афион ауыр қылмыстар жөніндегі сотқа Құрметті қазылар!

Бізге тағылған айып жөнсіз әрі орынсыз әрі дүнияға қатысты, саяси болып табылады. Ал, біздің саясатпен айналысатын адам емес екенімізді өздеріңіз әу баста түсінген шығарсыздар. Негізінде ұстазға жабылған жаланы растап жүздеген құқылы адамдар куәлік етсе де және менің де ақылым жүз еселеніп тасып кетсе де Рисалей-Нұр және қадірменді ұстазымның саясында ондай уақытша саяси ойындардан аулақ болып тек о дүниялық жәннат-жәһаннам мәселесімен шұғылданамын.

Рисалей-Нұрдың аса қадірлі авторына деген құрметіміз, онымен тығыз байланысымыз сондай-ақ, Рисалей-Нұрды үзбей оқуымыз, жазуымыз және Нұр шәкірттерімен хат алысып, хабарласып, жолығуымыз - мұны Денизли жоғары соты да растап бекіткенді - дүниялық емес, тек ақырет үшін. Біз Рисалей-Нұрды оқыған соң қалыптасқан ой-пікірді, нұрлы ақиқаттарды ешқандай да дүниялық затқа айырбастамаймыз. Бұл ойымыздан өле-өлегенше бастартпаймыз.

Құрметті сот мүшелері!

Бізді ауыр қылмыспен айыптап осы жерге жинаған екенсіздер, олай болса мен де маңызы зор бір ақиқатты баяндап берейін. Өйткені, ол менің отан алдындағы борышым, ар-ожданымның талабы деп білемін.

Мен өз көзіммен көріп, куә болғаным мынау: Рисалей-Нұрдың нұрлы әсерімен біздің аймақта он жылдың ішінде әу баста өзім, көптеген жандар жоғалтқанын тауып, іздегеніне қауышты. Қисық жолдан тыйылып, отбасылық бақытқа қол жеткізді. Енді, олардың атаанасы дән риза болып себеп болғандарға дұға-тілектерін жаудыруда. Басқа да өлке, аудандарда осы тектес оқиғалар көптеп кездеседі, бәлкім естіген де шығарсыздар.

Әсіресе, Денизли түрмесінде ол жерге Рисалей-Нұр кіріп қылмыскерлерді тәрбиелеп, жөнге салғаны соншалық әлі күнге шейін ол туралы айтылуда. Сондай-ақ, мына Афион түрмесінде кімнен сұрасаң да бұрыңғы жағдайымен қазіргі жағдайын салыстырып Нұр шәкірттеріне алғысын айтып, қайыр дұға етуде.

Бұл ақиқат, өтірік емес. Адам болған соң өзіме, қандастарыма мұншалықты зор ахлақи, қоғамдық әрі ақыреттік пайдасы мол, оның үстіне Қасиетті Құранның құнды тәпсірі Рисалей-Нұрды, оның аса қадірлі авторын, өз отандастарымды мұсылман ретінде жақсы көремін. Ал, оларды жақсы көру, хат жазысып хабарласу саяси әрекет саналғанына таңғалып отырмын. Таңғала да таңырқай отырып өзімеөзім, іштей былай деймін:"Мұның қылмыс болуы мүмкін емес!"

Бұл, Құранның, айналып келгенде Рисалей-Нұрдың жасырын жауларының әдейілеп әділет органдарын, тәртіп сақшыларын күдіктендіріп, үрейлендіріп, бізді түрмеге жауып жасап жатқан қастандығы. Әлбетте, бұл ақиқатты мәртебесі жоғары, көзі ашық судьялар байқаған болар. Сөйтіп әділ шешім шығарып, еліміздің түкпір-түкпірінде алаңдап, соттың қарарын тағатсыздана күтіп отырған Түрік халқын дән риза қылып, өздеріне қарыздар етеді.

Афион түрмесінде тұтқын

Инеболулық

Ибраһим Факазлы

Бесінші Шуақ

[Отыз жыл бұрын жазылып баспадан шыққан "Мухакемат-ы Бәдия" атты кітапта "Сәдд-і Зүлқарнәйн", "Яжуж Мәжуж" және "Әшрат-ы Қиямет" секілді тақырыптармен қатысты жиырма мәселе әлгі кітапқа қосымша ретінде он үш жыл бұрын - кейбірі шимай қағаздағы хәлінде - енгізілген болатын. Ғазиз бір бауырымның өтініші бойынша таза параққа көшіріліп "Бесінші Шұға" деген айдар тағылды]

{(Сілтеме): Қазір қырық жылдан асты.}

[Отыз бірінші Мектубтан Отыз бірінші Леманың Бесінші Шуағы]

ЕСКЕРТУ!Бірінші болып кіріспені, содан соң мәселелерді оқыған жөн. Сонда кіріспеде баяндалған мақсат түсінікті болады.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

فَقَدْ جَٓاءَ اَشْرَاطُهَا аятының қысқа бір тұжырымын жазудағы мақсатым көпшілік халық, мүмин ағайынның ақидасын, иманын шүбәлардан сақтау. Ақырзаманда болатын оқиғалар жайлы хадистердің кейбірі"мүтешабих аяттар"секілді терең мағыналы болып келеді. Оларды"мүхкемат аяттар"секілді тәпсірлеуге болмайды және әркім мағынасын біле бермейді. Оны тәпсірлеудің орнына "тәуил" яғни жору қажет.

وَمَا يَعْلَمُ تَاْو۪يلَهُٓ اِلَّا اللّٰهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِى الْعِلْمِ дегендей, оқиға болған соң жорыған мағына ашылып, мұрат-мақсаты түсінікті болады. Сонда ілімі терең кісілер اٰمَنَّا بِه۪ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا деп әлгі құпия ақиқаттарды жарыққа шығарады.

Бұл Бесінші Шұға бір кіріспеден және жиырма үш мәселеден тұрады. Кіріспесінде бес тұжырым бар.

Бірінші тұжырым:"Иман" мен "тәклиф"яғни Иләһи жауапкершілік дегеніміз, адамды еркіне қалдырып, емтиханнан өткізу, сынақ және өзара жарыс болғандықтан, жасырын, әрі терең зерттелуі қажет, тәжірибе керек ететін назари мәселелер әлбетте апанық, бірден түсінікті болмауы тиіс. Әрі, әркім қаласа да қаламаса да құптайтындай дәрежеде мәжбүрлік болмайуы керек. Сонда, Әбу Бәкір сынды асыл жандар жоғары мәртебеге шығып, ал Әбу Жәһил сықылды адамдар төменгі дәрежеге түседі. Егер, ерік берілмесе"тәклифтің"мағынасы жойылады. Осы сырға байланысты

Пайғамбарларға мұғжизалар сирек әрі ара-тұра берілетін. Сондайақ, сынақ алаңы мына дүнияда көзге көрінетін ақырзаман оқиғалары, қияметтің белгілері кейбір"мүтешабих"аяттар тәрізді үсті жабық, жоруға мұқтаж түрде баяндаған. Тек қана, Күннің батыстан шығуы анық болып әркімді қабылдауға мәжбүр ететін болғандықтан тәубенің есігі жабылады, одан соң тәубе де, иман да қабыл болмайды. Әйтпесе, Әбу Жәһилдер, Әбу Бәкірлер секілді сеніп, растайтын болады. Тіпті, Иса пайғамбардың өзі жерге түскенде, оның Иса аләйһиссалам екені үңіліп қарағандар үшін иманның нұрымен білінеді, әркім біле бермейді. Тіпті,"Тажал", "Суфиян"сықылды сұмдық қауіпті тұлғалар да өздерінің кім екенін әу баста білмейді.

Екінші тұжырым:Пайғамбарға аян арқылы, білдірілген ғайби хабарларға келсек, олардың кейбіреуі егжей-тегжейлі түрде білдірілген. Ардақты пайғамбар оған еш араласпай, қаз-қалпында жеткізген. Құран немесе киелі хадистердің"мүхкемат"түрі секілді.

Енді біреулері қысқа-нұсқа білдірілген. Оны ашып, суреттеп жеткізу пайғамбарымыздың"иджтихадына"байланысты яғни мәселенің өзегін алып, тұжырымдап береді. Бұған, иман шарттарына кірмейтін ғаламдық құбылыстар мен келешекте болатын оқиғаларды жатқызуға болады. Аянның мұндай түрінде Пайғамбарымыз (с.а.у) өзінің шешендігімен, тәмсіл келтіріп,"тәклиф"сырына сай ашықтап, суреттеп берген.

Мысалы, Ардақты Пайғамбарымыз сахабаларымен сұхбат қылып отырғанда"дүңк"еткен ұзақтан бір дыбыс естіледі. Сонда, Расулуллаһ:"Бұл дыбыс жетпіс жылдан бері жәһаннамға қарай домалап енді ғана түбіне түскен тастың дыбысы!" деген екен. Осы бір таңғаларлық хабардан бес-алты минут өткен соң біреу

келіп былай деді: "О, Аллаһтың елшісі! Жетпіс жасқа келген пәленше дейтін мұнафық жаңа әзірде өлді, жаны жәһаннамға кетті!".Осылайша, Ардақты Пайғамбарымыздың сөзге шешен, өткір тілінің шеберлігін, қалай керемет жорығанын көрсетті.

ЕСКЕРТУ!Иман ақиқаттарымен қатысы жоқ болашаққа қатысты кішкене оқиғалар Пайғамбарлар үшін маңызды емес.

Үшінші тұжырым:Екі нүкте.

Біріншісі:Теңеулер арқылы немесе тәмсілдер мен баяндалған кейбір хадистерді заман өте көпшілік халық тіке түсініп, қалай болса солай қабылдағандықтан жүзеге асқан кезде дәл олай болмай шығады да күмән пайда болады. Негізінде, ақиқат бола тұра, күткенімдей болмай жатады. Мәселен, ғарышқа жауапты, оны тасушы секілді жер шарына да жауапты"Сәуір" мен "Хұт"атты екі періштені алып өгіз бен дәу жәйін балық деп түсінген, кітаптарда солай суреттеген.

Екіншісі;Кейбір хадистер мұсылмандар көп шоғырланған немесе Ислам мемлекеті болған яки халифат орталығы болған жерді назарға ұсынған бола тұра оқиғаны жалпы дүние жүзілік дәрежеде деп түсінген, сондай-ақ, жеке-арнайы бола тұра жалпыға ортақ деп қабылдаған. Мәселен, мұндай риуаят бар: Ақырзаманда,"Аллаһ, Аллаһ!"дейтіндер қалмайды! яғни Аллаһты дәріптеп зікір ететін орындар жабылады, азанды, қаматты түрікше шақыратын болады! деген сөз.

Төртінші тұжырым:Ажал, өлім секілді ғайби нәрселердің көптеген хикметтері, маслахат-пайдалары болғандықтан құпия болып, анық білдірілмегеніндей дүнияның ажалы, адамзаттың өлімі, жалпы жан иелерінің опаты болып табылатын қиямет қайым да көптеген хикметтер үшін белгісіз, болып жасырын қалған. Иә, егер адамның ажалы белгілі болғанда өмірінің жартысын мүлдем бейқам өткізіп, ал қалған өмірін дарға асылуға бара жатқан адамдай уайыммен өткізіп үрей мен үмітті тепе-тең ұстау қағидасы бұзылар еді.

Сол секілді дүнияның ажалы, жанталас сәті болған қиямет қайым қашан болары белгілі болса алғашқы дәуір мен орта ғасыр ақырет жайлы аз ойланып, әсері айтарлықтай болмас еді.

Ал, соңғы заманда өмір сүрген адамдардың үрейі ұшып, дүниялық өмірдің шырқы бұзылып, мән-мағынасы жоғалар еді. Сондай-ақ, үміт пен үрей ортасында болып ерік-қалауымен құлшылық етудің

маңыздылығы жойылып, хикметі қалмас еді. Егер баршаға аян болса кейбір иман ақиқаттары ап-анық болып барша жұрт қабылдауға мәжбүр болар еді. Онда ерік-қалаумен болатын"тәклиф", "иманның хикметі"мәнісін жояр еді. Міне, осындай көптеген хикметтер үшін ғайби оқиғалар яғни келешекте болатын істер құпия, белгісіз түрде баяндалған. Сонда әркім әрдайым һәм өлімін һәм өмірін ойлап дүнияға да, ақыретке де қам жасайды. Сол секілді әр ғасырда һәм қиямет қайымды ойлап, бір жағынан дүнияның жалғаса беретінін ойлап, осылайша дүнияның пәнилігін ұмытпай бақи өмірге дайындық жасайды әрі бір жағынан өлмейтін адамдай дүнияның шаруаларын да атқарады.

Сондай-ақ, басқа келетін бәлелердің қашан келетіні белгілі болса адам оны уайымдап ол бәледен он есе рухани азап шегіп қиналар еді. Сол үшін, хикмет пен Иләһи рахым жасырын қалдырған. Болашаққа қатысты көптеген ғайби оқиғалардың осындай хикметтері болғандықтан шариғатта ғайыптан хабар беру, келешек туралы айтуға тыйым салынған. Бұл әміріне қарсылық, құрметтемеу болып саналатындықтан"Иләһи тәклиф"пен Имани ақиқаттардан тыс ғайби оқиғалар жайлы Аллаһтың рұқсатымен хабар бергендер тек ишар түрде, меңзеп қана қоя салған, атын атап хабар бермеген.

Тіпті, Тәурат, Інжіл, Зәбүр секілді киелі кітаптарда Пайғамбарымыз жайлы сүйінші хабарлардың өзі анық емес біршама астарлы, үсті жабық айтылғандықтан ол кітаптардың кейбір иелері "тәуил" жасап иман келтірмеді.

Дегенмен, Ислам мен иманға қатысты мәселелерді ашық әрі нақты және толық жеткізу керек болғандықтан Қасиетті Құран және оның тәржімешісі ардақты Пайғамбарымыз (с.а.у.) ақыреттік істерді егжейтегжейлі, ал болашақта болатын дүниялық оқиғалардан қысқаша хабар берген.

Бесінші Тұжырым:Екі тажалдың өмір сүрген заманындағы таңғажайып оқиғаларды, олардың өздерімен байланыстырылып риуаят етілгендіктен әлгі таңғажайып оқиғаларды әлгі тажалдың өздері жасайтындай түсініп, солай қабылдағандықтан ондай риуаяттар"мүтешабих"болып мағына ашылмай түсініксіз болып қалған. Мәселен, тажалдың ұшақпен немесе поезбен саяхаттауын айтуға болады...

Тағы мысал, және кеңінен тараған ғайби оқиға; Исламның тажалы өлген кезде оған қызмет етіп жүрген шайтан Стамбулдағы тастан жасалған тіректен"Пәленше өлді!"деп, бүкіл дүнияға жар салады және оны дүйім жұрт естиді деген яғни таңғажайып түрде шайтандарды да таңқалдыратын радиомен айқайлап хабарлайды, деген сөз.

Һәм, Тажалдың режимінің, оның құрған ұйым-комитетінің және өкіметінің жойқын халдері, сұмдық істері оның жеке тұлғасымен байланыстырылып риуаят етілгендіктен мағынасы ашылмай түсініксіз қалған.

Мәселен, риуаятта былай делінген:"Тажалдың орасан зор қуаты бар әрі шаруасы жалғаса береді. Оны тек Хазіреті Иса пайғамбар ғана өлтіре алады, басқаша мүмкін емес!"яғни оның салған жолы мен аяусыз айуан режимін құлатып, өлтіретін тек ғана аспани және мәртебесі биік, пәк дін Христиандар арасынан шығады. Ол дін (Исауилік)Құран ақиқаттарына ұйып, біріккен Исауи діні яғни христиан діні. Сол кезде Хазіреті Иса алейһиссалам көктен түсіп әлгі дінсіздік жол режимді құлатқанын шығарып, күйретіп жібереді. Егер хадисті осылай түсінбесек, тажалдың жеке тұлғасы әлсіз, ғой оны бір микроб немесе тұмаумен-ақ өлтіре салуға болады.

Сонымен қатар, кейбір риуаят қылушылардың қате болуы бек мүмкін көзқарастары,"ижтихаттары"болып саналатын тәпсірлері, шығарған үкімдері хадистің сөздерімен араласып тәпсіршінің сөздері хадис ретінде қабылданғандықтан мағына бұлыңғыр тартып, жабылып қалған. Дәл айтылғандай жүзеге аспауы әбден мүмкін, сөйтіп"мүтешабих хадистер"санатына кірген.

Сондай-ақ, бұрыңғы заман мына замандай емес еді, ол кезде жамағат болып ұйымдасу қазіргідей емес-ті. Бәрі ұйымдасып арасынан мағынауи тұлға шығаруды білмейтіндіктен яғни жеке тұлғалық көсем ұғымы үстем болғандықтан жамағаттың яғни белгілі бір топтың сипаты, олардың ортақ орасан зор еңбегі сол топтың басшысына еншілене суреттелген. Сол себепті, әлгі тұлғалар зор сипаттарға ие және соған лайық болуы үшін өз болмысынан, өз күшінен жүз есе алып, ірі тұлға, аса құдіретті көрінуі керек болатындықтан солай суреттелген. Әрине, ондай сипаттар ақиқатқа сыймайды. Сөйтіп ол риуаяттар"мүтәшәбих"боп саналады.

Һәм, екі тажалдың сипаттары мен хәлдері әртүрлі бола тұра бәріне жалпы ортақ айтылған риуаят өзара араласып, шатасып кеткен. Әрі"Ұлы Мәһдидің"хәлдері алдын келіп кеткен Мәһдилер туралы риуаяттарға сәйкес келе бермейді. Ол"мүтәшәбих хадистер"сыныпына жатады. Дегенмен Хазіреті Али (р.һ.) тек Ислам ішінен шығатын Тажал туралы хабар берген.

Осымен кіріспе бітті. Енді мәселелерге кірісеміз.

* * * * * *

[Әзірге әлгі ғайби оқиғалардың жүздеген мысалдарынан тек көпшілік халықтың ақидасын бұзу мақсатымен дінсіздердің даурықтырып жатқан жиырма үш мәселесі Құдай жарылқап мұхтасар түрде баяндалмақ. Хадистегі ол мәселелер діннен безгендердің ойлағанындай халыққа зияны тимейді керісінше әрбір хадистің астарында Пайғамбарымыздың сөзге шешендігі, тапқырлығы, орақ ауыз, өткір тілділігі көрінеді. Сондай-ақ, хадистердің нағыз "тәуилі" яғни жорымы дәлелденіп, айқындалса халықтың ақидасы, иманы қуатталуына үлкен себеп болады деген ізгі ниетпен Раббыма жалбарынып, дұға етемін. Жіберген қателіктерім болса Аллаһтың рахымынан ғафу өтініп, мағфират қылсын, Әмин].

* * *

Бесінші Шұғаның екінші тарауы және мәселелері

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

БІРІНШІ МӘСЕЛЕ:Риуаятта былай делінеді: "Ақырзаманда келетін және маңызды рөл ойнайтын тұлғалардың біреуі Суфиянның алақаны тесік!".

Аллаһ ең дұрысын біледі, меніңше мұның "тәуилі" былай болса керек: Суфиян яғни мұсылмандардың арасынан шығатын тажал, азғындық, нәпсіқұмарлық жолда ысырап жасап алақанында ақша тұрмайды, бекерге мал шашады. Халық аузында мынадай сөз бар:"Пәленшенің алақаны тесік!"яғни өте ысырапшыл дегені.

Ендеше, хадис бізге былай дейді:"Суфиян, адамдарды ысырапқа үйретіп, құмарлық сезімін қоздырып, ашкөздік, тойымсыздыққа итереді. Сол сезім арқылы өзіне бағындырып алады!". "Ысырап қылғандар оның тұтқыны болып, тұзағына түседі!"деп, ескертіп отыр.

ТАҒЫ, МҰНДАЙ РИУАЯТ БАР:Ақырзаманда сұмдық біреу шығып, таңертең тұрғанда маңдайында:"Хәзә кәфир!" яғни "мынау кәпір!"деген жазу болады.

Аллаһ ең дұрысын білуші, мұның тәуилі былай болса керек: Әлгі Суфиян өзінің басына батыс еуропаның"серпушын"яғни дөңгелек пішінді, биік шляпа киіп өзгелерге де жаппай кигізеді. Бірақ, мұны мәжбүрлеп, заң бойынша істегендіктен әлгі серпуш та сәждеге барады. Сөйтіп иншаллаһ тәубәға келіп, һидаят бұйырады. Енді, оны кигендер әрине, еріксіз кигендер, кәпір болмайды.

ҮШІНШІ МӘСЕЛЕ:Тағы мұндай бір риуаят бар:"Ақырзаманның өктемшіл озбыр басшыларының әсіресе Тажалдың жалған жұмағы мен тозағы болмақ!"Аллаһ ең дұрысын біледі, мұның бір тәуилі былай болса керек:

Ол тажал билік құрған елде бір-біріне қарама-қарсы әрі өзара жақын орналасқан қапасхана мен лицей яғни абақты мен мектептер

болады. Оның бірі жәннаттағы хор қыздары мен жәннат жігіттерінің тақылеттес көшірмесі болса, екіншісі азап орны, зындан түріндегі түрмеге ишара.

ТӨРТІНШІ МӘСЕЛЕ:Мұндай бір риуаят бар: Ақырзаманда"Аллаһ, Аллаһ!"дейтін болмайды. Ғайыпты тек Аллаһ біледі, дегенмен мұның бір тәуилі былай болса керек:

لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ"Аллаһ! Аллаһ! Аллаһ!"деп зікір салатын мешіттер, медреселер, зікірханалар мен забиялар жабылады, азан, қамат сынды Ислами әдеттерді тастап,"Аллаһ"сөзінің орнына басқа есім айтылатын болады!" деген сөз. Әйтпесе, барлық адам жаппай кәпір болып, діннен безеді деген емес. Өйткені, Құдайды жоққа шығару әлемді жоққа шығару секілді ақылға сыйымсыз нәрсе. Олай болса бәрі емес тіпті басым көпшіліктің Аллаһқа сенбей кетуі ақылға қонбайды. Кәпірлер Аллаһты жоққа шығармайды, олар Аллаһтың сипатынан қателеседі.

Тағы басқаша тәуилі болуы мүмкін, мәселен Қияметтің сұмдығын көрмеу үшін мүміндердің жандарын Әзірейіл періште біраз бұрын жинап алады да, қияметтің сұмдығын тек кәпірлер көреді.

БЕСІНШІ МӘСЕЛЕ:Мұндай бір риуаят бар: "Ақырзаманда Тажал сынды кейбір адамдар өзін ұлықтап,"Құдаймын"дейді. Халықты өзіне сәжде еткізеді.

Аллаһ ең дұрысын біледі, мұның бір тәуилі былай болса керек: Мысалы, Патшаны мойындамай қарсы шыққан бәдәуи қолбасшы, өзін және басқа қолбасшыларды билік иесі ретінде қарап, әрқайсына жеке-жеке патшалық береді. Дәл сол секілді табиғатшыл, материалис адамдар күш-қуатына қарай өздерін Раб яғни Құдай, билеп-төстеуші санап, халықты күштеп, өзінің сурет, тас мүсіндеріне құлшылық еткізгендей жұртты тік тұрғызады, бас игізіп, еңкейтіп рукуға апарғандай бүгілдіріп қояды!" деген сөз.

АЛТЫНШЫ МӘСЕЛЕ:Мұндай бір риуаят бар:"Ақырзаманның фитне-бүлігі сұмдық болатыны сондай ешкім нәпсісіне ие бола алмайды!".

Міне, сондықтан мың үш жүз жылдан бері Пайғамбарымыздың әмірімен күллі мұсылман сол фитне-апаттан Аллаһқа сыйынып, сақтанып келген. Қабір азабынан кейін

مِنْ فِتْنَةِ الدَّجَّالِ وَ مِنْ فِتْنَةِ اٰخِرِ الزَّمَانِ деген дұғаны яғни"тажалдың фитнесінен және ақырзаман апатынан сақта!"деп күні-түні жалбарынған.

Аллаһ ең дұрысын біледі, мұның бір тәуилі былай болса керек: Ол фитне-бүліктер нәпсілерді қоздырып өзіне тартып байлап алады. Адамдар өз еркімен тіпті қызыға, құлшына бүлік шығарады. Мәселен, Ресейде тырдай жалаңаш еркек-әйел бірге суға түседі екен. Жалпы әйел заты жаратылысынан өзінің сұлулығын көрсетуге құмар келетіндіктен әлгі фитне-бүлік ұнап, ішіне қуана-қуана түседі. Олар бетімен кетіп азғындыққа бой алдырады. Ал, табиғаты сұлулыққа құмар еркектер болса, нәпсіге жеңіліп мас адамдай мәз болып, әлгі отқа жүгіріп жанатын болады.

Иә, сол заманның нәпсі қоздыратын нәрселері яғни дискотека, театр сықылды ойын-сауық пен үлкен күнәлар және бидғаттар адамдарды өзіне тартып нәпсіқұмар пенделерді көбелектей шыр айналдырып естен тандырады. Егер, олай болмаса яғни мәжбүрлеп, зорлап істеткізетін болса, еріксіз болғандықтан күнә да саналмайды.

ЖЕТІНШІ МӘСЕЛЕ:Мұндай риуаят бар:"Суфиян үлкен ғалым болады. Ол іліммен адасады. Және көптеген ғалымдар ізінен еріп, оған тәуелді болады!"

Ең дұрысын Аллаһ біледі, мұның бір тәуилі былай болса керек: Тажал жоғары билікке басқа патшалар секілді құдрет-күшімен немесе ру-тайпасының арқасында яки батырлығымен немесе байлығымен жетпейді. Әлгіндей себептердің бірде-бірі жоқ бола тұра ол мәртебеге қулық жасап зеректігімен, ілімділігімен, саяси біліктігімен жетеді. Көп ғалымдардың ақылын өзіне бағындырып оларды айналасына жинап пәтуа беретін, кеңесші ретінде пайдаланады. Әрі көптеген мұғалімдерді өзіне жақтас қылады, діннен тыс білімді негіз етіп қабылдап жаппай елді теріс оқытады!" деген сөз.

СЕГІЗІНШІ МӘСЕЛЕ:Риуаяттар Тажалдың сұмдық фитне-бүлігі Ислам әлемінде болатынын көрсетеді. Сондықтан, бүкіл үммет қорқып Аллаһқа сыйынған.

لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ мұның бір жорымы мынандай: Ислам әлемінен шығатын Тажал бөлек. Тіпті, ол туралы кейбір зерттеушілер

Хазіреті Алидің (р.һ) дегеніндей былай деген: "Олардың Тажалы Суфиян. Ол мұсылмандардың ішінен шығады. Ол өте қу, әккі адамдарды алдап соғады. Ал, кәпірлердің Тажалы бөлек. Ол дәу Тажал. Оның өктемшіл зорлық-зомбылығына көнбей қарсы шығып өліп кеткендер шәһид болады және еріксіз мойынсұнған адамдар кәпір саналмайды, тіпті күнәһар да болмайды.

ТОҒЫЗЫНШЫ МӘСЕЛЕ:Риуаяттарда Суфиянның қай жерден шығатыны және сұмдық лаңкес әрекеттері Шамның айналасы деп және Арабстан деп суреттелген.

Ең дұрысын Аллаһ біледі, мұның бір тәуилі былай болса керек: Баяғы заманда халифат орталығы Ирак немесе Шам немесе Мәдинә болғандықтан хадисті риуаят қылушылар өз жағынан қарап бейне бір Ислам орталығы мәңгі өзгермейтіндей мағына шығарып Ислам салтанатының орталығына жақын аймақта болады деп топшылаған. Сөйтіп Алеппо, Шам яғни Сирия Дамаск деген. Хадистің қысқа-нұсқа хабарын өз пікіріне салып ашықтап түсіндірген.

ОНЫНШЫ МӘСЕЛЕ:Риуаяттарда, Ақырзаманда үлкен рөл ойнайтын тұлғалар ерекше қабілетті, құдреті күшті біреу секілді суреттелген.

Ең дұрысын Аллаһ біледі, мұның тәуилі былай болса керек: Хадистің меңзеп отырғаны әлгі сұмдық тұлғалардың уәкілдік қылған ұйымы немесе рухани тұлғасы болса керек, яғни олардың жамағатының жойқын қара тобыры. Баяғыда орыс әскеріне күйрете соққы берген Жапон қолбасшысының суреті бір аяғы Тынық Мұхитта бір аяғы Порт Артур қаласында тұрған бейнеде салынған еді, яғни оның айбынды әскерінің рухани алып тұлғасы өзінің кішкене бойлы бейнесінде суреттелген. Ал, тажалдың жойқын сұмдық күш-құдретіне келер болсақ, олардың жалпы іс-әрекеті бұзып қирату, нәпсіқұмарлық болғандықтан сырттай жойқын күшті көрінеді. Себебі, бұзу әрқашан оңай. Бір тал сіріңкемен бір ауылды өртеп жіберуге болады. Жалпы азғындыққа нәпсі тараптар болатындықтан дүниенің әртарапына тез жайылады.

ОН БІРІНШІ МӘСЕЛЕ:Риуаятта былай делінген:"Ақырзаманда бір еркек қырық қатынға бақташы болады",яғни бір еркектің қырық қатыны болады!

Аллаһ ең дұрысын біледі, мұның екі тәуилі бар:

Біріншісі;Ол заманда шариғатқа сай неке азаяды немесе Ресейдегідей күшін жояды. Еркетер бір әйелге байланып, тәуелді болудан қашып басы бос бейбақ қырық әйелдің көңілін тауып болады.

Екінші тәуилі:Сол бір бүлік көбйіп, ақырзаманда болғанда соғыс жиілеп майданда еркектер өлетіндіктен әрі бір хикметке байланысты қыз бала көп туылатындықтан әлгіндей болуы әбден ықтимал. Мүмкін, әйелді заң қолдап емін-еркін жүріп бетімен кетіп шәхуаты, құмарлығы артып, күшейетіндіктен табиғаты еркектен басым болып баланы өз жынысына тартуы әбден мүмкін. Аллаһтың әмірімен қыз бала көп болады.

ОН ЕКІНШІ МӘСЕЛЕ:Риуаятта: "Тажалдың бірінші күні бір жылға тең, екінші күні бір ай, үшінші күні бір аптаға пара-пар, төртінші күні кәдімгідей!". Ғайыпты бір Аллаһ біледі, мұның екі тәуилі бар: لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ

Біріншісі:Бұл хадис тажалдың солтүстік жақтан шығатынын меңзеп, соны ишара қылуда. Себебі, солтүстік полюс аймағында бір жыл бір күн секілді яғни алты ай күндіз алты түн болып тұрады. Енді, поезбен берімен қарай бір күн жүрсе жаз уақытында бір ай бойы күн батпай күндіз болып тұрады. Тағы бері қарай автокөлікпен бір күн жүрсе бір апта бойы күн ұясына батпайды көрініп тұрады. Мен Ресейде тұтқында болғанымда осы аймаққа жақын орналасқан лагерде болдым. Демек, дәу Тажал солтүстіктен шығып бері қарай шабуыл жасайтынын Ардақты Пайғамбарымыз бірнеше ғасыр бұрын хабар берген.

Екінші тәуилі былай болса керек:Дәу Тажалдың да Ислам Тажалының да диктаторлық кезеңі үш күнге созылатынын айтса керек. "Бірінші күні яғни алғашқы кезеңінде орасан зор жұмыстар атқарылады. Мұны басқа уақытта жасау үшін үш жүз жыл керек болар. Екінші күні яғни екінші кезеңінде бір жылда отыз жыл еңбектеніп игере алмайтын қыруар жұмыстар жасайды. Үшінші күні яғни соңғы кезеңінде баяулап тұрақтап қалады, қолынан түк келмейді, тек сақтанумен әуре болады". Осылайша Пайғамбарымыз өте шешен әрі шебер түрде үмметіне хабар беріп кеткен.

ОН ҮШІНШІ МӘСЕЛЕ:Нақты, сахих риуаятта былай делінген:"Иса алейһиссалам дәу Тажалды өлтіреді!".

Аллаһ ең дұрысын біледі, мұны да екі түрлі жоруға болады:

Біріншіден:Сиқыр, гипноз және спиритизма сықылды "истидрадж" деп аталатын таңқаларлық күй кешіп, өзін солай сақтап жүретін және дүйім жұртты өзіне қаратып байлап алған әлгі сұмдық Тажалды өлтіріп, оның салған қисық жолын бұзу әрине тек ғана таңғажайып әрі керемет әрі көпшіліктің қалаулысы болған біреудің ғана қолынан келеді. Ол - ерекше тұлға, бәріне танымал, бәрімен байланысты, басым көпшіліктің Пайғамбары Иса алейһиссалам.

Екінші бір мағыналық тұсы:Иса Пайғамбардың (а.с.) қылышымен өлетін Тажалдың қалыптастырған материализм ұғымын яғни дінсіздікті және оның уәкілін яғни алып тұлғасын өлтіріп, құдайсыздық пікіріне тосқауыл болып, көзін құртатын тек ғана Иса пайғамбардың дінін ұстанушы рухани тұлғалар ғана. Ол рухани тұлғалар христиандық дінінің ақиқатын Ислам дінінің ақиқатымен біріктіріп жойқын күшке ие болады. Сосын әлгі күшпен күпірлікті тоқтатады яғни рухани түрде өлтіреді. Тіпті, "Хазіреті Иса алейһиссалам келеді, Хазіреті Мәхдимен қосылып намаз оқиды. Мәхди имам болып, Иса алейһиссалам оған жамағат болып ұйыйды" деген риуаят осы бірлік пен ынтымақты және Құран ақиқатына мойынсұнатынын және Құранның үстем болатынын білдірсе керек.

ОН ТӨРТІНШІ МӘСЕЛЕ:Мұндай риуаят бар: "Тажалдың арқа сүйер қуаты яхудилер болмақ. Яхудилер тажалды жақсы көріп ізінен ереді!".

Аллаһ ең дұрысын білуші, бұл риуаяттың белгілі бір мағынасы яғни тәуилі Ресейде көрініс тапты. Өйткені, біраз елден жәбір көріп зұлымдыққа ұшыраған яхудилердің басым көпшілігі Германияға жиналып, бұрынғы өш кектерін қайтару үшін Коммунистік комитетінде ықпалы күшті болған Тройцкий деген тегі яхуди залым біреуді Ресейдің басқолбасшысы әрі көсемі саналған атышулы Лениннен кейін Ресейдің билік басына шығарып, елдің игі жақсыларын зар қақсатып қырғынға ұшырады. Мың жылдық мәдени жетістіктерін күлталқан етіп жермен жексен етеді.

ОН БЕСІНШІ МӘСЕЛЕ:Яжуж-Мәжуж оқиғасын Қасиетті Құранда қысқа-нұсқа баяндалған. Дегенмен, риуаяттарда біршама түсініктемелер жасалған. Ол түсініктемелер Құранның"мухкемат"

аяттары секілді мазмұнды"мухкем"емес, біршама"мутешабих"аяттар секілді тәуил қажет етеді. Тіпті, риуаят қылушылардың иджтихаттары араласып кеткендіктен жору керек болады.

Иә, لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ мұның бір тәуилі былай болса керек: Құранның тілінде"Яжуж-Мәжуж"деп аталатын Манчурия және Моңғол тайпалары, Шын-Машындағы кейбір тайпаларды өзіне қаратып, біріге отырып бірнеше мәрте Азия мен Еуропаны күлталқанын шығарғаны тарихта белгілі. Сол секілді, келешекте де дәл сол тайпалар дүнияның астан-кестеңін шығарып қирататынын ишара етіп, соны меңзесе керек. Қазірдің өзінде коммунизм, анархия жайлаған елдердің бірі сол аймақтар.

Иә, тарихқа үңілер болсақ, Француз революциясында бостандықты аңсап, демократия ұғымының іргетасы қаланып социализм пайда болды. Социализм кейбір діни қағидаларды сақтамай бұзғандықтан ақырында большевизмге айналды. Және большевизм де көптеген ахлақи қағидалармен, рухани, адами ұстанымдармен санаспағандықтан әлбетте нәтижесі сұмдық болып ешбір ереже қағидаға бағынбайтын, кішіге ізет, үлкенге құрмет дегенді білмейтін анархияға апарып соқтырады.

Өйткені, адамның жүрегінде құрмет пен мейірім болмаса ақыл мен зеректік адамды жыртқыш хайуанға, сұмдық айуанға айналдырады. Ондай адамдарды саясатпен басқару мүмкін болмайды. Жалпы анархия ұғымының орнығып өркен жаюына ең ыңғайлы жер көп жәбір көрген әрі халқы тығыз орналасқан әрі мәдениетте артта қалған, басқару қиын тағы, жабайы тайпалар қоныстанған елді-мекендер болмақ. Ал шарттары ең қолайлы халық Шын-Машындағы анау басынан мынау басына шейін қырық күн жүретін және әлемнің жеті ғажайыбы саналатын Қытай қорғанының салынуына себеп болған Манчурия мен Моңғол және кейбір Қырғыз тайпалары. Ол туралы Қасиетті Құранның қысқа қайырған хабарын ашықтап тәпсірлеуші Мұхаммед алейһиссалату уассалам таңғажайып түрде әрі терең талдап хабар берген.

ОН АЛТЫНШЫ МӘСЕЛЕ:Иса алейһиссалам Тажалды өлтіретіні жайлы риуаятта, Тажалдың бойы сұмдық үлкен, мұнарадан да биік болмысы бар екені және Хазіреті Иса алейһиссалам оның қасында кіп-кішкене, аласа екені баяндалады.

لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ бұл сөздің мұндай бір тәуилі болса керек; Иса алейһиссаламды иманның нұрымен танып, артынан ерген муджаһит рухани жамағатты егер суреттеп, бір бейне-пішін берер болсақ, сосын Тажалдың ашқан мектептері мен әскерін, білім орындарын топтап қарастырар болсаң Иса алейһиссаламның ізбасарлары азғантай кішкене болатынына ишара деп түсінеміз.

ОН ЖЕТІНШІ МӘСЕЛЕ:Риуаятта былай делінген: "Тажал шыққан күні оны бүкіл дүния естиді және ол қырық күнде дүнияны аралап шығады және сұмдық бір есегі бар!".

Аллаһ біледі, бұл риуаяттар сахих болу шартымен тәуилі былай болса керек: Дегенмен риуаяттар сұмдық үлкен хабарды жеткізуде. Былайша: "Тажалдың заманында байланыс құралдары, тасымалдау көліктері дамып жетіледі яғни бір оқиға бір күнде бүкіл дүнияға тарайды. Радио арқылы хабарланып шығыс пен батыс естиді және барлық бұқаралық ақпарат көздерінде жарияланады. Ардақты Пайғамбарымыз он ғасыр бұрын телеграф, телефон, радио, поезд, ұшақты меңзеп:"...адамдар қырық күнде дүнияны айналып шығатын болады, жеті құрлықты және жетпіс елді көріп, саяхат қылады!"деген. Сондай-ақ, Тажал тажалдық сипатымен емес өте озбыр диктатор, патша сипатымен аты шығады. Ал дүнияны кезеді дегені жаулап, басып алады деген емес, барған жерінде бүлік шығарып іріткі салады, халықты адастырып жолдан тайдырады деген сөз. Ал, астындағы көлігі яки есегі болса поезд болуы мүмкін. Оның бір құлағы және бір басы саналатын тозаққа ұқсас от жағатын жері, ал екінші құлағы болса жалған жұмаққа ұқсас тамаша безендірілген вагон болса керек. Өзінің дұшпандарын от шашқан басына, ал достарын сый-сияпат әзір жағына жібереді, не болмаса оның есегі яки көлігі сұмдық автокөлік немесе ұшақ болуы мүмкін я болмаса... (үндемеген дұрыс...)

ОН СЕГІЗІНШІ МӘСЕЛЕ:Риуаятта былай делінген: "Үмметім егер тура бағыттан таймаса бір күн өмір сүреді!" яғни ف۪ى يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُٓ اَلْفَ سَنَةٍ аятының сыры бойынша мың жыл бойы үстемдік етіп, керемет тұрмыс кешеді."Егер тура бағыттан тайса жарты күн яғни, тек бес жүз жылға жуық үстемдік құрып, салтанаты жалғасады".

Аллаһ біледі, бұл риуаят қиямет қайымның қашан болатынын емес, дін Исламның үстемдік құрып билік жүргізетін кезеңін, халифаттың салтанаты қашанға дейін жалғасатынын хабарлап отыр. Расында, Расулуллаһтың хабары таңғажайып түрде тура шықты. Қалай десеңіз, Аббаситтер халифат құрып, ақырында билік басындағылар тура бағыттан айырылып салтанаты бес жүз жылдан кейін тәмам болды. Алайда, жалпы Пайғамбарымыздың үмметі тура жолдан таймай бағыты дұрыс болғандықтан Османлы халифаты көмекке келді. Сөйтіп халифат мың үш жүз жыл салтанат құрып жалғасын тапты. Кейін Османлы саясаткерлері де тура бағытты сақтай алмағандықтан олар да (халифалықты)бес жүз жыл аяқта ұстап тұра алды. Бұл хадистің таңғажайып хабары Османлы халифаты құлдырауы арқылы расталды. Бұл хадис басқа рисалелерде де баяндалғандықтан қысқа қайырдық.

ОН ТОҒЫЗЫНШЫ МӘСЕЛЕ:Риуаяттарда ақырзаманның белгісі ретінде және Пайғамбарымыздың ұрпағынан шығатын Хазіреті Мәхди (р.һ.) туралы әртүрлі хабарлар бар. Тіпті, риуаятар сан-алуан болғандықтан кей ғалымдар мен әулиелер Мәхди келіпкетті деген.

Ең дұрысын Аллаһ біледі, мұндай түрлі риуаяттардың бір тәуилі былай болса керек; ең үлкен Мәхдидің атқарар көптеген міндеттері бар. Атап айтқанда, саясат әлемінде, діни салада, билік пен салтанат әлемінде, жихад әлемінде қызметі болады. Сондай-ақ, үмітсіздік жайлаған заманда әрбір ғасыр рухани демеу беріп қуаттайтын белгілі мағынада Мәхдиге немесе Мәхди келіп құтқарады деген үмітке мұқтаж болғандықтан Аллаһтың рахымы түсіп әрбір дәуірде тіпті әрбір ғасырда белгілі бір мағынада Пайғамбарымыздың ұрпағынан Мәхди келіп медет беріп отырған. Сөйтіп, атасының әкелген шариғатын сақтап, сүннетін жаңғыртқан.

Мәселен, Аббаситтерден шыққан Мәһдилер саясат әлемінде қызымет еткен болса, дін саласында Ғаус-ы Ағзам, Шах-ы Нақшибенди, төрт"ақтаб"және он екі имам сынды тұлғалар үлкен Мәһдидің кейбір міндеттерін атқарған. Міне, бұл тұлғалар Ардақты Мұхаммед Пайғамбардың (с.а.у.) назарында болғандықтан риуаяттар әртүрлі кері, қайшылықтар пайда болған. Соңында ақиқат іздеушілер:

"Мәхди келіп кетті!"деген екен. Жарайды, бұл мәселе РисалейНұрда баяндалғандықтан оны соған сілтеп қысқаша былай демекпіз:

Дүнияда Әһл-і Бәйт әулеті секілді ауызбіршілігі мықты өте тату жамағат жоқ яғни Ардақты Пайғамбарымыздың ұрпағына, оның жамағатына, ұйымына тең келер бірде-бір топ, ешқандай ұйым жоқ.

Иә, Пайғамбарымыздан тараған әулет өмірге жоғары мәртебелі жүздеген қаһарман имам әкеліп, мыңдаған рухани көсемдер жетілдіріп оларды үмметке жетекші ретінде тарту еткен. Мұндай Құран ақиқаттарымен сусындап, иманның нұрымен нұрланып, Дін Исламның абыройымен мерейі тасыған, кемелдіктің жоғары сатысына жеткен Әһл-і бәйт яғни Ардақты пайғамбарымыздың ұрпағы әлбетте, тағыда яғни ақырзаманда Мұхаммедтің (с.а.у.) шариғатын, Құранның ақиқатын, Ахмедтің сүннетін (с.а.у.) жандандырып, дүнияға жар салып, жүзеге асыратын болады. Сөйтіп, күллі мүмінмұсылмандардың бас қолбасшысы"Ұлы Мәхдидің"асқан әділдігін, ақиқатшыл екенін әлемге паш етіп, растайтын болады әрі солай болуы ақылға қонымды, бәлкім қажет тіпті зәрулік және адамзаттың қоғамдық өмірін ретте қалыптастыратын ереже-заңдардың талабы десе болады.

Жетінші мәселе:Күннің батыстан шығуы және жер астынан"даббет-үл арз"дейтін мақұлықтың шығуы.

Енді, Күннің батыстан шығуына келсек, ол қиямет басталғанның анық белгісі. Еш күмәнсіз, нақты болғандықтан адамның еркімен болатын тәубә есігі жабылады. Сондықтан мағынасы, тәпсірі белгілі, оны тәуил қылудың қажеті жоқ. Тек былай демекпіз:

Аллаһ ең дұрысын біледі, ол құбылыстың сыртқы себебі мынау болса керек: Егер жер шарын бас десек, оның ақылы Құран. Егер, жер жүзі Құраннан айырылса, ақылын жоғалтқан бас секілді диуана болып Құдайдың құдретімен басын басқа планетаға соғып жүйелі қозғалысы бұзылады. Енді ол батыстан шығысқа бет алған саяхатын Аллаһтың әмірімен шығыстан батысқа қарай теріс айналып Күн батыстан шығады.

Иә, жер шарын Күнмен және дүнияны ғарышпен мықтап байланыстырып тұрған мықты арқан тәрізді Құранның қуатты тартылыс күші болмаса, Жер шарын ұстап тұрған арқан үзіледі де Жер өз белдігінен шығып лағып кетеді. Сол кезде Күн батыстан шығады. Бағытын жоғалтып алған жер Аллаһтың әмірімен бір денемен соқтығысып нәтижесінде Қиямет қайым болады деген тәуил жасауға болар.

Ал, енді"даббет-үл арз"мәселесіне келер болсақ, ол туралы Құранда қысқа-нұсқа, ишара түрде баяндалған. Оның хал тілімен не айтқаны, не сөйлегені жазылған. Егжей-тегжейлі баяндайтын болсақ, мен әзірге басқа мәселелердей нақты біле алмай отырмын, дегенмен қысқаша былай дер едім:

لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ қалайша Перғауын қауымына шегіртке, бит бәлесіне ұшырады және Қасиетті Қағбаны қиратамын деген Әбрәһа әскеріне"Әбәбил құстары"тас төбесінен шабуыл жасады. Дәл сол секілді Суфиян мен Тажалдың шығарған фитне-бүлігіне мәз болып алданған, қасарысқан, діннен безген, кезде оның үстіне"Яжуж пен Мәжужтың"анархиясы қосылып қоғам іріп-шіри бастаған сәтте, мұндай діннен безген, күпірлікке әбден батқан қоғамды тәубаға келтіріп, есін жиғызу үшін жерден жыртқыш хайуан шығып қырғидай тиісіп, қойша қырады. Аллаһ ең дұрысын біледі, ол"даббе"яғни бір түр мақұлықтар болса керек. Өйткені, өте алып бір ғана тұлға болса барлық жерге әркімге үлгере алмайды. Демек, сұмдық бір топ тірі жәндік болуы мүмкін.

Тіпті, اِلَّا دَٓابَّةُ الْاَرْضِ تَاْكُلُ مِنْسَاَتَهُ аяты ишара еткеніндей, әлгі хайуан"даббет-үл арз"деп аталатын ағаш құрты тәрізді. Олар адамның сүйектерін ағаш кеміргендей кеміреді. Денені жайлап адамның тісінен бастап тырнағына дейін ұялап қаптап кетеді. Мүміндер иманның берекетімен, соның саясында және азғындықтан, қисық жолдан, жаман әдеттен тиылу арқылы әлгі бәледен аман қалады. Осыны меңзеп аят, иман тұрғысында әлгі хайуанды сөйлеткізген.

رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَٓا اِنْ نَس۪ينَٓا اَوْ اَخْطَاْنَا

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَل۪يمُ الْحَك۪يمُ

* * * * * *

Жоғарыда аталған жиырма алты мәселеге қосымша ретінде үш қысқа тұжырым.

БІРІНШІ МӘСЕЛЕ:Риуаяттарда Хазіреті Иса алейһиссаламды"Мәсих"лақабымен суреттелген секілді екі Тажалға да"Мәсих"деп атаған. Барлық риуаяттарда:

مِنْ فِتْنَةِ الْمَس۪يحِ الدَّجَّالِ مِنْ فِتْنَةِ الْمَس۪يحِ الدَّجَّالِ деп айтылады. Мұның хикметін және тәуилін баяндап берсеңіз.

Жауабы:Аллаһ ең дұрысын біледі, мұның бір хикметі былай болса керек: Қалайша, Иса пайғамбар Аллаһтың әмірімен Мұса пайғамбардың шариғатындағы кейбір ауыр үкімдердің күшін жойып, шарап секілді кейбір құмар заттарды халал қылды яғни рұқсат берді. Дәл сол секілді дәу Тажал да шайтанның арбауымен, ібіліске еріп Иса пайғамбардың шариғатын бұзып, христиандардың қоғамдық өмірін жалғастырып тұрған ереже-заңдарды жойып анархияға және"Яжуж пен Мәжужтің"келуіне қолайлы жағдай жасайды. Сондайақ, Ислам тажалы Суфиян да Ардақты Пайғамбарымыздың (с.а.у.) шариғатының өміршең, заңдарын мәңгі бақи жалғасатын үкімін нәпсі мен шайтанның азғыруымен жоюға тырысады. Тұрмыс-тіршіліктің заттық-рухани берекесін алып, құмарпаз, есерсоқ әрі мас нәпсілерді қаңғытып бетімен жібереді. Ел арасына іріткі салып, құрмет, мейірім секілді рухани құндылықтарды, өзара байланыстарды жойып, адамзатты әуестікпен нәпсінің батпағына итереді. Аты еркіндік, ал негізінде диктатура озбырлық орнатып және іші өктемдік, сырттан бостандық көрінетін сұмдық анархияға жер дайындайды. Ол кезде адамдарды темірдей тәртіппен тізгіндеп ұстамаса яғни диктаторлықтан басқа басқару жүйесі қалмайды.

ЕКІНШІ МӘСЕЛЕ:Риуаяттарда екі Тажалдың да жойқын істері, құдреттілігі, орасан зор күшті болатыны баяндалады. Тіпті, кейбір бейбақтар оларға Құдайдай сеніп, тәңірдей табынады. Мұның сырын ашып берсеңіз.

Жауабы:وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ Олардың атқарған істері орасан зор, таңғажайып көрінуінің себебі, жалпы іс-әрекеттері бұзу, қиратуға, нәпсіқұмарлыққа, әуестікке негізделгендіктен орасан зор жұмыстарды

жеңіл түрде атқарады. Бір риуаятта"олардың бір күні бір жыл"деген, яғни үш жүз жылда атқарылатын істерді бір жылда атқарады делінген. Ал асқан құдретті көрінуінің себептеріне келер болсақ, оның төрт жағы, төрт қыры бар.

Біріншіден; "Истидраж"халге түсіп яғни әдеттен тыс, ерекше жағдай көрсетіп, диктаторлық режим, орнатып қол астындағы алып үкіметтерінде ержүрек батыр әскерлерінің және еңбеккеш халықтың күшімен болған өркениетті, игі істерді орынсыз түрде, әлгі диктатор көсемдер иеленіп, өздеріне телінгендіктен олар мыңдаған адамның күш-құдіретіне ие секілді көрінеді. Ал, негізінде және заң бойынша бір жамағаттың яғни көпшіліктің еңбегімен болған оң нәтижелер мен жетістіктер, табыс пен абырой халыққа, беріліп, абыройға солар бөленуі керек. Ал, жіберілген қателіктер мен кемшіліктер, ағаттықтар мен жамандықтар болса басшының ұйымдастыра алмауына, олақтығына.

Мысалға, бір топ жауынгер жаудың шебін бұзып, бекіністі алса олжа мен абырой жауынгерлерге беріліп, солардың еңбегі деп есептеледі. Ал қате шешімдер, бұрыс іс-шаралар қолбасшының кінәсі болып саналады.

Міне, хақ пен ақиқат осындай әділ ережені, хақ ұстанымды бұйыра тұра, бұл қағидаға мүлдем кереғар түрде болымды жетістіктер мен табыс әлгі сұмдық тұлғаларға, басшыларға беріледі, ал болымсыз істер, кемшіліктер мен келеңсіз оқиғалар бейшара халыққа еншіленеді де, негізінде халықтың лағынетіне лайық әлгі тұлғалар - истидраж күйге түсіп - ғапыл адамдарға сүйкімді көрініп, көпшіліктің қалауы саналады.

Екінші жағы әрі себебі;Екі Тажал да сұмдық тиран, озбыр болады. Олар шектен шыққан залым әрі қатыгез, аяу дегенді білмейтін, өктемшіл келеді. Сол үшін де құдретті көрінеді. Иә, Тажал сұмдық диктатура орнататыны сондай, ол заңдар шығарып, заң жүзінде әркімнің ар-ожданына, дініне, тіпті киім-киісіне дейін тиіседі. Менің ойымша, соңғы заманда Ислам мен Түркі халқының бостандықты қалайтын демократ тобы мұндай сұмдық диктатура орнайтынын алдын ала сезіп қам жасап қарсылық көрсетті. Дегенмен, қатты қателесіп басқа жақты нысанаға алып қате шабуыл жасады. Тажалдың зұлымдығы мен халыққа жәбірі адам айтқысыз сұмдық. Ол бір адамға бола жүз ауылды өртеп, жүздеген бейкүнә жандарды қырып жазаға тартады, яғни ойран салады.

Үшінші жағы және себебі:Екі Тажалға да Яхудилер көмектеседі. Оларға, Ислам мен Христиан дініне қарсы әрдайым өш алуға дайын астыртын ұйымдар демеуші болады және "әйел теңдігі" дейтін атты жамылған сұмдық тағы бір комитет те қарап қалмай ол да көмектесетін болады. Тіпті, Ислам Тажалы масондардың комитетін алдатып оларға мықтап арқа сүйегендіктен сұмдық құдретті, орасан зор күшті көрінеді. Сондай-ақ, кейбір әулиелердің сөзін тыңдасақ, Ислам мемлекеттерінің билігін қолға алған Суфияни Тажал, айналасына өте күшті әрі зерек, ақылды әрі еңбеккеш әрі мақтануды жек көретін, атақ пен даңққа әсте қызықпайтын уәзір, яғни министрлер тауып және ержүрек батыр, іскер әрі табанды әрі епті, қарапайым, өзін мансап үшін төмендетпейтін бір қолбасшы тауып оларды өзіне байлап қызметші қылады. Олардың керемет істерін, тыңғылықты жұмыстарын, адал ниеттерін пайдаланып, оны өзінікі сияқты иеленіп, сол арқылы алып армияның жеңісін және үкіметтің жаңаруға, өзгеруге деген құлшынысын сондай-ақ, соғыстан кейінгі қиын кезеңді оңтайлы пайдаланып, халықтың ынта-жігерін, қайраткүшін өзі иемденіп жеке басы таңқаларлық тұлға, ерекше дарынды екенін айналасындағы жылпос, жағымпаз тобыр арқылы елге жайып атағы шығады.

Төртінші жағы мен себебі:Дәу Тажалдың спиритизма, экстрасенс секілді сиқырлап алатын қасиеті болады. Ислам ішінен шыққан Тажалдың да бір көзі адамды арбап алатын гипноз секілді қасиеті болады. Тіпті риуаяттарда,"Тажалдың бір көзі соқыр!"деп Ардақты Пайғамбарымыз назарды оның көзіне аудартып дәу Тажалдың бір көзі соқыр ал, екінші Тажалдың бір көзі екінші көзіне қарағанда салыстырмалы түрде соқыр деуге болады. Ардақты Пайғамбарымыз мұны хадисінде баяндау арқылы олардың мүлдем сенбейтін абъсолюттік кәпір, сондықтан олар тек бұл дүнияны көретін жалғыз көзді екенін яғни ақыретті көретін көзі жоқ екенін меңзеген.

Мен, мағынауи әлемде Ислам Тажалын көрдім. Бір көзінде адамды сиқырлап, арбап алатын гипноз бар екеніне куә болдым. Және ол мүлдем сенбейтін толыққанды кәпір еді. Міне, осы абъсолюттік күпірліктен пайда болатын соқыр батырлыққа салынып, қорықпастан діни әдет-ғұрыптарға, шариғаттың үкімдеріне шүйліге тиіседі. Қарапайым халық ақиқатты білмегендіктен мұнысын оның күштілігі, ержүрек батырлығы деп ойлайды.

Сондай-ақ, абырой мен даңқы үстем қаһарман халық, өздері соғыстан жеңіліп, аласапыран болып жатқанда мұндай көзбояушы, атақты, жолы болғыш, қу әрі әккі қолбасшыны тапқанына мәз болып, оның жасырын, сұмдық пиғылына қарамай бойларындағы ержүрек батыр сезімге беріліп оған аса құрмет көрсетіп төбесіне көтереді. Жасаған жамандықтарын бүркеп көрмеуге тырысады. Бірақ, тумысынан қаһарман әрі жауынгер әскердің рухындағы парасат және діндар халықтың бойындағы имандылық, Құрани нұр соңында жағдайды түсініп ақиқатты аңғарады. Сөйтіп халық әлгі қолбасшының сұмдық зұлымдықтарын шашқан күл-қоқыстарын тазартып, қиратқан жерлерін жөндеуге тырысады - дейді риуаяттарда.

ҮШІНШІ ШАҒЫН МӘСЕЛЕ:Ғибрат боларлық үш оқиға.

Бірінші оқиға:Бірде Ардақты Пайғамбарымыз (с.а.у.) Хазіреті Омарға (р.һ.) яхуди балаларының арасынан біреуін көрсетіп:"Оның түрі осындай!"депті. Сонда Хазіреті Омар (р.һ.):"Олай болса мен қазір оны өлтіремін!"дегенде Ардақты Пайғамбарымыз: "Егер, ол шынымен Суфиян, Ислам Тажалы болса сен оны өлтіре алмайсың! Ал егер ол болмаса оған ұқсағаны үшін, тек түріне бола өлтіруге болмайды!" деген екен.

Бұл риуаят бізге мынаны мегзейді: Оның суреті өз заманында яғни билік құрған кезінде көп жерлерде көрініс табады. Сол секілді өзі яхудилердің арасынан шығады. Таңғаларлық жәйт: бір баланың түрі тажалдың түріне ұқсағаны үшін өлтіргісі келіп ашуға булыққан Хазіреті Омар (р.һ.), Суфиянның қатты ұнатып, өзіне үлгі тұтары (күмир) әрі жоғары баға беріп, әңгімесінде ол туралы көп мақтайтын адамы болуы қызық оқиға.

Екінші оқиға:"Әлгі Ислам Тажалы қызығып Құрандағы وَ التّ۪ينِ وَ الزَّيْتُونِ сүресінің мағынасын сұрайды екен" деген сөз көп тараған. Мұның таң-қаларлығы мынау:

Бұл сүренің астында орналасқан اِقْرَاْ بِاسْمِ رَبِّكَ сүресіндегі اِنَّ الْاِنْسَانَ لَيَطْغٰى сөйлемі оның тап уақытын, жеке тұлғасын - джифр есебімен және мағынасымен - дәлме-дәл көрсетіп ишара еткен. Сондай-ақ, оның намазхандарға, және құлшылық орындарға тағылық жасап жауыздық ететінін көрсетіп тұр. Демек, әлгі алдап арбаушы қу, Құранның кішкене сүресінде өзі туралы айтылғанын сезеді. Алайда жаңылысып көршінің есігін қағады.

Үшінші оқиға:Бір риуаятта:"Ислам Тажалы Хорасан тарапынан шығады"делінген. لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ ғайыпты Аллаһ біледі, мұның бір тәуилі былай болса керек: Шығыс халықтарының ішінде тым ержүрек, батыр әрі күшті және сан жағынан көп және дін Исламның батыр әскері Түркі халқы әлгі риуаят айтылған кезде Хорасан аймағын мекендеп әлі Анадолуға яғни қазіргі Түркияға қоныс теппегендіктен сол заманғы мекен көрсетіліп Суфияни Тажал солардың ішінен шығады деп жорыған.

Таң қаларлық жәйт! Сұм тажал жеті жүз жыл бойы Дін Исламға қызмет еткен және Қасиетті Құранның мерейін көкке көтеріп, Исламның туын желбіретіп және оның алмас қылышы болып жаудан қорғаған Түркі халқына олардың ұлтшылдық сезімін пайдаланып уақытша болса да Исламның кейбір әдеттерін бұзуға әрекет жасады. Бірақ, сәтсіздікке ұшырап қолын кері тартады."Ержүрек, қаһарман әскер Тажалдың қолынан тізгінін алып, өзін әлгі бәледен құтқарады!"деген мағынаны риуаяттан түсінуге болады.

وَاللّٰهُ اَعْلَمُ بِالصَّوَابِ ٭ لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ

* * *

Он бесінші Шуақ

Әл-хүджжат-үз Зәхра

ЕКІ ТАРАУДАН ТҰРАДЫ

[Бұл дәріс сырттай шағын көрінгенімен, негізінде үлкен әрі өте қуатты және мағынасы терең бір рисале. Менің тәфәккүрлік яғни толғанысқа толы өмірімнің сондайақ, Нұрдың нағыз мағынауи өмірінің "илмәляқин", "айнәляқин" қосындысынан шыққан имани жеміс, фәрдәуси миуа, Құрани мәуе.]

БІРІНШІ ТАРАУ ҮШ БӨЛІМНЕН ТҰРАДЫ

[Жиырмасыншы Мектубтың қорытындысының қорытындысы. Бұл үшінші Юсүф медресесінде болған кезде оқылған дәрістің бірінші бөлімі]

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

وَ بِه۪ نَسْتَع۪ينُ

Афион қаласындағы түрмеде он бір ай бір баракта жалғыз жатқанымды сотқа арызданып едім, ерегісіп мені адамы көп бесінші баракқа мәжбүрлеп көшірді және бауырларымның қасыма келуіне тыйым салды. Ал, мен отыз бес жыл жападан жалғыз қалып, әсіресе түнде дүнияны ұмытып, ақыретке дайындық жасайтын адаммын және жиырма үш жылдан бері басқан ізімді аңдып әбден мезі қылғандықтан көпшілік жерде өзімді ыңғайсыз сезініп жалғыз болғанды ұнатамын. Маған көмектесетін адамнан басқа және Нұр дәрісін тыңдауға құмар жаннан басқа біреумен бірге бір сағат отырсам мазам қашады. Міне, осындай жағдайыммен көпшіліктің ішінде өмір сүре алмаспын деп уайымдаған кезде Иләһи қаһар мен ашудың белгісі болса керек ауарайы күрт өзгеріп, күн суытып аяз болды. Егер мен бұрыңғы орнымда тұра бергенімде әсте шыдай алмас едім. Олардың қиянаты мен үшін рахымшылыққа айналды.

Көкейге мынадай бір ой келді: "Рас, Нұр шәкірттері өз атынан болсын, сенің атыңнан болсын әрқайсысы сен секілді жатқан жерінде, барақтарда Нұрға қызмет қылып, дәріс беруде. Дегенмен, мына бесінші барақ өзгеше. Бұл жерді"изолятор"деп атайды. Мұнда келгендер әрдайым ауысып, жаңарып отыратындықтан Нұр дәрісіне әлдеқайда мұқтаж. Әрі мұнда Орыстың сұмдық атейстік ұғым, социализімді дәріптеп, Құдайсыздық пікірін жаюшы газеттердің жазғандарын оқыған жастар мен қарттар, әлбетте Иман-ы Биллаһ тұрғысындағы Аллаһтың барлығы мен бірлігі туралы нақты дәлелдерге, қуатты дәрістерге аса мұқтаж!".

Мен таң намазынан кейін бұрыңғы әдетім бойынша он рет үзбей оқитын және Жиырмасыншы Мектубтағы он бір кәлимада баяндалған Аллаһтың бірлігін дәлелдейтін он бір айғақты және Исм-і Ағзамды көрсететін, тәухид ұғымын білдіретін мына:

لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَحْدَهُ لَٓا شَر۪يكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ يُحْي۪ى وَ يُم۪يتُ وَ هُوَ حَىٌّ لَا يَمُوتُ بِيَدِهِ الْخَيْرُ وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَد۪يرٌ وَ اِلَيْهِ الْمَص۪يرُ

сөзін толғана қайталап отыр едім, кенет көкейге мұндай бір ой келді:

"Осы қысқа қорытынды ақиқатты Нәдір хожаға және осындағы жастарға үйрет!".Мен де:"бисмиллаһ!"деп бастадым. Былайша:

Бұл тәухид сөзінде он бір сүйінші хабар, он бір имани айғақ бар. Әзірге сол айғақтарға тек қысқа ишара жасап жан-жақты түсіндіруді және сүйінші хабарларын"Жиырмасыншы Мектубқа"және Нұр кітаптарына сілтеме жасамақпын. Дегенмен, ол дәрісті жазып параққа түсірген кезімде оларға айтылмай қалған кейбір сөздерді, тұжырымдарды да жазуға тура келді. Енді сол он бір тәухид кәлимасынан:

БІРІНШІ КӘЛИМА:لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ Мұның дәлелі баспадан шыққан"Аят-үл Күбра"кітабы. Ол теңдесіз айғақ, таңғажайып болғандығы үшін Хазіреті Али (р.һ.) Рисалей-Нұрдан хабар берген кезде

وَ بِالْاٰيَةِ الْكُبْرٰى اَمِنّ۪ى مِنَ الْفَجَتْ

деп тоқталып,"Аят-үл Күбра"кітабын шапағатшы ретінде қолданған екен. Содан болар Нұр шәкірттерін Денизли қаласында тұтқындаған кезде әлгі рисале Анкараның және Денизлинің сотында жеңіске жетіп өзін-өзі ақтап

шықты, және ол жасырын және әсерлі түрде жайылу арқылы өз шәкірттерінің қамаудан құтылуына себеп болғаны секілді өзінің жасырын бастырылуы да шәкірттерінің тоғыз ай қамалуына себеп болған еді. Осылайша Хазіреті Алидің (р.һ.) ғайби кәраматын және Нұр шәкірттерінің атынан жасаған дұғасын ашықтан ашық растап дәлелдеді.

Иә,"Аят-үл Күбра"кітабы Аллаһтың бір екеніне бүкіл әлемнен отыз үш айғақ көрсетеді және әрбір айғағы шексіз дәлелдерді қамтиды. Ол, аспандар, жұлдыздар, жер шары, жан-жануарлар мен өсімдіктер әлемін сөйлетіп, ақырында бүкіл әлемді оның ішіндегі болмыс атаулыны, болған және болатын, болуы мүмкін нәрселердің ақиқаттарына тіл біткендей сөйлетіп Уажиб-үл Уджуд Аллаһтың бар екенін, біреу екенін Күндей анық, күндізгідей жарық түрде көрсетеді. Кәміл иман, мықты сенім керек деген адам және діннен безген анархисттерге қарсы өткір алмас қылыш іздегендер осы"Аят-үл Күбра"рисалесін алып оқысын.

ЕКІНШІ КӘЛИМА:وَحْدَهُ Мұндағы айғаққа қысқа ишара былай болмақ:

Мына әлемде қай жағынан қарасаң бірлік, "уахдет" көрінеді. Мысалға, бүкіл ғалам керемет жүйелі тұрғызылған қала немесе керемет зәулім сарай яки мағынасы терең алып, кітап немесе әрбір аяты, әрбір әрпі тіпті, әрбір нүктесі ғажайып заттық Құран іспеттес. Осы тұрғыдан қарағанда бірлік көрінеді, уахдет байқалады. Сонымен қатар бұл сарайдың лампасы бір, шамы бір, тамақ пісіретін оты, аспазшысы бір, су себелегіші бір, суарушысы бір, осылайша бір, бір, бір... деп мыңға дейін бірлік көрсетеді. Бұл бізге бұл сарайдың ұстасы, қаланың қожайыны, кітаптың авторы, алып Құранның иесі міндетті түрде бар және Ол біреу, уахид, жалғыз екенін нақты түрде көрсетіп әрі дәлелдейді.

ҮШІНШІ КӘЛИМА:لَٓا شَر۪يكَ لَهُ Бұл сөздің айғағына өте қысқа ишара қылар болсақ,"Аят-үл Күбра"кітапшасының бұлағы, ұстазы, негізі және"Аят-үл Күбра"деуге болатын мына ұлы аят:

قُلْ لَوْ كَانَ مَعَهُٓ اٰلِهَةٌ كَمَا يَقُولُونَ اِذًا لَابْتَغَوْا اِلٰى ذِى الْعَرْشِ سَب۪يلًا

яғни, егер Аллаһтың серігі болса және бөтен біреулер ісіне араласып, рубубиятына ортақ болса әлемдегі тәртіп-жүйе бұзылар еді. Алайда, кіп-кішкене шыбынның қанаты мен көзіндегі жасушадан бастап сонау аспандағының ұшақтары сансыз құстарға дейін, тіпті анау күн системасына дейін үлкенді-кіші, ұсақ-ірі барша жаратылыста керемет жүйе, күшті тәртіптің болуы анық әрі сөзсіз түрде Аллаһтың серігі жоқ екенін, және болуы мүмкін еместігін дәлелдейтіні секілді, болуы шарт Уаджиб-үл Уджуд Аллаһтың бар екенін, оның уахдетін яғни Жалғыз екеніне ашық түрде куәлік етеді.

ТӨРТІНШІ КӘЛИМА:لَهُ الْمُلْكُ Мұның тамыры әрі терең бұлтартпас айғағына қысқаша ишара:

Көзбен көріп жүрміз, дегеніміздей жер жүзі егістік ретінде көктем сайын ол жерге жүз мың түрлі өсімдіктердің тұқымдары араласқұралас, шашылып ауқымды түрде егілуде. Шыққан өнімдері бөлекбөлек, әсте араластырмай керемет жүйемен жинап теріп, оған мұқтаж екі жүз мың түрлі жан-жануарларға одан ризық несібе тарататын шексіз құдрет пен зор ілім иесі басқарушы біреу перденің артында бар. Ол мына ауқымы кең, әрі шексіз бай иелігінде әсіресе, жер жүзі егістігінде осындай қыруар істер атқаруда. Мұндай басқарушы Мутасаррыф-ы Хакимді, Малик-і Рахимді танымаған адам, ақымақ"софестаи"сияқты, мына жер дүниенің бар екенін жоққа шығаруы керек.

БЕСІНШІ КӘЛИМА:وَ لَهُ الْحَمْدُ Мұның ауқымы кең айғағын қысқа ишарамен баяндаймыз.

Мына"әлем"атты қаланы,"жер"дейтін ауданды,"адамзат пен хайуанат"дейтін бөлімшені Рәззақ-ы Рахим, Мухсин-і Кәрим Аллаһ өзі басқарып, жетілдіріп, бақылап отырғанын көзбен көріп, ақылмен түсініп отырмыз. Ол (Аллаһ),өзі берген нығметтеріне мадақ айтып, шүкір еткізу үшін жер шарын сауда кемесі тәріздес яки азық-түлік таситын поезд, көктемді бір вагон түрінде жаратып, небір тағамның түрімен және нәрестелерге сүтке толы торсық тәріздес аналарының емшектерін қорекке толтырып қойған және қыс мезгілі бітіп азығы таусылған мұқтаж жан-жануарларға қамқорлық жасалады. Бұл әрине, Рәззақ-ы Рахим Аллаһтың ісі екеніне титтей де миы бар адам күмәнданбаса керек. Ал оған күмәнданып сенбегендер жер жүзі толы мол нығметтерді, белгілі де арнайы жасалған ризық несібелерді жоққа шығаруға мәжбүр ақымақ хайуан болғаны.

АЛТЫНШЫ КӘЛИМА:يُحْي۪ى сөзінің айғағына қысқаша ишара.

Иә,"Оныншы Сөзде"және Нұр кітаптарында айғақтармен дәлелденген мына мәселе: Әрбір көктемде тірішілік иелерінің үш жүз мың түрі әртүрлі бейнеде сансыз бола тұра құжынаған әскердей жер бетінде қайта тіріліп, жан бітеді. Олардың өміріне қажетті нәрселер жүйелі түрде реттеліп отырады.

Осылайша қиямет қайымдағы ұлы хашрдің жүз мың үлгі-мысалдарын көрсетіп әлгі сан-алуан тіршілік иелерін бәрін бірге, араласып жатса дағы шатыстырмай, қатесіз, кемшіліксіз, ауысып жатса да ауыстырмай, ешбірін ұмытпай дәл өлшеммен, жүйелі түрде тірілтіп, жан сыйлайтын және ұрық суы дейтін өзара ұқсас сұйық заттан, топырақтан, бір-бірінен айнымайтын тұқымдардан, азғана айырмашылығы бар дәнектерден сондай-ақ, жәндіктердің өте ұқсас жұмыртқашықтарынан, сонымен қатар құстарды да дәл солай бірегей шикізаттардан, жұмыртқалардан саны шексіз түрлерін жаратқан және жалпы түрлері әртүрлі, қореқтенуі де айырықша тіріжандарды тіріліткен және жер жүзіне, көктем парағына жүз мың түрлі өзара ұқсамайтын кітаптарды бірге, бірінің қасына бірін, аралас-құралас, еш қатесіз, тыянақты жазған және әрнәрсені мұқият, шексіз хикметпен жоқтан бар қылған Зат-ы Хаий-ы Қаюм, Мухий әрі Халлақ-ы Алим екеніне сенбей, күмәнданған адам әлбетте, өзін де және бүкіл жер жүзіндегі тіршілік ететін барлық жан-жануарды, жәндік атаулыны жоққа шығарып, бар екеніне сенбеуге мәжбүр болып өзінің барып тұрған ақымақ, тіріжандардың ең бейбағы екенін көрсеткен болады.

ЖЕТІНШІ КӘЛИМА:وَ يُم۪يتُ Бұл сөздің айғағына қысқаша ишара былайша:

Күз мезгілінде үш жүз мың түрлі тіршілік иелері опат болғанда яғни өз міндеттерін атқарып демалысқа шығарда әрбір түрдің, әрқайсысының амал дәптері кішкене құтыларға сақталып, істеген істері мазмұндалып, келесі көктемде атқарар қызметтері жазылып, осы амал дәптерлерін белгілі бір мағынада рухтары деуге болатын дән-тұқымдарына жүктеліп яғни Хафиз-ы Зүлжәлалдың хикметті құдіретімен аманат қылып тапсырылатынын көзімізбен көріп жүрміз.

Иә, Інжір ағашының кіп-кішкене тұқымдары мәңгі жасайтын бір рух секілді інжір ағашының толық мағлұматтарын, өмірлік заңдарын, тіршілік шарттарын толық қамтиды. Міне, бір кітаптай мағлұматтарды

яғни ағаштың өмір тарихын әлгі тұқымға тағдыр қаламымен жазылып, оны уақыты келгенде қалың кітаптай үлкен ақиқатқа айналдырған Халиқ-ы Хакимге сенбей, оны жоққа шығарып, мәңгі тірі Хаий-ы Ләямуттың бар екеніне нанбай жүрген адам, әлбетте тек ақымақ қана емес, жын ұрған хайуан ғана емес, ол тозақ отын көсеп жүрген әзәзіл шайтаннан бетер сорлы, мәңгі құрдымға кетуші бейбақ.

Жоғарыда аталған құбылыс, яғни әлгі кәлиманың айғағын меңзейтін күлли, таңғажайып, керемет, мұғжизалы хикметке толы ауқымды, іс өздігінен болуы әсте мүмкін емес. Сол секілді оны соқыр мылқау, қолынан түк келмейтін әлсіз, жансыз, меңіреу, араласқұралас жатқан, белгілі бір бағыты жоқ себептерге телу, солардың салдарынан болады деп сену мың есе"мухал"яғни мүмкін емес, еш негізі жоқ құр сандырақ. Егер олай болатын болса, топырақтың әр бөлшегінде шексіз құдірет, мол хикмет және бүкіл өсімдік пен гүлдің қалай жасалатынын білетін терең ілімі, ғажап өнер болуы керек. Бұл жайлы ауа бөлшектері жайлы сыр шертетін"Жастар шырағы"атты кітаптың"Хуә нүктесінде"баяндалғанындай әрбір ауа бөлшегі әуе толқынын пайдаланушылардың, телефон мен радиода сөйлесушілердің айтқан сөздерін толық меңгеріп білуі керек, әрі басқа бөлшектерге дәріс беретін зор қабылетке ие болуы шарт. Әрине, мұндай қисынсыз ойды шайтан да ешкімге айтып сендіре алмас. Күпірлік деген осындай ақылға сыйымсыз, ақиқатқа теріс, бүкіл жаратылыс атаулыға жабылған жала болғандықтан, оның жазасы тек сұмдық жәһаннам ғана және ол әділдік! Ондай сұмырай кәпірлерге "жасасын жәһаннам!" деу өте орынды.

СЕГІЗІНШІ КӘЛИМА:وَ هُوَ حَىٌّ لَا يَمُوتُ Мұның білдіріп тұрған айғағына қысқаша ишара қылар болсақ: Мысалға, күндізде толқып жатқан теңіздің жүзінде және ағып жатқан өзеннің бетінде көпіршіктер пайда болып, ол көпіршіктерде көрінген күн сәулелері сәлден соң көзден таса болып, артынан келген жаңа көпіршіктер де дәл солай әлгі келіп-кеткендер секілді күн сәулесін шағлыстырып көктегі Күнді меңзеп оған куәлік етеді. Және олардың осылайша аяқталып бітуі, төбеде сөнбейтін Күннің бар екенін көрсетеді. Дәл сол секілді, әрқашан өзгеріп, құбылып отыратын "әлем" теңізінің жүзінде және жаңарып отыратын сансыз көк аспандарда, сондай-ақ ең ұсақ бөлшек зәррелер әлемінде және түрлі оқиғалар мен өткінші болмыстың

сахнасы болған мына уақыт өзенінде өмір сүріп жатқан жаратылыс бір тынбастан жылдам ағып кетіп жатыр. Олар сыртқы себептерімен бірге көзден таса болып, опат болуда. Жыл сайын, күн сайын бір ғалам өліп яғни кетіп орнына жаңасы келеді. Және зәррелердейтін егін алқабында әрдайым өзгеретін дүниялар, жылжымалы әлемдер өнім беріп, нәтижелері алынатындықтан, әлбетте көпіршіктер мен Күн сәулесінің шағылыстары қалайша аяқталу арқылы әрдайымғы бір Күнді көрсеткені секілді әлгі сансыз жаратылыс, тіршілік иелерінің опат болуы және өзінің сыртқы себептерімен бірге жүйелі түрде қызметінен босатылуы, бізге айдан анық еш күмәнсіз нақты түрде Хаий-ы Ләямут, Шәмси-і Сәрмәди, Халлақ-ы Бақи, Кумандан-ы Ақдес Аллаһтың міндетті түрде бар екенін, сөзсіз жалғыз екенін және болмысы әлемнің болмысынан сан есе анық та қанық екенін көрсетеді. Оны бүкіл жаратылыс әр түрлі бейнеде бірлесе отырып куәлік етеді. Сонымен, осындай әлемді шулатып тұрған зор дауысты, мызғымас нақты куәліктерді естімей, құлағын жауып мән бермеген адамдар неткен саңырау, мүлдем ақымақ әрі күнәһар екенін әлбетте, түсінген шығарсың.

ТОҒЫЗЫНШЫ КӘЛИМА:بِيَدِهِ الْخَيْرُ Мұның айғағын қысқаша былай баяндаймыз: Қарап отырсақ, әлемдегі әр жаратылыстың, әр түрдің, әр топтың тіпті, әрбір тұлғаның, әр ағзаның, денедегі әрбір жасушаның өзіндік сақтық ризық-несібесі жиналған арнайы қоры, өзіндік қоймасы болады және әрқайсысының қажетті нәрселері сақтаулы қазынасы, егіс алқабы бар. Ол қазына өте жүйелі түрде, дәл өлшеммен, шексіз хикметпен аса қамқор түрде, дәл уақытында және сол мұқтаждың күші жетпейтін еркінен тыс түрде ғайыптан беріліп жатыр. Мәселен, тауларда жан-жанураларға, тіршілік иелеріне, адамзатқа қажетті шикізаттарды, дәрі-дәрмектерді, өмірге қажетті нәрселер сақтаулы. Таулар біреудің әмірімен, ұйымдастыруымен өте қажет қазына, өте бай қор секілді. Сондайақ, жер шары бүкіл тіршілік иелерінің ризық-несібелерін Құдайдың құдіретімен өндіріп беретін өте жүйелі жасалған егістік, бір қырман немесе асхана тәрізді. Тіпті, әрбір адамның денесіндегі әрбір ағзаның өзіндік қоймасы тіпті, бір жасушаның да ықтияттап сақталған өзіндік қоймасы бар. Осылайша, әр әлемнің сонау ақырет әлемінің де өзіндік қоймасы бар. Ол мына дүния. Жұмақтың да егіс алқабы,

қоймасы бар, ол мына дүниядағы әсемдіктер, әдеміліктер және жақсылықтарды тудыратын, нұр шашқан дін Ислам, мұсылман әлемі және нағыз адамгершілік. Ал жәһаннамның да өзіндік қоймасы бар. Ол жамандықтар мен болымсыз нәтижелер берген және күпірлікке апаратын және жоқтықтың кесірінен болатын жаман нәрселер мен бәлелер, сондай-ақ болмысты кірлететін лас заттар, нашар топ тайпалар, жағымсыз әрекеттер. Жұлдыздардың да ыстықпен қамтамасыз ететін өзіндік қоймасы болады. Ол жәһаннам яғни тозақ. Ал оған жарық, нұр беретін қайнар көз жәннат болып табылады.

Міне,"Биәдиһилхайр"осы айтқан барлық қазына, қоймаларды меңзеп, соның бәрі бір Аллаһтың қолында екенін дәлелдейтін айғақ болып табылады. Иә, осы сөз арқылы және بِيَدِه۪ مَقَال۪يدُ كُلِّ شَيْءٍ сөйлемі мен яғни"барлық нәрсенің кілті Оның қолында, бәрінің түйінін ашатын сол"мағынасын білдіреді. Бұл ауқымы кең әрі сансыз ғажап Рубубияттың айғағы, уахдеттің дәлелі болып мүлдем соқыр емес адам көретіндей дәрежеде анық мәселе.

Мысалға, аталған әлгіндей сансыз қазына қоймалардың біреуін үлгі ретінде айтар болсақ, әр қайсысы зәулім ағаштың немесе тамаша гүлдің бөлшектері мен тағдырының жоспары жазылған кіп-кішене қойма тәріздес дән-дәнектерді, тұқымдарды алайық. Олардың кілті қолында болған Мутасаррыф-ы Хаким Аллаһ, бір түйір дәннің ауызын"Оян!"әмірімен, өзінің қалау кілтімен жүйелі түрде өлшеммен ашады. Сол секілді жер шары дейтін қазынаны да жаңбыр дейтін кілтімен ашып, ондағы шағын қойма тәріздес сансыз дәндерді, шексіз тұқымдарды сондай-ақ хайуандар мен қуаттардың бастау бұлағы жұмыртқаларды, барлық қойма қазыналарды барлығын бірге, еш қатесіз ашатынын, осылайша бүкіл әлемдегі үлкен-кіші, көзге көрінетін барлық қойма-байлықтарды өзінің шексіз хикметімен, ираде қалауымен, рахымымен, еркімен әрқайсысын өзіне тән кілттерімен ашатынын біліп, көзбен көргің келсе өзіңнің белгілі бір мағынада қоймаң болған қалб (көңіл) түкпіріңе, миыңа, денеңе, асқазаныңа, бау-бақшаңа және жердің көркі болған көктемге, ондағы гүлдерге, жеміс жидектерге қара! Осының бәрін өте жүйелі түрде дәл өлшеммен, таразымен, рахымымен, хикметке толы құдіретімен жасап жатқанын және"Күн фая күн!"әмірінен келген түрлі-түрлі кілттермен ашып жатқанын көресің.

Кіп-кішкене құтыдан бір батпан тіпті кейде жүз батпан ризықнесібелерді өте жүйелі түрде шығарып жандыларға сый-сияпат жасап тарту етеді. Япырай, осындай жүйелі де тәртіпті және көреген, және білікті, және шексіз ауқымды іске сондай-ақ, кездейсоқ болуы әсте мүмкін емес өнерге, әсте қателеспейтін өлшемді зор билікке, және әсте зұлымдық жасамайтын әділ басқаруға соқыр қуаттың араласуы, меңіреу табиғаттың үлесі болуы және қолынан түк келмейтін, дым білмейтін себептердің ықпал етуі мүмкін бе!? Барлық затты бір сәтте көре алмайтын, бәрін бірге басқара алмайтын біреу мұндай керемет, жан-жақты хикмет пен өлшемге толы, ғажап іске, орасан басқармаға араласуы мүмкін бе? Әсте, сонымен, барлық жақсылық қолында, барлық нәрсенің кілті өзінде болған Мутасарфф-ы Рахим, Рабб-ы Хаким Аллаһты танымайтын әрі жоққа шығаратын жандарға әлбетте, تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ аятының дегеніндей жәһаннам қатты ашуланып, хал тілімен былай дейді:"олар шексіз ауыр азабыма лайық, оларды еш аяудың қажеті жоқ!".

ОНЫНШЫ КӘЛИМА:وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَد۪يرٌ Мұның айғағына қысқа ишара: Мына дүние қонақүйіне келген ақылы бар әрбір адам көзін ашып қараса, мынаны көреді: Бір құдірет бүкіл ғаламды басқарып тұр, және Оның шексіз, еш қателеспейтін әзәли мұхит ілімі бар және өте мұқият, ешқашан өлшемсіз, пайдасыз іс жасамайтын сәрмәди хикмет пен инает-жәрдемі бар. Міне, осы хикмет, инает, ілімді қамтитын құдірет сансыз зәррелердің әрбірін шыр айналдырып, көптеген қызмет атқартқаны секілді жер шарын бір сәтте, бір заңмен және бір жылда жиырма төрт мың қашықтықты шыр айналдыра жүргізеді. Жыл мезгілінің өнімдерін жан-жануарлар мен адамдарға қандай заңмен әкелетін болса, дәл сол заңмен, дәл сол уақытта Күнді өз орнына қойып тартылыс күш беріп жұлдыз, ғаламшарларды жүйелі түрде жұмысқа жегіп өзіндік міндет жүктейді. Дәл сол құдірет бір мезетте өзінің хикмет заңымен жер бетіне жүз мың кітапқа ұқсайтын түрлі жандыларды аралас-құралас шатастырмай, қатесіз жазады. Осылайша, ұлы хаширдың мыңдаған үлгі мысалдарын көрсетеді. Дәл сол құдірет, бір уақытта ауа парағын жазып және өшіретін тақта тәрізді сан құбылтады. Зәрре бөлшектерді яғни ұсақ бөлшектердің әрқайсысын қалам ұштары тәріздес әлгі

кітаптың нүктелері тәрізді белгілі бір міндет жүктеп жұмыс істеді. Зәррелерге керемет қабілет бергені сондай, бейне бір дүниедегі бүкіл сөздерді білетіндей, сөйлесушілерді танитындай дыбыстарды алып-беріп, жеткізіп-тасып отырады, әсте шатаспайды. Өздері кішкене құлақ, кішкене тіл секілді қызмет етіп, ауа әлемі Аллаһтың әмірі мен қалау еркінің тақтасы екенін дәлелдейді. Міне, осы қысқа тұжырымға салыстыра отырып Жаратқан Жаббар ғаламды керемет бір қала, зәулім сарай, ғажап қонақүй, таңғажайып кітап, мұғжизалы Құран іспетті жаратып, сонау алып ғаламшарлардан, кішкене зәрреге дейін бүкіл жаратылысты, шексіз әлемдерді, күллі болмысты өзінің соңсыз ілімінің ережелеріне сай, хикметіне сәйкес толық басқарып отырғанын және өзінің шексіз құдіретінің ішінен мол хикмет пен зор рахымын көрсетеді. Сондай-ақ, рубубиетінің ішінен өзінің сөзсіз бар әрі жалғыз екенін Айдай анық, Күндей жарық түрде көрсетіп, таныстырады. Оған жауап ретінде адам заттық иманға келуін қалап және өзін оған жақсы көргізуді мақсат етіп, соның нәтижесінде құлшылық етулерін міндеттеген. Өзінің жарылқауымен шүкір етуді, мадақтауды қалайтын осындай аса Мейірімді Рахман-ы Рахимді танымайтын, құлшылық етіп Раббысын жақсы көруге тырыспайтын адам бейнесіндегі шайтандар да бар. Міне, мұндай кішкене Нәмруд, Перғауын секілді мақұлықтар әлбетте, түгелдей ауыр әрі шексіз болатын азапқа душар болмақ.

ОН БІРІНШІ КӘЛИМА:وَ اِلَيْهِ الْمَص۪يرُ яғни Аллаһтың мәңгі құзырына, бақи әлеміне, соңсыз бақыт мекеніне түбінде сапар шегетін болмыз. Әлемдегі күллі жаратылыстың қайтар жері Сол. Барлық себептердің ұшы Оның қолында және Оның құдіретімен болады. Себептер басқару ісіне құрал ретінде пайдаланылатын жәй бір перде. Олар киелі Құдіреттің асқақ абыройына, ұлықтығына шек келтірмей сақтап қалу үшін қызмет етеді. Себептердің ешбірінің қолынан жарату келмейді, әсте әсері жоқ. Аллаһтың әмірі мен қалауы болмаса ешбір нәрсе тіпті, ешбір зәрре қозғала алмайды, деген мағынаны білдіреді. Бұл кәлимадағы айғаққа өте қысқа ишара мынау:

Біріншіден;Бұл кәлиманың мағынасындағы хашир, ақырет, мәңгі өмір туралы және оның келесі көктем секілді нақты әрі анық жүзеге асатынына сену, иман ету, дәлелдеу мәселесін"Оныншы Сөз"және оның қосымша жазбаларында сондай-ақ,"Жиырма

тоғызыншы Сөз" бен "Миуа рисалесінің"Жетінші мәселесіне және"мінәжат"кітапшасы секілді бір қатар Иман жайлы жазылған рисалелерге сілтеме жасадық. Шынымен әлгі сілтемелер де иманның осы шарты керемет түрде сансыз айғақтармен дәлелденген. Ол сілтемелерде дүнияның бар екені қалай анық болса, дәл солай анық түрде ақыреттің де рас екені ең қырсық кәпірге де дәлелдеп мойындатуға мәжбүр ететіндей дәрежеде күшті баяндалған.

Екіншіден;Қасиетті Құран Кәрімнің үштен бір бөлігі хашир мен ақырет жайлы. Әрбір мәселені соған әкеліп тірейді. Олай болса, Құранның ақиқат екенін дәлелдейтін барлық мұғжизалар мен айғақтар ақыретті растап дәлелдейді деген сөз. Сол секілді Мұхаммед (с.а.у.) пайғамбар екенін дәлелдейтін барлық мұғжизалар да, бүкіл дәлелдерімен хашир мен ақыретті дәлелдеп, рас екеніне куәлік етеді. Өйткені, Ол кісінің өмір бойғы басты мүддесі ақыретке сендіру болғаны секілді барлық пайғамбарлар да мәңгі өмір мен соңсыз бақытты көлденең алға тартып адамзатқа сүйінші берген еді. Оны сансыз мұғжизамен нақты айғақтармен дәлелдеген. Олай болса, олардың пайғамбар екендігін, адалдығын дәлелдейтін барлық мұғжизалар, айғақтар олардың ең үлкен мәселесі және әрдайымғы тақырыбы болған ақыреттің де хақ екенін және мәңгі бақи өмір бар екенін дәлелдейді. Осыған салыстыра отырып, басқа да шарттарын дәлелдейтін бүкіл айғақтар хаширді яғни өлген соң қайта тірілудің хақ екенін, мәңгі бақыт бар екенін білдіреді.

Үшіншіден,Өзінің толық кемелдігін, шексіз құдіретін, теңдесіз рубубиетін көрсету үшін әлемді керемет түрде, таң ғажайып жаратып, асқан хикметін көрсету үшін жаратылғандардың әрқайсысына белгілі бір міндет жүктеп, тіпті көптеген қызметтер тағайындап тынбай жұмыс істеткізген, сондай-ақ, соңсыз көркем есімдерінің сәуле шуақтарын көрсету үшін, топ-топ қылып, бірінің артынан бірін әлемдерді жаңартып болмыс атаулыны мына қонақүй әлемге, мына дүния дейтін емтихан алаңына жіберіп, мысал әлеміне құрылған ақыреттік фотоаспаптармен олардың суретттерін, жүріс-тұрысын, істеген амалдарын тіркуге алып ақырында, өздерін демалысқа шығарады. Содан соң, басқа топ, жылжымалы өзге дүниялар әлгі сахнаға өзіндік басқа міндетпен, Иләһи түрлі есімдерге айналық қызмет атқару үшін келеді яғни оларды Сани-і Зүлжәлал, Халиқ-ы Зүлкәмал бір Аллаһ жіберіп отырады.

Ендіше, мына пәни дүниеде өзінің ақыл-ойымен өзінің Жаратушы Иесінің бүкіл мақсаттарына жауап бере алатын әрі бүкіл қабілетімен Оны жақсы көріп, көргізген, танып, басқаға таныстырған және дұға етіп жалбарына ақыреттегі мәңгі бақытты сұраған және ақылы болғандықтан түрлі уайым мен қайғы шеккен, сөйтіп жан-тәнімен, бүкіл қабілетімен нағыз рахат, бақи өмір жәннатты сұраған мына адамзат үшін сый-ақы бететін жердің және жаза тартатын орынның болмауы әсте мүмкін бе?! Жоқ, болмауы әсте мүмкін емес! Міне, осы қысқа ишараның анықтамасы жан-жақты түсіндірмесі дәйекті түрде Рисалей-Нұрда нақты баяндалғандықтан соған сілтеме жасап осы терең де үлкен мәселені қысқа қайырамыз.

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَل۪يمُ الْحَك۪يمُ

* * * * * *

Қасиетті Фатиха сүресінің мұхтасар өзегі, қорытындысы

[Үшінші Юсүф медресесінде жалғыз адамдық камерада аз уақыт ұстап, кейін босатқан кезде көрісуге келген кісілерге бір дәріс берген едім. Бұл соның бір бөлімі]

Түрмедегі нұр шәкірттеріне қысқаша дәрістен үзінді. Фатиха сүресі теңіз болса, бұл соның бір тамшысы және ол Күн болса оның жеті түсті жарығының бір сәулесі ғана. Мұны баяндауды намаздағы Фатиха бұйырды. Негізінде осы киелі қазына жайлы Жиырма Тоғызыншы Мектубтың бөлімі әсіресе,"Нағбуду"жайлы тақырыпта, сондай-ақ"Румуз-ата Семания", "Ишарат-ул Иғжаз"тәпсірі және басқа да Нұр кітаптарында бұл жайлы айтылған болатын. Демек, сол керемет хош тақырыпты иман шарттарымен байланыстыра отырып, айғақ-дәлелдерге ишара түрінде намаз кезіндегі тәфәккүрімді қағазға түсіруге мәжбүр болдым. Енді, бастардағы بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ кәлимасын Рисалей-Нұрдың екі-үш кітабына сілтеме жасап, اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ сөзінен бастаймыз.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ٭ اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَم۪ينَ ...الخ

БІРІНШІ КӘЛИМА:اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ мұның иманды қуаттайтын айғағына қысқаша ишара ретінде былай демекпіз: Иә, пенденің шүкір етіп, мадақ айтуға себеп болатын арнайы түрде нығмет беру, ырыс-несібе өте көп-ақ. Әсіресе, қан мен нәжістің арасынан таптаза, қоректігі мол сүтті әлжуаз төлдерге арнайы жіберу таңғаларлық құбылыс. Сондай-ақ, әдейілеп жарылқау, сый-кәде беру, мейірімге толы сыйлықтар тарату, сый-сияпат жер жүзінде тіпті, әлемнің әр тарапында болып жатыр. Олардың ақысы, басында"бисмиллаһ"деп айту, ақырында"әлхамдулилләһ"деу, ортасында нығметтен"инғамды"сезу яғни нығметтің арнайы беріліп жатқанын білу, сол арқылы Раббысын тану.

Сен өзіңе ішкі құрылыстарыңа, асқазаныңа қарашы! Олар көп нәрсеге мұқтаж және олар шүкір етіп мадақтап өзіне қажетті ризық

несібелерін сұрап алады да, рахаттанады. Енді, әрбір тіршілік иесін өзіңе салыстыр. Міне, осы жалпыға ортақ игілік,"инғамдарға"орай, хал тілімен және өзіндік төл тілдерімен сансыз мақтаулардың айтылуы, анық түрде бір Мағбуд-ы Махмуд, бір Мүним-і Рахим Аллаһтың бар екенін, Оның жалпылама толық рубубиятын Күндей жарық анық көрсетеді.

Екінші кәлима:رَبِّ الْعَالَم۪ينَ Мұның айғақ-дәлеліне қысқа ишара жасар болсақ: Өзіміз көріп жүргендей. Мына әлемде мың емес, миллиондаған әлемдер, ғаламшарлар өзара бір-бірімен араласқұралас орналасқан. Олардың әрқайсысының басқарылуы әр түрлі, жүйесі өзгеше, шарттары бөлек-бөлек. Солай бола тұра, керемет басқарылып ұйымдастырылып жүйелі түрде қозғалуда. Жүйенің кереметтігі сонша, бүкіл әлем бір парақ секілді бір сәтте Раббысының назарында. Бүкіл әлем бір кітаптың жазылған жолдары секілді, оларды құдірет пен тағдыр қаламы жазып, өшіріп қайта жазуда. Теңдессіз рубубиет, Иләһи басқарудағы шексіз ілім, мол хикмет, бәрін қамтып жатқан рахым және өте мұқияттылық байқалады. Бұл құбылыстан миллиондаған әлемдерді реттеп және шыр айналып бір тынбайтын қозғалыстағы жаратылысты басқарып отырғанРАББҮЛ АЛӘМИН-нің сөзсіз бар екеніне оның міндетті түрде жалғыз екеніне куәлік етіп, жалқы-жалпы әлемдер анық түрде дәлелдейді. Олардың саны зәррелердің шамасындай және зәррелерден құралған заттардың санындай сансыз әрі әрдайым, әрқашан куәлік етеді. Осындай кең алаңда яғни зәррелерден бастап сонау Күн жүйесіне дейін, денедегі жасушадан бастап жер жүзінде және ғаламның түкпіртүкпірінде болып жатқан осындай құбылыстарды бір заңмен, бір рубубиетпен, бір хикметпен бәрін бірге басқарып отырған құдіретті мойындамай жүрген, сезбейтін, білмейтін, көрмейтін адам әлбетте шексіз азапты өзіне тілеп алады. Ондай жандар аяуға, мейірімділік көрсетуге ешқандай да лайық емес.

ҮШІНШІ КӘЛИМА:اَلرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ Мұның айғағына өте қысқа ишара:

Иә, әлемде шексіз рахымның бар екені, ақиқат екені дәл Күннің жарығы секілді көзге көрініп тұр. Жарық Күнді анық көрсететіні секілді мына көз алдымыздағы рахымшылдық та перденің артында бір Рахман-ир Рахым Аллаһтың бар екенін көрсетіп, куәлік етеді.

Иә, Рахымның маңызды бір бөлігі ризық болып табылады. Кейде, Рахманның мағынасы"Раззақ"яғни ризық беруші дегенді білдіреді. Ал, ризық болса ап-анық түрде Раззақ-ы Рахим Аллаһты көрсететіні сондай, тіпті кішкене ақылы бар адам мойындауға мәжбүр.

Мысалы, бүкіл тіршілік иелерінің ризықтары әсіресе, әлсіздердің, әсіресе төлдердің мейлі олар жерде-ауада болсын күш қуатынан, ерік қалауынан тыс таңғажайып түрде жоқтан және өзара өте ұқсас дәндәнектерден, су тамшыларынан, топырақ бөлшектерінен өндірілуде. Тіпті, ағаштың басындағы ұяда қанаты қатпаған әлжуаз балапандарға анасын тілалғыш әскер секілді қызмет еткізіп, ризық несібелерін тасып әкеліп бергізеді. Және, аналық аш арыстанды күшігіне бағындырып қояды, тапқан жемтігін өзі жемей күшігіне бергізеді. Басқа да жануарлар мен адам баласының әлсіз нәрестелеріне емшектен каусар бұлақ тәрізді өте дәмді, қорегі мол, аппақ сүтті қызыл қан мен қарындағы нәжістің ортасынан тап-таза түрде ағызып көмекке жібереді. Ата-енелерін де төлдеріне мейірімді қамқоршы қылған. Сондай-ақ, белгілі бір мағынада тіршілігіне қажетті су, ризық сұрайтын ағаштарға да өздеріне тән ризық-несібелерін оп-оңай ғажап түрде жүгіртіп қойған. Және, заттық қана емес, рухани да ризық сұрайтын адами сезімдер рух, көңіл, ақыл-ой, қиял... оларға да тиесілі ризық несібе мол түрде жаратылуда. Бейне бір, күллі ғалам раушан гүлінің жапырақтары немесе жүгері собығының сыртқы қабықтары, көйлектері тәрізді қабат-қабат ораулы жүз мыңдаған түрлі-түрлі саналуан дастарханға ұқсайды. Енді, дүниеде осындай қанша дастархан, қанша дәмді тағамдар, нығметтер болса, сонша тілде бөлек-бөлек, күлли-жүзи тілдермен бір Рахман-ы Раззақ, Рахим-ы Кәрим бір Аллаһты мүлдем соқыр емес жандарға көрсетеді.

Егер, біреу былай десе, бұл дүниедегі мусибат яғни бәле-жала, қиыншылықтар, жамандықтар мұндай мол мейірімге шәк келтіреді, үйлеспейтін секілді.

Жауабы: "Тағдыр Рисалесі"секілді Нұр кітапшаларында мұндай тым өзекті де қиын сұрақтардың жауабы берілген болатын. Соған сілтеме жасап, мұнда қысқаша ишара қыламыз.

Әрбір себептің, әрбір түрдің, әрбір заттың күлли - жүзи, жалпыға қатысты және жеке, жалпы-жалқы түрлі атқарар міндеттері болады. Және ол атқарар әрбір міндеттердің де көптеген нәтижелері, берер

жемістері болады. Ол нәтижелердің басым көпшілігі пайдалы әрі жағымды, керемет әрі қайырлы, жалпы, рахымшылық боп табылады. Тек, аз бөлігі ғана қабілетсіздерге және бұрыс әрекет еткендерге және жазалануы керек, тәрбиеленуге лайық болғандарға, сондай-ақ, көптеген игі жақсылықтар беретіндерге тап болады. Бұл әрине, сырт көзге азғана жамандық, бір бәле болып жағымсыз көрінуі мүмкін. Дегенмен, сол кішкене жамандық азғантай бәле болмасын деп, Рахым тарапынан әлгі себеп яки жан-жақты оқиға өзінің әлгіндегі міндетінен босатылса яғни болмаса ол кезде бүкіл қайырлы істер, тиімді керемет нәтижелер жүзеге аспай қалады. Ал, бір жақсылықтың болмай қалуы, жамандық және бір керемет нәрсенің бұзылуы жағымсыз боп табылатындықтан әлгі болмай қалған нәтижелер қанша болса сонша, жағымсыз болымсыз нәрселер, мейірімсіздіктер орын алады деген сөз. Демек, бір ғана жамандық яки жағымсыз оқиға болмасын деп, ақырында жүздеген бәлелер, мейірімсіз нәтижелер пайда болады. Бұл әрине, хикметке мүлдем қайшы, пайдалы іске керағар және Аллаһтың Рубубиятындағы рахымға қайшы құбылыс.

Мысалы, қар, суық, от, сел жаңбырдың әрқайсысында жүздеген хикмет, көптеген пайдаларлар бар екені рас. Енді, кейбір жалқау, олақ жандар бұрыс әрекет ету арқылы өздеріне зияны тисе яғни айталық қолын отқа күйдіріп алса, сөйтіп оттың жаратылысында ешқандай пайда, рахым жоқ десе ол кезде оттың сансыз қайырлы да хикметке толы жақтары оның өтірігін бетіне басып, аузына құм құяды.

Әрі, адамның өзімшіл әуестігі және істің соңын көрмейтін соқыр сезімдері мына әлемді басқарып тұрған"рахымият", "хакимият", "рубубият"дейтін Иләһи заңдарға өлшем, таразы бола алмайды. Әркім өз айнасымен, өз жағымен қарайды.

Мейірімсіз тас жүрек адам әлемді мұңлы, қараңғы, жабырқап тұрған, зұлымдыққа толы көреді. Ал, әлемге иман көзімен қараса, жетпіс түрлі әсем көйлек киген жұмақтың хор қызы тәрізді құлпырып түрлі рахым мен хикмет, қайырларға толы, әрдайым күлімсіреп тұратын, рахымды алып адам бейнесінде көрінеді. Сөйтіп, адамзатты кіші бір әлем, ал әрбір адамды кішкене өзіндік бір әлем бейнесінде көрсетеді. Мұны көргенде адам жан тәнімен

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَم۪ينَ ٭ اَلرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ ٭ مَالِكِ يَوْمِ الدّ۪ينِ

дейді.

ТӨРТІНШІ КӘЛИМА:مَالِكِ يَوْمِ الدّ۪ينِ Мұндағы айғаққа қысқаша ишара:

Біріншіден,бұл дәрістің соңында وَ اِلَيْهِ الْمَص۪يرُ айғағы жайлы және хашир мен ақыретті дәлелдейтін айғақтар дәл осы مَالِكِ يَوْمِ الدّ۪ينِ сөзінің ишара еткен имани терең ақиқаттарын дәлелдеп, куәлік етеді.

Екіншіден, "Оныншы Сөздің"ақырында баяндалғандай мына әлемнің Жаратушысы Аллаһтың мәңгі рубубияты, шексіз рахымы, мол хикметі, әзәли уә әбәди жәмалы, жәлалы, кәмалы, шексіз сипаттары, жүздеген есімдері ақыретті нақты түрде талап ететіні секілді, Қасиетті Құран мыңдаған аят-айғақтарымен және Мұхаммед (с.а.у.) жүздеген мұғжизат, дәлелдерімен сондай-ақ, бүкіл әнбиялар және аспани кітаптар мен парақтар сансыз дәлелдерімен куәлік ететін ақырет әлеміндегі мәңгі өмірге сенбеген адам, мына дүнияның өзінде өзін өзі күпірліктен туындайтын рухани тозаққа тастаған болып, әрдайым жан азабын шегеді."Рәһбер" (Жастар шырағы)атты кітаптың түсіндіргені секілді, кәпір үшін өткен мен болашақ және ондағы болмыс әрдайым аяқталып, жоғалып қоштасатындықтан адамның рухы мен жаны шексіз уайым мен қайғы жеп, жәһаннамға бармай тұрып-ақ, жәһаннам азабын тартатын болады.

Үшіншіден,يَوْمِ الدّ۪ينِ рәмізді түрде үлкен әрі қуатты айғаққа яғни өлген соң қайта тірілуге ишара қылады.

Бірақ, осы жерге келгенде, кенет бір жағдай осы айғақты баяндауды басқа уақытқа шегеруге себеп болды. Мүмкін, қажеттілік те қалмаған болар. Өйткені, Нұр рисалелері түннен кейін күндіздің, қыстан соң көктемнің келетіні қаншалықты анық болса, дәл солай жүздеген бұлтартпас айғақтармен хаширдің таңы ататынын, қайта тірілудің көктемі келетінін дәлелдеген-ді.

БЕСІНШІ КӘЛИМА:اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَع۪ينُ Мұның айғағына ишара қылмай тұрып ақиқатқа сәйкес қиялмен жасалған саяхатты баяндап беремін. Ол Жиырма Тоғызыншы Мектубта түсіндірілгендіктен қысқаша тоқтап өтеміз.

Бірде, Қасиетті Құранның мұғжизалық туыстарын іздестіріп отырғанымда Рисалей-Нұрда әсіресе, Ишарат-ул Иғжаз тәпсірінде баяндалғанындай"Фәтх"сүресінің соңындағы аятта төрт-бес

мұғжизаны сондай-ақ, болашақтан хабар беретін, тіпті тарихи мұғжиза болып табылатын мына: اَلْيَوْمَ نُنَجّ۪يكَ بِبَدَنِكَ аятынан керемет мағына көрдім. Тіпті, әрбір сөзінде бірнеше иғжаз сәулелері бар екенін, тіпті әріптерінің өзінде мұғжиза тәрізді тұжырымдар таптым. Сосын, намазда Фатиха сүресін оқып тұрғанымда نَعْبُدُ نَسْتَع۪ينُ сөзіндегі"нун"әрпінің таңғажайып сырын білдіру үшін көкейге бір сұрақ келді."Неге,اَعْبُدُ اَسْتَع۪ينُяғни "Мен ғибадат қыламын және мен көмек сұраймын!"демей"нун"әрпімен"мүтәкәллим-і маалғайыр"яғни"Біз саған ғибадат етеміз әрі сыйынамыз"деді?

Кенет, осы "нун" әрпі қиялыма қақпа болып бір саяхат жасауға мүмкіндік туды. Сонда, намазды жамағатпен оқудың мол пайдасы мен терең сырлары ашылды. Сондай-ақ, Құранның бір әрпінің мұғжиза екеніне көзім жетті. Қалай десеңіздер, мен сол уақытта Стамбулдағы үлкен Баязит мешітінде намаз оқып тұрғанмын. Намазда اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَع۪ينُ дедім. Қарасам, осы мешіттегі жамағат мен секілді اِهْدِنَا деп, менің айтқаныма толық қосылып اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَع۪ينُ сөзіндегі дұғамды растап отыр. Енді, тағыбір мағына ашылды. Былайша, Стамбул қаласындағы бүкіл мешіттер бірігіп үлкен де алып Баязит мешіті тәрізді көрінді. Олар да дәл мен секілді اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَع۪ينُ اِهْدِنَا деп, менің айтқаныма"Әмин!"деп, растап қоштауда және маған бір мағынада менің шапағатшыларым тәрізді. Сонда, қиялымда тағы бір перде ашылып мұндай мағына шықты:

Ислам әлемі үлкен мешіт тәрізді. Меккедегі Қағба сол мешіттің михрабы, ал бүкіл намазхан мұсылмандар сап түзеп әлгі киелі михрабаты айнала жүздерін қаратып мен сияқты деп әрбірі баршаның атынан дұға тілеп, сенімді түрде өздерінің ниеттерін білдіріп әрі бірінбірі растап, бір-біріне шапағатшы болуда. "Ендеше ұлы да үлкен жамағаттың ұстанған жолы қисық болуы, қойған мақсаты бұрыс болуы мүмкін емес және дұғалары жауапсыз кері қайтарылуы әсте мүмкін емес. Шайтани уәсуәсаларға жол жоқ!".Міне, мен осыны ойлап әрі намазды жамағатпен оқудың қыруар пайдасын көзбен көргендей растап отырғанымда тағы бір перде ашылды.

Бүкіл әлем заңғар алып мешіт тәрізді, ондағы жаратылыс жаппай ұлы намаз оқып жатқандай. Әрқайсы өзіне тән ғибадатпен шұғылданып хал-жағдаймен белгілі бір мағынада намаз оқып Мағбуд-ы Зүлжәлалдың рубубиятына яғни жойқын билік пен басқаруына мойынұсынып ауқымды түрде құлшылық арқылы жауап беру үшін әрбірі жалпының куәліктерін, тәухид, ұғымын, шынайы имандарын бекітіп өзара куәлік етуде. Мен осыған куә болып отырғанда кенет тағы да бір перде ашылды.

Қалайша, мына алып адамға ұқсас ғалам өзінің хал тілімен және бөлшектері қабілет тілімен және мұқтаждық тілімен және саналы жаратылыс болса сөзбен اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَع۪ينُ яғни"тек Саған ғана құлшылық етеміз және тек Саған ғана сиынамыз"дейді және Жаратушысының қамқор рубубиятына бас иіп толық бағынады дәл сол секілді, менің денемдегі зәррелер мен сезімдер де Жаратушы Иесінің рубубиятына мойұнсынып сөзсіз бағынады. Өзінің мұқтаждығын білдіріп اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَع۪ينُ деп, Аллаһтың әмірі мен қалауына қарай әрекет етеді. Олар әр сәт Жаратқан Иесінің инаетжәрдеміне, рахымына, қамқорлығына мұқтаж екендерін көрсетеді. Осылайша, намаздың жамағатпен оқылуының киелі сырын әрі"нун"әрпінің таңғажайып мұғжизалығын таңдана қызықтап,"нун"әрпінің есігінен кіргенім секілді қайта шықтым."Әлхамдулиллаһ!"дедім. اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَع۪ينُ сөзін әлгі үш жамағаттың атынан және сол үлкенді-кіші серіктерімнің атынан айтуды әдет қылдым. Сонымен, кіріспе бітті. Енді, тақырыбымызға ораламыз. اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَع۪ينُ ишара қылып тұрған айғаққа өте қысқа ишара жасаймыз.

Біріншіден;көзбен көріп жүргеніміздей әлемде оның ішінде жер жүзінде жойқын және бір тынбастан өте жүйелі түрде қызу қозғалыс, қарқынды әрекет жүріп жатыр. Мұны өте мейірімді және бәрін алдын ала дәлме-дәл ұйымдастыратын"Мұтлақ Рубубият"жасауда. Ол рубубият сансыз тіршілік иелерінің жалбарынуына, жалынып көмек сұрауына, дұғаларына аса хикметпен қамқор түрде, әрқайсысына жеке-жеке іс жүзінде жауап беруде. Сонымен қатар,"Мұтлақ Улухият"байқалуда. Ол, барлық болмыс атаулыны әсіресе, жандыларды әсіресе, адамзатты болмыс табиғатына сай әрі

өз еріктерімен мыңдаған түрде өзіне құлшылық еткізуде. Мұны ақылесі бүтін иманды жандар нақты түрде байқйды. Әрі ол туралы аспани кітаптар, әнбиялар хабар беруде.

Екіншісі,نَعْبُدُ сөзінің "нун" әрпінің білдіргеніндей жоғарыда аталған үш жамағаттың әрқайсысы жалпы барлығы бірге түрлітүрлі табиғатына сай болмысы мен өз қалауларымен ғибадат қылып шүкіршілік етіп, құлшылық жасап жатқанынан анық түрде Мағбуд Аллаһтың бар екенін білеміз. Және نَسْتَع۪ينُ сөзінің "нун" әрпінің білдіргеніндей жоғарыда аталған үш жамғаттың яғни ғаламнан бастап, сонау ағзалардағы зәррелерден құралған жамағаттың әрқайсысы жеке-жеке хәл тілдерімен, іс-әрекеттерімен жалбарынып дұға етеді. Олардың дұға тілектеріне жауап беретін, көмектесетін, дұғаларын қабыл алып, қамқорлық жасайтын аса мейірімді Құдіреттің бар екендігіне шәксіз-шүбәсіз куәлік етеді.

Мәселе,"Жиыра Үшінші Сөздің"баяндағанындай жер бетіндегі күллі жаратылыстың үш түрлі дұғалары керемет түрде, таңғажайып және күтпеген жерден қабыл болуы Рабб-ы Рахым, Мужиб Аллаһтың бар екенін анық көрсетеді.

Иә, дән-дәнектер тұқымдар, қабілет тілдерімен әрқайсысы көктеп-көгеріп ағаш болуы үшін, Жаратқан Иесіне дұға етіп сұраған кезде көз алдымызда қабыл болуда. Сол секілді, жанжануарлардың қажеттіктері мұқтаждық тілімен сұрағанда өздерінің қолы жетпейтін жерден ризық несібелері, тіршілікке қажетті заттары күш-құдіретінен тыс талап-тілектері, дұғалары көз алдымызда қабыл болуы және оларды демеп, көмектесіп оларға бейсана жаратылысты дәл уақытында хикметпен жәрдем етуі Халиқ-ы Кәрим Аллаһтың бар екеніне ашық түрде куәлік етеді. Міне, дұғаның осы екі түріне салыстыра отырып сөзбен, тілмен жасалған дұғалардың барлық түрі әсіресе, пайғамбарлардың (әлейһиассалам)және ерекше тұлғалардың дұға-тілектері таңғажайып түрде қабыл болуы اِيَّاكَ نَسْتَع۪ينُ сөзінің уахданият айғағын растап бекіте түседі.

АЛТЫНШЫ КӘЛИМА:اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَق۪يمَ Мұның айғағына қысқаша ишара былай болмақ: Иә, бір жерден екінші бір жерге апаратын жолдың және бір нүктені алыс бір нүктемен

қосатын сызықтардың ең қысқасы, ең дұрысы болмақ. Мұны арабша"мұстақим"деп атайды. Дәл сол секілді, руханиятта, рухани жолдарда, қалби ұстанымдарда ең дұрысы, ең мұстақимы оның, ең қысқасы және ең оңайы болып табылады.

Мысалы, Рисалей-Нұрдағы барлық теңеулер, сондай-ақ күпірлік пен иман жолдарының салыстырмалы мысалдары бәрі бір ауыздан иман мен тәухид ұғымы өте қысқа әрі дұрыс, мұстақим әрі оңай екенін көрсетеді. Мына ғалам, әр нәрсесі дұрыс, хикметке толы, ең қысқа жолмен әрі ең оңай түрде орны-орнына қойылған. Демек, мына әлемде әлбетте, күпірлікке, ширкке жол жоқ, және болуы әсте мүмкін емес. Олай болса, иман мен тәухид ұғымы мына ғаламға Күндей қажет тіпті, солай болуы уәжіп. Сондай-ақ, адамның мінез-құлқы тұрғысынан алғанда "сырат-ы мұстақим" яғни Ислам, өте оңай әрі тиімді, тым қысқа әрі есендік жолы.

Мәселен, адамның ақыл-сезімі "сыратал мұстақимнен" тайса яғни орта жол болған хикметтен айрылса және өте оңай, пайдалы, тиімді тура жолдан шықса, сөйтіп"ифрат" (асыра сілтеу)не "тәфрит" (мардымсыз, кемшін)жолға түсіп адасса өте зиянды "жәрбәзәге" яғни қисықты түзу, түзуді қисық көрсететіндей ақылгөйлікке ұшырайды және басқа бәле болатын есуастыққа ұрынады. Жолды ұзатып қауіп-қатерге душар болады. Сондай-ақ, ашу-ыза сезімі де егер"мұстақимнен"яғни тура жол саналатын батырлықты, ер жүректілікті жоғалтса"ифрат"дәрежеде өте зиянды, зұлымдыққа толы тиран, озбырлыққа, тасжүректікке ұшырайды. Ал"тәфрит"деңгейіне түсіп кетсе қор болып тым ауыр сужүрек, қорқақтыққа ұшырайды. Сөйтіп, тура жолдан таюдың жазасы ретінде әрдайым үрей билеп, ар-ожданы азап шегеді. Сондай-ақ, адам бойындағы хайуани сезім, құмарлық та сау-саламат, дұрыс бағыт"сыратал мұстақимды",жоғалтса ар-намыстан айырылып"ифраттың"кесірінен яғни асыра сілтеу дәрежесінде масқаралыққа, пасықтыққа, нәпсіқұмарлыққа салынады. Ал,"тәфрит"қылса яғни кемшін, өте төмен деңгейге түсіріп жіберсе кетсе,"Һумудқа"душар болады яғни нығметтің ләззатын сезбейтіндей деңгейде рахаттан мақұрым қалады. Міне, бұлар, рухани кеселдің азабы.

Осылай салыстырып қарасақ, жеке өмірде болсын, қоғам өмірінде болсын барлық мәселеде"сыратал мұстақим"жолы ең тиімдісі және ең оңайы әрі ең қысқасы. Егер"сыратал мұстақим"яғни тура жолдан

тайса жол ұзақ әрі қауіпті, бәлесі көп болмақ. اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَق۪يمَ Демек, дұғасы өте мазмұнды, ауқымы кең әрі керемет құлшылық болып табылады. Сонымен қатар, тәухидтың айғағын меңзеп, хикмет дәрісін беріп ахлақ тәлімін, мінез-құлық сабағын береді.

ЖЕТІНШІ КӘЛИМА:صِرَاطَ الَّذ۪ينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ Мұның айғағына қысқаша ишара:

Біріншіден,عَلَيْهِمْ кімдер деген

مِنَ النَّبِيّ۪ينَ وَالصِّدّ۪يق۪ينَ وَالشُّهَدَٓاءِ وَالصَّالِح۪ينَ

сауалға аяты жауап беріп адамзат әлемінде"мұстақим"иелерін яғни тура жол нығметіне бөленген төрт топты баяндай келе, олардың басшыларына, мысалы اَلنَّبيّ۪ينَ сөзімен Мұхаммед Алейһиссалату уассаламға, وَالصِّدّ۪يق۪ينَ сөзімен Әбу Бәкір Сыддыққа (р.а.), وَالشُّهَدَٓاءِ сөзімен Омар (р.а.), Осман (р.а.) және Алилерге, радиаллаһу анһум ишара етіп ардақты пайғамбардан (с.а.у.) кейін Сыддық (р.а.), одан соң Омар (р.а.), Осман (р.а.) және Али (р.а.) үшеуі шәһид әрі халифа болатынын алдын ала ғайби хабар беру арқылы өзінің мұғжизалығын яғни таңғажайып екенін көрсетеді.

Екіншіден,Адамзаттың ең жоғарғы мәртебелісі, ең мұстақимдерге яғни тура жолдағы ең адалы осы төрт топ, ежелден бері көптеген дәлелдермен, сансыз кәраматтармен, таңғажайып мұғжизалармен бар күшін салып, көпшілікке мойындатқан мәселесі тәухид яғни Аллаһтың бір екендігі. Әлбетте ол Күндей жарық, Айдай анық мәселе. Мұндай сансыз күн көсемдер жүз мыңдаған мұғжизалар арқылы, шексіз айғақтар келтіріп нақтылығы ақиқат екені дәлелденген"тәухид"және"Ужуб-у Ужуд"секілді анық мәселелерде, барлығы бірлесе ұжымдасуы бұлтартпас дәлел, үлкен айғақ болып табылады. Апырм-ай, әлемнің жаратылуына басты себеп, және оның нәтижесі, жер жүзінің халифасы, күллі тірі жандардан артық жаратылған, өте қабілеттісі адамзат дейтін болсақ, сол адамзаттың ең мұстақимдері, ең адалдары, сенімді ұстаздары, жетекшілері, кемелдіктің шыңына

жеткен әлгі аталмыш төрт топ бір ауыздан растап хабарлаған ақиқатқа сондай-ақ, оған бүкіл әлемді дәлел көрсетіп"хаққаляқин", "айнеляқин", "илмеляқин"дәрежеде анық ұлы шындыққа сенбей, жоққа шығарған бейбақтар орасан зор қылмыс, ауыр күнә жасаған болып шексіз азапқа, ауыр жазаға лайық болмай ма!

СЕГІЗІНШІ КӘЛИМӘ:

غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّٓالّ۪ينَ

Мұның айғағына қысқаша ишара: адамзат тарихы және Киелі кітаптар небір оқиғаларды алға тартып, түрлі мәліметтер мен санқилы көріністер арқылы бізге былай дейді:"Сыратал мұстақим"жолындағы пайғамбарларға (алеһиссалату ассалам)мыңдаған медет келіп, дұға-тілектері дәл сұрағанындай қабыл болған және қарсыластарына яғни кәпірлерге жүздеген мәрте дер кезінде бәле келген, аспани апатқа ұшырап соққы жеген. Міне, бұл оқиғалар бізге нақты түрде мына әлемнің және күллі адамзат пен болмыстың"Әділ", "Мұхсин", "Кәрим", "Азиз", "Қаһһар"басқарушысы, Раббысы бар екенін көрсетеді. Ол Жаббар Аллаһ, Нұх, Ибраһим, Мұса, Худ, Салих сынды пайғамбар құлдарын таңғажайып түрде жеңіске жеткізіп, сәттілік бұйырып бәлелерден құтқарып отырған. Ал, олардың дұшпандары Самуд, Ад, Перғауын сықылды залым, кәпір қауымдар пайғамбарларға қарсы шыққаны үшін дүнияда жаза ретінде бастарына небір сұмдық, аспани бәлелер келіп жермен жексен болған.

Рас, Адамзат тарихында екі жойқын ағым өзара қақтығысып қатар келеді. Олардың бірі "мұстақим" жолды ұстап, Аллаһтың нығметіне бөленген және екі дүниенің бақытын иеленген пайғамбарлар, және олардың артынан еріп, салих, ізгі амал жасағандар, иман келтірген абзал жандар. Олар әлемдегі хақиқи әсем-әдемілікке, керемет тәртіпке, ғажап кемелдікке сай әрекет етіп тура жолда дұрыс бағытта жүргендіктен, мына әлем Иесі Аллаһтың жарылқауына бөленгендер және екі дүнияның жақсылығына ие болып, артынан ерген адамзатты періште дәрежесіне тіпті, одан да жоғары өрлеуіне себеп болып, дүнияда иман ақиқаттары арқылы рухани жұмақ кешіп, ақыретте мәңгі бақытқа бөлену дейтін зор нығметке бөленгендер.

Екінші ағым болса,"мұстақим"жолды тастап,"ифрат"пен"тәфритке"ұшырап яғни асыра сілтеп не кем қалдырып ақырында ақыл, сезімін азаптаушы, уайым мен қайғыға салушы құралға

айналдырғандықтан табиғаттары бұзылып, бейшара хайуаннан бетер деңгейге түскен және үлкен зұлымдық жасағаны үшін дүнияда Аллаһтың қаһарына ұшырап, бәлеге душар болғандар. Сондай-ақ олар адасудың кесірінен - ақылы болғандықтан-қоршаған ортасын, айналасын қайғылы, жаппай жылап-сықтаған, өкінішті, мұңлы бейнесінде көрген. Жан-жануарлар жаппай өмірден қош айтысатын байғұстар, дүнияны қасапхана секілді бүкіл жан-жануарларды өлтіріп азаптайтын жер, аласапыран бейнеден көріп жаны бұл дүнияның өзінде мағынауи жәһаннамға түсіп, рухани азап шеккен. Ал, ақыретте болса өздерін соңсыз азапқа душар еткен.

Міне, Фатиха сүресінің соңында

اَلَّذ۪ينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ ٭ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّٓالّ۪ينَ

аяты адасқан екі топты меңзеп күшті дәріс беруде. Негізінде бұл аят Рисалей-Нұрдағы бүкіл теңеулердің қайнар көзі, ұстазы, бұлағы болып табылады. Ендеше, Рисале Нұр жүздеген теңеу, мысалдармен осы аятты тәпсірлеген екен, біз де соған сілтеме жасап ишараға қанағат еттік.

ТОҒЫЗЫНШЫ КӘЛИМА:اٰم۪ينَ Бұған қысқа ишара. Сонымен, نَعْبُدُ نَسْتَع۪ينُ сөзінде"нун"әрпі үш үлкен жамағатты, Оның ішінде Ислам әлеміндегі муаһһидин жамағатын, яғни бір Құдайға сенушілерді әсіресе сол сәтте намазда тұрған миллиондаған жамағатты нұсқап, көрсетіп бізді сол жамағаттың ішіне енгізеді және, жасаған дұға-тілектерін, айтқан сөздерін қайталатып нықтап бекітуге, белгілі бір мағынада шапағатына ортақ болуға мүмкіндік туғызады екен, олай болса, біз дағы осы"Әмин"сөзі арқылы әлгі муаһһидин жамағаттың, намазхан жандардың дұғасына қосылып айтқандарын растап, көмек сұрап жалбарынған тілектері қабыл болсын деген мағынада"Әмин"сөзімен біз де қолдап жалбарынамыз. Осылайша, біздің шектеулі құлшылығымыз, азғантай дұға-тілектеріміз шексіз болып, ауқымы кең құлшылыққа айналады. Сөйтіп, Аллаһтың күлли яғни жалпылама, шексіз Рубубиятына біз де күллй жауап қатқан боламыз.

Демек, имани бауырластықтың, Ислами бірліктің саясында әрбір намаз кезінде Ислам әлемі бейне бір алып мешіт тәрізді, ішінде милиондаған намазхандар, үлкен жамағат болып ынтымақ құрып

мағынауи радиолар арқылы Фатиха сүресіндегі"Әмин"сөзі ауқымы кең шексіздікке ие болады. Бірғана"Әмин"сөзі миллиондаған "Әмин" сөздері секілді саны артып көбейіп кетеді.

{(Сілтеме): Міне, әрбір адам дәрежесіне қарай құрманың бір дәні, тұқымы құрма ағашын қамтып тұжырымдайтыны секілді. Ол да осы киелі терең ақиқаттан өз үлесін алады және рухани кемелденген кәміл адам да құрма ағашы тәрізді өз үлесін алады. Бірақ, әзірге әлі рухани дамымаған адам Фатиханы оқып тұрғанда бұл мағынаны әдейілеп еске алып, ойламауы керек. Себебі, құзырға зияны тиеді. Егер, ол дәрежеге жеткен болса, онсыз да бұл мағыналар өздігінен келеді.

Түсініктеме: Осы сілтемеде, ұстаздан "әдейілеп" деген сөзді қалай түсінеміз деп, сұрап едік, ұстаздың берген жауабы былай болды:

Үшінші Юсүф медресесіндегі

Рисалей Нұр шәкірттерінің атынан Джәйлан. Сілтеме: Намазда тәшәһудке отырғанда және Фатиха сүресіндегі сөздерінің терең мағыналарын әдейілеп емес, астарлы түрде ойласа, яғни құзырды сақтай отырып егжей-тегжейлі емес, қысқа мағынсын білсе, ғапылдықтан сақтап, құлшылықты жандандырып, мінәжатты күшейтетіні рас. Намаздың және Фатиха сүресінің және тәшәһудтің маңыздылығы арта түспек. Менің әдейілеп шұғылданбауы керек дегендегі мақсатым аятқа терең үңіліп мағынасымен шұғылданып кетсе, адам намазын ұмытып құзыр жайына қалады. Әйтпесе, астарлы түрде қысқа тұжырымын білудің көптеген пайдасын көріп жүрмін.}

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَم۪ينَ

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَل۪يمُ الْحَك۪يمُ

* * *

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ وَ بِه۪ نَسْتَع۪ينُ

[Үшінші Юсүф медресесінің бір ғана дәрісінің үшінші бөлімі:]

КІРІСПЕ

Намаздағы Фатиханың мағынауи әмірімен жәнеاَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُсөзінің фейізімен екінші бөлімі жазылғаны секілді, намаздағы тәшәһудте деوَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِсөйлемінің тілімен, оның мағынауи ескертуі бойынша және "Фәтх" сүресінің соңында

هُوَ الَّذ۪ٓى اَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدٰى وَد۪ينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدّ۪ينِ كُلِّه۪ وَ كَفٰى بِاللّٰهِ شَه۪يدًا ٭ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَالَّذ۪ينَ مَعَهُٓ اَشِدَّٓاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَٓاءُ بَيْنَهُمْ ...الخ

бес түрлі ғайби мұғжиза көрсеткен ұлы аяттың нұрымен осы үшінші бөлімді жазуға мәжбүр болдым. Солай болуының үш себебі бар. Бірақ, қазір оны айта аалмаймын. Мұның түсініктемесін, дәлелдерін және нақты айғақтарын Пайғамбарымыз (с.а.у.) жайлы рисале Зүлфикар кітабына және арабша Хизб-ун Нұрияға тапсырып қазір өте қысқа да нұсқа үш ишара арқылы арабша Хизб-ун Нұрияның қорытындысының қорытындысы жазылмақ. Сондай-ақ, тәсбихатта әрдайым қайталанатын тәухид кәлималары, сосын үзбей оқып жүрген арабша тәфәккурді және осы жерде жазылған шағын рисаленің مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ (Мұхаммед-ур Расулаллаһ)куәлік сөйлеміне қатысты мәтіннің бір аудармасы Екінші,Үшінші ишарада жазылмақ.

БІРІНШІ ИШАРА:Мына әлемнің Иесінің Рубубиятына, Улухиятына, шексіз жарылқауына, толық билік пен басқармасына күлли құлшылық ету арқылы жауап берген және оны таныстырған Мұхаммед (с.а.у.) мына әлемге Күннің қажеттігі секілді аса қажет. Ол барлық адамзаттың ұстазы, ең ұлы пайғамбар және әлемнің

мақтанышы сондайы-ақ, لَوْلَاكَ لَوْلَاكَ لَمَا خَلَقْتُ الْاَفْلَاكَ мақтау сөзіне бөленген кісі. Негізінде Мұхаммеди ақиқат (с.а.у.) әлемнің жаратылуына бірден-бір себеп және ол, әрі әлемнің нәтижесі, құнды жемісі болып табылады. Сол секілді, мына әлемнің нағыз кемелдігі және Жаратылыс Жәмал-і Зүлжәлалдың бақи айналары екені және есім сипаттарының сәуле шуақтары, хикметке толы белгілі бір міндеті бар өнер туындылары екені және мағынасы терең жазба хаттар, сондайақ, мәңгі әлемді қамтитын және бүкіл саналы пенделердің аңсаған арманы болған бақыт мекені ақыретте жемісті нәтиже беретіні, міне осы секілді ақиқаттар Мұхаммеди (с.а.у.) ақиқатқа тікелей байланысты және оның пайғамбарлығының арқасында жүзеге аспақ. Сондықтан, мына әлем оның пайғамбар екенін дәлелдеп куәлік ететіні секілді, әу баста, Ислам әлемі, бүкіл адамзат, саналы пенделер тозақтан бетер қорқынышты мәңгі жоқ болудан, жойылып кетуден аман қалу үшін бар болмысынан, қабілетімен дұға етіп жалбарына сұраған мәңгі өмірді сүйіншілеп хабар берген Мұхаммедтің (с.а.у.) пайғамбарлығын және Оның ақиқатына куәлік етеді, Ол - адамзаттың абыройы, жаратылыс атаулының ең асылы екенін растайды. Сондай-ақ, әрдайым үш жүз елу миллион мұсылман اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ сыры бойынша жасаған игі амал, жақсылықтарының бір бөлігін Мұхаммедтің (с.а.у.) амал дәптеріне сыйға тартады. Осылайша, жеке тұлға ретінде миллиондаған игі жандардың күлли құлшылықтарына, нұр-фейздеріне бөленіп мәртебесі биіктей береді. Бұл да, Ол кісінің (с.а.у.) хақ пайғамбар екеніне бұлтартпас дәлел, қуатты айғақ болып табылады.

ЕКІНШІ ИШАРА:Менің күнделікті өзіндік дұғамда әрдайым тәфәккүрмен толғана оқитын және жиырмадан астам куәліктерге ишара қылатын мына:

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ صَادِقُ الْوَعْدِ الْاَم۪ينُ بِشَهَادَةِ ظُهُورِهِ دَفْعَةً مَعَ اُمِّيَّتِهِ بِاَكْمَلِ د۪ينٍ وَ اِسْلَامِيَّةٍ وَ شَر۪يعَةٍ وَ بِاَقْوٰى ا۪يمَانٍ وَ اِعْتِقَادٍ وَ عِبَادَةٍ وَ بِاَعْلٰى دَعْوَةٍ وَ مُنَاجَاةٍ وَ دَعَوَاتٍ وَ بِاَعَمِّ تَبْل۪يغٍ وَ اَتَمِّ مَتَانَةٍ خَارِقَاتٍ مُثْمِرَاتٍ لَا مِثْلَ لَهَا

деген сөздің қысқа ғана тәржімәсі, мәнісі мынау деуге болады яғни Мұхаммед (с.а.у.) пайғамбар екеніне куәліктердің:

Біріншісі:Расулаллаһтың он бір қасиетінен құралған пайғамбарлық айғағы: Иә, оқу-жазу білмейтін үмми бола тұра, он төрт ғасырдың ақылды ғалымдары мен философтарын таңқалдырған және өзге аспани діндерден үстем бір дінді, өзі тәжірибесіз бола тұра, жарқ еткізіп әлемге танытуы теңдессіз қасиет. Сол сияқты сөзінен, іс-әрекетінен, хал-жағдайынан бастау алған Исламият әрқашан үш жүз елу миллион адамдардың рухтарын, нәпсілерін, ақылдарын тәрбиелеп, оларға дұрыс бағыт-бағдар беруі және рухани кемелдікке жетелеуі бұл да теңдесіз қасиет.

Сондай-ақ, әкелген шариғаты он төрт ғасыр бойы әділ заңдарымен адамзаттың бестен бір бөлігін рухани кемелдендіре басқаруы теңдессіз қасиет. Сол секілді, Ол Кісі (с.а.у.) иманының күштілігі, сенімінің беріктігі сондай, ақиқатшыл жандар әрқашан оның жоғары иманынан қуат алып, иманы таудай берік екенін бір ауыздан растаған және, сол кездері қыруар қарсыластары бола тұра, титтей де болсын сескеніп, күдіктеніп, шәк келтірмеуі иманының қуатты екенін, ондай иман басқа да жоқ екенін көрсетеді. Сондай-ақ,, ол кісінің құлшылығы, Жаратқанға мойынсұнуы өзінше ерекше бір қасиет. Ол, алғашқысы мен соңғысын біріктіріп, ешкімге еліктемей ғибадаттың ең күрделі тұстарына шейін мән беріп, өте қауіпті, қиын-қыстау сәттерде де, толық түрде құлшылық етуі теңдесі жоқ қасиет. Сол секілді, Жаратқан Иесіне дұға етіп, мінәжат қылғаны сонша, біздің заманымызға дейінгі өзара пікірлесе келіп жасалған мағрифатуллаһ мінәжаті оның дәрежесіне жете алмайды.

Мысалы,"Жәушан-ул Кәбир"атты мінәжатта Аллаһтың мың бір есімін шапағатшы ретінде атап, Жаратқан иесін керемет сипаттап, жетік таныстырады. Мұндай мінәжат әлемде жоқ. Міне, бұл тұрғыда оған ешкімнің жете алмауы теңдессіз ғажап қасиет. Әрі, табанды түрде адамдарды дінге шақырып табжылмастан, батырлықпен пайғамбарлық міндетін атқарғаны сонша, өз қауымы, туысқан көкесі және басқа ірі мемлекеттер мен өзге діннің өкілдері үзілдікесілді қарсы болып, дұшпан болса да титтей де болсын қорықпай, қамықпай, тартынбай түгел хаққа шақырып, соңында дін исламды дүнияға мойындатуы теңдессіз қасиет.

Сонымен, Оның өте әрі хақ пайғамбар екеніне осы аталған сегіз қасиет бірлесе отырып өте қуатты да бұлтартпас айғақ болып табылады. Бұл оның өте адал әрі ықыласты және ісіне тым тыянақты өзіне сенімді екенін көрсетеді. Ислам әлемі күн сайын әр намазда тәшәһүдте миллиондаған тілмен:

اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ اَيُّهَا النَّبِىُّ وَ رَحْمَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ

деп айтады. Осылайша, Оның Аллаһтың әмірімен келгендігін және Аллаһтың әміріне мойынсұнып, мәңгі бақыт жайлы сүйіншісін шын жүректен қабылдап және адамзаттың аса мұқтаж әрі табиғатынан құмар, қабілетімен ынтызар арманы болған мәңгі өмірге қарай тура жол ашқандығына Ислам әлемі жаппай риза болып, өзін қарыздар сезініп اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ اَيُّهَا النَّبِىُّ сөзімен оны мағынауи түрде зияраттап, көріскендей болады. Және оны үш жүз елу миллион тіпті, миллиардтаған жандардың атынан қуаттап алғысын білдіреді.

Жиырма күлли айғақтармен көптеген куәліктерді қамтитын Екінші куәлік:

وَ بِشَهَادَةِ جَم۪يعِ حَقَٓائِقِ الْا۪يمَانِ عَلٰى تَصْد۪يقِهِ

Яғни, Иманның алты шартының ақиқаттары және оның іске асуы, растығы Мұхаммедтің (с.а.у.) пайғамбар екеніне, әрі адал, шынайы екеніне куәлік етеді. Өйткені, Оның пайғамбарлық кезіндегі жеке рухани өмірі және алдына қойған мақсат-мүддесінен бастап, жалпы пайғамбарлықтың мән-мағынасы осы алты тақырыпты қамтиды. Олай болса, осы иман негіздерінің жүзеге асатындығын растайтын бүкіл дәлелдер айналып келгенде Мұхаммедтің (с.а.у.) пайғамбарлығының хақ екенін, оның адал, айтқаны рас екенін дәлелдейді.

Енді, иманның бір шарты болып табылатын ақыреттің шындыққа айналатынына басқа имани шарттардың қалай дәлел болатынын"Миуа рисалесінде", "Оныншы Сөздің"қосымша бөлімдерінде баяндалған болатын. Сол секілді, иманның әрбір шарты өзінің дәлелдерімен бірге Мұхаммедтің (с.а.у.) пайғамбар екеніне қалай айғақ болып табылады.

Мыңдаған куәліктерді қамтитын Үшінші күлли куәлік:

وَ بِشَهَادَةِ ذَاتِهِ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ بِاٰلَافِ مُعْجِزَاتِهِ وَ كَمَالَاتِهِ وَ عُلُوِّ اَخْلَاقِهِ

Яғни, Ол Кісі (с.а.у.) Күн секілді өзін өзі дәлелдейді. Оның кемел қасиеттері, керемет мінез-құлқы, мыңдаған мұғжизалары хақ пайғамбар екеніне және адал, әсте өтірік айтпайтынына бұлтартпас дәлел болып табылады. Иә, "Мұхаммед (с.а.у.) Пайғамбардың мұғжизалары" атты таңғажайып кітапта үш жүзден астам сахих хадистермен дәлелденгені секілді, Ол кісі (с.а.у.) وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ аяты мен وَمَا رَمَيْتَ اِذْ رَمَيْتَ وَلٰكِنَّ اللّٰهَ رَمٰى аяттары ашық айтқаны секілді, бір саусағымен Айды екіге бөлген және нақты хабар бойынша бес саусағынан шүмек секілді су аққан және шөлде қалған әскері әлгі судан шөлдері қанғанша ішкен әрі олардың өздері де куә болған, осы тектес оқиға екі рет қайталанған және әлі қолымен бір уыс топырақ алып шабуылдап келе жатқан жау әскеріне қарай шашқанда әрбір дұшпанның көзіне бір-бір уыс топырақ бұйырып шегініп кері қашқан және әлгі қолының уысында ұсақ тастар адам секілді тәсбих қылып"Сүбханаллаһ"деп, зікір салған.

Міне, осы тектес сахих, нақты жолдармен келген тарихи оқиғаларға, мыңға жуық мұғжизаларға бөленгендігін достары, тіпті дұшпандары да мойындап растаған. Енді жоғарыда аталған қасиеттердің жиынтығы, биязы мінез-құлық үлгісі және артынан {(Сілтеме): Тіпті, ержүрек батыр Хазіреті Али (р.а.) айтады: "Соғыс қызған шақта біз Ардақты Пайғамбарымыздың (с.а.у.) артына тығылушы едік!". Пайғамбарымыздың тек батырлығы ғана емес, басқа да ізгі қасиеттері жоғары болғандығын дұшпандары да растап, мойындағаны тарихи кітаптарда жазулы.} еріп кемелдікке, ақиқатқа жеткен ақиқатшылар жаппай бір ауыздан Мұхаммедтің (с.а.у.) ең жоғарғы дәрежеде екенін нақты түрде растайды. Және Оның әкелген діні саясында пайда болған Ислам әлемі керемет әсем болуы тіпті Исламның ақиқаттары да ол кісінің таңғажайып кемелдігін дәлелдеп куәлік етеді. Олай болса, әлбетте Ол Кісінің (с.а.у.) өзі, өзінің пайғамбар екенін жан-жақты дәлелдейтін, жарқын айғақ, бұлтартпас дәлел болып табылады.

Көптеген қуатты куәліктерді қамтитын Төртінші Куәлік:

وَ بِشَهَادَةِ الْقُرْاٰنِ بِمَا لَا يُحَدُّ مِنْ حَقَٓائِقِهِ وَ بَرَاه۪ينِهِ

Яғни, Мұхаммедтің (с.а.у.) пайғамбар әрі адал жан екеніне Қасиетті Құран өзінің сансыз ақиқаттарымен, бұлтартпас дәлелдерімен куәлік етеді.

Иә, қырық тұрғыдан мұғжиза екені"Зулфикар"кітабында дәлелденген және он төрт ғасырды нұрландырған және адамзаттың бестен бір бөлігін мызғымас әділ заңдарымен басқарып келе жатқан және өзі түскеннен бастап күні бүгінге дейін барлық қарсыластарын айтысқа шақырса да, ешкім бір сүренің өзіне тең келер жазу жазуға жүрексінген және"Аят-ул Күбра"кітапшасында дәлелденгені секілді алты жағы нұрлы ешқашан күмән кіре алмайтындай бүтін, асты мықты, үсті берік және әрқашан жүз миллион адамдар тарапынан оқылып және минут сайын хафыз-қарилардың жүректеріне тасқа жазылғандай жазылып жатталатын және Ислам әлемінің барлық куәліктері, имандары оның куәліктерінен, аяттарынан нәр алған және бүкіл Имани ілімдер мен Ислами ғылымдар одан бастау алған және өзінен бұрын түскен аспани кітаптарды растап бекіткені секілді барлық ескі кітап және парақтары да оны растап бекіткен Қасиетті Құран өзінің ақиқаттарымен, дәлел-айғақтарымен Мұхаммед Алейһиссалату Уәссаламның шынайы пайғамбар екеніне куәлік етеді.

Бесінші, Алтынышы, Жетінші, Сегізінші күлли куәліктері:

وَ بِشَهَادَةِ الْجَوْشَنِ بِقُدْسِيَّةِ اِشَارَاتِهِ وَ رَسَٓائِلِ النُّورِ بِقُوَّةِ دَلَٓائِلِهِ وَ الْمَاض۪ى بِتَوَاتُرِ اِرْهَاصَاتِهِ وَ الْاِسْتِقْبَالِ بِتَصْد۪يقِ اٰلَافِ حَادِثَاتِهِ

яғни Аллаһтың мың бір есімін ашық не ишараи, астарлы түрде қамтыған және белгілі бір мағынада Қасиетті Құраннан шыққан таңғажайып мінәжат, сондай-ақ мағрифатуллаһ тұрғысынан кемелденген арифтердің мінәжатынан асып түсетін және бір соғыста:"Сауытыңды шеш! Оның орнына мынаны оқы!"деп Жәбрәйіл періштенің уахи арқылы әкелген"Дәушан-ул Кәбир"мінәжатындағы ақиқаттар сондай-ақ, Раббысын керемет сипаттайтын сөздер Мұхаммедтің (с.а.у.) пайғамбарлығын, адалдығын дәлелдеп куәлік ететіні секілді Құраннан және бір жағынан Джәушаннан нұр алған, одан туындаған Рисаил-ин Нұрия жүз отыз кітапшасымен Мұхаммедтің пайғамбарлығына(с.а.у.) бір ғана айғақ ретінде пайғамбарлығының бүкіл ақиқаттарын ақылға қонымды түрде дәлелдеп, тіпті философия назарында ақылға сыйымсыз көрінген терең мәселелерді көз алдыңа әкеп өте оңай әрі түсінікті етіп дәріс беруі арқылы Мұхаммед пайғамбардың (с.а.у.) адалдығына және пайғамбар екеніне күлли яғни ауқымды куәлік етеді.

Сондай-ақ, өткен заман да Мұхаммедтің пайғамбар екеніне күлли куәлік етеді. Тарих кітаптарында баяндалғанындай"ирхасат"яғни пайғамбарлық келмей тұрғанда болған және Ардақты Пайғамбарымыздың мұғжизасы боп саналатын таңғажайып оқиғалардың көптеген түрі бар. Кейбірі төменде баяндалмақ, кейбірі"Зүлфикар"кітабында және тарихи кітаптарда сахих түрде жеткізілген.

Мысалы, ардақты Пайғамбарымыздың (с.а.у.) дүниеге келуі қарсаңында Қасиетті Қағбаны қирату ниетімен жолға шыққан Әбраха әскерінің төбесінен әбәбил құстары тас жаудырып оларды күйрете жермен жексен еткен. Сондай-ақ, дүниеге келген сәтте Қағбаның ішіндегі пұттар өздігінен жерге құлап қирап қалған және Парсы еліндегі Кисра сарайының бағаналары тас-талқан болып құлаған сондай-ақ, отқа табынушы мәжусилердің мың жылғы жанып тұрған оты дәл сол түні сөніп қалған және монах Бухайра мен Садия Халиманың көргеніндей Ол кісінің төбесіне бұлттар көлеңке болып күн түсірмеген. Міне, осы секілді көптеген оқиғалар пайғамбарлық келмей тұрып оның пайғамбар болатынынан хабар берген.

Сондай-ақ, Пайғамбарымыздың (с.а.у.) келешек туралы яғни өзінен кейін болатын оқиғалар жайлы хабары дәлме-дәл шыққан.

Мәселен,"Зүлфикар"кітабында сахих түрде сексен оқиғаны хабарлағаны және дәл солай болғаны жазылған-ды. Мысалы, Әһли бәйті туралы және дос-жарандар, сахабалар туралы және Ислам дінінің жеңісі туралы нақты хабар берген. Әрі хазіреті Османның (р.а.) Құран оқып отырғанда шәһид болатыны туралы, Хазіреті Хусейннің Кербалада шәһид болатыны және Шам, Иран, Стамбулдың азат етілетіні; Аббаси мемлекеті пайда болатыны, кейін оны Шыңғысхан, Хулагу күйрететіні секілді сексенге жуық ғайби хабарлар анық түрде тарих кітаптарында егжей-тегжейлі баяндалған. Сонымен қатар басқа да хабарлары және Оның (с.а.у.) рас пайғамбар екенін дәлелдейтін келешекте болатын және болған оқиғалар қуатты түрде Мұхаммедтің (с.а.у.) пайғамбар екенін, Оның адал елші екенін растап куәлік етеді.

Тоғызыншы, Оныншы, Он бірінші, Он екінші куәлікттерге ишара:

وَ بِشَهَادَةِ الْاٰلِ بِقُوَّةِ يَق۪ينِيَّاتِهِمْ فِى تَصْد۪يقِهِ بِدَرَجَةِ حَقِّ الْيَق۪ينِ وَ الْاَصْحَابِ بِكَمَالِ ا۪يمَانِهِمْ ف۪ى تَصْد۪يقِهِ بِدَرَجَةِ عَيْنِ الْيَق۪ينِ وَ الْاَصْفِيَٓاءِ بِقُوَّةِ تَحْق۪يقَاتِهِمْ ف۪ى تَصْد۪يقِهِ بِدَرَجَةِ عِلْمِ الْيَق۪ينِ وَ الْاَقْطَابِ بِتَطَابُقِهِمْ عَلٰى رِسَالَتِهِ بِالْكَشْفِ وَ الْمُشَاهَدَاتِ بِالْيَق۪ينِ

яғни Мұхаммедтің (с.а.у.) адал әрі пайғамбар екенін көрсететін тоғызыншы куәлік: عُلَمَٓاءُ اُمَّت۪ى كَاَنْبِيَٓاءِ بَن۪ٓى اِسْرَٓائ۪يلَ Сырына бөленген және әрдайым салауаттарда Әл-і Ибраһим Алеһиссаламмен бірге яғни Ибраһим пайғамбардың ұрпақтарына терезесі тең келетіндей Әл-і Мұхаммед яғни Мұхаммед пайғамбардың ұрпағынан тараған ұлы әулет, сондай-ақ Хазіреті Али (р.а.), Хазіреті Хасан (р.а.), Хазіреті Хусейн (р.а.) және Әһл-и Бәйттің Он екі имамы және Ғаус-ы Ағзам (қуддуси сыррухи), Ахмед-і Руфаийн (қуддуси сыррухи), Ахмед-и Бәдәуи (қуддуси сыррухи), Ибраһим-і Дәсуки (қуддуси сыррухи), Әбул Хасан-и Шәзали (қуддуси сыррухи) сынды"қутуб",имамдар бір ауыздан, анық түрде өздерінң"мушахәдәт", "кәрамат", "кәшфияттарына"сүйеніп яғни көрген-білгендеріне негіздеп және үмметке тура жол көрсете отырып Мұхаммед пайғамбардың (с.а.у.) хақ елші, адал екеніне иман келтіру арқылы растап куәлік етеді.

ОНЫНШЫСЫ:Әнбиядан кейін ең құрметті де жоғарғы мәртебелі және оқымаған әрі бәдәуи бола тұра, лезде Мұхаммед (с.а.у.) пайғамбардың нұрымен шығыстан сонау батысқа дейін ұлан байтақ елді өте әділ басқарған және атақты қолбасшыларды тізе бүктіріп ірі мемлекеттерді өзіне бағындырған және өркениетте алда, ғылымды терең меңгерген, мәдениет пен саясатты жетік білетін өзге халыққа ілім үйретіп, олардың ұстазы әрі саясаткер, әділ би қызметін атқарып, өз кезеңін бақытты дәуірге айналдырған сахабалар. Олар Мұхаммедтің (с.а.у.) хал-ахуалын зерттеп әбден көздері жеткен және көптеген мұғжизаларға куә болған. Олар, бұрыңғы дұшпандықтарын тастап, Халид бин Уалид, Икрима бин Әбу Жахил сынды сахабалар

әкесі мен ру тайпаларының өшпенділігін тастап жан-тәндерімен жанкештілік танытып Дін Исламды қабылдап адал түрде Мұхаммедтің (с.а.у.) хақ екеніне, шынымен пайғамбар екеніне иман етуі күлли куәлік боп табылады.

ОН БІРІНШІСІ: "Асфия уа сыддықтар"деп аталатын мужахид имамдар, ғұламалар және Ибн Сина, Ибн Рушд секілді ойшыл ерекше тұлғалар, мыңдаған дана кемеңгерлер ақылға қонымды, қисынды түрде әрқайсысы әртүрлі ұстанымда бола тұра бұлтартпас айғақтарға сүйене отырып, іліми түрде Мұхаммедтің (с.а.у.) пайғамбар екеніне, хақ елші екеніне иман келтірген. Міне, олардың имандары күлли куәлік болып саналады. Оларға қарсы шығу үшін, олардың бәрінен ақылды, алып данышпан болуы керек, әйтпесе бос әурешілік.

Осындай қуатты да көптеген куәгерлердің бірі бұл заманда Рисалей-Нұр болып табылады. Мункир кәпірлер оған қарсы тұра алмағандықтан әділет органдарын, қауіпсіздік комитетті мемлекеттік қызметкерлерді алдап, айдап салып сот арқылы Нұрға тосқауыл болғысы келеді.

ОН ЕКІНШІСІ:Ислам әлемінде әрбірі үмметтің басым көпшілігіне болымды ықпалын тигізіп, оларды тура жолға салып тәрбиелеп, кәраматтарымен кемелдікке жетелеген, айғақ ретінде өздерінің көріп білгендерін ұсынған"ақтаб"деп аталатын терең зерттеуші ақиқатшылдар. Олар рухани саяхаттарында Мұхаммедтің (с.а.у.) пайғамбар екенін, Оның өз ісіне адал және ең жоғарғы мәртебеде екенін көріп, сезіп бір ауыздан куәлік еткен. Бұл сондай қуатты дәлел, оның үкімін жою үшін олардың барлығын қосқанда болатын дәреженің ең биік шыңына шыққан біреу болу керек. Бұл әрине, мүмкін емес.

ОН ҮШІНШІ КУӘЛІК:Мұнда төрт күлли ауқымды да, нақты айғақтар қамтылған

وَ بِشَهَادَةِ الْاَزْمِنَةِ الْمَاضِيَّةِ بِتَوَاتُرِ بَشَارَاتِ الْكَوَاهِنِ وَ الْهَوَاتِفِ وَ الْعُرَفَٓاءِ فِى الْاَدْوَارِ السَّالِف۪ينَ وَ بِمُشَاهَدَةِ بَشَارَاتِ الرُّسُلِ وَ الْاَنْبِيَٓاءِ وَ بِشَهَادَتِهِمْ وَ بَشَارَتِهِمْ عَلَيْهِمُ السَّلَامُ بِرِسَالَةِ مُحَمَّدٍ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ فِى الْكُتُبِ الْمُقَدَّسَةِ

Бұл арабша мәтінің қысқаша тұжырымы төменде баяндалмақ, ал түсіндірмесі, дәлелдері"Зүльфикар"кітабында"Мұғжизат-ы Ахмедия"бөлімінің соңында керемет түсіндірілген. Яғни өткен замандағы адамзаттың ірі тұлғалары, әу баста"әнбия", "әулиелер", "ариф", "каһин", "кашиф"яғни білгірлер, көріпкелдер, жындар барлығы бірауыздан Мұхаммедтің (с.а.у.) пайғамбарлығын және Оның келетінін алдын ала біліп, кейбірі сезіп, көріп "ирхасат" түрінде нақты хабар берген. Ол жайлы көптеген тарихи кітаптарда, хадистерде жан-жақты баяндалғандықтан түсініктемені тереңдетпей өте қысқа ишарамен шектегенді жөн көрдік.

Әнбиялар аспани киелі кітаптарда Мұхаммедтің (с.а.у.) пайғамбарлығы жайлы Тәурат, Инжил, Зәбурдің жүздеген аяттары арқылы ашықтан ашық хабар берген. Олардың жиырмаға жуығы "Он Тоғызыншы Мектуб" рисалесінде жазылған-ды. Ол киелі аспани кітаптарды христиандар мен яхудилер көп өзгеріске ұшыратып бұрмаланғанның өзінде Ардақты пайғамбарымыздың (с.а.у.) соңғы елші екендігін хабарлайтын жүздеген аят сақталып, оны Хусейн-и Джисри дейтін ғалым тауып өз кітабында жазған болатын.

Ал, көріпкелдерге келер болсақ, әу баста мәшһүр Шық пен Сатих дейтін руханилер және жындармен байланысып ғайыптан хабар беретін кісілер сахих түрде соңғы пайғамбар келетінін және Ол Парсы елін құлататынын нақты хабар берген. Және еш күмәнсіз жақында Хижаз өңіріне бір пайғамбар келетінін қайта-қайта ескерткен. Сол секілді, Ардақты пайғамбарымыздың аталары болып келетін әрі атақты білгір Қаб ибн Луей және Иемен, Хабаш патшасы Сәйф ибн Зиязән, Тубба сынды арифтер мен өз заманының әулиелері ашық түрде Мұхаммедтің (с.а.у.) пайғамбарлығы жайлы хабар беріп, ол туралы өлең жырларында жазған. Сөйтіп, ол жайлы алдын ала әлемге паш еткен. Бұл"Он Тоғызыншы Мектубта"баяндалған болатын. Тіпті, сол патшалардың біреуі былай деген екен:"Мұхаммедке қызметші болу мына ел билеп, салтанат құрудан әлдеқайда артық!"Біреуі былай депті:"Шіркін! Мен оны көрсем ғой! Көкесінің баласы сияқты болар едім! Яғни, хазіреті Али секілді жанкешті қызметшісі әрі уәзірі болар едім!"

Сонымен, бұл жайлы тарих, сияр кітаптарында толық мағлұмат болғандықтан осы аталған арифтер, білгір, парасатты жандар Мұхаммедтің пайғамбарлығын қуаттап, күлли куәлік етіп

растаған. Осы ариф білгір, көріпкел жандар секілді Мұхаммедтің пайғамбарлығын (с.а.у.) ғайби түрде, өздерінің болмыстары көрінбейтін, тек дауыстары естілетін "хатиф" деп аталатын руханилер де нақты түрде Мұхаммедтің (с.а.у.) пайғамбарлығын хабар берген. Сол секілді, көптеген хабаршылар тіпті, пұтқа шалынған құрбан малдар да, тіпті керек болса пұттардың өздері де және қабір басындағы құлпы тастар да Ардақты пайғамбарымыздың елшілігін айтып ғайби хабарларды растаған. Оған тарих куә.

ОН ТӨРТІНШІ КУӘЛІК:Әлемнің қуатты куәлігіне ишара қылған мына арабша куәлік:

وَ بِشَهَادَةِ الْكَٓائِنَاتِ بِغَايَاتِهَا وَ بِالْمَقَاصِدِ الْاِلٰهِيَّةِ ف۪يهَا عَلَى الرِّسَالَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ الْجَامِعَةِ بِسَبَبِ تَوَقُّفِ حُصُولِ غَايَاتِ الْكَٓائِنَاتِ وَ الْمَقَاصِدِ الْاِلٰهِيَّةِ مِنْهَا وَ تَقَرُّرِ قِيْمَتِهَا وَ وَظَٓائِفِهَا وَ تَبَارُزِ حُسْنِهَا وَ كَمَالِهَا وَ تَحَقُّقِ حِكَمِ حَقَٓائِقِهَا عَلَى الرِّسَالَةِ الْاِنْسَانِيَّةِ لَاسِيَّمَا عَلَى الرِّسَالَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ اِذْ هِىَ الْمُظْهِرَةُ وَ الْمَدَارُ الْاَتَمُّ لَهَا وَ لَوْلَاهَا لَصَارَتْ هٰذِهِ الْكَٓائِنَاتُ الْمُكَمَّلَةُ وَ الْكِتَابُ الْكَب۪يرُ ذُو الْمَعَانِى السَّرْمَدِيَّةِ هَبَٓاءً مَنْثُورًا مُتَطَايِرَةَ الْمَعَانِى مُتَسَاقِطَةَ الْكَمَالَاتِ وَ هُوَ مُحَالٌ مِنْ وُجُوهٍ وَ جِهَاتٍ

Аят-ул Кубра кітабы осы арабша мәтіннің тұжырымы туралы былай деген: Мына әлем, қалайша өзін жарату, басқару, реттеу, суреттеу, өлшемдерін белгілеу, ұйымдастыру тұрғысынан алғанда зәулім сарай немесе алып бір кітап, не заңғар көрме секілді өзін басқарып отырған Иесін, Жаратушысын, Жазушысын, Суретшісін көрсетеді. Дәл сол секілді, әлемнің жаратылу мақсатын білетін, білдіретін және құбылыстарындағы Раббани хикметті үйрететін және олар белгілі бір міндет атқаратынын, нәтижелерін сабақ беретін, әлемнің мәнісін, оның қадірін және ішіндегі болмыс атаулының кемелдігін әлемге паш ететін, сондай-ақ,"Қайдан келесің? Қайда барасың? Бұл дүниеге не үшін келдің? Болмыс неге көп аялдамай тездетіп қайда кетеді?"деген мәнді сұрақтарға жауап беретін және әлем атты ұлы

кітаптың мағыналарын ашып, Иләһи жаратылыс заңдардың хикмет сырын тәпсірлеп түсіндіретін керемет бір делдалдың болуын, керек етеді және ерекше ұстаздың шығуын, адал да сенімді мұғалімнің келуін талап етеді, сұрайды және міндетті түрде солай болу керектігін көрсетеді. Олай болса, әлбетте, осы аталған міндеттерді өте адал атқарған, бәрінен жоғарғы дәрежеде орындаған Мұхаммед Ғалейһиссалату Уәссалам болғандықтан, аталмыш ақиқаттар Оның хақ пайғамбар екенін және ол мына әлемнің Жаратушысының жоғарғы мәртебелі, тым адал қызметкері екенін дәлелдеп, куәлік етеді де, اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ"Әшһәду әннә Мұхаммәдан расулаллаһ!"дейді.

Иә, Мұхаммедтің (с.а.у.) әкелген нұрының саясында әлемнің мәнісі, түр-түсі, қадір-қасиеті, кемелдігі және ішіндегі болмыс атаулының атқарар міндеті анықталды әрі жүзеге асты. Сөйтіп, әлем тұнып тұрған әсем хаттар жиынтығы, мағыналы Иләһи жазулар хаттамасы және заттық бейнедегі Раббани Құран, Сүбхани өнердің көрмесі екені, әлемге айдай анық болады. Әйтпесе, мүлде жоқ болуға, құрып құрдымға бет алған, не екені белгісіз мәнмағынасыз, қайғы мұң қаптаған қараңғы түнекке айналар еді. Осы ақиқатқа байланысты әлемнің кемелдігі және хикметке толы құбылыстары, сондай-ақ терең де өшпес мәңгі мағыналары аса зор дауыспен نَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ"Әшһәду әннә Мұхаммәдан расулаллаһ!"деп, Мұхаммедтің (с.а.у.) пайғамбарлығына куәлік етеді.

ОН БЕСІНШІ КУӘЛІК:Көптеген киелі шәһадаттарды қамтитын бұл шәһадат әлемдегі құбылыс жайлы. Иә, әлемдегі атомнан бастап сонау жұлдыздарға дейінгі қозғалыс, жүріс-тұрыс, өлім мен өмір Зат-ы Уәжиб-Ул Ужуб Аллаһтың рубубиеті, істері боп табылады яғни оның әмірімен, қалауымен, күш-құдіретімен болуда. Осы тұрғыдан алғанда Мұхаммедтің (с.а.у.) пайғамбарлығына куәлік етеді. Енді, осы куәлікке ишара ететін арабша мәтін:

وَ بِشَهَادَةِ صَاحِبِ الْكَٓائِنَاتِ وَ خَلَّاقِهَا وَ مُتَصَرِّفِهَا عَلَى الرِّسَالَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ بِاَفْعَالِ رَحْمَانِيَّتِهِ وَ بِاِجْرَٓااٰتِ رُبُوبِيَّتِهِ كَفِعْلِ الرَّحْمَانِيَّةِ بِاِنْزَالِ الْقُرْاٰنِ الْمُعْجِزِ الْبَيَانِ عَلَيْهِ وَ بِاِظْهَارِ اَنْوَاعِ الْمُعْجِزَاتِ عَلٰى يَدَيْهِ

وَ بِتَوْفِيقِهِ وَ حِمَايَتِهِ فِى كُلِّ حَالَاتِهِ وَ بِاِدَامَةِ د۪ينِهِ بِكُلِّ حَقَٓائِقِهِ وَ بِاِعْلَٓاءِ مَقَامِ حُرْمَتِهِ وَ شَرَفِهِ وَ اِكْرَامِهِ عَلٰى جَم۪يعِ الْمَخْلُوقَاتِ بِالْمُشَاهَدَةِ وَ الْعَياَنِ وَ كَفِعْلِ رُبُوبِيَّتِهِ بِجَعْلِ رِسَالَتِهِ شَمْسًا مَعْنَوِيَّةً لِكَٓائِنَاتِهِ وَ بِجَعْلِ د۪ينِهِ فِهْرِسْتَةَ كَمَالَاتِ عِبَادِهِ وَ بِجَعْلِ حَق۪يقَتِهِ مِرْاٰةً جَامِعَةً لِتَجَلِّيَاتِ اُلُوهِيَّتِهِ وَ بِتَوْظ۪يفِهِ بِوَظَٓائِفَ ضَرُورِيَّةٍ لَازِمَةٍ لِوُجُودِ الْمَخْلُوقَاتِ فِى هٰذِهِ الْكَٓائِنَاتِ كَلُزُومِ الرَّحْمَةِ وَ الْحِكْمَةِ وَ الْعَدَالَةِ وَ كَضَرُورَةِ لُزُومِ الْغِذَٓاءِ وَ الْمَٓاءِ وَ الْهَوَٓاءِ وَ الضِّيَٓاءِ

Бұл нақты әрі ауқымы кең, киелі шәһадаттың яғни куәліктің жанжақты түсіндіруді Рисале-Нұрға сілтеме жасап өте қысқа ишарамен тұжырымдаймыз.

Иә, мына әлемге назар салып қарасақ, керемет әрі әділ де хикметпен әрі рахымды да қамқорлықпен басқарылуда. Әрдайым жақсыларды қорғаштап, ал жаман, өтірікші суайттарды жазалау жиі қайталанатын әдет. Сондықтан Рахманның талабына сай Қасиетті Құран Кәрімді Ардақты Пайғамбарымыздың (с.а.у.) қолына беріп оны мыңға жуық түрлі мұғжизалармен жарылқаған және қандай жағдай болсын аса қауіпті кезеңдерде мейірімді түрде қамқорлық жасалған. Тіпті көгершін мен өрмекші арқылы қорғалған және жауапкершілігі мол ауыр міндетінде сәттілікке, табысқа жеткізген асыл дінін ақиқаттарымен бірге толық сақтап жалғасып келеді. Исламиятты жер жүзіне, адамзатқа қабылдатып дүниеге жайған және бүкіл жаратылыстан жоғары мәртебеге жеткізіп бәрінен абыройлы, атақты қылған. Сондай-ақ, дос түгіл дұшпаны да оның жоғары мәртебелі екенін мойындап, адамзаттың бестен бір бөлігі Оның үмметі болған. Міне осы аталған ерекшеліктер Оның адалдығын, хақ пайғамбар екенін анық көрсетіп куәлік етеді.

Енді, мәселеге Иләһи Рубубият жағынан қарасақ, мына әлемнің Иесі, басқарушысы Аллаһ, Мұхаммедтің (с.а.у.) пайғамбарлығын әлемнің рухани Күні секілді жоғары мәртебеге көтеріп Рисалей-Нұрда дәлелдегеніндей, сол арқылы күллі қараңғылықты жойып, нұрлы ақиқаттарды көрсетіп, бүкіл саналы пенделерді тіпті, күллі әлемге

мәңгі өмірді хабарлап, сүйіншілеу арқылы қуанышқа бөлеген. Асыл дінін және құлшылық етуші мақбұл құлдарын шаттық пен кемелдікке бастаушы және құлшылық етуді үмметіне үйретуші үлгі өнеге, жетекші етіп тағайындалған Мұхаммедтің (с.а.у.) рухани тұлғасы боп табылатын ақиқатын Улухиятына айна қызметін атқаратындай кемел етіп жаратқан. Мұны Құран мен Жәушан растайды және он төрт ғасыр бойы күн сайын үмметінің жасаған жақсылығының бір шамасы Оның амал дәптеріне жазылып тұрады және Ол іс әрекетімен адамзатқа көсем, ұстаз, өнеге екенін көрсете білген және Оған киелі міндет жүктеліп халықтың мұң-мұқтаждығын өтейтін ұстаз болған. Адамдар оның дініне және иләһи рахымға, хикметке, әділдікке, азыққа, ауаға, суға, жарыққа мұқтаж болатыны секілді, оның әкелген дініне, шариғатына Ислами ақиқатқа мұқтаж түрде жаратылған.

{(Сілтеме): Мен қазір қартайып мүшкіл жағдайда жүргенімде Мұхаммед пайғамбардың (с.а.у.) сыйлаған рухани азығынан миллионнан бір бөлігін ғана сезіне білдім. Сол үшін қолымнан келсе, миллиондаған тілмен ол кісіге салауат айтып, шексіз алғысымды білдірер едім. Қалай десеңіз, жалпы маған қоштасу, аяқталу, қатты әсер етеді. Бірақ, дүниеде жақсы көрген жандарым қош айтысып мені тастап кетіп барады. Өзімнің де бір күні кететінімді білемін. Осындай жанды азаптайтын қайғылы үмітсіздікке қарсы тұрар мәңгі бақыт, бақи өмір бар екені жайлы сүйінші хабарды пайғамбарымыздан (с.а.у.) естіген кезімде уайым қайғыдан құтылып, көңілім жәй тауып рахаттанып қаламын. Тіпті, намаздағы отырыста اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ اَيُّهَا النَّبِىُّ وَ رَحْمَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ деген кезімде Оған (с.а.у.) бият ету, пайғамбар екенін мойындап, әміріне бойұсынып әрі мойнына жүктелген міндетін құттықтап әрі бір мағынада рахмет айтып және бізге мәңгі бақыт туралы сүйінші хабарына ризашылық білдірген болып, осылай өзімді қарыздар сезінемін. Тек, мен емес күллі мұсылман баласы күнде бес мәрте осы сәлемді жолдайды.}

Осы аталған он екі күлли де нақты айғақтар Мұхаммедтің (с.а.у.) пайғамбарлығына куәлік етеді. Апыр-ай, шыбынның қанатына немесе гүл жапырақтарына аса мұқият мән беріп жіті қадағалап отырған мына әлем Иесінің осындай күлли куәліктерге бөленген Мұхаммедтің (с.а.у.) рисалеті яғни пайғамбарлығы ғаламның мағынауи Күні болмауы мүмкін бе?!

Сонымен аталған он бес күлли шәһадаттардың яғни куәліктердің әрқайсысы көптеген шәһадаттарды қамтиды. Тіпті, Үшінші шәһадат мұғжизаларды баяндау арқылы мың шәһадатты қамтитындай дәрежеде қуатты түрде"әшһәду әнна Мұхаммадар расулуллаһ!"дейтін шәһадат кәлимасын дәлелдеп, оның рас әрі маңызды екенін

дәлелдейді. Сондықтан, Ислам әлемі күн сайын бес мәрте осы мәселені жүз миллиондаған тілмен дүниеге жар салады. Сол секілді осы шәһадат сөзінің негізі боп табылатын Мұхаммедтің (с.а.у.) ақиқаты бүкіл әлемнің түпкі өзегі, жаратылу себебі, ең қымбат кемел жемісі екенін растап, миллиондаған мұсылмандар шын жүректен растап бекітеді.

Сондай-ақ, әлемнің Иесі Аллаһ (жәллә жәлалуһ) Мұхаммедтің (с.а.у.) мағынауи тұлғасын өзінің рубубиетіне, салтанатына жоғарғы мәртебелі делдал және мына әлемнің сырларын ашатын, құпиясын табатын кілт тәрізді және рахымының үлгі мысалы ретінде мейірім мен сүйіспеншіліктің нышаны, бақи әлемдегі мәңгі өмірдегі соңсыз бақытты хабарлаушы және елшілердің ең соңғысы, ең ұлысы бейнесінде жаратқан.

Міне, осындай керемет маңызы зор ақиқатқа қанағат қылмай және мән бермей жүрген адамдар қаншалықты қыруар зиянға ұшырап жүр десеңізші! Әрі, үлкен қателік жасауда, әрі ақымақтық әрі ауыр күнә істеген болып есептеледі.

Сонымен, намаздағы Фатиха сүресі қалайша екінші бөлімде ишара еткеніндей намаздағы отырыста оқылатын

اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ

сөзіндегі тәухид ақиқатына нақты дәлелдер көрсетті. Осы үшінші бөлімде де тағы сол тәшәһудте яғни намаздағы отырыста

وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ

сөзі де Мұхаммедтің (с.а.у.) пайғамбарлығы ақиқат екендігіне қуатты дәлелдерді көрсетіп, көптеген жақтан мықтап бекітті.

Уа, Әрхамар - Рахимин! Бізді осы Расул-і Әкрамның (с.а.у.) шапағатына бөлей гөр! Оның сүннетін мықтап ұстануды және бақыт әлемінде Оның отбасымен, дос жарандарымен бірге көрші болуды нәсіп ете гөр! Әмин, әмин, әмин!

اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلَيْهِ وَ عَلٰٓى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ بِعَدَدِ حُرُوفِ الْقُرْاٰنِ الْمَقْرُوئَةِ وَ الْمَكْتُوبَةِ اٰم۪ينَ

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَل۪يمُ الْحَك۪يمُ

* * *

Әл-Хүджәт-үз-Зәһраның

Екінші тарауы

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ وَ بِه۪ نَسْتَع۪ينُ

[Фатиха сүресінің соңында һидаят бұйырғандар және хақ жолдағылар мен адасқан, бас көтеруші азғындардың өзара айырмашылығын меңзейтін және Рисалей-Нұрдағы барлық теңеулердің бұлағы болып табылатын аяттың бір ақиқатын Нұр сүресіндегі мына:

аяты және өзінен кейінгі

اَوْ كَظُلُمَاتٍ ف۪ى بَحْرٍ لُجِّىٍّ يَغْشٰيهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِه۪ مَوْجٌ

аяты бірлесе отырып керемет түрде ол жердегі теңеуді таңғажайып түрде баяндайды.]

Бірінші Нұр аяты"Бірінші Шуақта"дәлелденгендей он ишарамен Рисалей-Нұрға қатысты екені байқалады және Құранның сол тәпсірінен мұғжизалы түрде ғайби хабар беруде. Бұл, Рисале-Нұрға "Нұр" деп ат қойылуына бірінші себеп болғандықтан, жиырма Тоғызыншы Мектубтың бір бетінде қиялмен жасалған саяхат баяндалған болатын. Ол жерде тәмсіл арқылы осы керемет аяттың "Нұр" сөзіндегі "нун" әрпінің мұғжизаға ұқсас, мағынауи мұғжиза айтылғанына байланысты "Аят-ул Күбра" рисалесінде дүниені саяхаттаған кісінің Жаратушы Иесін іздеп тауып, тану мақсатымен бүкіл әлемнен сұраған болатын және Отыз үш жолмен нақты әрі дәйекті түрде өзінің Раббысы кім

екенін білген-ді. Сол сияқты, дәл сол жолаушы, ғасырларды кезіп, аспан мен жер қабаттарын ақылымен, жүрегімен, қиял сезімімен құлшына аралап, барған сайын ынтасы артып ғаламды бір қала секілді жан-жақты зерттеп, әсіресе, Құранның хикметіне жүгініп, біресе ақылмен философия хикметіне сүйеніп, салыстыра өз қиялын үлкен дүрбі жасап, тым алыс қабаттарға саяхаттап ақиқаттарды қазқалпында көріп, оны бізге"Аят-ул Кубра"кітабында баяндаған-ды.

Қазір біз, сол нағыз ақиқат әрі тәмсіл ретінде ойша жасаған саяхаттағы әлемдердің тек мысал ретінде үшеуін, Фатиха сүресінің соңғы жағындағы теңеудің үлгісін қысқаша баяндаймыз. Басқа көрген-білгендерін, теңеулерін Рисалей-Нұрдың мысалдарына тапсырамыз.

Бірінші үлгі мысал:Дүнияға тек Жаратушысын танып, табу үшін келген әлгі, жолаушы ақылына салып былай деді: "Біз барлық нәрседен Жаратушы Иемізді сұрап, қанағаттанарлық жауап алғанымыз рас. Енді, Күнді табу үшін Күннің өзіне жүгін демекші, біз де Жаратқан Иемізді Оның"Ілім", "Ирада", "Құдірет"сынды киелі сипаттарына олардың саясында сондай-ақ, көзге көрініп тұрған істерінің және есімдерінің сәуле-шуақтары арқылы өзін тануға тырысамыз. Сол үшін, тағы бір саяхат жасайық!" деп, дүнияға кірді. Және жат ағым әһл-і далалет сықылды яғни адасқандар секілді, Жер шары атты кемеге мінді. Мінді де, Құранның хикметін қабылдамайтын пән мен пәлсапа көзілдірігімен және Құран оқымайтын жағрафия пәнінің заңережелері мен қарады. Қараса, жер шары шексіз алып кеңістікте бір жылда жиырма төрт мың жылдық шеңберді зеңбірек оғынан жетпіс есе жылдам қозғалып зымырап барады. Үстінде жүз мың түрлі бейшара, әлсіз жан-жануарларды, байғұс пенделерді мінгізіп алған. Егер бір минөтке сәл жолдан тайса немесе бір жұлдызбен соқтығысса күл-талқаны шығып, шексіз кеңістікте дымы қалмай қирап, үстіндегі жан-жануарлары жоқ болып, құрдымға кетер еді.

Фатиха сүресіндегі غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّٓالّ۪ينَ деген адасқан топтың рухани азабын және اَوْ كَظُلُمَاتٍ ف۪ى بَحْرٍ لُجِّىٍّ сөзінің қаһар шашқан және адамды тұншытыратындай қою қараңғылығын сезіп "Ойбай! Енді қайттік! Мына қауіпті сұмдық кемеге қайдан міне қойдық!? Енді, қалай құтыламыз!?" деп, әлгі көрсоқыр философияның

көзілдірігін жерге бір ұрып сындырды да, اَلَّذ۪ينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ жолына түсті. Сонда, Құранның хикметі медет болып, әр нәрсенің ақиқатын көрсететін дүрбі сыйлады. Оған:"Ақылыңды пайдаланып,дұрыстап қара!"деді. Сонда: رَبُّ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ есімі,

هُوَ الَّذ۪ى جَعَلَ لَكُمُ الْاَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا ف۪ى مَنَاكِبِهَا وَ كُلُوا مِنْ رِزْقِه۪

көкжиегінде Күндей жарқ етіп жарық берді. Жер шары өте сенімді әрі жүйелі керемет бір кеме түрінде, бүкіл тірі жандарды ризық несібелерімен бірге арқалап, әлем теңізінде хикметке толы, пайдалы қозғалысымен Күнді айнала кезіп әлгі ризыққа мұқтаж жандарға жыл мезгілдерінің өнімдерін тасуда.

Жаратқан Жаббар,"Сәур", "Хут"атты екі періштені әлгі кеменің бақылаушы капитаны етіп тағайындаған. Ол кеме керемет Раббани елді мекен кеңістікті аралап, Халиқ-ы Зүлжәлалдың жаратқан пенде-қонақтарының көңілін көтеріп серуен құрады. Осылайша, ол اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ ақиқатын көрсетіп жаратқан Иесін осы есімнің сәулесі арқылы таныстырады. Жолаушы осыны түсінді де, шын жүректен اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَم۪ينَ деді де الَّذ۪ينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ дейтін сыратал мұстақим иелері тура жолдағыларға қосылды.

Жолаушының саяхатында көрген ақиқаттардан екінші үлгі мысал:Әлгі жолаушы жер шары кемесінен түсіп, хайуанат әлеміне, адамзат дүниясына келді. Ол, өзіне дінмен санаспайтын табиғатшыл ұғымды көзілдірік жасап қарап еді, сансыз тіршілік иелерінің шексіз қажеттіліктері және оларға қауіпті ренжітетін, тиісетін көптеген зиянкес дұшпандар бар екенін және әртүрлі қатерлі оқиғалар айнала қоршап алған, бірақ бұған қарсы тұрар күш-қуаты жоқ екенін білді. Өзінің күш-құдреті әлгі қауіпті дұшпандарды тойтаруға миллионнан бір бөлігіне де жетпейтінін сезеді. Осындай сұмдық, тым аянышты жағдайды көргенде оның мейірім сезімі оянып және ақылы да қатты қиналып мұңая қайғырды тозаққа түскендей ауыр күй кешті. Мұндай аянышты да қорқынышты әлемге келгеніне қатты өкінді. Кенет Құранның хикметі медет беріп, көмекке келді.

الَّذ۪ينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ деген дүрбі сыйлады да,"Енді, қара!"деді. Қараса, اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ аяты нұр шашып, Рахман, Рахим, Рәззақ, Муним, Кәрим, Хафиз сынды Иләһи көркем есімдердің әрбірі Күндей жарқырап,

مَا مِنْ دَٓابَّةٍ اِلَّا هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا ٭ وَكَاَيِّنْ مِنْ دَٓابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اَللّٰهُ يَرْزُقُهَا وَاِيَّاكُمْ ٭ وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَن۪ٓى اٰدَمَ ٭ اِنَّ الْاَبْرَارَ لَف۪ى نَع۪يمٍ

дейтін аяттардың көкжиегінен көріне бастады. Әлгі адамзат пен жануарлар әлемін рахымға бөлеп, ихсан қылды. Белгілі мағынада уақытша жәннатқа айналдырды. Әлем тамаша ғибратқа толы, қонақүй тәрізді көрініп жомарт Иесі Аллаһты толық таныстырып, одан хабар беретінінін білді. Қайта-қайта اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَم۪ينَ деді.

Саяхатындағы жүздеген көргендерінің үшінші мысалы:

Жаратқан Иесін есім-сипаттарының саясында, олардың нұрсәулесінен танығысы келген әлгі дүниеге қонақ жолаушы ақылы мен ойына былай деді:

Қанекей, біз де рухтар, періштелер секілді денені тастап көкке көтерілейік. Жаратқан Иемізді аспандағылардан сұрайық. Рух қиялға мініп, ақыл пікірге еріп аспанға көтерілді. Астрономия пәнін сөйтті де жетекші етіп соған жүгінді. Дінді қабылдамайтын философия көзімен مَغْضُوبِ، الضَّٓالّ۪ينَ дейтін жат ағымы сияқты қарады. Қараса, жер шарынан мың есе үлкен, зеңбірек оғынан жүз есе жылдам қозғалып бара жатқан денелер, от шашқан жұлдыздар араласа-құраласа тым жылдам әрекет етеді. Біреуі кездейсоқтық бір минөт өз жолынан тайса, ұшы-қиырсыз кеңістікте өзі секілді меңіреу бір денеге соқтығысып қиямет-қайым болғандай астан-кестеңі шығары сөзсіз.

Әлгі, жолаушы қай жаққа қараса да осындай сұмдық пен үрейді көріп зәресі ұшты. Аспанға шыққанына пұшайман болып қатты өкінді. Ақыл-ой, басқа да сезімідері аласұрып,"біздің міндетіміз мұндай емес-ті. Керемет ақиқаттарды көріп, басқаларға көрсету болатын. Кәдімгі тозаққа ұқсас мұндай жағымсыз, азапты мағыналарды ұғу, көру бізге ауыр тиеді. Біз бұл қызметтен бас тартамыз, қаламаймыз!"деп зар қақты.

Сол кезде кенет:اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ аяты нұрын шашып"Халиқус-Сәмауати уәл ард"және"Мусаххируш-Шәмси уәл Қамар"және"Раббул-Аламийн"және және секілді көркем есімдердің әрқайсысы Күндей жарқырып, وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَاب۪يحَ және

اَفَلَمْ يَنْظُرُٓوا اِلَى السَّمَٓاءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْنَاهَا وَزَيَّنَّاهَا

және

ثُمَّ اسْتَوٰٓى اِلَى السَّمَٓاءِ فَسَوّٰيهُنَّ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ

секілді аяттардың көкжиегінен көріне бастады. Күллі аспанды нұрға бөлеп, періштелерге толтырды. Сөйтті де, аспан алып мешітке және әскери бөлімшеге айналды. Енді, жолаушы الَّذ۪ينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ дейтін тура жолға түсті. Әлгі адасқандардан, اَوْ كَظُلُمَاتٍ ف۪ى بَحْرٍ لُجِّىٍّ -ден құтылды. Бірден аспан жұмақтай жайнап, керемет бейнеде жүйелі мемлекетке айналды. Әр тарапында Халиқ-ы Зүлжәлалды дәріптеп, таныстырып жатқанын көріп, ақылының, ой-санасының қадір-қасиеті жоғарылап атқарар міндетінің маңыздылығы артты.

Міне, әлгі жолаушының әлемге жасаған саяхатының жүздеген түрін осы үш мысалға салыстырып, басқа да көрген-білгендерін және Аллаһтың есім-сипаттарының сәуле, шуақтары арқылы Уәжибул Ужуд Аллаһтың мағрифаты жайлы баянды Рисалей-Нұрға сілтеп, терең де ұзақ қиссаны қысқа қайырғанды жөн көрдік. Осы шағын тұжырымдарға қанағат етеміз де Жаратушы Иемізді таныстыратын, Оның киелі сипаттарынан және жеті сипатынан тек қана "Ілім", "Құдрет", "Ираде" секілді үш сипаттың көрініс, әсерлері арқылы және рас екенін дәлелдейтін айғақтарына сүйене отырып, шексіз әлемді Жаратқан Халиқты тануға әлгі дүния жолаушысы секілді біз де қысқа ишарамен таныстыруға тырысамыз. Егжей-тегжейлі түсіндіруді Рисалей-Нұрға сілтейміз.

Міне, Араби"Хизб-і Нуридің"қортындысының қортындысынан әрдайым оқитын тәфәккури дұғаның және"Аллаһу Акбар"сөзінің отыз үш мәртебесінен үш мәртебесін баяндайтын осы арабша мәтіннің белгілі мағынада тәржімесі болумен қатар, қысқа ишаралар арқылы Кәлам ілімінің ғұламаларын, сондай-ақ, ақида ілімінің ғалымдарының

назарын аудартып шұғылдандырған тақырып Аллаһтың ілімі, ирадесі яғни ерік-қалауы және құдіреті жайлы, олардың әлемдегі әсері мен көріністері арқылы әлгі Иләһи сипаттарға нақты иман келтіру арқылы растап және солар арқылы Уәжиб-ул Ужуд Аллаһтың сөзсіз бар екенін, жалғыз екенін ғылыми түрде мойындап, иман келтіруге септігі тиетін арабша мәтін:

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ وَ قُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذ۪ى لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ شَر۪يكٌ فِى الْمُلْكِ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِىٌّ مِنَ الذُّلِّ وَ كَبِّرْهُ تَكْب۪يرًا

اَللّٰهُ اَكْبَرُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ قُدْرَةً وَ عِلْمًَا اِذْ هُوَ الْعَل۪يمُ بِكُلِّ شَيْءٍ بِعِلْمٍ مُح۪يطٍ لَازِمٍ ذَاتِىٍّ

{(*): وَ لِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى ﴿كَلُزُومِ الضِّيَاءِ الْمُحِيطِ للِشَّمْسِ﴾

}

للِذَّاتِ يَلْزُمُ الْاَشْيَٓاءَ لَا يُمْكِنُ اَنْ يَنْفَكَّ عَنْهُ شَيْءٌ بِسِرِّ الْحُضُورِ وَ الشُّهُودِ وَ الْاِحَاطَةِ النُّورَانِيَّةِ وَ بِسِرِّ اِسْتِلْزَامِ الْوُجُودِ لِلْعُمُومِيَّةِ وَ اِحَاطَةِ نُورِ الْعِلْمِ بِعَالَمِ الْوُجُودِ ٭ نَعَمْ فَالْاِنْتِظَامَاتُ الْمَوْزُونَةُ وَ الْاِتِّزَانَاتُ الْمَنْظُومَةُ وَ الْحِكَمُ الْقَصْدِيَّةُ الْعَامَّةُ وَ الْعِنَايَاتُ الْمَخْصُوصَةُ الشَّامِلَةُ وَ الْاَقْضِيَّةُ الْمُنْتَظَمَةُ وَ الْاَقْدَارُ الْمُثْمِرَةُ وَ الْاٰجَالُ الْمُعَيَّنَةُ وَ الْاَرْزَاقُ الْمُقَنَّنَةُ وَ الْاِتِّقَانَاتُ الْمُفَنَّنَةُ وَ الْاِهْتِمَامَاتُ الْمُزَيَّنَةُ وَ غَايَةُ كَمَالِ الْاِنْتِظَامِ الْاِنْسِجَامِ الْاِتِّسَاقِ الْاِتِّقَانِ الْاِتِّزَانِ الْاِمْتِيَازِ الْمُطْلَقَاتِ فِى كَمَالِ السُّهُولَةِ الْمُطْلَقَةِ دَٓالَّاتٌ عَلٰى اِحَاطَةِ عِلْمِ عَلَّامِ الْغُيُوبِ بِكُلِّ شَيْءٍ ٭ اَلَا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَ هُوَ اللَّط۪يفُ الْخَب۪يرُ ٭

فَنِسْبَةُ دَلَالَةِ حُسْنِ صَنْعَةِ الْاِنْسَانِ عَلٰى شُعُورِ الْاِنْسَانِ اِلٰى نِسْبَةِ دَلَالَةِ حُسْنِ خِلْقَةِ الْاِنْسَانِ عَلٰى عِلْمِ خَالِقِ الْاِنْسَانِ كَنِسْبَةِ لُمَيْعَةِ زُجَيْجَةِ الذُّبَيْبَةِ فِى اللَّيْلَةِ الدَّهْمَٓاءِ اِلٰى شَعْشَعَةِ الشَّمْسِ ف۪ى رَابِعَةِ النَّهَارِ

Бұл жазба өте қысқаша тәржімесі болумен қатар, Иләһи ілімді дәлелдей отырып аса маңызды иман ақиқаттарына ишара қылады. Егжей-тегжейлі түсіндіруді Рисалей-Нұрға тапсырамыз.

{(Сілтеме): Енді, бұдан кейінгі жазбаларым өмірімде көрмеген сұмдық ауру мен дерт денемді меңдеп ауыр жағдайда жазылды. Ақау кемшіліктерге кешіріммен қарауды өтінемін. Хусрев шәкіртім жөндеу жүргізіп, кейбір жерлерін алып, орын ауыстырып, реттеуіне болады.}

Иә, қалайша Рахымият, керемет ризық беру арқылы өзінің бар екенін Күндей анық көрсетіп, ғайып пердесінің артында Рахман-ы Рахимды нақты түрде дәлелдейді. Дәл солай, Құранның жүздеген аятында кездесетін және Иләһи киелі жеті сипаттың біріншісі деуге болатын"Ілім"сипаты да, өлшем арқылы жүйелі хикметтер арқылы өзін Күннің жарығы секілді анық көрсетіп бір Алим-і Күлл-і Шей Аллаһтың сөзсіз бар екенін нақты түрде білдіреді.

Иә, біреудің ілімді, саналы екенін оның түзу, өлшемді де тиянақты іс-әрекеті, өнері көрсететін болса. Адам баласының өз Жаратушысына, Оның іліміне, хикметіне дәлел болатын таңғажайып табиғаты, туыстары ап-ашық яғни дәл көмескі май шамның жарығы мен күндізгі Күннің ауқымды жарығы сияқты салыстыруға келмейді.

Қазір, Иләһи ілімнің дәлелдерін баяндамай тұрып, сол киелі сипаттың әлемдегі әсерлері арқылы құбылыстардан көріп, сол арқылы Зат-ы Ақдесті анық-қанық көрсетіп берген нақты дәлел Ардақты пайғамбар Мұхаммедтің (с.а.у.). Миғраж түні Аллаһтың құзырына шығып сөзін есту нығметіне бөленген кезде сәлемнің орнына

اَلتَّحِيَّاتُ اَلْمُبَارَكَاتُ اَلصَّلَوَاتُ اَلطَّيِّبَاتُ لِلّٰهِ

еп, өзі бүкіл жандылар мен жаратылыс атынан елші болғандықтан, олардың барлығы Аллаһтың ілім сипатымен Раббыларын таныстыруына байланысты сәлемнің орнына барлық саналылар атынан жаратқан Иесіне тіршілік иелерінің сый-кәделерін ұсынды. Яғни,

اَلتَّحِيَّاتُ اَلْمُبَارَكَاتُ اَلصَّلَوَاتُ اَلطَّيِّبَاتُ

деген төрт сөз арқылы барлық тіршілік иелерінің төрт тобының Аллаһтың әзәли, әбәди ілімінің саясында өздерінің Раббысы Аллам-ул Ғуюбқа деген сыйлықтарын, ризашылығын, керемет мадақтауларын көрсеткендіктен осы киелі Миғражда айтылған сөздерді терең мағыналарымен оқу, намаздың отырысында барлық мұсылманның парызы, сөзсіз міндет болған. Ол киелі төрт сөзді түсіндіруді Рисалей-Нұрға тапсырып, өте қысқа төрт ишарамен бір мағынасын баяндаймыз

БІРІНШІ СӨЗ:اَلتَّحِيَّاتُ لِلّٰهِ Қысқа тұжырымы былай: қалайша бір шебер таңғажайып бір машинаны өзінің терең ілімімен, ерекше зеректігімен жасаса, ол ғажап машинаны көргендер жаппай әлгі шеберді құттықтап, қошаметтейді, құрметтеп мақтайды. Оған риза болып, мадди-мағынауи яғни рухани-заттық сыйлық береді. Және әлгі машина да, шебердің ойындағыдай шығып, керемет түрде жасаған ұстаның мақсатын, таңғажайып шеберлігін, іліми біліктілігін көрсету арқылы өзін жасаған шеберді хал тілімен қошаметтеп құттықтайды, мағынауи сыйлық-кәделер тарту етеді. Дәл сол секілді, әлемдегі әрбір жанды, әрбір тіршілік иесі әрқайсысы жеке-жеке, жан-жақты мұғжиза, таңғажайып мәшина секілді, олар өзін жасаған Шебердің кемелдігін яғни әр нәрсенің жан-жақты байланысын білетін, өміріне қажетті барлық нәрсені көретін, дер кезінде толық қамтамасыз ететін шексіз ілім иесі екенін, ол нұр сәулелері арқылы өзін таныстырып тұрғанын білдіреді Сани-і Зүлжәлалға тіршілік ету хал тілдерімен өзіндік сыйлықтар тарту етіп, қошаметтеп дәріптейді. Яғни, اَلتَّحِيَّاتُ لِلّٰهِ дейді. Олар өздерінің өмірін қиып, тіршіліктерін тікелей Жаратушы Иелеріне құлшылық ету арқылы ұсынады. Міне, миғраж түні Ардақты пайғамбарымыз (с.а.у.) бүкіл жандылар атынан Уәжиб-ул Ужуд Аллаһтың құзырында сәлем ретінде اَلتَّحِيَّاتُ لِلّٰهِ деп, барлық жан иелерінің сыйлық кәделерін, мағынауи сәлемдерін ұсынған.

Иә, жүйелі жасалған қарапайым мәшине, өзінің тәртіпті де жүйелі болмысымен шәксіз түрде өте шебер әрі мұқият ұстасын көрсететіні секілді, әлемдегі толып жатқан сансыз мәшина тәрізді тірі жандар да, әрқайсысы Аллаһтың ілімінің мың бір мұғжизасын көрсетеді. Әлбетте, қалта фонарының көмескі жарығын көктегі Күннің жарығымен салыстыруға келмейтіні секілді, өте көмескі

түрде дәрежеде дүниедегі жан-жануарлар, күллі тіршілік иелері бойындағы Иләһи ілімнің жарығы арқылы өздерін жаратқан, мәңгі бақи шебер Аллаһтың сөзсіз болмысын, міндетті түрде бар екенін әрі табындырушы екенін көрсетіп жарқын түрде куәлік етеді.

МИҒРАЖДАҒЫ ЕКІНШІ КИЕЛІ СӨЗاَلْمُبَارَكَاتُ жалпы хадис бойынша, намаз мүминнің миғражы және намаз Ұлы Миғраждың нұр сәулесіне бөленген, деседі. Біздің әлгі дүниеге қонақ кейіпкеріміз әрбір әлемде Ілім сипаты арқылы Аллам-ул Ғуюб Жаратқан Аллаһты танып, тапты ғой. Олай болса, біз де сол кейіпкермен бірге мүбәрак нәрселердің және қарағанда "Бәрекелді!" деп айтқызатындардың және اَلْمُبَارَكَاتُ сөзінің ұланғайыр әлеміне саяхат жасап, бүкіл жандылардың мүбәрак төлдерін, нәрестелерін және барлық жан-жануарлардың бағдарламасының құтысы боп табылатын дән-тұқымдарын әу баста әлгі мубаракат әлемін тамашалап әрі зерттеп, сол арқылы киелі ілім сипатының таңғажайып нәзік күрделі сәулелерімен Жаратқан Иемізді ғылыми түрде тануға әлгі жолаушыға ұқсап тырысып бағамыз.

Иә, мынаны көзбен көріп отырмыз: Бәйкүнә нәрестелер, мүбәрак яғни берекелі сандықшаға ұқсас дән-тұқымдар, Алим-ы Хаким Аллаһтың ілімімен әрқайсысы жалпы және жалқы түрде өсіп-өнер кезде, көктеп-көгерер сәтінде өздеріне тән мақсаттарына қарай тура қозғалысқа енеді. Ақиқат назарымен қарағандарға"Бәрекелді! Сансыз Машаллаһ!"дегізеді.

Мәселен, аталық ұрық, дән-дәнек, тұқымдардың әрқайсысында нақты іліммен болатын күрделі жүйеде, ол жүйе өте шеберлікпен болатын дәл өлшем, ал ол өлшемде жаңару, реттеу болуда. Ал, бұл болса, жаңарып өлшем мен қалыпқа келтіру арқылы және өзара ұқсас тек өзара әдейілеп өзгеше қылатын белгілері бар. Бұл өзгешелікпен бірге шебер түрде безендіру, көркемдеу байқалады. Оның ішінде хикметпен жасаған ағзаларды орналастыру, пішін сурет беру, сонымен қатар өте жомарт түрде зауықтарын қанағаттандыру үшін әлгі жеміс жидектердің ішкі құрылысы шатасып жатса да өте білгір, мұғжизалы түрлі нақыштармен безендіріп, реттеп, керемет жаратылуда. Тек, сурет әдемі емес, сонымен қатар хош иістер мен тәтті дәмдері де керемет. Өте тәртіпті де жүйелі жаратылып қоймай,

бір-бірінен өзгеше, сан-алуан бола тұра саны тым көп, әрі жылдам әрі кең көлемде еш қатесіз барлығының сурет пішіндері айқындалып белгіленуде. Әрбір көктемде осы аталнған құбылыстар жалғасып әлгі мүбәрак нәрселердің яғни берекелі заттардың әрбірі бірге, жоғарыда аталған он бес тілмен Жаратқан Шебер Иесінің таңғажайып өнерін, керемет шексіз ілімін көзге көрсетіп Аллам-үл Ғуюб, Ужуб-ул Ужуд, Сани бір Аллаһты Күндей анық қып көрсетіп, таныстыруда. Сонымен, осы ауқымы кең тым жарқын түрде куәлік етіп, Жаратқан Иесін мақтап-мадақтап дәріптейтіндіктен Миғраж түні Мұхаммед пайғамбар (с.а.у.) бүкіл жаратылыстың атынан шығып сөзінің орнына اَلْمُبَارَكَاتُ сөзін өте орынды айтқан.

ҮШІНШІ КӘЛИМА:اَلصَّلَوَاتُ сөзі; Бұл сөзді Пайғамбарымыздың (с.а.у.) Ұлы Миғражда айтқан және миллиондаған имандылар өзіндік миғражы болып саналатын намазында осы киелі сөзді ардақты Пайғамбарымызға (с.а.у.) ұйып Аллаһтың құзырына шығып күнде ең азы он рет айтады. Бұл сөз осылайша әлемге паш етіледі.

Миғраж жайлы жазылған "Отыз бірінші Сөз" Миғраж оқиғасының бүкіл ақиқаттарын қамтып өзіне тыңдарман ретіндегі бір діннен безгенді және бір кәпірді алып оған нақты әрі өте қуатты түрде дәлелдеген болатын. Сондықтан, егжей-тегжейлі баяндауды сол рисалеге сілтеме жасап, өте қысқаша түрде ишаралармен Миғраждағы айтылған осы Үшінші сөздің терең мағынасын көрсететін тіршілік иелері мен саналы пенделердің ғажап әлеміне назар салып әзәли ілімнің нұрымен Жаратқан Иеміздің жалғыз әрі сөзсіз бар екенін біліп қана қоймай Оның шексіз рахымын, аса қамқор мейірімділігін және шексіз құдіретін, орасан зор "ирадесін" яғни жойқын қалауеркін тануға тырысамыз.

Иә, мына әлемге қарасақ, жан-жануарлар санасымен және ақылымен болмаса да сезіммен, болмысымен мынаны сезеді: Әрқайсысы өте әлсіз әрі дәрменсіз бола тұра, бәрінің қыруар дұшпандары мен қауіпқатері бар. Сондай-ақ, тым пақыр әрі мұқтаж бола тұра толассыз мұңмұқтаждығы, бітпейтін талап-тілектері бар.

Оған бұлардың күш-қуаты жетпейтіндіктен жан даусымен шыңғырып, жан қиналады. Сезімдерімен және жаратылысына сай

фытри түрде жалбарынады, өзіне тән тілмен, дауыспен дұға етеді, жалынады, белгілі бір мағынада намаз оқиды, салауат айтады. Осылайша, бәрін білуші, құдіреті шексіз Алим-ы Қадир Аллаһтың құзырына сыйынады. Сол мезетте әлгі шыңғырып қиналғандардың әр бір ісін, барлық мұң-мұқтаждықтарын біліп, әрбір мәселесін көріп, жалбарынғандардың төл-тумысына сай фытри дұға-тілектерін ескеретін Алим-ы Мутлақ, Қадир-и Хаким Аллаһ оларды құтқарып, дегендеріне жеткізгенін және алдыңғы қайғырып жылаулары енді күлімсіреуге, шыңғырулары ризашылыққа шаттықа айналып жатқанын көреміз.

Міне, осы хикметке толы, өте көреген, білімді де мейірімді қамқорлық өте жарқын түрде ілім мен рахымның нұр-сәулелері болып Мужиб-і Муғис, Рахим-і Кәрім бір Аллаһты көрсетіп, әлгі жан иелерінің әлемінде болып жатқан құлшылықтар мен салауаттарды Раббысына жеткізу, арнау мақсатымен Ұлы Миғражда Мұхаммед

Пайғамбар (с.а.у.) және кіші миғражда яғни намазда оның үмметі اَلصَّلَوَاتُ اَلطَّيِّبَاتُ لِلّٰهِ дейді, деген екен.

ТӨРТІНШІ КИЕЛІ СӨЗ:اَلطَّيِّبَاتُ لِلّٰهِ Рисалей-Нұрдың ақиқаты көкейге көбінесе намаздың тәсбихаты кезінде келетін хикметіне орай, һәм Фатиха сүресінің және тәшәһһүдте оқылатын дұғаның ақиқаттарын қысқа ишаралармен баяндауға бейнебір еріксіз түрде мәжбүр болдым.

Міне, Мұхаммедтің (с.а.у.) миғражда айтқан اَلطَّيِّبَاتُ киелі сөзінің мағынасы терең. Яғни мағрифат иелері, имандылар және күлли сана иелері адамзат, жын, періштелер және руханилер өздерінің құлшылықтары арқылы және игі амалдарымен, жақсы сөздерімен әлемді безендіріп тұрған Жәмал-і Мутлақ Аллаһтың шексіз жамал, әсем көркемдігін , сондай-ақ, кәміл иман, ауқымды мағрифаттарымен мақтап-мадақтап соның өздеріндегі хош иістерімен, ізгіліктерді қамтитын мағынасымен бірге тәшәһһүдте яғни намаздың отырысында бүкіл үммет күн сайын әсте, жалықпастан осы киелі де көркем сөзді қайта-қайта айтады.

Иә, мына әлем шексіз әсемдігімен орасан зор мәңгі жамалдың айнасы, сәуле шуақтары. Әлемдегі барлық жамал, кәмал, сұлулық біткен көркем нәрселер сол мәңгі сұлулықтан бастау алады, соның

саясында, сонымен байланысты болғаны үшін әсем болып, қадірқасиеті жоғары. Әйтпесе, әлем түсініксіз, қайғы мұңға толы бір нәрсе.

Әлгіндей байланыс болса, яғни Улухияттың салтанатының делдалдары, жарнамалаушысы болған азамзат, періште және руханилердің мағрифатының арқасында ақиқаты айқындалып, олардың растауымен түсінікті болады. Тіпті, әлгі делдал, жарнама жасаушылардың керемет мадақ-мақтауларын, Раббысына деген шүкір сөздерін әр тарапқа жайып арш-ы ағзам тарапына жөнелту үшін ауаның бөлшектері әмірді бұлжытпай орындайтын жауынгердей қызметкерлер және кішкене тіл, құлақ секілді әлгі көркем сөздерді Аллаһтың дәргахына тасу үшін ауа қабатына осындай таңғажайып қасиет берілген. Бұл менің көкейіме келген ой еді.

Сонымен, адамзат пен періштелер қалайша, иман және құлшылықтары арқылы Мағбуд-ы Зүлжәлалды таныстырып, оның сөзсіз бар екенін білдір еді. Сонымен қатар Хаким-і Зүлжәлал Аллаһтың өзі де осы жарнамалаушы делдалдарға күрделі қабілет беріп қажетті құралдармен жабдықтау арқылы және терең ілім беру арқылы әрқайсысын бүкіл әлеммен байланыстырып оларды шағын әлем тәрізді жаратып, осылайша өзін өте жарқын түрде таныстыруда.

Мысалға, адамның басына орналасқан кіп-кішкене жаңғақ көлеміндей жердегі ес, жады, қиял пікірлеу секілді бірнеше, таңғажайып сезім-құралдар жарату және жадыны яғни есте сақтау қабілетін алып кітапхана тәрізді жасау бұл Әзәли ілімінің талабы. Сол ілімнің сәуле-шуақтарының саясында Жаратқан Иеміз өзін Күндей анық көрсетіп отыр {(Сілтеме): Науқас ауыр халім мұрша бермей отыр. Бұл тек шәкіртім Хусревтің аударма міндетіне жәрдем, қайнаркөз болсын деген ниет}

Енді, жоғарыда аталған және шексіз ілімнің күллі айғақ-дәлелдеріне ишара ететін және көптеген дәлелдерді қамтитын және он бес дәлел арқылы шексіз ілімді көрсететін арабша мәтіннің өте қысқа тұжырымына, белгілі бір мағынада аудармасына ишара қыламыз.

ОН БЕС ДӘЛЕЛДІҢ БІРІНШІСІ:فَالْاِنْتِظَامَاتُ الْمَوْزُونَةُ яғни бүкіл жаратылыста байқалатын өлшемді тәртіп пен жүйе, белгілі мөлшердегі реттілік, бұл әрине бәрін қамтып жатқан ілімді көрсетеді, соның дәлелі.

Иә, сәулетті де зәулім сарайға ұқсас мына әлемде оның ішінде Күн системасы және сөздерді, дыбыстарды тасымалдайтын зәрребөлшектер ғажайып реттілікпен қозғалатын ауа қабаты және үш жүз мың түрлі өсімдіктер әр көктемде жүйелі түрде өсіп-өнетін жер жүзінде, сонау әрбір жандының денесіндегі ағза мен сезім мүшелері, жасуша мен зәррелеріндегі терең де ауқымды әрі әсте шатаспайтын іліммен ғана болатын белгілі мөлшердегі реттілік, толық жүйе: Міне, осы аталғандар өте анық түрде бәрін қамтып жатқан ілімнің бар екенін дәлелдеп, растығына куәлік етеді.

Екінші дәлел:وَالْاِتِّزَانَاتُ الْمَنْظُومَةُ яғни, бүкіл ғаламдағы жаратылысқа назар аударалық. Ол мейлі, үлкен-кіші, ұсақ-ірі болсын. Мәселен жұлдыздардан бастап қандағы ақ-қызыл түйіршіктерге дейін барлығы сондай керемет дәл мөлшерде, үйлесімді әрі белгілі бір өлшемді болуы шексіз ілімнің бар екенін дәлелдеп, нақты түрде куәлік етеді.

Иә, бір шыбының немесе адамның ағза-мүшелері тіпті, денесіндегі жасушалары және қанындағы ақ-қызыл түйіршіктері керемет дәл мөлшерден, күрделі өлшеммен орналастырылған. Өзара үйлесімді, әрі сәйкес және денедегі басқа ағзалармен ыңғайлы әрі сай. Бұл іске шексіз ілімі жоқ біреудің араласып осылай жасауы әсте мүмкін емес. Міне, дәл осылай барлық жандылар, түрлі жаратылыс зәррелерден бастап Күн системасындағы жұлдыздарға дейін жаппай керемет үйлесімді, жүйелі, әсте ауытқымайтын түзу өлшемді. Бұл шексіз ілімнің бар екенін көрсетеді. Оған бұлтартпас куәлік етеді. Демек, ілімнің бар екенін көрсететін әрбір дәлел Зат-ы Алим Аллаһтың бар екенінің де дәлелі болып табылады. Өйткені, сипаттың мәвсуфсыз болуы, мүмкін емес, яғни, сипаттың өзі болып, сипаттың иесі болмауы мүмкін емес. Сондықтан, жоғарыда аталған дәлел-айғақтар Алим-и Әзәли Аллаһтың сөзсіз бар екеніне қуатты да бұлтартпас нақты дәлел болып табылады.

Үшінші дәлел:وَالْحِكَمُ الْقَصْدِيَّةُ الْعَٓامَّةُ сөзі, яғни бүкіл әлемде болып жатқан жарату құбылыстарына, өзгеріс, тірілту, белгілі бір міндет жүктеу және міндеттен босату істеріне назар аударсақ әрнәрседе кездейсоқ болуы мүмкін емес әдейілеп, біле тұра жасалған хикметтер, пайдалар, атқарар белгілі бір міндеттер бар екені байқалады. Бұл іске шексіз ілімі жоқ біреудің араласуы ешбір тұрғыдан мүмкін емес.

Мысалы, сансыз тірі жандылардан бір ғана адамның жүз деген сезім мүшесінен тек бір ғана мүшесі тіл ағзасы кәдуілгі еттен жасалған бола тұра, өте маңызды екі үлкен міндет атқару арқылы жүздеген хикметтерге, нәтижелерге, пайдаларға себеп болуда. Саналуан тағамдардың түрлі дәмін айырып оларды денеге, асқазанға хабар береді. Иләһи рахым қазынасындағы ризық-несібелерді мұқият талдаушы қызметін атқарады. Сонымен қатар, сөйлеу міндетін де атқарады. Яғни, жүректің, рухтың толық тілмәші, тәржімеші қызметін атқарады. Бұл әрине, керемет жарқын әрі нақты түрде шексіз ілімді көрсетеді, соның дәлелі.

Енді, ойлап қара! Бір тілдің өзі қыруар хикметке ұйытқы, түрлі пайда көзі болса, әлемдегі сансыз тілдер, сансыз жанды мақұлықтар, есеп-қисабы жоқ жаратылыс Күндей жарық түрде, Айдай анық дәрежеде шексіз бір ілімнің бар екенін көрсетеді және барлық нәрсе Аллам-ул Ғуюб бір Аллаһтың ілімімен, хикметімен, болатынын, ешнәрсе қалауынан тыс болмайтынын білдіреді.

Төртінші дәлел:وَالْعِنَايَاتُ الْمَخْصُوصَةُ الشَّامِلَةُ яғни, бүкіл тіршілік иелеріне, жалпы саналылар әлеміне әрқайсысына, әр бір түріне жеке жеке арнайы түрде және өзіне ыңғайлы жалқы және жалпы инает-жәрдем жасалып қамқорлық қылынуда, барлығы мейірімділікпен сақталып, қорғалуда. Бұл әрине, анық түрде бәрін қамтып жатқан ілімді көрсетеді және сол қамқорлық жасалғандарды білетін және неге мұқтаж екенін көретін Алим-і Инаеткар Аллаһтың міндетті түрде бар екеніне сансыз куәлік етеді.

ЕСКЕРТУ:Рисалей-Нұрдың қорытыныдысының өзегі болып табылатын арабша мәтіндегі сөздердің түсініктемесіне келер болсақ, олар Құраннан нәр алған Рисалей-Нұрдағы Құрани аяттардың шуақтарынан туындаған ақиқаттарға ишара. Әсіресе, "Ілім", "Ираде", "Құдірет" сипаттарының айғақтарына ишара боп табылады. Ол іліми дәлелдер өте керемет тәпсірленіп жан-жақты түсіндіріледі. Демек, әрқайсысы көптеген аяттардың ишари мағыналарын, нәзік нүктелерін баяндайды. Әйтпесе, бұл жазба әлгі арабша кәлимәлардың тәпсірі және тәржімасы деуге келмейді.

Иә, тақырыбымызға оралайық: Бізді және барлық жан- жануарларды білетін әрі бәрін біле отырып мейірімді түрде қорғап және қажеттіліктерін қамтамасыз ететін, әркімнің дертін білетін, біле отырып қамқорлық жасап көмектесетін Алим-і Рахим Аллаһ бар екенін көзбен көріп отырмыз. Оның мысалдары көп. Мысалы, Адамның ризығын, дәрі-дәрмегін жалпы қажетті заттарын жалпыжалқы түрде беріп жатқан қамқорлық, бізге анық түрде шексіз ілімді көрсетеді және Рахман-і Рахимнің бар екеніне қанша ризық, қанша дәрі-дәрмек, шикізаттар болса сонша куәлік етеді.

Иә, адамның әсіресе, әлсіздер мен нәресте төлдердің қоректенуі әсіресе асқазанның қазанынан денедегі ризыққа мұқтаж ағзаларға, тіпті жасушаларға, олардың әрқайсысына өзіндік ризық-несібелердің дер кезінде жеткізілуі. Сондай-ақ, таулар дәріхана тәрізді адамға қажетті барлық заттардың қоймасы болуы. Мұндай хикметке толы істер, ауқымды да шексіз ілім арқылы болмақ. Мұндай көрегенді де мейірімді, хикметке толы қамқорлыққа кездейсоқтық, соқыр қуат, меңіреу табиғат, жансыз бейсана себептер және қарапайым, бейпарық қозғалыстағы элементтер әсте, ешбір тұрғыдан араласа алмайды. Сыртқы себептер, әншейін перде ғана. Олар Алим-і Мутлақ Аллаһтың әмірімен, рұқсатымен, ілімімен, хикметіне сай Иләһи құдіреттің асқақ абыройын сақтау үшін перде қызмет атқарып, белгілі бір мақсатқа қолданылуда.

Бесінші және Алтыншы дәлел:

وَالْاَقْضِيَّةُ الْمُنْتَظَمَةُ وَالْاَقْدَارُ الْمُثْمِرَةُ

яғни, әрнәрсенің әсіресе, өсімдіктер мен ағаштардың, хайуанат пен адамдардың пішін-өлшемдері Аллаһтың әзәли ілімінің екі түрі боп саналатын Қаза мен Қадердың яғни тағдырдың ережелеріне сай шебер түрде пішіліп, сосын әрбірі болмысына қарай ыңғайлы жаратылып, керемет киім кидірілген еді, яғни өте тамаша хикметпен сурет-пішіндер беріледі.

Олардың әрқайсысы жеке-жеке және бірлесіп шексіз ілімнің бар екенін көрсетуді және өздері қанша болса, сонша Сани-ы Алим Аллаһқа куәлік етеді.

Иә, мысалы, сансыз мысалдарынан бір тал ағаш пен жеке бір адамды алайық. Әлгі жеміс ағашы және сезімге бай адам баласының болмыс-пішіні ешбір суретші сала алмайтындай дәрежеде, оның

ішкі-сыртқы құрылыстары көзге көрінбейтін құрал-жабдықтармен, өте күрделі ілім дейтін қаламмен шет-шекаралары анықталып, өте жүйелі түрде әрбір ағза-мүшелердің мөлшері белгіліеніп әр нәрсе орны-орнына орналастырылған. Осылай тиімді нәтиже беретіндей әрнәрсе өз қызметін толық атқаруға ыңғайлы жаратылған.

Бұл құбылыс сөзсіз, шексіз іліммен болатындықтан әр нәрсенің әрнәрсемен өзара байланысын біліп, көріп отырған және мына ағаштың немесе адамның бүкіл тегін, ұрпағын, түрін білетін және оны өзінің қаза-қадер сызғыш-қаламымен ішкі-сыртқы өлшемдерін, сурет-пішіндерін хикметпен қалай істелетінін білетін, бәрін әдейілеп жасайтын Сани-і Мусаууир, Алим-і Муқаддир Аллаһтың шексіз ілімі болады, бұл соны көрсетеді және болмысы Уәжиб, міндетті түрде бар бір Аллаһ жаратқанын өсімдік пен хайуандар санына пара-пар сансыз жақпен куәлік етіп дәлелдейді.

Жетінші, Сегізінші дәлел:وَالْاٰجَالُ الْمُعَيَّنَةُ وَالْاَرْزَاقُ الْمُقَنَّنَةُ

Яғни, маңызы зор хикметке байланысты сырт көзге жасырын, белгісіз боп көрінген ажал, негізінде ғайып пердесінің астында Әзәли тағдырдың дәптерінде жазулы, белгілі. Ол ешқашан алғаартқа жылжып өзгермейді. Сондай-ақ, әрбір жандының ризықнесібесі тағдыр таспаларында белгіленіп, жазылып қойылған. Мұны растайтын дәлелдер көп-ақ.

Мысалы, зәулім ағаштың қартайып өлуі және өзінің белгілі мағынада жаны іспеттес дәнегін өз орнына міндетін жалғастыру үшін тастап кетуі Алим-і Хафиз Аллаһтың хикметке толы заңымен жүзеге асады.

Сондай-ақ, нәрестенің ризығы яғни ана сүтінің емшектен келуі, қан мен нәжістің арасынан еш былғанбай, тап-таза аппақ күйінде нәресте төлдердің аузына құйылуы, кездейсоқ болуы әсте мүмкін емес. Бұл әрине, Рәззақ-ы Алим-і Рахим бір Аллаһтың мейрімге толы ереже-заңымен болып жатқанын нақты көрсетеді. Осы екі шағын мысалға, барлық жандылар мен рух иелерін салыстырып қара!

Демек, ақиқатында әркімнің ажалы да, ризық-несібесі де белгіленіп тағдыр-таспасында жазылып қойылған. Бірақ, маңызды хикмет үшін ажал да, ризық-несібе де белгісіз боп ғайып перделермен жабылып, белгісіз сырт көзге кездейсоқ секілді көрінеді. Егер, ажал белгілі болса, айталық Күннің батуы секілді анық анық, онда адам өмірінің

алғашқы жартысын мүлдем бейқам, ғапыл түрде өткізіп ақыретті ойламай өмірін зая қылар еді. Ал, өмірінің екінші жартысын күн сайын өлім дарағашына қарай жақындап бара жатқан соң үрей басып ажалдың азабы жүз есе артып мазасы қашар еді. Сондықтан, Аллаһтың мейірімімен пенденің өмірде ұшырасатын бәлелер, қиыншылықтар тіпті, дүнияның ажалы қиямет қайым да ғайып пердесімен жабылып, қашан болатыны белгісіз. Ол да Аллаһтың рахымы.

Ал, ризық-несібе болса, ол өмір дейтін нығметтен кейінгі ең қымбат қазына-байлық, ол Аллаһқа шүкір мен мадақтың ұйтқысы, құлшылық пен дұғаның, Жаратқанға жалбарынудың көзі болғандықтан сырт көзге белгісіз, кездейсоқ, себептерге байланысты секілді көрінеді. Оның хикметі, пенде әрдайым Рәззақ-і Кәрім Аллаһқа сыйынып жалынуы және мадақ айтып шүкір ету арқылы ризық-несібесін сұрауы үшін болып табылады. Егер, анық белгілі болса, онда мәнісі жойылуы. Құдайға шүкір етіп, оған қарыздар болу, жалыныпжалбарыну, дұға тілеу, кішірейіп мүләйім түрде құлшылық ету деген нәрселер болмас еді.

Тоғызыншы, Оныншы дәлел:

وَالْاِتِّقَانَاتُ الْمُفَنَّنَةُ وَالْاِهْتِمَامَاتُ الْمُزَيَّنَةُ

Яғни, әрбір жаратылыс, әсіресе көктем кезіндегі жер жүзін құлпыртып тұрған Аллаһтың жәмалының шуақтарын шағылыстыратын әдемі табиғат, атап айтсақ, гүл-шешектер, жеміс-жидектер әсіресе, жалт-жұлт еткен кішкене құсқа ұқсайтын шыбын-шіркейлер, ұсақ жәндіктердің табиғаты, сурет-пішіні, құрал-жабдықтары таңғажайып шеберлікпен, аса мұқият түрде ғажап өнермен аса мән беріліп, керемет әрі сан-алуан, түрлі-түрлі пішіндерімен, тірі мәшине тәрізді өзінің ұста шеберін көрсетуі еді. Ол бізге шексіз ілімнің бар екенін, егер айтуға болса, өте епті, білгір ілім иесін нақты түрде көрсетеді. Мұндай шеберлік пен өнерге кездейсоқтық пен меңіреу табиғаттың, бейсана себептердің араласуы әсте мүмкін еместігіне куәлік етеді.

وَالْاِهْتِمَامَاتُ الْمُزَيَّنَةُ сөз білдіргеніндей әлгі сұлу жаратылыста керемет безендіру ісі байқалады және әсемдік, тартымдылық, ғажайып өнер көрінеді. Оны Құдірет өзінің шексіз ілімімен жаратады және әр нәрсенің ең әдемі түрін біледі және өнерінің асқан кемелдігін, керемет сұлулығын саналы жандарға көрсеткісі келеді. Себебі, кішкене бір

гүлді және өте ұсақ бір жәндікті тым шебер, аса мән беріп өнермен әшекейлеп көркем жаратады. Осы аса мән беру, керемет безендіру ап-анық түрде барлығын қамтып жатқан шексіз ілімнің бар екенін көрсетеді және әлемде қанша сұлу болса, сонша Сани-і Зүлжәлал Аллаһтың Ужуб-у Ужудына яғни міндетті түрде бар екеніне куәлік етеді.

Бес күлли дәлел мен айғақтарды қамтитын он бірінші дәлел:

وَغَايَةُ كَمَالِ الْاِنْتِظَامِ الْاِتِّزَانِ الْاِمْتِيَازِ الْمُطْلَقَاتِ فِى السُّهُولَةِ الْمُطْلَقَةِ وَخَلْقُ الْاَشْيَٓاءِ فِى الْكَثْرَةِ الْمُطْلَقَةِ مَعَ الْاِتِّقَانِ الْمُطْلَقِ وَفِى السُّرْعَةِ الْمُطْلَقَةِ مَعَ الْاِتِّزَانِ الْمُطْلَقِ وَفِى الْوُسْعَةِ الْمُطْلَقَةِ مَعَ كَمَالِ حُسْنِ الصَّنْعَةِ وَفِى الْبُعْدَةِ الْمُطْلَقَةِ مَعَ الْاِتِّفَاقِ الْمُطْلَقِ وَفِى الْخِلْطَةِ الْمُطْلَقَةِ مَعَ الْاِمْتِيَازِ الْمُطْلَقِ

Бұл дәлел жоғарыда аталған арабша мәтіннің соңындағы дәлелдің өзгеше және әлдеқайда тамаша түрі. Қатты науқастанып тұрғандығымнан, өте қысқа ишарамен баяндалмақ, сонымен қатар бес-алты дәлел қоса түсіндірілмек.

Біріншіден;Жер жүзінде мына оқиғаға куә боламыз; Шеберліктен және толық білуден пайда болатын жеңілдік ақиқаты. Бұл жеңілдік оңайлық ақиқаты толық ілімнен, асқан шеберліктен пайда болады. Мұндай жеңіл әрі оңай түрде пайда болатын ғажайып жанды мақұлықтар жаратылар кезде тіпті, кейбірі бір сәтте дәл өлшеммен, керемет көркем, өзге түрден ерекшеленіп жаратылуда. Бұл әрине, шексіз ілімнің бар екенін көрсетеді және сол шексіз терең ілімнің шеберлігімен жеңіл әрі оңай жаратылуда екенін айғақтайды. Демек, жаратылудағы жеңілдік қанша дәрежеде болса, ілімнің де соншалық кемел болғаны.

Екіншіден:Саны өте көптік. Тіпті сансыз десе болады. Жаратылыс бір-бірімен шатаспай, өте шебер керемет жаратылуда. Бұл шексіз құдіретті көрсетуімен қатар, шексіз ілім бар екенін дәлелдеп Алим уа Қадир-і Мутлақ бір Аллаһқа куәлік етеді.

Үшіншіден:Жаратылыс өте жылдам әрі тым тез жаратылуымен қатар дәл өлшемді болуы шексіз ілімді дәлелдеп саны қанша болса сонша, Алим-і Мутлақ, Қадир-і Мутлақ бір Аллаһқа куәлік етеді.

Төртіншіден:Мына ұланғайыр жер жүзіндегі құжынаған жандылардың көлемі ауқымды болуымен қатар әдемі, сұлу, керемет өнермен жаратылуы әлбетте, әсте шатаспайтын, барлығын бірге, бір сәтте көретін әрі бір-біріне кедергі бола алмайтын, бәрін жаппай білетін шексіз ілімді дәлелдеп, өздері Алим-і күллі Шей, Қадир-і Мутлақ Аллаһтың жаратқандары екендерін әрқайсысы және барлығы жұмыла куәлік етеді.

Бесіншіден:Жаратылыс өзара алыс, бір-бірінен ұзақ бола тұра, мысалы бірі шығыста, бірі батыста, бірі солтүстікте, бірі оңтүстікте бола тұра, бірақ бір уақытта, бір заңмен, бір тәсілмен, өзара ұқсас, дегенмен бір-бірінен өзгеше жаратылуы Алим-і Мутлақ, Қадир-і Мутлақ Аллаһтың бүкіл әлемді басқарып тұрған шексіз құдіретімен және барлық нәрсені бүкіл жағдайымен білетін шексіз ілімімен болатындығын көрсете отырып Аллам-ул Ғюубқа яғни барлығын білетін бір Аллаһқа сансыз куәлік етеді.

Алтыншыдан:Жаратылыс өзара аралас-құралас бола тұра ешбірін шатастырмай, араластырмай, әрқайсысын жеке-жеке ерекше және бір-бірінен бөлек өзгеше әрі бір-біріне өте ұқсас әрі шатасып жатса да, мәселен топырақтың астында неше түрлі дәнектерді, сол сияқты құжынаған жандылардың әрбірінің ағзаларын кем не артық қылмай мұғжизалы түрде Қадир-і Мутлақ, Алим-і Мутлақ Аллаһтың жаратуы, оның рубубиятын яғни толық өзі басқарып отырғандығын көрсетеді.

Бұл тақырыбымыз Рисалей-Нұрда жан-жақты баяндалғандықтан соған сілтеме жасап қысқа қайырдық.

Енді,"Хуласат-ул Хуласа"яғни қортындыны қорытындылап"Ираде"сипатына тоқталамыз:

اَللّٰهُ اَكْبَرُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ قُدْرَةً وَعِلْمًا اِذْ هُوَ الْمُر۪يدُ لِكُلِّ شَيْءٍ مَاشَٓاءَ اللّٰهُ كَانَ وَمَا لَمْ يَشَاْ لَمْ يَكُنْ اِذْ تَنْظ۪يمُ اِيجَادِ الْمَصْنُوعَاتِ ذَاتًا وَصِفَةً وَمَاهِيَّةً وَهُوِيَّةً مِنْ بَيْنِ الْاِمْكَانَاتِ الْغَيْرِ الْمَحْدُودَةِ وَالطُّرُقِ

الْعَق۪يمَةِ وَالْاِحْتِمَالَاتِ الْمُشَوَّشَةِ وَسُيُولِ الْعَنَاصِرِ الْمُتَشَاكِسَةِ وَالْاَمْثَالِ الْمُتَشَابِهَةِ بِهٰذَا النِّظَامِ الْاَدَقِّ الْاَرَقِّ وَتَوْز۪ينُهَا بِهٰذَا الْم۪يزَانِ الْحَسَّاسِ الْجَسَّاسِ وَتَمْي۪يزُهَا بِهٰذِهِ التَّعَيُّنَاتِ الْمُزَيَّنَةِ الْمُنْتَظَمَةِ وَخَلْقُ الْمُخْتَلِفَاتِ الْمُنْتَظَمَاتِ الْحَيَوِيَّةِ مِنَ الْبَس۪يطِ الْجَامِدِ الْمَيِّتِ كَالْاِنْسَانِ بِجِهَازَاتِهِ مِنَ النُّطْفَةِ وَالطَّيْرِ بِجَوَارِحِهِ مِنَ الْبَيْضَةِ وَالشَّجَرَةِ بِاَعْضَائِهَا مِنَ النُّوَاةِ وَالْحَبَّةِ تَدُلُّ عَلٰى اَنَّ كُلَّ شَيْءٍ بِاِرَادَتِهِ تَعَالٰى وَاِخْتِيَارِهِ وَقَصْدِهِ وَمَش۪يئَتِهِ سُبْحَانَهُ كَمَا اَنَّ تَوَافُقَ الْاَشْيَٓاءِ فِى اَسَاسَاتِ الْاَعْضَاءِ النَّوْعِيَّةِ وَالْجِنْسِيَّةِ يَدُلُّ عَلٰى اَنَّ صَانِعَ تِلْكَ الْاَفْرَادِ وَاحِدٌ اَحَدٌ كَذٰلِكَ اَنَّ تَمَايُزَهَا بِالتَّشَخُّصَاتِ الْمُتَمَايِزَاتِ وَالتَّعَيُّنَاتِ الْمُنْتَظَمَةِ يَدُلُّ عَلٰى اَنَّ ذٰلِكَ الصَّانِعَ الْوَاحِدَ الْاَحَدَ فَاعِلٌ مُخْتَارٌ يَفْعَلُ مَا يَشَٓاءُ وَيَحْكُمُ مَا يُر۪يدُ

Бұл мәтін Аллаһтың"Ирадесінің"яғни қалау-еркінің көптеген дәлел-айғақтарын қамтитын күлли яғни жан-жақты әрі үлкен дәлел. Қысқаша тұжырымын ғана тәржімелеп Аллаһтың"ираде", "иқтияр",яғни қалау-еркін нақты дәлелдейтін айғақты баяндаймыз. Сондай-ақ, жоғарыда айтылған Аллаһтың ілімі жайлы бүкіл дәлелдер айналып келгенде "Ираде" сипатының да дәлелдері болып табылады. Өйткені, әрбір жаратылыста"ілім" мен "ираденің"сәуле-шуақтары қатар көрінеді. Осы арабша мәтіннің қысқаша тұжырымы яғни барлық нәрсе Оның ираде-қалауымен болады, қалаған нәрсесі болады, қаламағаны болмайды. Не қаласа соны жасайды, қаламаса ешнәрсе болмайды. Оған дәлел: Көзімізбен көріп жүрген болмыстың әрқайсысының белгілі өзіндік заты, сипаты, ерекше табиғаты, керемет өзгеше сурет-пішіні бар. Алайда, олардың басқаша болуы мүмкін, сан-алуан ықтимал жолдары бола тұра және шатастырып басқа жаққа бұрып жіберетін көптеген себептері бола тұра, сөйтіп нәтижесіз, түкке жарамсыз боп қалуы мүмкін бола тұра, өзара қарама-қарсы

күштердің арасында және қателестіріп, шатастыратын себептер сондай-ақ, өзара қатты ұқсас хал-жағдайлар бола тұра, болмыс атаулы яғни шебер жаратылған мына нәрселер өте күрделі әрі толық, өте жүйелі әрі тәртіппен дәлме-дәл өлшеммен, керемет реттілікпен әрбір ағзасы, сезім мүшелері орны-орнына орналасуы. Сондай-ақ, ал сыртқы пішіне сұлу бейне беру, ерекше етіп жарату және өзара қарама-қайшы құрал жабдықтарын түгелдей қарапайым, жансыз, меңіреу, өлі заттардан жаратып, өзін тірі жан етіп шебер жарату керемет құбылыс!

Мәселен, адам болмысын сан түрлі мүше ағзаларымен қоса бір тамшы судан және құсты көптеген ағзалармен сан-алуан құрал жабдықтарымен бірге қарапайым жұмыртқадан жаратуы, таңғажайып пішін беруі және сондай-ақ, ағашты бұтақ талдарымен, түрлі ағза-бөлшектерімен бірге, кәдуілгі жансыз көміртегі, азот, сутегі, оттегінен тұратын кіп-кішкене дәнектің ішінен шығаруы, таптұйнақтай әрі тиімді де пайдалы түр-пішін кигізуі әлбетте бұл бізгеоған еш күмән жоқ, шүбәсіз анық түрде-шексіз Ираденің бар екенін дәлелдейді. Әрбір жаратылысқа, ұсақ бөлшектерден өзіндік сурет, арнайы пішін, Қадир-і Мутлақ Аллаһтың қалау-еркімен әлгіндей өзіндік бейне, керемет жағдай берілуде. Бұл құбылыс жаппай бізге барлығын қамтып жатқан Ираде сипатының үкімі екенін көрсетеді. Осы бір ғана болмыстың осындай шүбәсіз нақты түрдегі көрінісі Аллаһтың ирадесін яғни қалау еркінің хақ екенін дәлелдейді және бізге мынаны көрсетеді:

Бүкіл жаратылыс жан-жақты, сансыз тілде Күндей жарық, Айдай анық түрде барлық нәрсені қамтып жатқан Иләһи Ирадені, яғни Аллаһтың қалау еркін көрсетеді. Саны қанша болса, сонша куәлік етіп Қадир-і Мурид бір Аллаһтың Ужуб-у Ужудына яғни міндетті түрдегі болмысына нақты айғақ, бұлтартпас дәлел боп табылады. Сондай-ақ, Аллаһтың шексіз ілімін дәлелдейтін жоғарыда аталған барлық айғақтар айналып келгенде Аллаһтың ирадесін де дәлелдейтін айғақтар болып табылады. Өйткені, екеуі де құдіретпен бірге іс атқарады. Бір-бірінсіз бола алмайды. Әрбір жаратылыстың түрлі тұқымдастары өзара табиғаты, негізгі ағзалары жағынан ұқсас болуы, олардың Жаратушысы біреу, жалғыз, уахид, әхад екенін көрсеткені секілді бет-әлпеттеріндегі, жүздеріндегі хикметпен болған

айырмашылық және өзара өзгешелік, олардың Сани-і Уахид-ә Әхад, Раббысы Файл-ы Мұхтар яғни толық ерікті ешкімге, ешнәрсеге тәуелді емес екенін, әрнәрсені өзінің ирадесімен, қалау-еркімен әдейілеп жарататынын көрсетеді.

Міне, осымен Аллаһтың ирадесі туралы бір ғана күлли дәлелді баяндайтын жоғарыда аталған арабша мәтіннің қысқаша мағынасының тәржімесі тәмам болды. Жалпы, Аллаһтың "ираде" сипаты туралы көптеген маңызды тұжырымдарды жазсам деп ниет еткен едім. Бірақ, бір дерттің кесірінен ойлау қабілетім әлсіреп, шамам қалмағандықтан басқа уақытқа шегерілді.

ҚҰДІРЕТ ТУРАЛЫ АРАБША МӘТІН

اَللّٰهُ اَكْبَرُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ قُدْرَةً وَ عِلْمًا اِذْ هُوَ الْقَد۪يرُ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ بِقُدْرَةٍ مُطْلَقَةٍ مُح۪يطَةٍ ضَرُورِيَّةٍ نَاشِئَةٍ لَازِمَةٍ ذَاتِيَّةٍ لِلذَّاتِ الْاَقْدَسِيَّةِ فَمُحَالٌ تَدَاخُلُ ضِدِّهَا فَلَا مَرَاتِبَ ف۪يهَا فَتَتَسَاوٰى بِالنِّسْبَةِ اِلَيْهَا الذَّرَّاتُ وَ النُّجُومُ وَ الْجُزْءُ وَ الْكُلُّ وَ الْجُزْئِىُّ وَ الْكُلِّىُّ وَ النُّوَاةُ وَ الشَّجَرُ وَ الْعَالَمُ وَ الْاِنْسَانُ بِسِرِّ مُشَاهَدَةِ غَايَةِ كَمَالِ الْاِنْتِظَامِ الْاِتِّزَانِ الْاِمْتِيَازِ الْاِتِّقَانِ الْمُطْلَقَاتِ مَعَ السُّهُولَةِ فِى الْكَثْرَةِ وَ السُّرْعَةِ وَ الْخِلْطَةِ الْمُطْلَقَةِ وَ بِسِرِّ النُّورَانِيَّةِ وَ الشَّفَّافِيَّةِ وَ الْمُقَابَلَةِ وَ الْمُوَازَنَةِ وَ الْاِنْتِظَامِ وَ الْاِمْتِثَالِ وَ بِسِرِّ اِمْدَادِ الْوَاحِدِيَّةِ وَ يُسْرِ الْوَحْدَةِ وَ تَجَلِّى الْاَحَدِيَّةِ وَ بِسِرِّ الْوُجُوبِ وَ التَّجَرُّدِ وَ مُبَايَنَةِ الْمَاهِيَّةِ وَ بِسِرِّ عَدَمِ التَّقَيُّدِ وَ عَدَمِ التَّحَيُّزِ وَ عَدَمِ التَّجَزّ۪ى وَ بِسِرِّ اِنْقِلَابِ الْعَوَائِقِ وَ الْمَوَانِعِ اِلٰى حُكْمِ الْوَسَٓائِلِ الْمُسَهِّلَاتِ وَ بِسِرِّ اَنَّ الذَّرَّةَ وَ الْجُزْءَ وَ الْجُزْئِىَّ وَ النُّوَاةَ وَ الْاِنْسَانَ لَيْسَتْ بِاَقَلَّ صَنْعَةً وَ جَزَالَةً مِنَ النَّجْمِ وَ الْكُلِّ

وَ الْكُلِّىِّ وَ الشَّجَرِ وَ الْعَالَمِ فَخَالِقُهَا هُوَ خَالِقُ هٰذِهِ بِالْحَدْسِ الشُّهُودِىِّ وَ بِسِرِّ اَنَّ الْمُحَاطَ وَ الْجُزْئِيَّاتِ كَالْاَمْثِلَةِ الْمَكْتُوبَةِ الْمُصَغَّرَةِ اَوْ كَالنُّقَطِ الْمَحْلُوبَةِ الْمُعَصَّرَةِ فَلَا بُدَّ اَنْ يَكُونَ الْمُح۪يطُ وَ الْكُلِّيَّاتُ ف۪ى قَبْضَةِ خَالِقِ الْمُحَاطِ وَ الْجُزْئِيَّاتِ لِيُدْرِجَ مِثَالَهَا ف۪يهَا بِمَوَاز۪ينِ عِلْمِه۪ اَوْ يُعَصِّرَهَا مِنْهَا بِدَسَات۪يرِ حِكْمَتِه۪ وَ بِسِرِّ كَمَا اَنَّ قُرْاٰنَ الْعِزَّةَ الْمَكْتُوبَ عَلَى الذَّرَّةِ الْمُسَمَّاةِ بِالْجَوْهَرِ الْفَرْدِ بِذَرَّاتِ الْاَث۪يرِ لَيْسَ بِاَقَلَّ جَزَالَةً وَ خَارِقِيَّةَ صَنْعَةٍ مِنْ قُرْاٰنِ الْعَظَمَةِ الْمَكْتُوبِ عَلٰى صَح۪يفَةِ السَّمَٓاءِ بِمِدَادِ النُّجُومِ وَ الشُّمُوسِ كَذٰلِكَ اَنَّ وَرْدَ الزُّهْرَةِ لَيْسَتْ بِاَقَلَّ جَزَالَةً وَ صَنْعَةً مِنْ دُرِّىِّ نَجْمِ الزُّهْرَةِ وَ لَا النَّمْلَةُ مِنَ الْف۪يلَةِ وَ لَا الْمِكْرُوبُ مِنَ الْكَرْكَدَانِ وَ لَا النَّحْلَةُ مِنَ النَّخْلَةِ بِالنِّسْبَةِ اِلٰى قُدْرَةِ خَالِقِ الْكَٓائِنَاتِ فَكَمَٓا اَنَّ غَايَةَ كَمَالِ السُّرْعَةِ وَ السُّهُولَةِ ف۪ى ا۪يجَادِ الْاَشْيَٓاءِ اَوْقَعَتْ اَهْلَ الضَّلَالَةِ ف۪ى اِلْتِبَاسِ التَّشْك۪يلِ بِالتَّشَكُّلِ الْمُسْتَلْزِمِ لِمُحَالَاتٍ غَيْرِ مَحْدُودَةٍ تَمُجُّهَا الْاَوْهَامُ كَذٰلِكَ اَثْبَتَتْ لِاَهْلِ الْهِدَايَةِ تَسَاوِىَ النُّجُومِ مَعَ الذَّرَّاتِ بِالنِّسْبَةِ اِلٰى قُدْرَةِ خَالِقِ الْكَٓائِنَاتِ جَلَّ جَلَالُهُ وَ لَٓا اِلٰهَ ِالَّا هُوَ اللّٰهُ اَكْبَرُ

Енді, Ұлы құдірет туралы мына арабша мәтіннің қысқаша тұжырымдамасының белгілі бір мағынада тәржімесі жазылмақ. Бірақ, бұдан бұрын көкейге келген бір ақиқатты баяндауды жөн көрдім. Ақиқат мынау: Бір құдіреттің бар екені, әлемнің бар екенінен әлдеқайда анық әрі нақты. Тіпті, күллі жаратылыс әрқайсысы жеке, жалпы түрде сол құдіреттің жаратқандары. Олар сөйлейтін дене түріндегі кәлима-сөздер ретінде құдіреттің бар екенін айнеляқин көрсетеді.

Құдірет сипатының иеленушісін яғни сол сипатпен сипатталушы Қадир-і Мутлақ Аллаһтың, бар екеніне жаратылыстың бәрі сансыз тілмен куәлік етеді. Ендеше, тағы айғақтар келтіріп сол құдіреттің бар екенін дәлелдеуге қажеттілік жоқ. Олай болса, иманның тұғыры және қайта тірілудің мықты негізі және көптеген имани уә Құрани ақиқаттардың қайнар бұлағы болған

مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ

аяты білдірген және бүкіл ақылдар ойланып өресі жетпеген, таңқала да таңдана, тіпті кейбірі миы жетпеген соң жоққа шығаруға дейін барған осы Құдірет сипатына қатысты терең ақиқатты дәлелдеген дұрыс болар.

Ол негіз, ол қайнар бұлақ, ол мәселе, ол ақиқат не десеңіздер, ол жоғарыдағы аяттың тұжырымы. Яғни,"Уа, жындар мен адамдар! Сендерді жаппай қайта жарату, махшар күні бір жерге жинау бір түйір жанның жаратылуы секілді құдіретіме оңай!"Көктемді, бір тал гүл тәрізді оңай жаратамын. Ол құдіреттің алдында,"джүзикүлли",аз-көп, үлкен-кіші бәрі бірдей ешқандай айырмашылығы жоқ. Жұлдыздарды ең ұсақ бөлшектер тәрізді жеп-жеңіл шыр айналдырады.

Міне, арабша мәтін, осы орасан зор терең мәселені"тоғыз баспалдақ"арқылы бұлтартпас бірғана айғағын баяндайды. Біз қазір оның қысқаша бір ғана тұжырымын айтып, мәселенің негізіне ишара қыламыз:

اِذْ هُوَ الْقَد۪يرُ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ بِقُدْرَةٍ مُطْلَقَةٍ مُح۪يطَةٍ ضَرُورِيَّةٍ نَاشِئَةٍ لَازِمَةٍ ذَاتِيَّةٍ لِلذَّاتِ الْاَقْدَسِيَّةِ فَمُحَالٌ تَدَاخُلُ ضِدِّهَا فَلَا مَرَاتِبَ ف۪يهَا فَتَتَسَاوٰى بِالنِّسْبَةِ اِلَيْهَا الذَّرَّاتُ وَ النُّجُومُ وَ الْجُزْءُ وَ الْكُلُّ وَ الْجُزْئِىُّ وَ الْكُلِّىُّ وَ النُّوَاةُ وَ الشَّجَرُ وَ الْعَالَمُ وَ الْاِنْسَانُ

Яғни, барлығынан үстем бір құдірет бар. Ол құдірет барлық нәрсені қамтып жатыр. Ол, (Құдірет) Зат-ы Ужуб-ул Ужуд Аллаһқа"лузум-ы зати"және мантық (логика) ілімнің тілімен айтар болсақ ләзім, уәжіп яғни шарт. Ол сипаттың яғни құдіреттің өзінен ажырауы, бөлінуі

мүмкін емес. Мұндай, ажырауы мүмкін емес тұтас бір құдіреттің бар екені рас, олай болса әлбетте, оның терісі болған әлсіздік ешбір тұрғыдан Оған жақындай алмайды, жанаса алмайды, Зат-и Қадир Аллаһқа жолай алмайды.

Бір нәрсенің дәрежесі болуының себебі, оған өзіне теріс нәрсенің кері әсерінен пайда болады. Мәселен, жылудың дәрежесінің болу себебі ішіне суықтың кіруі, оның әсерінен болады. Сұлулықтың да әртүрлі деңгейде болуы ұсқынсыз, нашар нәрселердің жанасуынан болады. Ал, Зат-ы Құдіретке өзіне теріс кері нәрсенің, яғни әлсіздіктің жанасуы әсте мүмкін емес. Олай болса, сөзсіз түрде Мутлақ Иләһи Құдіреттің дәрежесі болмайды. Сонымен, Иләһи құдіреттің дәрежесі болмайтыны белгілі болды, әлбетте ол құдіреттің алдында жұлдыздар, молекула, атомдар бірдей,"джүзі-күллі",жалқы-жалпы, аз-көп әлгіндей құдірет үшін парқы жоқ. Бір түйір дәнді, немесе бір ағашты, бүкіл әлемді, адамзатты, немесе бір жанды махшар күні жарату және барлық тіршілік иесін қайта тірілту, ол құдіретке еш айырмашылығы жоқ. Бұл ақиқат. Оған нақты дәлел - жаратылыста көзбен көріп жүрген мына керемет өнер, тәртіп, жүйе, өлшем, ерекшелік, өзгешелік, саны көптік әрі өте жылдам жаратылу және тез жаратылып жатса да өте жеңіл әрі тым оңай болуы.Бірінші баспалдақ болған мына мәтіннің:

بِسِرِّ مُشَاهَدَةِ غَايَةِ كَمَالِ الْاِنْتِظَامِ الْاِتِّزَانِ الْاِمْتِيَازِ الْاِتِّقَانِ الْمُطْلَقَاتِ مَعَ السُّهُولَةِ الْمُطْلَقَةِ فِى الْكَثْرَةِ وَ السُّرْعَةِ وَ الْخِلْطَةِ

қысқаша тұжырымы жоғарыда айтылған ақиқат.

Екінші баспалдақ болған мына мәтіннің.

وَ بِسِرِّ النُّورَانِيَّةِ وَ الشَّفَّافِيَّةِ وَ الْمُقَابَلَةِ وَ الْمُوَازَنَةِ وَ الْاِنْتِظَامِ وَ الْاِمْتِثَالِ

түсініктемесі мен баянын Оныншы Сөздің соңына және Жиырма Тоғызыншы Сөзге және Жиырмасыншы Мектубқа сілтеп қысқаша ишара етеміз:

Иә, қалайша,"Нұраният"сырымен Күн сәулесі, яғни оның шағылысы Құдайдың құдіретімен теңіз бетіне, жалпы барлық мөлдір нәрселерге түсуі бір түйір шыны сынығына түсу секілді бірдей, ешқандай айырмашылығы жоқ, оп-оңай. Дәл сол секілді, Зат-ы Нұр-ул Әнуар Аллаһтың нұрани құдіретіне аспандарды, жұлдыздарды жарату

және оларды қозғалысқа келтіріп шыр айналдыру, шыбындарды, зәрре бөлшектер мен атом-молекулаларды жарату, шыр айналдыру тәрізді оңай, еш қиындығы жоқ.

Енді, мөлдірлік те сондай. Кіп-кішкене айнада және көздің қарашығында Құдайдың құдіретімен Күннің сәулесі, жарығы, суреті түгел сиып көрінеді. Сондай-ақ, барлық жылтырақ, мөлдір нәрселерге, тамшыларға, жылтырақ бөлшектерге, теңіздің жүзіне Күннің шағылысы, жарық-сәулесі оп-оңай түсіп анық көрінеді. Дәл сол секілді, жаратылыстың "мәләкутият", "махият" деп аталатын ішкі жағы, мәнісі мөлдір, жарқын, пәк болғандықтан Аллаһтың Мутлақ құдіретінің әсері, оның шағын сәулесі бір түйір жанның жаратылуында қалай өзін көрсетсе, дәл солай жеңіл түрде бүкіл тірі жанды жаратып толық көрінеді. Оған аз-көп, үлкен-кіші еш айырмасы жоқ.

Сондай-ақ, алып тауларды тартатын үлкен, өте дәл өлшейтін нәзік бір таразының екі басына екеуі бірдей жаңғақ қойса, сосын тепе-теңдігін бұзатын бір басына кіп-кішкене бір түйір дән қойылса таразының бір басы таудың төбесіне қарай, бір басы терең сайға қарай дереу түсіп кететіні қаншалықты оңай болса, дәл сондай оңайлықта, екі жаңғақтың орнына екі бірдей тауды таразының екі басына қойылса, сосын бір жағына бір түйір жаңғақ қойылса, бір тауды солайымен көкке көтеріп, бір тауды сайға төмен түсіріп жібереді.

Дәл сол секілді,"Кәлам"ілімінің термині бойынша,"Имкан мүсауи-үт тарафәйн"боп табылады яғни болмысы уәжиб емес, яғни болуы шарт емес мүмкін нәрселер және болып. Болмауы егер бір себеп болмаса, бірдей еш айырмасы жоқ. Нәрселердің әлгі мәселеде аз бен көптің, үлкен мен кішінің еш айырмашылығы жоқ, барлығы бірдей. Міне, жаратылыс (дүние) болып-болмауы мүмкін топқа жатады. Мұны"имкан"дейді. Имкан шеңберінде заттардың болуы екі талай яки болмауы бірдей, өзара тең, еш айырмашылығы жоқ. Сондықтан, Ужуб-ул Ужуд Аллаһтың шексіз әзәли құдіреті бір түйір мүмкін нәрсені жаратуы қаншалықты оңай болса, бүкіл мүмкін нәрселерді жоқтан бар қылуы, жаратуы, болмысқа ие қылуы дәл солай оңай. Ол құдірет, әр затқа өзіне лайық болмыс кигізеді. Сосын, әлгі зат өз міндетін атқарып болған соң болмыс киімін шешеді де, кейін салыстырмалы түрдегі жоқтыққа, негізінде өзінің ілім шеңбердегі

мағынауи болмысқа ие болады яғни, болмысын сақтап қалады. Демек, жаратылысты Қадир-и Мутлақ Аллаһ жаратты деген кезде көктемнің жаратылуы бір тал гүл секілді, бүкіл адамдардың махшарда қайта тірілуі бір тұлғаның жаратылуы секілді оңай. Ал, себептерге телінсе, бір тал гүл көктемнің жаратылуы секілді, бір түйір шыбын бүкіл хайуандардың тірілуі секілді мүшкіл, қиын болады.

Енді,"интизам"сыры. Алып кеме немесе бір үлкен ұшақты бір түймені басу арқылы қозғалысқа ендіру, бір сағатты кілтпен бұрап жұмыс істеу оңай әрі жеңіл. Дәл сол секілді, Әзәли ілімнің ереже заңдары бойынша, және Сәрмади хикметтің заңдарына сәйкес, сондайақ Раббани ираденің яғни қалаудың күлли талаптары бойынша әрбір нәрсеге жалпы болсын жалқы болсын, үлкенді-кіші, азғантай яки көп, көзге көрінбейтін аз-көп мағынауи қалып, пішін өзіндік мөлшер, белгілі бір шек қойылған. Сондықтан, олар толық тәртіп пен жүйеге яғни Аллаһтың ілім мен"ираде"заңына толық бағынады. Ендеше, әлбетте Қадир-и Мутлақ өзінің шексіз құдіретімен Күн системасын айналдыруы денедегі қанды, ондағы ақ, қызыл түйіршіктерді, ондағы зәрре бөлшектерді жүйелі де хикметпен айналдыруы секілді оңай әрі жеңіл болмақ. Ол құдірет, бір адамды әлемдегі жүйелі де керемет бейнеде, таңғажайып құрал-жабдықтарымен бірге бір тамшы судан әп-сәтте еш қиындықсыз оңай жаратады. Демек, болмыс атаулыны Әзәли, шексіз құдірет жаратты деген кезде, ол Құдретке бүкіл әлемді жарату бір адамды жарату секілді оңай әрі жеңіл болады. Егер, Оның жаратқанын жоққа шығарып қабылдамаса, бір адамды бүкіл ғажап сезім мүшелерімен, құрал-жабдықтармен жарату бүкіл ғалам жарату секілді мүшкіл, зор қиын.

Енді,"итағат"сырын,"имтисал"яғни мойынсұну, бағыну, әмір тыңдау мәселесі. Бір қолбасшы "Алға!" әмірімен бір жауынгерді шабуылға айдағаны секілді, дәл сол әмірмен үлкен бір армияны опоңай шабуылға айдайды. Дәл сол секілді, Аллаһтың "ираде" заңына мүлтіксіз бағынатын және Раббани жаратылыс заңдарына тіпті, ұшқындарына тілалғыш тәртіпті әскер, құл секілді тіпті, олардан мың есе бағынышты болмыс атаулы әсіресе, жандылардың біреуіне"Қане! Жоқтықтан шық! Бар бол, белгілі өз міндетіңді атқар!"деген Раббани әмірді алғанда және Иләһи ілім жазған және"ираде"белгілеген және құдірет, өзіндік дене жаратып болмысқа шығаруы қаншалықты оңай жүзеге асып жатыр десеңізші! Көктемде жандылар

армиясын дәл солай құдірет жаратып, әрқайсысына өзіндік міндет береді. Демек, барлық нәрсе Иләһи құдіретпен болады деген кезде, бүкіл зәррелер, молекула атомдар армиясы, жұлдыздар тобы, бір түйір зәрренің жаратылуы секілді оңай жүзеге асады. Егер бұл іс себептерге жүктелсе, бір жәндіктің көзіндегі және миындағы бір зәрренің таңғажайып қызметтер атқаратындай өте қабілетті жаратылуы бүкіл жандылар армиясын жарату секілді мүшкіл, тым қиын болар еді.

Үшінші баспалдақ:

وَبِسِرِّ اِمْدَادِ الْوَاحِدِيَّةِ وَ يُسْرِ الْوَحْدَةِ وَ تَجَلِّى الْاَحَدِيَّةِ

Мұның қысқа тұжырымына алыстан ишарамен қарауға тырысайық. Яғни, қалайша, бір патша немесе ұлы қолбасшы билігінің тұтастығы жағымен және бүкіл халқы тек өзіне бағынып әрекет ететіндіктен әлгі патша алып мемлекетті, құжынаған халқын бір ауылды басқарғандай оңай басқарады. Өйткені, үкімет біреу болғандықтан халықтың ішіндегілер дәл әскердің жауынгерлері секілді жағдайды жеңілдетіп әмірді орындату, басқару оңайға соғады.

Ал егер әртүрлі үкіметтерге жүктелсе ел, аласапыран, астан-кестең болып қана қоймай бір ауылды тіпті, бір үйді басқару бір елді басқару секілді өте мүшкіл қиын болар еді. Сондай-ақ, әлгі тіл алғыш халық бірдей болғандықтан әрбір азамат жауынгер секілді қолбасшысының күш-қуатына және қару-жарақ, дәрі-дәрмек қоймасына сеніп зор күшке ие болып, бір шахты жеке өзі тұтқындай алады. Өзінің қуатынан мың есе артық іс атқаратын болады. Егер, мұндай байланыс болмаса, әлгіндей күш-қуаттан айырылады. Енді, тек білегіндегі азғана қуатпен, беліндегі қару-жарақ шамасындай, асынған мылтығының дәрежесіне қарай іс атқарады. Егер, әлгі патшаға сенетін жауынгердің ісін одан талап етсе, онда білегінде бір армияның күш қуаты, белінде патшаның қару-жарақ қоймасы болуы керек.

Дәл сол секілді, Әзәл мен Әбәд Сұлтаны Сани-ы Қадир өзінің Иләһи билік-салтанаты ерекше дара, әкімшілігі толық, әрі кемел болғандықтан ғаламды бір қала секілді оңай басқарады. Көктемді бір бау-бақшадай жеңіл жаратады. Махшар күні барлық өлгендерді тірілту бау-бақшалардағы ағаштардың жапырақтарын, гүл-шешектеріне, жемістерін келесі көктемде қайта жаратқаны секілді оңай тіріледі. Бір түйір шыбынды оп-оңай самұрық құсы секілді күрделі түрде жаратады. Бір түйір адамды оп-оңай кішкене әлем бейнесінде жарата алады.

Егер, себептерге жүктелсе, бір түйір микроб мың мүйіз тұмсық секілді, қиын және бір түйір жеміс үлкен ағаштай қиындық туғызады. Тіпті, тірі организмдегі керемет қызмет ететін әрбір ұсақ бөлшектің барлық нәрсені көретін көзі, барлығын білетін ілімі болуы керек болады. Сонда ғана мына аса күрделі керемет тіршілік жалғасын тауып, тірі организм өз міндетін атқармақ, бұл әрине ақылға сыйымсыз.

Сондай-ақ, Уахдетте яғни бірлікте, барлығын бір жерден басқаруда жеңілдік, оңайлық өте керемет дәрежеде болады. Мысалға, бір армияны қамтамасыз ету бір жерден жүргізілсе яки бір мекемеге жүктелсе бір жауынгердің қамтамасыз етілуі секілі оңай болмақ. Егер әр жерге, әр түрлі мекемелерге, әр түрлі фабрикаға жүктеліп бөлекбөлек тапсырылса бір жауынгердің қамтамасыз етілуі сан жағынан да көбейіп мың есе қиындық туғызар еді. Әрі, ол іске бірнеше бастық, бірнеше қолбасшы араласқандықтан мың қамтамасыз ету секілді мүшкіл қиын болар еді.

Әрі мың жауынгерді басқару, оларды тәртіпке келтіру бір офицерге тапсырылса, бір мағынада бір солдатты басқару секілді оңай ал, оларды он қолбасшыға немесе өздері секілді жауынгерлерге тапсырса тәртіп астан-кестең, бұзылып шым-шытырық қиындық туар еді.

Дәл осы мысалдар секілді, барлық нәрсе, Уахид-і Әхад бір Аллаһқа тапсырылса бір зат секілді оңай, егер себептерге жүктелсе бір жәндіктің басқарылуы бүкіл дүнияны басқару секілді мүшкіл, қиын болар еді. Сонымен, Уахданиет болғанда яғни бәрін біреу басқаратын болса жеңілдік ең жоғарғы деңгейде, тіпті міндетті түрде шарт дәрежесіне жетеді. Ал егер көп күштер араласса қиындық көбейіп, мүмкін еместік абсурд деңгейге жетеді. Рисалей-Нұрдың "Мектубат" кітабында айтылғандай, егер Күн мен Түннің ауысуын яки жұлдыздардың қозғалысын, жыл мезгілдері күз, қыс, көктем мен жаз секілді құбылыстарды бір басқарушыға, бір құдіретке тапсырса, Ұлы ағзам Басшы, Ұлы Құдірет бір жауынгер секілді жер шарына:"Тұр! Айнал! Жүр!"деп, әмір бергенде жер сол ілтипатты әмірді қабыл алысымен қуанғаннан құлшынып шыр айнала жөнеледі де екі түрлі қозғалысымен тәулік пен жылдық құбылыстарға, аспандағы түрлі қозғалыстарға оңай ұйтқы, болып, осылайша"уахдетте"жеңілдік болатынын көрсетеді. Ал, бір басқарушыға емес, себептерге

не жұлдыздардың өздері не жүктеліп өздері жасап жатыр десе, сөйтіп жер шарына:"Сен тоқта! Тұр!"десе, ол кезде жер шарынан мыңдаған есе үлкен, мыңдаған алып жұлдыздар, күндер, аспан денелері әр түні, әр жылда миллиондаған, миллиярдтаған жылдық қашықты жүріп жыл мезгілі, күн мен түннің ауысуы секілді алып құбылыстарды өздері жасауы керек болады. Бұл әрине, мүмкін емес, мүлдем қисынсыз, абсурд, өте мүшкіл ұғым.

ҮШІНШІ БАСПАЛДАҚТАҒЫ:وَتَجَلِّى الْاَحَدِيَّةِ Бұл сөз өте терең де зор, әрі күрделі де ауқымды ақиқатты меңзейді. Оны түсіндіріп, дәлелдеуді Риселей-Нұрға сілтеп, өте қысқа бір тәмсілмен, бір ғана нүктемен баяндауға тырысамыз. Иә, қалайша, көктегі Күн өзінің жарығымен жер бетін түгелдей жарықтандыруы"Уахидяттың"үлгісі ретінде сондай-ақ, айна іспеттес жылтырақ нәрселер де Күнге жеке-жеке шағылысып, оның жеті түсін, пішінін, сәулесін, затының суретін көрсетуі,"Әхадияттың"үлгі-мысалы деуге болады.

Егер, Күннің ілімі, құдіреті, еркі болса және оны шағылыстырып тұрған шыны әйнектердің, көпіршіктердің, су тамшыларының өзіндік бір қабілеті бар деп қарайтын болсақ онда "Иләһи ираденің" заңы бойынша әрбір айнашықтың ішінен Күн өзінің суретімен, сипаттарымен табылып, бір сәтте басқа барлық жерлерде болып және жан-жақта өзінің толық өзінің әсерімен Раббани құдіреттің қалауы бойынша үлкен ауқымды құбылысарға ие болып, осылайша әхадияттағы керемет жеңілдікті, оңайлықты көрсетер еді. Дәл сол секілді, Сани-ы Зүлжәлал Аллаһ"уахидият"сырымен, болмыс атаулыны жаппай өзінің"ілім", "ираде", "құдірет"сипаттарымен қамтып, барлық жерде әзір, нәзір екенін көрсетеді. Сондай-ақ, Әхадият сырымен әрбір нәрсенің жанында, әсіресе, тірі жандылардың қасынан өзінің есім-сипаттарымен бірге табылады. Сөйтіп, оп-оңай бір сәтте шыбынды самұрық құсы тәрізді күрделі табиғатымен бірге немесе бір адамды шағын бір әлем бейнесінде жаратады. Тіріжанның барлығын керемет шебер жарататыны сонша, егер бүкіл себептер жиналса барлығы бірігіп бір бұлбұлды, бір шыбынды жасай алмас еді. Бір бұлбұлды жаратқан құдірет бүкіл құстарды жаратқан болуы керек. Бір адамды жаратқанның, бүкіл әлемді жаратқан құдірет болуы тиіс.

ТӨРТІНШІ ЖӘНЕ БЕСІНШІ БАСПАЛДАҚ:

وَ بِسِرِّ الْوُجُوبِ وَ التَّجَرُّدِ وَ مُبَايَنَةِ الْمَاهِيَّةِ وَ بِسِرِّ عَدَمِ التَّقَيُّدِ وَ عَدَمِ التَّحَيُّزِ وَ عَدَمِ التَّجَزّ۪ى

Осы екі баспалдақтың ақиқатын жалпыға түсіндіру оңай шаруа емес. Сондықтан, тек бір-екі нүктесін қысқаша баяндап, жәй шолып өтеміз. Жалпы болмыстың көптеген дәрежелері бар. Соның ең қуаттысы, ең мықтысы"ужуб"дәрежесіндегідей болмас. Енді, өзі ужуб және болмысы әзәли уә әбәди иесі және материядан аулақ және пәк, болмысы ешнәрсеге ұқсамайтын, муқаддес Қадир-и Мутлақ Аллаһтың құдіретіне алып жұлдыздар ең ұсақ бөлшек зәррелер секілді жеңіл, ал хашир яғни қайта тірілу, бір көктем секілді оңай, Оған махшар күні бүкіл адамзатты тірілту бір адамды тірілту сияқты оңай. Өйткені, болмыстың ең қуаттысы ол мейлі кішкентай болса да, өзінен төмен дәрежедегі болмыстың таудай үлкенін көтеріп ойнатып жібереді.

Мәселен, қуатты сыртқы денесі бар кішкене болмыс яғни кәдуілгі айна немесе есте сақтау қабілеті өзінен төмен айна немесе жеңіл болмысты жады, ол әлсіз яғни мысали әрі мағынауи жүз тауды және мың кітапты жұтып қояды, толық қамтиды орнынан ойната алады.

Міне, болмысы мысали болған нәрселер, болмысы "хариджи" яғни сыртқы заттық денесі бар болмыстан қаншалықты төмен болса да, жаратылыстың яғни мүмкинат әлеміндегі болуы да болмауы да мүмкін әрі кейін пайда болған болмыс, әзәли және мәңгі, әрі уәжіп болмыстың алдында мың есе әлсіз шексіз дәреже жеңіл болмақ. Мұндай муқаддес болмыс аз ғана әсер ету арқылы мүмкинат әлемінің бір әлемін толығымен қозғалысқа ендіріп, шыр айналдырады деген сөз.

Өкінішке орай, маған у ішкізгендіктен науқастанып және басқа себептерге байланысты осы терең ақиқатты тұжырымдауды РисалейНұрға сілтеп, басқа уақытқа қалды.

АЛТЫНЫШЫ БАСПАЛДАҚ:

وَ بِسِرِّ اِنْقِلَابِ الْعَوَائِقِ وَ الْمَوَانِعِ اِلٰى حُكْمِ الْوَسَٓائِلِ الْمُسَهِّلَاتِ

Яғни, қалайша, пәннің атауы бойынша уқдей-і хаят деп аталатын, Аллаһтың қалау-еркі, күш-құдіретінің бір сәулесі, жарату заңдары үлкен ағаштың бейсана тал бұтақтары оның жемісіне, жапырағына, гүлдеріне баруы тиіс қажетті заттарды, ризықтарын тасуға келгенде еш кедергі, тосқауылтуғызбайды керісінше олар тез әрі оңай таралуына себеп болады. Дәл сол секілді, әлем жалпы жаратылыстағы барлық кедергі секілді себептер, Аллаһтың қалауымен Оның Раббани әмірі келгенде кедергі болмақ түгілі, жеңілдікке, оңай жүзеге асуына ұйтқы, себеп болатындықтан Құдайдың құдіреті әлемді және жердегі түрлі жаратылысты бір түп ағашты жаратқандай жеңіл, тым оңай жаратады. Оған ешнәрсе ауыр емес әсте кедергі туғызбайды, еш қиын емес. Ал, егер жарату істерін Иләһи құдіреттен деп білмесе, бір түп ағаштың жаратылып, басқарылуы бүкіл ағаштардың тіпті, жер шарының жаратылып, басқарылуы секілді мүшкіл, мүлдем қиын. Өйткені, әрбір нәрсе кедергі туғызып, бәрі тосқауыл болар еді. Ол кезде, бүкіл себептер жиналып, ағаштың"уқдей-і хаятынан"яғни Аллаһтың әмір мен қалауының орталығы, қозғалтқыш нүктесінен жүйелі түрде, жемісіне, жапырағына, сабағына жөнелтіліп жатқан қажетті азықтар, қоректік заттар жөнелтілмей тоқтап қалар еді. Әлгі қоректік заттардың тоқтамай жөнелтілуі үшін ағаштағы әрбір бөлшектің тіпті, әрбір зәрренің жаппай көретін көзі, бәрін білетін ілімі, шексіз құдіреті болуы керек. Бұл мүмкін емес. Сонымен, осы аталған бес баспалдақты басып жоғары шық! Күпірлік пен ширкте қаншалықты мүшкіл, түсініксіз нәрселер, тіпті ақылға сиымсыз мүмкін емес жәйттар болатынын, ал иманда, Құран жолында керемет жеңіл әрі ақылға қонымды, әрі солай болуы қажетті ақиқат бар екенін көр, түсін! اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى نِعْمَةِ الْا۪يمَانِ деп айт!

Мендегі мазасыздық, қиналыс осы аса маңызды баспалдақтың кейбір тұстарын баяндауды кейінгі қалдырды.

ЖЕТІНШІ БАСПАЛДАҚ:

وَ بِسِرِّ اَنَّ الذَّرَّةَ وَ الْجُزْءَ وَ الْجُزْئِىَّ وَ النُّوَاةَ وَ الْاِنْسَانَ لَيْسَتْ بِاَقَلَّ صَنْعَةً وَ جَزَالَةً مِنَ النَّجْمِ وَ الْكُلِّ وَ الْكُلِّىِّ وَ الشَّجَرِ وَ الْعَالَمِ

Ескерту:Бұл тоғыз баспалдақтың ақиқаттарының негізі, қайнар бұлағы және жарық қылып тұрған Күні, Ықылас сүресіндегі

قُلْ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ ٭ اَللّٰهُ الصَّمَدُ аяттары болып табылады. Бұл ақиқаттар Әхадият пен Сәмадият сырларының шуақтарынан төгілген нұрлар болып саналады, сол туралы баяндайды, соларға ишара. Осы Жетінші баспалдақтың қысқаша мағынасына бір-екі тұжырым арқылы қысқаша шолу жасап, егжей-тежейлі баяндауды Рисалей-Нұрға тапсырамыз.

Яғни, көздегі немесе мидағы керемет қызмет атқаратын бір зәрре жұлдыздан кем емес. Қандай да бір заттың бөлшегі сол заттың тұтас өзінен асып түспесе кем түспейді. Мысалы, ми мен көз жалпы адамның болмысынан немесе кішкене бөлшек сол өзі орналасқан нәрседен өнер жағынан, керемет таңғажайып, ол жаратылысы тұрғысынан алғанда кем түспейді. Бір адам ғажайып сезім мүшелері тұрғысынан барлық хайуан жынысынан асып түспесе кем емес. Және бір кітаптың мазмұны немесе бағдарламасы немесе ес-жады іспеттес дән керемет шебер жаратылысы тұрығысынан және көп нәрсені қамту жағынан зәулім ағаштан кем емес. Бір өзі шағын әлемге ұқсайтын бір адам, кәміл табиғатымен, күрделі сезім мүшелері мен бай құралжабдықтарымен мыңдаған ғажайып міндет атқару тұрғысынан бүкіл әлемнен кем емес.

Демек, бір түйір зәррені жаратқан Құдіретке жұлдызды жарату түк емес. Бір ғана ағзаны яғни тілді жаратқанға әлбетте, адамды жарату оп-оңай. Бір ғана адамды осындай кәміл етіп жаратқан Құдірет, сөзсіз бүкіл жан-жануарларды оп-оңай жарата алады, әрі көз алдымызда жаратуда. Дән, тұқымдарды мазмұнды түрде немесе тіршіліктің өзегі және заңдардың жиынтығы ретінде жаратқан құдірет, әлбетте, бүкіл ағаштарды жарата алады. Сондай-ақ, әлемнің белгілі мағынада мағынауи тұқымы әрі аса күрделі де мазмұнды жемісі болып табылатын адамды жаратып, барлық Иләһи көркем есімдерге айна әрі оны бүкіл әлеммен байланысты етіп, жер шарының халифасы бейнесінде Жаратқан, құдірет әлбетте оған еш күмән жоқ шексіз құдірет Иесі. Ол құдірет алып ғаламды бір адамның жаратылуы секілді жеңіл, әрі оңай жаратып, реттеп, жүйеге келтіреді. Олай болса, бір зәрренің немесе бір бөлшектің немесе дән тұқымның немесе бір түйір адамның жаратушысы, Раббысы, шебер Ұстасы кім болса, әлбетте оған шәк жоқ, жұлдыздардың Раббысы, адамзаттың, бүкіл ағаштардың, күллі әлемнің жаратушысы, Шебер Иесі де дәл Сол. Басқа біреуі болуы әсте мүмкін емес!

СЕГІЗІНШІ БАСПАЛДАҚ:

وَبِسِرِّ اَنَّ الْمُحَاطَ وَ الْجُزْئِيَّاتِ كَالْاَمْثِلَةِ الْمَكْتُوبَةِ الْمُصَغَّرَةِ اَوْ كَالنُّقَطِ الْمَحْلُوبَةِ الْمُعَصَّرَةِ فَلَا بُدَّ اَنْ يَكُونَ الْمُح۪يطُ وَ الْكُلِّيَّاتُ ف۪ى قَبْضَةِ خَالِقِ الْمُحَاطِ وَ الْجُزْئِيَّاتِ لِيُدْرِجَ مِثَالَهَا ف۪يهَا بِمَوَاز۪ينِ عِلْمِه۪ٓ اَوْ يُعَصِّرَهَا مِنْهَا بِدَسَات۪يرِ حِكْمَتِهِ

Яғни, ортада орналасқан"жүзият"яғни жан-жақты қамтылған ұсақ бөлшектер сондай-ақ"күлл" мен "күллияттың"ішіне орналасқан яғни тұтас нәрселердің ішіндегі жеке өзіндік заттар, дән-тұқымдар, өздерін қоршап, қамтып тұрған үлкен нәрселермен салыстырғанда олар әлгі үлкен нәрселердің үлгі-мысалдары тәрізді, өте ұсақ әріппен кішкене тар жерге жазылған бірақ, дәл күлл, "күллият" сияқты яғни өзі шектеулі, ұсақ бөлшек секілді көрінгенімен негізінде шексіз әрі тұтас бір зат болып саналады. Олай болса, барлығын қамтып жатқан"күллият"яғни шексіз әлгі"жүзияттың"яғни шектеулі бір бөлшектің Жаратушысының қолында, оның толық иелігінде. Демек, ол құдірет өз ілімінің ережесімен, көзге көрінбейтін қаламымен әлгі үлкен мазмұнды кітапты анау кіп-кішкене ұсақ жерлерге, тақталарға сиғызып жазып, қойған.

Сондай-ақ, қамтылған бөлшектер, ұсақ нәрселер өздерін қамтып тұрған нәрселермен өзара тығыз байланыста, бейне бір айналасынан сауылып алынған сүт тамшылары секілді немесе сүзбе яки біреу барлығын сығып осы нәрселерді жаратқандай. Мысалы, қауынның дәндері барлық қауындардан сауылып алынған бір тамшы немесе ол бір кітапты толық қамтитын мазмұны тәрізді. Олай болса, әлбетте әлгі"жүзият",яғни дән-дәнектер тамшылар, нүктелер, жеке тұлғалар, ұсақ бөлшектер де және оларды қамтып жатқан"күлли", "күллият"тұтас нәрселер бәрі бәрі Жаратушы құдіреттің қолында болғаны. Ол аса хикметпен, өзінің күрделі ереже заңдарымен жеке тұлғаларды, тамшыларды, нүктелерді, дәнектерді әлгі"күлли"нәрселерден яғни бәрін қамтып жатқан тұтас заттардан сығып, сауып сүзіп алған. Демек, бір түйір тұқымды не бір тұлғаны жаратқан құдірет, әлбетте үлкен"күлл"яғни шексіз тұтастарды,"күллиятты"және оларды да қамтып жатқан және олардан да үлкен басқа"күллияттарды"

жаратқан құдірет болғаны. Басқаша болуы мүмкін емес. Олай болса, бір түйір жанды жаратқан құдірет бүкіл адамзатты жарата алады. Және, бір түйір мәйітті тірілткен құдірет хаширде яғни махшар күні бүкіл жын мен адамзатты тірілте алады, тірілтеді де! Сонымен,

مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ

аятының үкімі, алға тартқан мәселесі нақты да жарқын түрде хақ екені, нағыз ақиқат екені белгілі болды.

ТОҒЫЗЫНШЫ БАСПАЛДАҚ:

وَ بِسِرِّ كَمَا اَنَّ قُرْاٰنَ الْعِزَّةِ الْمَكْتُوبَ عَلَى الذَّرَّةِ الْمُسَمَّاةِ بِالْجَوْهَرِ الْفَرْدِ بِذَرَّاتِ الْاَث۪يرِ لَيْسَ بِاَقَلَّ جَزَالَةً وَ خَارِقِيَّةَ صَنْعَةٍ مِنْ قُرْاٰنِ الْعَظَمَةِ الْمَكْتُوبِ عَلٰى صَح۪يفَةِ السَّمَٓاءِ بِمِدَادِ النُّجُومِ وَ الشُّمُوسِ كَذٰلِكَ اِنَّ وَرْدَ الزُّهْرَةِ لَيْسَتْ بِاَقَلَّ جَزَالَةً وَ صَنْعَةً مِنْ دُرِّىِّ نَجْمِ الزُّهْرَةِ وَ لَا النَّمْلَةُ مِنَ الْف۪يلَةِ وَ لَا الْمِكْرُوبُ مِنَ الْكَرْكَدَانِ وَ لَا النَّحْلَةُ مِنَ النَّخْلَةِ بِالنِّسْبَةِ اِلٰى قُدْرَةِ خَالِقِ الْكَٓائِنَاتِ فَكَمَا اَنَّ غَايَةَ كَمَالِ السُّرْعَةِ وَ السُّهُولَةِ ف۪ى ا۪يجَادِ الْاَشْيَٓاءِ اَوْقَعَتْ اَهْلَ الضَّلَالَةِ ف۪ى اِلْتِبَاسِ التَّشْك۪يلِ بِالتَّشَكُّلِ الْمُسْتَلْزِمِ لِمُحَالَاتٍ غَيْرِ مَحْدُودَةٍ تَمُجُّهَا الْاَوْهَامُ كَذٰلِكَ اَثْبَتَتْ لِاَهْلِ الْهِدَايَةِ تَسَاوِىَ النُّجُومِ مَعَ الذَّرَّاتِ بِالنِّسْبَةِ اِلٰى قُدْرَةِ خَالِقِ الْكَائِنَاتِ جَلَّ جَلَالُهُ وَ لَٓا اِلٰهَ ِالَّا هُوَ اللّٰهُ اَكْبَرُ

[Бұл соңғы баспалдақтың ақиқатын ұзақ түрде баяндап бергім-ақ келеді. Бірақ, өкінішке орай, маған залымдардың ұймдастырған зұлымдық жоспары, қыспаққа алып азаптауы және у беріп әлсіретуі және денемді меңдеткен аурудың кесірінен тек қысқа ишарамен шектелуге мәжбүр болдым.]

Яғни, қалайша, бір түйір зәрреге яғни бөлінбейтін және кәлам ілімі бойынша, жалпы философияда да"жәуһар"деп аталатын бір зәрренің ішіне одан да ұсақ"әсир"деген нәрсенің бөлшектерімен бір Құран Кәрім жазылса және Аспанға яғни Көктегі параққа жұлдыздармен, Күндермен тағы бір өзгеше Құран Кәрім жазылып, сөйтіп екеуін салыстырса, әлбетте,"Жәуһар"зәррелермен жазылған кішкентай, шағын Құран, анау көктегі жалт-жұлт еткен үлкен Құраннан өнер жағынан, таңғажайыптығы тұрғысынан кереметтігі кем емес, тіпті белгілі бір мағынада кейбір тұстары асып түсуі мүмкін. Дәл сол секілді, әлемді жаратқан Аллаһтың құдіретіне қарай салыстыратын болсақ, өнер жағынан, шеберлік тұрғысынан"Зухра" гүлі "Зухра"жұлдызынан кем емес. Дәл сол сияқты кішкене құмырсқа да алып пілден кем емес. Көзге түспейтін микроб, үлкен мүйізтұмсықтан жаратылысы тұрғысынан әлдеқайда таңғажайып және бал арасы құрма ағашымен салыстырғанда табиғаты жағынан анағұрлым жоғары. Демек, бір түйір араны жаратқан Құдірет бүкіл хайуандарды, тіршілік иелерін жарата алады. Бір жандыны тірілткен хаширде бүкіл адамзатты тірілтіп махшар алаңына жинай алады, жинайды. Ешнәрсе оған қиын емес. Өйткені, ол әрбір көктемде көз алдымызда өте жылдам әрі оңай хаширдің яғни қайта тірілудің жүз мың үлгімысалдарын жаратып көрсетуде.

Соңғы арабша мәтіннің өте қысқа тұжырымы былай: Яғни, адасқандар жоғарыда аталған баспалдақтардың терең де мықты ақиқаттарынан бейхабар болғандықтан және жаратылыс өте тез әрі тым оңай жаратылып жатқандықтан, жаратылыстың осылай белгілі бір бейнеге еніп, Құдайдың шексіз құдіретімен жаратылуын өздігінен болып, өзіне-өзі пайда болып жатыр деген жаңсақ пікірге сенеді. Сөйтіп, дүнияда ешбір ақыл, тіпті қиял қабылдамайтын мүлдем "мухал" мүмкін емес сандырақ пікір ойды қабылдайды.

Олардың ойынша, егер Құдайдың құдіреті жаратпаса, әрбір тірі организмнің, әрбір зәрренің шексіз құдіреті, шексіз ілімі, барлығын көретін өткір көзі, қолынан бәрі келетін асқан күш-құдіреті болуы керек. Сонда олар, бір Құдайды қабылдамаймын деп, зәррелер қанша болса сонша тәңір, иләһтарды қабылдауға мәжбүр болып жәһаннамның түбіне түсуге лайық болғаны.

Ал, тура жолдағылар болса, жоғарыда аталған қуатты ақиқаттар мен бұлтартпас айғақтар арқылы олардың сау-сәламат жүректері, түзу ақылдары толық қанағаттанып, иманына қуат беріп, нанымдары одан әрі мықтап бекіте түседі. Құдайдың құдіретіне жұлдыздар мен зәррелер, ең кішкентай нәрсе мен ең алып нәрселер бәрі бірдей, еш айырмасы жоқ. Мұндай таңғажайып құбылыстар көз алдымызда болып жатыр. Әрбір оқиға, табиғаттағы әрбір Иләһи өнер

مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ

аяты айтқан мәселені, оның нақты үкімін хақ, ақиқат екенін растап, куәлік етеді. Хал тілдерімен"Аллаһу акбар!"дейді. Біз де, олар қанша болса сонша мәрте, оларға еріп"Аллаһу акбар"дейміз. Осы аяттың үкімінің хақ әрі ақиқат екенін бар күшімізбен растап, сансыз дәлелдермен куәлік етеміз.

* * *

[Рисалей-Нұр нендей кітап? Рисалей-Нұрдың мәнмағынасы нендей және оның тәржімешісі кім?]

Әр ғасырда діннің жоғарғы мәртебелі қызметшілері келіп, діннің мерейін көтеретіні жайлы хадисте сүйіншілеп хабар берген. Олар,"мубтеди" емес, "муттәбилер"яғни өз ойларынан жаңа бір нәрсе қоспайды, үкім шығармайды. Діннің негіздерін, шариғат үкімдерін, Пайғамбарымыздың (с.а.у.) сүннетін айнытпай ұстанып, дінді қуаттап, мықтап бекітіп, діннің ақиқатын, асылын жарыққа шығарып және дінге араластырмақ болған бұрыс, жат пікірлерді жойып, Аллаһтың әмірлерінің орындалуына жағдай жасап, шариғаттың үстемдігін халыққа көрсетіп, жаһанға жар салады. Олар діннің негіздерін әсте өзгертпей, оның рухын сақтап, тек түсіндіруге келгенде жаңа әдіс қолданып, заманның түсінігіне сай түсініктеме жасап өз міндеттерін адал атқарады. Мұндай Раббани қызметшілер іс-амалдарымен өздерінің қызметкер екендерін дәлелдейді. Олардың имандары берік, ықыластары зор, нұрға толық айна қызметін атқарады. Иманы таудай мықты екенін, іс жүзінде көрсетеді. Ардақты Пайғамбарымыздың (с.а.у.) хадистерін өнеге тұтып, оның көркем мінез-құлқын барынша көрсетуге тырысады. Қысқасы, іс-әрекеттері және сүннетке мойынсұну жағынан Мұхаммедтің (с.а.у.) үмметіне үлгі болып, жетекшілік етеді. Олар Аллаһтың кәламын тәпсірлеп жазған кітаптары, діни үкімдерді түсіндіруі және заманауи ұғымға сай және ілім деңгейіне сәйкес еңбектері өз зейінінен, ойынан шыққан деуге болмайды. Олардың тәпсір кітаптары тікелей уахидың бұлағы болған Ардақты Пайғамабарымыздың (с.а.у.) мағынауи илхамымен яғни нұсқауымен жазылған. Атап айтсақ,"Джәлжәлутия", "Мәснәу-и Шәриф", "Футух-ул Ғайб"т.с.с. кітаптар сынды. Мұндай киелі еңбектердің жарыққа шығуына оның авторлары тек тәржімеші қызметін атқарады. Әрине, бұл ерекше тұлғалар, әлгі ерекше кітаптарды реттеуде, баяндау тәсілінде өз үлестері жоқ емес, яғни олар әлгі мағынаның мазхары, айнасы, шағылыстырушылары ғана.

Рисалей-Нұр және оның тәржімешісіне келер болсақ, бұл ерекше еңбекте осы кезге дейін теңдесі жоқ, керемет нұр, айырықша кемелдік байқалады. Сондықтан болар, ешбір кітаптардың бөленбеген абыройға ие болып, һидаят нұрын шашқан, бақыттың жолын ашқан

Қасиетті Құранның нұр-фейізіне бөленгені көрініп тұр. Сол үшін сенімді түрде, бұл еңбекті Құранның нұры деп айта аламыз. Бұл кітапты әулиелердің еңбегі дегеннен гөрі Мұхаммедтің (с.а.у.) нұрфейізіне бөленген тәпсір деген дұрыс. Сондай-ақ, Ардақты Зат-ы Пәк-і Рисалеттің ықпалы, алаңдаушылығы және қудси басқаруы әулиелердің кітабынан басымырақ әрі тәржімешісі болып табылатын мағынауи тұлғаның үлесі, кемелдігі соншалықты мол әрі жоғары әрі теңдессіз екені Айдан анық, жарқын ақиқат.

Иә, ол кісі сонау жас кезінде әлі еш ілім жинамай тұрып, рухани жағдайды сақтап қалу үшін үш айлық ілім жинаумен-ақ бұрынғы заманның, кейінгі жаңа заманның ілімін меңгеріп, діни, руханият, хикмет, астрономия, Иләһи ілім бәрін-бәрін жетік біліп, ілімнің шырқау биігіне көтерілген. Ондай дәрежеге сірә, ешкім жете қоймаған болар. Осы нұрды жеткізуші кісі, осындай ерекше жағдайда бола тұра, абыройы асқақ, ержүрек батыр, көңілі тоқ, керемет мінез құлық иесі. Яғни, мұсылман үмметіне Аллаһтың мұғжизасы, көзге көрінетін Иләһи заттық рахымы, баға жетпес сыйкәдесі. Бұл таңғажайып кісі, бәлиғатқа толмай жатып толыққанды ғұлама аталып, бүкіл ілім дүниесін дүр сілкіндірді. Қандай да бір ілім адамымен тартысқанда үстем келіп жеңіп отыратын. Қандай да бір тақырыпта сұрақ қойылса, толық қанағаттанарлық, еш күмәнсіз жауап берген. Ол он төрт жасынан бастап ұстаз атанған. Айналасына ілім мен хикмет нұрын шашқан. Ерекше түсіндіру тәсілі, мәселені жан-жақты қолға алып, керемет парасаттылық, көрегенділік танытып зиялы қауымды таңғалдырған. Осылайша, "Бәдиүззаман" лақабын иеленген. Жоғарғы қасиеттерге ие, ілімі терең құнды қырларымен танылып Мұхаммедтің (с.а.у.) дінін жаюда, оны дәріптеуде өнеге болған бұл кісі әлбетте, Сәйид-үл Мүрсәлиннің (с.а.у.) қошаметіне бөленген, Оның желеп-жебеуіне ие болған тұлға деуге болады. Ол, Нәби-і Ақдестің (с.а.у.) әмірімен, оның нұсқауымен жүрген, оны өзі қадағалап, Оның нұрына мұрагер әрі айналық қызметін адал атқарған ерекше тұлға. Ол кісінің Мұхаммеди (с.а.у.) нұрларды, Ахмеди ілімді, Иләһи фейізді өте жарқын көрсетуі және Құрани әрі хадиси ишаралардың сол кісіге келіп түйісуі және Пайғамбарымыздың(с.а.у) атына бағытталған жәлил аяттардың баяндары сол кісіге тоғысуы кездейсоқ емес.

Ол мынаны мегзейді: Ол кісі иманға қызмет тұрғысында Рисалеттің (пайғамбарлықтың)жарқын айнасы, Рисалет ағашының соңғы нұрлы жемісі. Рисалеттің мұрагер ақиқаты, Иләһи нұр-сәуленің имани қызмет тұрығысынан соңғы жүкті тасушысы екені еш күмән жоқ ақиқат.

Үшінші Юсүф медресесінің Әл-худжат-уз Зәхра

және Зухрет-ун Нұр деп аталған бір ғана дәрісін

тыңдаған Нұр шәкірттерінің атынан

Ахмед Фейзи, Ахмед Назиф, Салахаддин,

Зубәйр, Джәйлан, Сунгур, Табанжали.

Бұл хатта менің үлесімді жүз есе көбейтіп асыра сілтегені көрініп тұр, дегенмен хатқа қол қойған бауырларымның көңілін қалдыруға батылым жетпеді. Үндемей қоя салдым да мадақты Рисалей-Нұр шәкірттерінің мағынауи тұлғасы атынан қабылдауды жөн көрдім.

Саид Нұрси.

* * * * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِه۪

اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ اَبَدًا دَائِمًا

Аса сүйікті, өте мүбарак, тым қымбатты Ұстазымыз!

Уа, өз қалауынан бас тартып бүкіл шаруасын Аллаһтың қалауына тапсырған жан! Сырттай бәле болып көрінген нәрселерде тағдырдың мейірім-шуағын, хикмет-сырын көріп толық тәуекел еткен, бәріне көніп Раббани шұғаның нәтижелерін сабыр сақтап күте білген қадірменді Ұстаз!

Кейбір аймақтарда иманды жандардың сүйенетін тірегі қисайып, кейбір бұқаралық ақпараттар шектен шығып иман шарттарына қарсы шабуылын үдетіп, Аллаһқа сенбейтін адамдар ашықтан ашық, тіпті, мақтанышпен талтаң басып жүрген кезде және Қасиетті Құранның әмірлеріне қайшы әрекет ету, руханиятқа сенбеу және жарату ісін соқыр мылқау табиғатқа телу мәдениеттіліктің белгісі, зиялылық саналып, төбе шашты тік тұрғызатын сұмдық заманда Қасиетті Құранның мағынауи мұғжизасы Рисалей-Нұр тәпсірін жарыққа шығарып, осылайша рухани қиыншылыққа ұшырап Иманға шөліркеген бейшара жандарға абылхаят тәрізді дәрмен жеткізген, мәңгі бақыт жайлы сүйінші хабар берген және айтқан сөзін нақты айғақтармен дәлелдеп ақиқатқа апарар даңғыл жол көрсеткен бастаушымыз және اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ яғни, кім неге себеп болса соны істеген болып есептеледі дегендей Рисалей-Нұр арқылы иманын сақтап қалған жүз мыңдаған Нұр шәкірттерінің әжір, сауаптарының бір бөлімі амал дәптеріне жазылып жатқан ардақты да Азиз ұстазымыз!

Аллаһ Тағала Денизлі түрмесіндегі қиыншылықтарды ұмытқызатын, жанға шипа, дертке дәрмен"Миуа Рисалесін"дәл сол түрмеде нәсіп етіп, гүлдің хош иісі тікенінің ащылығын сездірмейтіні секілді уақытша көрген азаптарымызды ұмытқызып жіберді. Дәл сол секілді, тағы да сол Кәрим Аллаһ Рахим-і Зүлжәлал Денизлі түрмесінің бір айлық азабын бір күнде тартқызған мына Афион түрмесінде сіз арқылы у қайтарғыш, секілді шипалық қасиеті бар"тәухид", "тахмид", "истиана"тақырыптарын яғни Аллаһты бірлеу, мақтау, көмек

сұрау және Мұхаммеди Рисалетті мойындататын ұлы айғақтарды нәсіп етті. Оқып жазуды Рисалей- Нұрдың саясында үйренген мына кемшілігі көп шәкіртіңіз қолымыздағы үш шағын Рисалені, құдды дән тұқымдар зәулім ағаштың бағдарламасын қамтып тұратыны секілді оларды да Рисалей-Нұрдың ақиқаттарының нақты дәлелі әрі белгілі мағынада қорытындысы, өзегі деп қабылдаудың.

Әрине, толық сипаттау қолдан келмесі анық, дегенмен оқығанда рухымыз шарықтап, көңіліміз тасып, уайым қайғымыз қуанышқа айналып, имани баудан түрлі жемістер әкеліп сыйлаған осы үш шағын рисаленің әрқайсысы қазіргі таңдағы күпірлікті, адасушылықты, табиғат жаратты дейтін қараңғы пікірді тас-талқан ететін Он Бір тәухид айғағы десек, екіншісі Рисалей-Нұрдағы барлық теңеу мысалдардың бұлағы, ұстазы"Фатиха"сүресі болса, бұл соның имани, киелі айғақтарын қамтыған құнды тәпсір, ал үшіншісі болса Афион абақтысында сіздің мүбәрак көкейіңізге келген Мұхаммед пайғамбардың (с.а.у.) пайғамбарлығы жайлы толық қанағаттанарлық керемет рисале. Біз ешбір құрметке әсте лайық емес болсақ та осындай қымбат рисалелеріңізді алдық. Бар күшімізбен аянбай қызмет етуге дайынбыз. Аллаһқа сансыз шүкір ете ұстазымызға былай дұға еттік:"Уа, Әрхам-ур Рахимин! Ұстазымыз Саид Нұрсидан мәңгі бақи риза бол!"

اَلْبَاقِى هُوَ الْبَاقِى

Рисалей-Нұр таләбалары атынан

Зүбәйір, Джәйлан, Сунгур, Ибраһим

* * * * * *

"ӘЛ-ХУТБӘТ-ҮС ШАМИЯ" атты арабша дәрістің аудармасының кіріспесі

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِه۪

اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ اَبَدًا دَائِمًا

Азиз, адал бауырларым!

[Қырық жыл бұрын Шам қаласындағы Әмәуи мешітінде Шам ғұламаларының өтініші бойынша он мың адамға жуық көпшілік жиылған, ішінде жүздеген ілім иелері бар дүйім жамағатқа арабша берілген дәріс те яғни осы рисаледе айтылған ақиқаттарды бұрынғы Саид алдын ала сезіп, нақты болатындай сүйінші хабар беріп, жақында ол ақиқаттар жүзеге асады деп ойлаған. Алайда, ол жақсы хабарды дүниежүзілік екі соғыс және жиырма бес жылға созылған өктемшіл режим қырық жылға кейінге шегеріп кешіктірді. Енді, қазір сол кездегі сүйінші хабар қаз-қалпында Ислам әлемінде көріне бастады. Демек, бұл маңызы зор дәріс бұрынғы уақыты өтіп кеткен 1327 жылғы құтба емес, керісінше тікелей 1371 жылда болатын және Әмәуи мешіттің орнына Ислам әлемі мешіт ретінде, үш жүз жетпіс миллиондық жамағатқа арналған ақиқатқа толы, өміршең Ислами жаңа қоғам өміріне қатысты дәріс деп қабылдап, аударма жасап кітапша ретінде шығару егер дұрыс деп ұйғарсаңдар бастыруға болар.]

Өте маңызды сұрақтың өте маңызды жауабы осы жерге жазылуы керек болды. Өйткені, қырық жыл бұрын, бұрынғы Саид өзінің дәрісінде алдын ала сезгендей Рисалей-Нұрдың ғажап дәрістерін және керемет қызметін көргендей хабар берген. Сондықтан, сол сұрақ пен жауапты жазғанды жөн көрдік.

Көпшілік тарапынан мұндай бір сұрақ қойылып сұрап жатыр: "Мұнша қыруар дұшпандарға және қырсық философтар мен адасқандарға қарсы Рисалей-Нұр қарсы тұрып, төтеп беруі

таңғаларлық оқиға. Иман жайлы миллиондаған құнды кітаптар мен Ислам туралы шығармалардың жайылуына тосқауыл болып, азғындық және дүниялық өмірдің ләззаттарын көрсету арқылы көптеген бейшара жастарды, жалпы халықты иман ақиқаттарынан мақұрым қалдырып жатырған мына заманда және Рисалей-Нұрға сұмдық шүйлігіп небір азғырынды үгіт жүргізсе де және жала жауып халықты үркітіп бастартқызуға тырысып жатса дағы басқа кітаптармен салыстырғанда Рисалей-Нұрдың таңғажайып түрде кеңінен тарауы, тіпті басым көпшілігі қолжазбамен көбейтіліп алты жүз мың нұсқа оқырмандар арасынада қызыға оқылып, жасырын жайылып ел арасына, тіпті ел асып шетелдерге өзін қызығушылықпен оқытуы таңғаларлық жәйт. Мұның хикмет сырын ашып берсеңіз!" деген мағынада көптеген сұрақтарға жауап ретінде былай демекпін:

Хикметке толы Құранның кереметімен оның ақиқи тәпсірі боп табылатын Рисалей-Нұр бұл дүниенің өзінде мағынауи жәһаннам бар екенін, адасушылықтың өзі тозақ екенін көрсетеді. Сондай-ақ, имандылықтың ішінде бұл дүнияның өзінде рухани жәннат бар екенін дәлелдейді. Және, күнә, жамандық, харам нәрселердің ішінде рухани азапты көрсетіп, ал жақсы қасиеттерде, шариғаттың ақиқатарында, ізгі амалдарда жұмақтың рахатына ұқсас рухани ләззат бар екенін көрсетеді. Осылайша, азғын жолда адасып жүрген жандарды осы тұсынан келіп, егер ақиқатты тыңдарлық ақылы болса құтқарып қалады. Себебі, мына заманда екі сұмдық жағдай бар.

Біріншісі:Істің соңын ойламайтын және кейін болатын үлкен ләззатты дайын тұрған кішкентай ләззатқа айырбастап жіберетін бір сезім, ақыл мен ой-пікірді билеп алған. Сондықтан азғын жолда жүргендерді қайтарудың бір ғана шарасы бар. Ол, дәл сол ләззаттының ішінде азапты көрсетіп әлгі, соқыр құмарлық сезімді басу.

Және يَسْتَحِبُّونَ الْحَيٰوةَ الدُّنْيَا аятының ишара еткеніндей, бұл заманда адамдар ақыреттегі алмастай қымбат нығметтерді , мол ләззаттарды біле тұра тез сынғыш әйнек секілді дүниелік ләззатарды таңдайды. Осы тұрғыдан алғанда дүниеқұмарлыққа салынып қауіпке бас тігеді. Бұдан құтқарудың бір ғана шарасы бар. Ол, дүнияның өзінде жәһаннам азабына ұқсас азаптар бар екенін көрсету. Міне, Рисалей-Нұр осы әдісті қолданады. Әйтпесе, адамдар күпірліктің кесірінен азғындықтың ықпалынан құтыла алмайды. Оларға Аллаһ

Тағаланы таныстырып, жәһаннамның бар екенін дәлелдеп, тозақ отымен қорқытып, "қисық жолдан, қайт, харамнан тиыл!" десең, он адамның тіпті жиырманың бірі ғана құлақ асып, сабақ алады. Сабақ алған соң,"Аллаһ Тағала аса мейірімді әрі кешірімшіл ғой және тозақтың ауылы алыс!"деп, қайтадан бұрынғы азғын жолын жалғастыра береді. Жанмен, жүрегін сезім билеп алған.

Міне, Риселей-Нұр көптеген теңеулер арқылы күпірлік пен адасушылықтың дүниядағы салдарын, сұмдық нәтижелерін көрсету арқылы ең қырсық, тым нәпсіқұмар адамдардың өздерін әлгі сасық та пасық харам ләззаттардан, азғындықтардан жиіркендіріп, ақылы бар жандарды бастартқызып тәубаға келтіреді. Ондай теңеулер, атап айтсақ, Жетінші, Сегізінші Сөздердегі қысқа мысалдар және Отыз Екінші Сөздің Үшінші тарауындағы ұзақ теңеу. Олар тым азғын, адасып жүрген бейбақты қорқытып дәрісін мойындатқызады.

Мысалы, Нұр аятында қиялмен саяхат жасаған кезімде ақиқат түрде көрген жәйтті қысқаша ишара түрінде баяндап берейін.

Егжей-тегжейлі білгісі келгендер болса,"Сикке-й Ғайбия"кітабының соңына қарасын.

Сол саяхатта көргенім:Ризыққа мұқтаж хайуанат әлеміне материалистік философия көзімен қарадым. Қарасам, олардың мұңмұқтажы бастан асады. Өздері аш әрі тым әлсіз, тым бейшара. Маған жан-жануарлар әлемі тым аянышты, ауыр халде көрінді. Осылай адасқандар мен бейқамдардың назарымен қарағаныма қатты өкіндім. Енді, Құран хикметімен, имани назармен қарадым. Сонда, "Рахман" есімі"Рәззақ"мағынасында жарық еткен Күндей шыға келді. Әлгі аш, бейшара тірі жандар рахымның сәулесіне бөленді. Сосын, хайуанат әлеміндегі төлдер мен нәзік нәрестелерге назарым ауды. Олар жаппай әлсіз, өте әлжуаз, тым мұқтаж, ауыр да мұңлы халде екендігі сонша айналасын аяныштан жылатқандай, қараңғы қалған бір әлемді көрдім. Оларға, адасқандар секілді қарағаныма:"Қап, әттеген-ай!"деп өкіндім. Дереу, иман маған бір көзілдірік сыйлады. Қарасам,"Рахым"есімі шәпқат мағынасында жарқ етті. Әлгі, аянышты әлемді керемет сұлу, шырын да әсем бейнеге ауыстырды. Жарқыратып жібергені сонша, қайғы-мұңнан, өкініш пен аяныштан аққан жасты, рахат пен шүкірдің шаттық сезімінен аққан қуаныш жасына айналдырды.

Енді, адамзат әлеміне назар аудардым. Оған да адасқандар секілді назармен қарағанымда ол әлем өте қараңғы, сұмдық қорқынышты көрінді. Жүрегім, аузыма тығылып:"Қап!"деп өкіндім. Өйткені, адам бойында толассыз армандар, шексіз-талап тілектер, неше түрлі ой-мақсаттар, мәңгі болмысты аңсайтын қалау - ниеттер, жәннатты аңсайтын талпыныс-қабылеттер және шек қойылмаған түрлі сезімдер мен сансыз мұң-мұқтаждықтар бар. Сонымен қатар, басына небір бәлелер үйір. Дүниеде сан-алуан қиыншылықтар мен қауіпті дұшпандар қоршап, өмірі тым қысқа және күн сайын, сағат сайын өлім қаупі төніп тұрады. Аласапыран тірлік, ауыр тұрмыс. Бұл әрине жүректі жаралап, рухты азапқа салатын жәйт. Бір жағынан, өмірдің аяқталуы мен айырылысып қоштасулар, бір жағынан қараңғы қапастай көрінген қабір, адамдар болса топ-топ болып сол қараңғы шұңқырға түсіп жоқ болуда. Міне, адамзат әлемін осындай қараңғы да мұңлы түрде көргенімде жүрегім де рухым да, ақылым да тіпті бүкіл сезімдерім зар еңіреп жылауға дайын еді. Кенет, Құраның Нұры, қуатты иман әлгі адасушылық назарды жойып, имани назар ұсынды.

Қарасам, Аллаһтың"Әділ"есімі"Хаким"көкжиегінде,"Рахман"есімі"Кәрим"көкжиегінде,"Рахим"есімі"Ғафур"көкжиегінде яғни мағынасында, Баис есімі"Уарис"көкжиегінде,"Мухий"есімі"Мухсин"көкжиегінде,"Раб"есімі"Малик"көкжиегінде әрқайсысы Күндей жарқырап, әлгі қараңғы және ішінде небір әлемдері бар адамзат әлемін жаппай жарыққа бөлеп, құлпыртып жіберді. Жәһаннамға ұқсас жағдайдан құтқарып, нұрлы ақырет әлеміне қарай тура терезе ашып, әлгі қайғылы адамзат дүниесін нұрландырып жіберді. Мен бұған дән риза болып,"Әлхамдулләһ, Әшшукрулиллаһ"дедім. Сонда, бұл дүнияның өзінде Иманның ішінде мағынауи жұмақ, ал күпірлікте мағынауи тозақ бар екеніне көзім жетті.

Енді, жер шары бір әлем болып көрінді. Қиялмен саяхат еткен кезімде дінді қабылдамайтын философияның қараң қалған табиғат заңдары бойынша қарағандықтан сұмдық қорқынышты боп көрінді. Жер шары зеңбіректің оғынан жетпіс есе жылдам қозғалып барады. Жиырма бес мың жылдық жолды бір жылда жүріп өтеді. Мұндай жылдамдықпен әрсәтте быт-шыт болуы мүмкін, ішкі

жағы дүмпіп жатқан, әбден қартайған жер шары сұмдық алып кеме тәрізді ұланғайыр кеңістікте саяхат жасап барады, үстінде шарасыз жағдайдағы адамзат бар. Бұл жағдай маған тым ауыр, қорқынышты болып көрінді. Көзім қарауытып, басым айналды. Философияның көзілдірігін жерге бір ұрып сындырдым. Кенет, Құранның хикметі, иманның даналығы арқылы нұрлы көзбен қарадым."Қарасам",Аспан мен жерді жаратқан"Қадир", "Алим", "Раб" Аллаһтың, "Рабб-ус сәмәуат-и уәл ард", "Мусаххир-үш Шәмси уәл қамар"есімдері, рахым, азамет, рубубият көкжиегінде Күндей жарқырап нұрға бөледі. Әлгі, қараңғы, үрейлі, сұмдық боп көрінген әлем жапжарық боп кетті. Сол кезде менің иманды көзіме жер шары керемет, өте бағынышты, еш қауіпсіз, сенімді және әркімнің ризық несібесі ішінде жүктелген сенімді саяхат кемесі тәрізді көрінді және көңіл көтеру үшін, әрі сауда үшін тіршілік иелерін мінгізіп алып, Күнді айналып кезіп жүрген және жаз, көктем, күз мезгілдерінің өнімдерін тұтынушыларға таситын ұшақ яки поезд тәрізді көрдім. Жер шарының зәррелері санынша"Әлхамдуилләһ ала ниғмәт-ил Иман!"дедім.

Міне, осындай көптеген теңеулермен Рисалей-Нұр адасқандар мен азғындардың бұл дүнияның өзінде жәһаннам азабын шегіп жүргендерін, ал имандылар мен ізгі амал жасаушылар дүнияның өзінде рухани жәннатта рахаттанып жүргенін нақты дәлелдеп берген. Әрине, әркім оны иманның дәрежесіне қарай сезінеді. Бірақ, мына аласапыран заманда сезімді әлсіретіп ақылды шатастыратын, адамның назарын басқа жаққа аударып, ойды шашыраңқы қылатын ағымдар ақыл-ойды тұсаулап, есеңгіретіп тастағандықтан адасқандар рухани азапты әзірше нақты сезбей жүр. Һидаят бұйырған имандылар да ғапылдыққа салынып нағыз рухани ләззаттың дәмін ала алмай, қадірін білмей жүр.

Бұл ғасырдағы екінші қауіпті жағдай:Бұл заманда мутлақ күпірлік және пән-пәлсападан туындаған адасу сондайақ, күпірліктен пайда болатын қырсықтық, тәкаппарлық бұрынғы уақытпен салыстырғанда өте көп. Ескі заманда Ислам ғалымдарының дәрістері, айтқан дәлелдері адамдарды толық қанағаттандыратын. Көкейдегі күмән-күдікті тез арада жойып жіберетін. Ол кезде жұрт жаппай Аллаһқа сенетіндіктен Аллаһ туралы айтып, жәһаннам азабын еске түсіргенде көпшілік қисық жолдан қайтып, тәубаға келетін.

Бұрын бір елде бір түйір кәпір болса, қазіргі заманда бір ауылда жүз кәпір бар. Бұрын пәнмен, іліммен адасып қырсығып иман ақиқаттарына қарсы шығатындардан қазіргілердің саны жүз есе көп. Бұл тоңмойын қырсықтар перғауынға ұқсап тәкаппарлана, қыңырланып иман ақиқаттарына қарсы шығады. Сондықтан, оларға қарсы атом бомбасы секілді қуатты, олардың наным-сенімдерін парам-парша қылатын киелі ақиқат ләзім. Сонда ғана олардың шабуылы тоқтап, кейбірі иманға келеді. Міне, Құдайға сансыз шүкір, осы заманның мағынауи дерттеріне нағыз шипа боларлық Қасиетті Құранның мағынауи мұғжизасы, нұр сәулесі Рисалей-Нұр көптеген теңеу-мысалдармен ең қырсық, тоңмойындарды да Құранның алмас қылышымен шауып, тас-талқан етуде. Әлемде қанша зәрре болса, сонша уахданиятқа дәлел көрсетеді яғни Аллаһтың бір екенін, иманның ақиқаттары рас екенін нақты түрде көзге шұқып тұрып көрсетеді. Жиырма бес жылдан бері небір шабуылдарға төтеп беріп, жеңіске жетуде.

Иә, Рисалей-Нұр иман мен күпірді салыстыра отырып, адасу мен тура жол қалай болмақ екенін көзбен көргендей дәлелдейді.

Атап айтар болсақ, Жиырма Екінші Сөздің екі тарауы, ондағы айғақтар, Лемалар, Отыз Екінші Сөздің бірінші бөлімі, Отыз Үш Мектубтың терезелер бөлімі және Аса-и Мұса, оның Он бір айғақтары. Міне осы аталған рисалелерді мұқият оқыса, қазіргі заманғы толық күпірліктің, қырсық дінсіздіктің сағын сындыратын, күлін көкке ұшыратын ақиқаттар Рисалей-Нұрда көрініс тапқан Құрани ақиқаттар екені белгілі болады.

Иншаллаһ, Тылсымдар топтамасы кітабында, діннің маңызы зор терең сырлары мен әлемнің жаратылу себептері қалай баяндалған болса, осы аталған жинақтарда солай топтастырылған. Дәл солай, адасқандар дүнияның өзінде тозақи өмір кешуде, ал тура жолдағылар дүниеде де жұмақи рахатта жүргенін көзге көрсетіп және иманда жәннаттың мағынауи тұқымы бар екенін, ал күпірлікте Жәһаннамдағы заққұм ағашының тұқымы болатынын дәлелдеген Рисалей-Нұрдың сол сияқты үзінділері қысқа да нұсқа бір кітапшаға топтастырылып жақында жарыққа шығады, деген үміттемін, иншаллаһ.

Саид Нұрси

* * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِه۪

Ғазиз, адал, табанды да қайсар, жанкешті де сенімді бауырларым!

Өздеріңе мәлім, Анкарадағы сарапшылар Рисалей-Нұрға қатысты кәрәмәттер мен ғайби ишараларды жоққа шығара алмаған. Тек, бұрыс түсініп ол кәрәмәттарды менікі деп ойлап,"мұндай нәрселер кітапқа жазылмауы керек. Өйткені, кәрәмәтты паш етіп, айтуға болмайды!"деп, наразылық білдіріпті. Мұндай жеңіл мінеулерге жауап ретінде уәжнанамаларымда былай дегенмін:

Олар менікі емес және ондай кәрәмәттардің иесі болу менің қолымнан келмейді. Олар Қасиетті Құранның мағынауи мұғжизаларынан шашыраған нұр сәулелер Құранның нағыз тәпсірі болып табылатын Рисалей-Нұрдың бойыннан көрініс тапқан Иләһи илхам және шәкірттердің күш-қуатын арттыру үшін Аллаһтың сыйы.

Ал, икрамды яғни Аллаһтың сыйын көрсету, жұртқа айту шүкір болып табылады. Оған рұқсат бар және қабыл болатын амал. Енді қазір өте маңызды себепке байланысты, бұл туралы біраз түсініктеме жасайын.

Өйткені,"Бұл мәселені неге ашып айтып жатырсың, неліктен бұл мәселеге көп мән бересің, не үшін бірнеше айдан бері бұл тақырыпқа жиі тоқталып, кітаптарыңыздың көбі сол керемет жайлы болуда?"деген сауал қойылуда.

Жауабы:Бұл заманда мыңдаған бұзушыларға қарсы жүз мыңдаған жөндеуші керек бола тұра және Рисалей-Нұрдың имани қызметіне және маған жәрдемші әрі айтқанымды жазып отыратын жүздеген кісі керек бола тұра, қашқақтап жақындамау түгіл керісінше халық болып және билік басындағылар жоғары бағалап, құлшындыра демеу беріп, қолтығымнан сүйеу әрі бұл қызмет мәңгі өмірге қатысты болғандықтан, уақытша дүниелік өмірдің жұмыстарынан, пайда-табыстарынан жоғары қою иманды кісілерге уәжіп бола тұра, бұған мені мысалға алар болсақ, барлық нәрседен, жәрдемшілерден қол үздіріп, тиым салды. Сонымен қатар, олар бар күшімен бізге қарсы әрекет қылып, достарымның ынта-жігерін азайтып, оларды

менен, Рисалей-Нұрдан алыстатып, мен секілді қарт, науқас, әлсіз, жалғыз басты, ешкімді танымайтын шарасыз адамға мыңдаған адамның атқарар қызметін мойынына артып, оның үстіне әр түрлі қыспаққа алып, адамдарды қасына жолатпай, жұртты бездіруге, менің күш-жігерімді, ынтамды жоюға тырысқандықтан, міне осындай тосқауылдарға қарсы Рисалей-Нұр шәкірттерінің ынтажігерін арттыру мақсатында, соған ұйытқы болар деген оймен Иләһи икрамды, Аллаһтың сый-демеулерін жазып, осылайша РисалейНұрға мағынауи қолдау, назар аударту тұрғысында әрі Рисалей-Нұр жалғыз өзі-ақ (басқаларға мұқтаж болмай)әскери қол, бір армияның қуатындай жойқын күшті екенін көрсету үшін әлгіндей кәрәмәттар жаздырылды.

Әйтпесе, өзімізді құрметке бөлеу, жағымпаздану, атаққа ие болу деген нәрселерден аулақпыз. Одан Құдай сақтасын, ол РисалейНұрдың негізі саналатын ықыласты бұзу деген сөз. Иншаллаһ, Рисалей-Нұр өзін-өзі ешкімнің көмегінсіз қорғаштап, сақтағаны секілді және өзінің қадір-қасиетін көрсеткені секілді бізді де мағынауи түрде қорғаштап, кемшіліктеріміздің кешірілуіне себеп болар деген үміттеміз. Мен, барлық бауырларымнан, жәрдемшілерімнен әсіресе, дұға-тілектері қабыл болатын мүбарак бәйкүнә жандардан, қадірменді қарттар жамағатынан өтінерім, маған дұға етсін, мен де оларға дұға етіп әрқайсысына мыңдаған сәлем жолдап Қасиетті Рамазан айы құтты болсын демекпін.

Науқас халдегі бауырыңыз:

Саид Нұрси

* * * * * *

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

Мына әлсіз бауырыңыз, анау наразылық білдірген ескі досқа һәм зерек жандарға және сендерге айтарым: Қасиетті Құранның нұр фейізімен Жаңа Саид, иман ақиқаттарын ақылға сиымды, көңілге қонымды етіп, ақиқатқа толы дәлелдермен бұлтартпас айғақтарға сүйеніп баяндап жатыр. Ол айғақтар мұсылман ғұламаларын түгіл өте қырсық батыс философтарын да қабылдауға мәжбүрлеп шарасыз қалдыруда. Ал енді, Рисалей Нұрдың қадір-қасиеті, оның

маңыздылығы туралы ишари немесе рәмзи түрде Хазіреті Али (р.а.) және Ғауси Ағзамның (р.а.) хабар бергені секілді Құран-и Муғжиз-ул Баян да осы заманғы Құранның мағынауи мұғжизасы болған РисалейНұрға назар аудартуы, ишари мағыналар түрінен рәміз, белгі беруі бұл оған жарасар іс, мұғжизасының талабы болса керек.

Иә, Ескішәһар түрмесіндегі қиын-қыстау күндері киелі де мықты жұбанышқа мұқтаж болған кезімде маған мағынауи ескерту жасалды."Рисалей Нұр қабыл болған кітап екеніне бұрынғы өткен әулиелерді куәгер, дәлел ретінде көрсетіп жүрсің. Алайда,

وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍٍ اِلَّا ف۪ى كِتَابٍ مُب۪ينٍٍ

сыры бойынша, ең бірінші сөз Құрандікі. Апырмай, Рисалей-Нұрды Құран қабылдай ма? Ол не дейді?"ден ой келді. Осы төтенше сұрақтың жауабын іздеп Қасиетті Құранға жүгіндім. Сол мезетте Отыз Үш аяттың ашық мағынасының астарлы түрдегі мәртебесінен ишари мағынасының бір тармағы Рисалей-Нұр екенін және ол солардың ішінен орын тауып, ерекше назар аудартып тұрғанына көмескі болса да белгі бар екенін бір сағаттың ішінде сезіп білдім. Олардың кейбірі біршама ашық, кейбірі қысқа-нұсқа түрінде. Бұл менің ойымды қуаттап, ешқандай шәк-шүбә қалдырмады. Мен де имандылардың иманын РисалейНұр арқылы қуаттау ниетімен ойымды қағазға түсірдім. Содан оны тек хас шәкірттеріме ғана көрсету шартымен бауырларыма бердім. Имам, молдалар ف۪يهِ نَظَرٌ деп, күдіктеніп қарайтындай ол Рисаледе біз:"Аяттың ашық мағынасы осы!"дегеніміз жоқ. Һәм, ишари мағынасының ауқымы осы ғана деген жоқпыз. Біздің айтпағымыз, аяттардың ашық мағынасының астарында көптеген мәртебелері бар. Оның бір мәртебесі ишари және рәмзи мағына деп аталады. Аяттың ишари мағынасының өзі күлли яғни өте ауқымды. Оның әр ғасырды қамтитын жағы бар. Рисалей-Нұр бұл ғасырда әлгі ишари мағынаның мәртебесінің күлли мағынасынан бір мағынасын иеленіп отыр. Оның әдейілеп, өзіне назар аудартып тұрғанын және маңызды міндет атқарғанын дәлелдейтін"джифри есеп", "риязи карине"белгілер тіпті, айғақтар бар. Жалпы джифримен есептеп мағына шығару көне заманнан бері ғұламалар арасында қалыптасқан дәстүр. Бұл, Құрани аятты немесе оның ашық мағынасын төмендету емес, қайта Аяттың таңғажайыптығын, шешендігін көрсету, дәріптеу, оған қызмет ету болып табылады. Мұндай ғайби ишараларға наразы болып, қарсы

шығу жөнсіздік. Бұрынғы ақиқатшыл кісілердің Құраннан көптеген мағына шығарып ишари рәміздерінен ақиқат тауып жазған еңбектерін жоққа шығармайтын адам, мұны да жоққа шығармауы керек, шығара алмас.

Ал, мұндай құнды тәпсірдің мен секілді құны жоқ қарапайым адамның қолынан шыққанына таңғалып, миына сиғыза алмай қарсы шыққан адамға айтарым: егер қарағайдың бидайдай кіп-кішкентай тұқымынан зәулім қарағай ағашын шығару Құдайдың құдіретін, Оның ұлықтығын көрсететін анық дәлел екенін ойласа, әлбетте біз секілді тым әлсіз, өте пақыр, әрі аса қажет кезде мұндай тәпсірдің біз арқылы жарыққа шығуы Аллаһтың шексіз рахымының дәлелі деп айтуға мәжбүр болар еді.

Мен, Рисалей-Нұрдың абыройы мен қасиетін ортаға қойып, сендерге және қарсы шығушыларға нақты түрде айтпағым:

Бұл ишаралар және әулиелердің рәмізбен айтқан хабарлары, ишари белгілер мені әрдайым Аллаһқа шүкір етуге, Оны дәріптеуге және өзімнің кемшіліктерімді мойындап"истиғфар"айтуға итермелейді. Бұл мені ешқашан жүгенсіз нәпсімді қоздырып мақтануға, тәкаппарлануға, менмендікке себеп болған емес. Оны соңғы жиырма жылдық өмірімде дәлел ретінде ұсынамын. Бұл ақиқат. Дегенмен, адам болған соң кемшіліктен, ұмытудан аман болдым деп айта алмаймын. Менің өзім байқамайтын кемшіліктерім көп. Мүмкін, пікірім араласқан болар, кейбір қате жіберген жерлерім болған шығар. Дегенмен, Қасиетті Құранның киелі де сауабы мол әріптеріне тиым салынып, бөтен әріптермен Құранды өзгеріске ұшыратып осылайша адасқандар тобыр небір сұмдық әрекеттер жасап, аяттың тікелей ашық мағынасын бұзып, бұрмалап жатқан мына заманда осындай сұмдық сорақылықты көрмей, бейшара байғұс біреу бауырларының иманын қуаттап, сақтап қалуы үшін аяттың таңғажайып бір сүредегі нүктесін, бір тұжырымын тәпсірлеп жазды деп, сол үшін оның имани қызметіне тосқауыл боларлық қарсылық білдіру, әлбетте орынсыз әрекет. Мұны ақиқатты түсінген жандар түгіл, кішкене ынсабы бар адам білсе керек. Қосымша ретінде мұны да айта кетейін:

Мына заманда қуатты және тура жолдағы және миллиондаған жанкешті шәкірттері бар тариқаттар, небір рухани топтар мен ұстанымдар, мына сұмдық дінсіздіктің шабуылына қарсы төтеп бере алмай, сырт қарағанда жеңіліп жатқанда, мен құсаған жазусызу

білмейтін, ешкімі жоқ жалғызілік, бірнеше жақтан бақылауда, басқан ізі аңдулы әрі әдейілеп полиция бөліміне жақын үйге орналастырылған және ол туралы небір жалған ақпарат таратып одан жұртты үркітіп, халықты бездірген осындай бір адам әлбетте, әлгі жол-ұстанымдардан әлдеқайда табысты, көш ілгері, мықты тойтарыс берген Риселей-Нұрдың иесі емес екені анық. Ол кітаптар оның шығармасы емес және ол рисалелер менікі деп, мақтана алмайды. Бұл Рисалелер тікелей хикметке толы Құранның заманауи тәпсірі, мағынауи мұғжизасы болып Аллаһтың рахымымен тарту етілген. Ол кісі мыңдаған достарымен жұмыла сол Құрани сыйға ұмтылып талаптанып еді, қалай болғанын өзі де білмейді, бірінші болып тәржімеші болу міндеті оған нәсіп болыпты. Рисалелер оның ойпікірінен, ілімінен, зеректігінен шыққан дүние емес екендігіне дәлел, Рисалей-Нұрда кездесетін кейбір тақырыптарды алты сағатта, кейбірі небәрі екі сағатта, кейбірі тіпті бір сағатта, қайсыбірі он минөтте жазылған.

Мен, ант етемін, Бұрынғы Саид {(Сілтеме): Шағын сілтеме. Кітабымды көшіріп жазушылардың кейбірі мына бейшара Саидтың атын жазғанда қасына (р.һ.) деген тіркесті дұға ниетімен жазып қойыпты. Мен алып тастағым келді. Кенет көкейге мұндай бір ой келді: "Ол Аллаһ разы болсын деген мағынада дұға-тілек, тиіспе!". Мен ойымнан бас тарттым.} жинаған ілімін, бұрынсоңды зор қабілетін пайдаланып әлгі он минөтте жазылған Рисалені он сағатта ойланып, толғанып жаза алмайды. Әлгі бір сағатта жазылған Рисалені екі күн бар күшімді жұмсап жаза алмас. Бір күнде бар жоғы алты сағатта жазылған Отызыншы Сөз Рисалесін өзім және ең зерек діндар ғалым ойланып алты күнде жаза алмасы анық...

Бұдан шығатын қорытынды, демек, біз міскін, құралақан, бейшара болсақ та, бізді өте бай, зергерлік дүкенінің сатушысы, ретінде жарнамалаушысы етіп біреу тағайындаған. Хақ Тағала өзінің пазыл кәрімімен, аса жомарттығымен бізге және Рисалей-Нұр шәкірттеріне осы қызметті ықыласпен, шынайы түрде атқаруды нәсіп етсін! Өзі жарылқап, ұзағынан сүйіндіріп, сәттілік пен табыс сыйласын! Әмин, бихурмәти Сәийділ мурсалин.

Саид Нұрси

* * *

БІРІНШІ ШУАҚ

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ وَ بِهِ نَسْتَع۪ينُ

[Қиын екі сұраққа кенеттен көкейге келген керемет жауап.]

Бірінші сауал:"Фатиха", "Ясин"немесе Құран хатым оқып кейде көптеген әруақтарға немесе сау адамдарға бағышталып жатады. Алайда мұндай, шағын әрі шектеулі нәрсенің бір сәтте саны шексіз адамдарға жетуі немесе әрқайсысына дәл сол сый-кәденің тұтас түрде жетуі ақылға сыйымсыз секілді?

Жауабы:Фатыр-и Хаким, теңдессіз жаратушы Аллаһ қалайша, ауа қабатын ауыздан шыққан сөздердің әп-сәтте жайылуына және көбеюіне қолайлы етіп бейнебір егіндік алқабы, соған бір ұйытқы ретінде жаратқан. Мешіттің мұнарасынан оқылған азан дауысы әуе толқыны арқылы барлық жерге, күллі жамағатқа бір мезетте жететіні секілді"Фатиха"сүресі оқылып барлық мүминдерге бағышталса, дәл сол мезетте толық жетуі үшін Құдайдың құдіреті, өзінің шексіз хикметімен рухани әлемде, мағынауи ауада көптеген мағынауи электр қуатын, мағынауи радиоларды әр жерге орнатып, жайып тастаған. Оларды табиғи сымсыз телефон ретінде қолданып, қызмет еткізуде. Һәм, қалайша бір ғана лампа жанса, маңайындағы мыңдаған айнаға шағылысып әрқайсысына толық түрде бір лампаның бейнесі түседі. Дәл сол секілді, бір ғана"Ясин"сүресі оқылып, миллиондаған әруаққа бағышталса әрқайсысына бір бүтін"Ясин"толығымен барады.

Екінші сауал:Қатаң талап етіп және әмір еткендей маған былай деді: "Сен Риселей-Нұрдың қабыл болғанына дәлел ретінде Хазіреті Али (р.а.) және Ғаус-ы Ағзам (р.а.) сынды ірі тұлғалардың қасидежазбаларын алға тартып сол кітапттарды, куәгер ретінде көрсетесің. Алайда, үкім-сөз сөйлейтін Құран Кәрім. Рисалей-Нұр Құранның нағыз тәпсірі және ақиқатын жеткізуші және ондағы мәселелердің айғағы болып табылады. Құран болса басқа сөздер секілді шала, қорытыла бермейтін тас түйірлері бар және ауқым-санасы шектеулі

шағын кітап емес. Керісінше, Құранның бүкіл ишара-белгілері жаппай саналы, толып тұрған хикмет ішінде бос ешнәрсе жоқ. Ол ғайб әлемінің тәржімешісі, аудармашысы. Олай болса, Рисалей-Нұр туралы үкім-сөз сөйлеу Оның ақысы, көрейік, ол не дейді екен?

Жауабы:Иә, Рисалей-Нұр тікелей Құранның бұлтартпас айғағы, Ол күшті тәпсір. Ол, Құранның мағынауи мұғжизасының нұр сәулесі, Ол, теңіздей Құранның тамшысы, Ол, Күндей Құранның шуағы, Ол, ақиқат ілімінен келген, нұрынан шашырап төгілген мағынауи тәржімесі. Сондықтан, Рисалей-Нұрдың қадір-қажетін қаншалықты маңызды екенін баяндау бұл дегенің Құранның абыройын асқақтату, оны дәріптеу, мақтау болып саналатындықтан, әлбетте РисалейНұрдың қадірін, маңыздылығын баяндау керек, мұны ақиқат талап етеді Құран рұқсат береді. Ал, мен секілді тәржімәшінің ол жердегі ақысы тек қана шүкір ету. Менің ешбір тұрғыдан мақтануға, масаттануға ақым жоқ, болуы да мүмкін емес. Төменде баяндалатын аяттардың ишара-белгілеріне осы назармен қарау керек. Егер мені мақтаншақ, өзі үшін істеп жүр деп ойлайтындар болса, оларды кешірмеймін.

Сонымен, жоғарыда аталған сұрақтың жауабы екі-үш сағаттың көлемінде Қасиетті Құранның мәшһүр аяттарынан сүзіліп,"Сөздердің"санындай Отыз үш тамшы ретінде һәм мағынасы жағымен һәм"джифр"есебімен дәлме-дәл сәйкес келіп РисалейНұрға ишара-белгілер алыстан түйін түрінде көрінді. Әрқайсысы әртүрде Отыз үш аят бірақ бәрі бір жерге тоғысып Рисалей-Нұрды меңзеп көрсетіп тұрғанын бұлыңғыр болса да ойша көрдім.

ЕСКЕРТУ:Ең біріншісі, Жиырма төртінші аяттың бас жағында жазылған ескертпе жазбаны мұқият оқу керек. Негізінде ол жазбаның орны басқа жерде болатын. Бірақ, сол жерде есіме түскен соң сонда жазылды.

ЕКІНШІ ЕСКЕРТУ:Егер, тәвафүкпен {(Сілтеме): Тәвафүк*- сәйкестік, өзара үйлесімділік, дәлме-дәл келуі} ишаралар яғни өзара сәйкес ишара-белгілер мағынасы жағынан үйлеспей жатса аса маңызды емес. Егер мағынасы жағынан да тікелей байланысты әрі дәл сәйкес келіп жатса, бұл оның бір бөлігі болып сол мағынаға бөленгені, қатысты саналып әрі ерекше сол жерге лайық болып жатса, онда "тәвафук" яғни өте маңызды сәйкестік деген сөз. Сөйтіп, ол сөздің

сол мағынаны меңзеп тұрғаны белгілі болады. Әлгі мағынаға арнайы түрде мән беріліп я рәмізді, я ишари, я белгі түрінде қамтығанын білеміз.

Сонымен, төменде келетін Құран аяттарының Рисалей-Нұрға ишаралары, сәйкестіктері басым көпшілігі өте қуатты түрде мағыналық тұрғыдан тығыз байланысты болып келеді. Иә, аталған мәшһүр аяттар барлығы жаппай Он үшінші ғасырдың соңын, Он төртінші ғасырдың басын"джифр"есебі бойынша меңзеп және Құран мен Иманға байланысты ишара қылып тұр. Және, сол кезеңде шығатын, жұбаныш сыйлайтын нұрдан хабар береді. Ол нұр сол заманның адасушылық, күпірлік дейтін бүлік-фитнесінен пайда болған күмән-күдіктерді жоқ қылатын Құранның айғағы екенін сүйіншілеуде.

Осы ишара-белгілер ол туралы болып және аталған міндеттерді толық атқарған Рисалей-Нұр деген Құрани тәпсір екені анық. Шынында, Рисалей-Нұр бұл тұрғыда, көш ілгері екендігі оны оқығандар тарапынан еш күмәні жоқ ақиқат. Олай болса, әлгі аяттар Рисалей-Нұрды бауырына басып, оны меңзеп тұр деп толық айта аламыз.

БІРІНШІСІ:

Нұр сүресіндегі Нұр аяты. Бұл аят Рисалей-Нұрдың кейде Ресаилин Нұр деп, кейде Рисале-ин Нұр деп, кейде Рисалет-ун Нұр деп аталуына себеп болғандықтан, әрине бұдан басқа Он алты себеп бар, әуелі осы аят жайлы баяндаған жөн болар. Нұр аяты:

اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ مَثَلُ نُورِه۪ كَمِشْكَاةٍ ف۪يهَا مِصْبَاحٌ اَلْمِصْبَاحُ ف۪ى زُجَاجَةٍ اَلزُّجَاجَةُ كَاَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّىٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ يَكَادُ زَيْتُهَا يُض۪ٓيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلٰى نُورٍ يَهْدِى اللّٰهُ لِنُورِه۪ مَنْ يَشَٓاءُ وَيَضْرِبُ اللّٰهُ الْاَمْثَالَ لِلنَّاسِ وَاللّٰهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَل۪يمٌ

Бұл Нұр аятының мағынасының көптеген сатылары бар және көптеген қырсырлары бар. Сол сатылардың және қырларының да ишари, рәмзи жақтары мағына жағымен және джифр есебімен нұрлы

тәпсір Рисалей-Нұрға, Рисалет-ун Нұрға төрт-бес сөйлем арқылы қарап он тұрғыдан қатысы бар. Яғни, сол сатылардан, қырларынан бір мәртебесі, бір қабаты таңғажайып түрде электр тоғы жайлыда хабар береді.

Рисалей-Нұрға қатысты бірінші сөйлем:

مَثَلُ نُورِه۪ كَمِشْكٰوةٍ ف۪يهَا مِصْبَاحٌ

яғни, Иләһи нұрдың яки Құран нұрының немесе Мұхаммеди (с.а.у.) нұрдың үлгі-мысалы мына مِشْكٰوةٍ ف۪يهَا مِصْبَاحٌ сөйлемі болып табылады. Мұның джифри саны тоғыз жүз тоқсан сегіз, сондай-ақ, Рисалет-ун Нұр сөзі де шәддәлі нунды екі нун деп санар болсақ, дәлме-дәл өзара сәйкес келіп, оған ишара етеді.

Екінші сөйлемі:اَلزُّجَاجَةُ كَاَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّىٌّ يُوقَدُ Жиырма сегізінші Лемада егжей-тегжейлі түсіндірілгені секілді Хазіреті Али (р.а.) өзінің Джәлжәлутия қасидесінде ашық түрде Рисалей-Нұрға назар аударып әрі ишара қылып былай деген: اَقِدْ كَوْكَب۪ى بِالْاِسْمِ نُورًا Менің ойымша, имам Алидың (р.а.) бұл ишарасы осы нұр туралы сөзден, оның рәмізінен туындаған болса керек. Әлгі, аяттың саны бес жүз қырық алты, ал Рисалей-Нұрдың болса бес жүз қырық сегіз. Демек, өте аз әрі сырлы айырмашылық бар. Осылайша, тәвәфук тұрғысынан ишара еткені сияқты рәмізді мағынасымен де дәл келіп тұр.

Үшінші Сөйлем:مِنْ شَجَرَةٍ сөзіндегі مِنْ شَجَرَةٍ тоқтаған-дағы секілді ة болып оқылса бес жүз тоқсан сегіз болып, дәлме-дәл Рисаил-ин Нұр және Риселе-и Нұр сөздерінің санына яғни бес жүз тоқсан сегізге тәвафук қылады. Сонымен қатар, هـ болып оқылса бес жүз тоқсан сегіз болып, дәлме-дәл Рисаил-ин Нұр және Риселе-и Нұр сөздерінің санына яғни бес жүз тоқсан сегізге тәвафук қылады. Сонымен қатар, مِنْ فُرْقَانٍ حَك۪يمٍ сөзінің санына тағы да сырлы бір айырмашылықпен рәмізді түрде тәвафук қылады. Осылайша, Рисаил-и Нұрды өз қатарына алып һәм тағы да Рисале-и Нұр жемісінің мүбарак ағашы Қасиетті Құран екенін көрсетеді. Егер, مِنْ شَجَرَةٍ сөзіндегі ة , ت боп қалатын болса, ол кезде джифри есеп бойынша тоғыз жүз тоқсан үш шығады. Мұндай тәвафукке зияны жоқ азғантай және сырлы бес айырмашылықпен Риселей-Нұр санына яғни тоғыз жүз тоқсан сегіз тәвафук қылып мағынасы да сәйкес келетіндіктен оған ишара боп саналады.

Төртінші сөйлем:نُورٌ عَلٰى نُورٍ يَهْدِى اللّٰهُ لِنُورِه۪ бұл тоғыз жүз тоқсан тоғыз болып сырлы бір ғана санның айырмашылығымен Рисалей-Нұрдың санына яғни тоғыз жүз тоқсан сегізге тәвафук қылып, яғни сәйкес дәл келіп мағынасының да тығыз байланыстылығына орай ишара дәрежесінде рәміз қылуда.

Бесінші Сөйлем:مَنْ يَشَٓاءُ сөйлемі өте азғантай айырмашылықпен Рисалет-ун Нұрдың авторының атына және мәшһүр лақабына тәвафук қылып, мағынасы да сәйкес келетін қатыстылғы байқалады. Егер, يَشَٓاءُ сөзіндегі муқаддер есімдік яғни жасырын жазылған есімдік көрсетілсе, مَنْ يَشَٓائُهُ болып шығады. Сонда толық тәвафук болады. Мына аят, қалайша Рисалей-Нұрдың атауымен байланысты болып тұр, дәл сол секілді жазылған уақытына, кемелденген шағына дәлме-дәл тәвафук қылып рәмізді түрде қатысы бар.

كَمِشْكٰوةٍ ف۪يهَا مِصْبَاحٌ اَلْمِصْبَاحُ ف۪ى زُجَاجَةٍ

сөйлемі كَمِشْكٰوةٍ сөзіндегі тәнуин тұрақ жері болмағандықтан нун боп саналады және ف۪ى زُجَاجَةٍ тұрақ жері болғандықтан ة , هـ жағымен мың үш жүз қырық тоғыз болып Ресаил-ин Нұрдың ең нұрлы кітаптарының жазылған кезі мен кемелденген шағына яғни мың үш жүз қырық тоғыз жылына дәлме-дәл тәвафук қылып ишара етеді.

Һәм اَلْمِصْبَاحُ ف۪ى زُجَاجَةٍ اَلزُّجَاجَةُ كَاَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّىٌّ сөйлемі мың үш жүз қырық бес болып, Рисаил-ин Нұрдың кеңінен тарайтынын және жария түрде басылып және шарықтау кезеңінде дәлме-дәл тәвафук қылады. Себебі, ر екі ر шәдделі ن екі ن шәдделі ز асылы тұрғысынан бір ل бір ز және біріншісі زُجَاجَةٍ тоқтау болғандықтан هـ екіншісінде тоқтау болмағандықтан ت боп саналады. Егер шәдделі ز екі ز саналар болса, ол кезде мың үш жүз жиырма екі болады. Егер шәддәлі екі саналар болса, ол кезде мың үш жүз жиырма екі болады. Бұл тағы да Рисале-и Нұрдың авторы Нұр қызметіне бастаған кезеңге дәлме-дәл тәвафук қылады.

Һәм مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ сөйлемі, бастапқы ت әрпі ت болып, ал екінші болса тоқтайтын жер болғандықтан هـ болады. Және شَجَرَةٍ сөзіндегі

тәнуин ن боп саналады. Сонда, саны мың үш жүз он бір шығады. Ол кезде Рисалей-Нұрдың авторы Рисалет-ун Нұрдың жемісінің мүбәрак киелі ағашы боп табылатын Кұран Кәрімді түсінуге себеп арабша тәлім ала бастаған кезіне дөп келіп соны меңзейді. Міне, осынша мағыналы және бірнеше Құрани тәвафукпен бекітілгендіктен бұл жәй ғана меңзеу немесе ишара емес, негізінде қуатты дәлел. Шынында, электр тоғымен қоса, Рисале-Нұрға мағына тұрғысынан байланысты болып ашық белгі болып табылады.

Бұл аяттың мағына жағымен байланыстылығы ғажап сәйкестік. Өйткені, ғайби хабар беру түрінен керемет түрде электр тоғын және Рисалей-Нұрды меңзеп қана қоймай, сонымен қатар екеуінің жарыққа шығатынын және шыққан соң кемелдік шағына яғни шарықтау кезеңін, сондай-ақ, әдеттен тыс жағдайын тамаша түрде көрсетеді.

Мысалы, زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَ لَا غَرْبِيَّةٍ сөйлемі былай дейді: Қалайша, электр тоғының құнды заты шығыстан да, батыстан да тартылып алынған емес, ол жоғарыдағы ауа қабатында Рахым қазынасынан, жоғарыдан түседі. Ол барлық жерден табылады, әр нәрседен өндіріледі. Оны белгілі бір жерден іздеудің қажеті жоқ деген мағына шығады. Дәл сол секілді, мағынауи электр тоғы секілді Рисалей-Нұр да шығыстың кітаптарынан, ілімінен немесе батыстың философиясынан, пәнінен алынбаған. Олардан шыққан бір нұр емес, расында ол батыс пен шығыстан да жоғары қасиетті Құранның ғарышынан асқақ биік мәртебесінен алынған дүние.

Сондай-ақ, мысалғаيَكَادُ زَيْتُهَا يُض۪ٓيءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌсөйлемінің рәмзи мағынасы былай дейді:Он үшінші және он төртінші ғасырда аспани лампалар жанармайсыз жанады, ешқандай отын керек қылмайды. Оның уақыты жақын. Міне, бұл сөйлем қалайша электр тоғының әдеттен тыс қасиетін және қолданысқа енетінін рәмізді түрде баян қылды, дәл сол секілі мағынауи электрге ұқсас Рисаил-ун Нұр да өзі терең ілім, шоқтығы биік хикметке толы бола тұра тәлім алудың қиыншылығын, ілім жинаудың ауыртпалығын және ұстаздардан сабақ алудың машақатын шекпей-ақ, оған мұқтаж болмай-ақ әркім өз дәрежесіне қарай осы терең де құнды ілімді машақат отына күймей-ақ, игеріп өздігінен пайдаға жаратады. Сөйтіп, нағыз ғалым болады.

Әрі, астарлы түрде былай дейді: Рисалей-Нұрдың авторы де отынсыз жанады. Ол ілім іздену, дәріс алу машақатын шекпей өздігінен нұрланып ғалым болады.

Иә, бұл сөйлемнің мұғжиза тәрізді үш ишарасы яғни бірі электр тоғы жайлы, бірі Рисалей-Нұр жайлы мұның рас болғаны секілді, үшіншіден муәллифі яғни авторы туралы да хабары рас. Себебі, өмірбаянын оқығандар және жерлестері біледі, ол медреседе "Изхар" кітабынан кейін оқу ережесі бойынша он бес жыл сабақ оқуға, ілім алуға міндетті бола тұра, ол оқулықтарды Рисалей-Нұр муәллифі бар болғаны үш айда тәмамдаған. Сондай-ақ, бұл сөйлемнің мағына жағынан байланысы тығыз әрі керемет болғаны секілді джифри, әбжади тұрғыдан тәвафукы да керемет яғни һәм электр тоғының шығатын уақыты жақын екенін һәм Рисале-Нұрдың жарыққа шығатын кезеңін һәм муәллифінің дүниеге келетін кезін рәмізді түрде хабар беріп отыр.

Тағы да, таңғажайып бір тұсы мынау:يَكَادُ زَيْتُهَا يُض۪ٓيءُ сөзінің реттік саны мың екі жүз жетпіс тоғыз болып, وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ бөлігі болса екі тәнуин екі "нун" саналар болса, мың екі жүз сексен төрт болып, һәм электр жарығының жалпыға ортақ болатын кезеңі жақындағанын һәм Рисаил-ин Нұрдың жақында шығатынын һәм он төрт жылдан кейін, муәллифінің туылатынын يَكَادُ сөзімен мағына жағымен ишара қылады. Өздеріңе мәлім, әлсіз, жіңішке жіптерді иіріп қабаттаса қуатталып мықты, үзілмейтін арқан болады. Сол секілді, осы аяттың аталған ишара белгілері бірбірін қуаттап бекітеді. Тевафук дәлме-дәл келмесе де, сәйкес саналып, ишара белгілері дәлел дәрежесінде қабылданады.

ЕСКЕРТУ:Мен осы Нұр аятының ишара-белгілерін электрдің немесе Ресаил-ин Нұрдың құрметі үшін баян қылмадым. Мақсатым, бұл аяттың мағынауи таңғажайып мұғжизалығын, оның да бір бөлігінің бір сәулесін паш етіп көрсетпек. Сонымен, осы киелі аят ашық мағынасымен Иләһи Нұрды және Құрани нұрды әрі Мұхаммеди Нұрды (с.а.у.) дәріс бергені секілді, ишари мағынасымен де әрбір ғасырды қамтиды. Сондай-ақ, он үшінші ғасырдың соңын он төртінші ғасырдың басын меңзеп, назар аудартып отыр. Ал осы екі ғасырдың кезеңдерінде ең көп назар аударарлық жәйіт және мағынасы жағынан ең көп байланысты және осы аяттың барлық

сөйлемдеріне сәйкес әрі үйлесімді оқиға электр жарығы мен Ресаил-и Нұр болып табылатындықтан тікелей рәмізді мағынасымен қатысты екенін күмәнсіз түрде біліп, көзім әбден жеткендіктен батыл түрде өз ойымды жаздым. Қателескен болсам, Әрхамуррахимин Аллаһ өз мейірімімен ғафу етсін. Ресаил-ин Нұрдың осы аяттың ілтипатына бөленуге лайық екенін түсінгісі келген адам қандай да бір кітабын алып мұқият оқыса көзі жетеді, деп ойлаймын. Ең болмаса, Ескішәһир түрмесінде жазылған, сол абақтының жемісі деуге болатын Отызыншы Лемадағы Иләһи алты көркем есім туралы рисалені не болмаса сол Лемадан"Хай", "Қайюм"есімдері жайлы Бесінші, Алтыншы Тұжырымдарды мұқият зер салып оқыса, әлбетте мойындар еді.

РЕСАИЛ-ИН НҰРҒА ИШАРА ҚЫЛҒАН ЕКІНШІ АЯТ: فَاسْتَقِمْ كَمَٓا اُمِرْتَ бұл мәшһүр аят شَيَّبَتْن۪ى سُورَةُ هُودٍ хадисінің айтылуына себеп болған деседі. اسْتَقِمْ كَمَٓا اُمِرْتَ сөзінің ишарасын Сегізінші Лемада түсіндірілгеніндей"Худ"сүресіндегі فَمِنْهُمْ شَقِىٌّ وَ سَع۪يدٌ деп келетін аят орналасқан бетке жақын өте танымал аят боп табылады. Мұның джифри есебі мың үш жүз үш болып һәм"Шура"сүресінің екі бетінде وَاسْتَقِمْ كَمَٓا اُمِرْتَ болса, мың үш жүз тоғыз болып сол кезеңде өзінің тыңдаушыларының ішінен біреуіне Құран үшін ерекше мән беріп ілтипат жасап, алған бағыттан таймай, тура жолда болуын бұйырады. Бірінші кезеңі болса, Рисаил-ин Нұрдың авторының Рисале-ин Нұрға себеп болатын ілім ала бастаған кезеңіне сәйкес келеді. Ал екінші аяттың кезеңі болса автордың таңғажайып түрде өте қысқа мерзімде ілім саласында кемелдікке жетіп ілім жинаудан ілім жаюға өткен кезеңіне сәйкес келеді. Және үш айда және бір қыс мезгілінде медреседе он бес жыл оқылатын жүз кітаптан аса көп кітап оқып және осы үш айда он бес жылдың ілімін алып өз заманының атақты ғалым-ғұламаларымен иық тіресетіндей дәрежеде екенін көптеген тәжірибелерімен дәлелдеп

{(Сілтеме): Бұл мақтау сөздер Саидтың өзі туралы емес. Бұл Қасиетті Құранның бір шәкіртін яғни қызметшісін Саид (р. а.) атымен атап оның халімен баяндап отыр. Мақсаты, оның қызметі адал, сенім артуға болатынын көрсету.}

ілімнің қай саласынан болсын сұраған барлық сұраққа дұрыс жауап беріп сенімге ие болған кезеңге дәлме-дәл тәвафук етіп рәмізді түрде Рисалей-Нұрдың бағыты тура екеніне ишара боп табылады.

ҮШІНШІ МӘШҺҮР АЯТ:وَالَّذ۪ينَ جَاهَدُوا ف۪ينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا аяты мағына жағымен тығыз байланысты болып, сонымен қатар джифри есебі бойынша мың үш жүз қырық төрт шығады. Ол кезеңде Рисалей-Нұр шәкірттері секілді осы аяттың мағынасына анағұрлым бөленіп өзіне назар аударып тұрған топ сырттай көрінбейді. Демек, бұл аят өзінің мағынасының бірнеше қабаттарынан ишари бір қабатынан және рәмзи перденің артынан Қасиетті Құранның жарқын тәпсірі Рисалей-Нұрға қатысы бар. Құранның ең алғаш түскен "Алақ" сүресінде اِنَّ الْاِنْسَانَ لَيَطْغٰى аяты секілді мағынасымен және джифр есебімен былай дейді: Мың үш жүз қырық төртінші жылы адамзат тарихында перғауын тәрізді өмірде болмаған сұмдық тұғиян-бүлік, зұлымдық, дінсіздік шығып адамдар Құдайдан безеді.

وَالَّذ۪ينَ جَاهَدُوا ف۪ينَا аяты болса, сол бүлік-тұғиян яғни азғындыққа қарсы төтеп беріп, тойтарыс жасағандарды мақтап, мадақтайды.

Иә, дүние жүзілік соғыстың кесірінен адамзат оның ішінде Ислам әлемі қыруар зардап шекті. Адам баласы әсіресе, еуропаның тәкаппар, өктемшіл топтары оның ішінде ерекше біреуі күшіне, байлығына, ақшасына сеніп Перғауынға ұқсап діннен безіп азғындыққа салынғандықтан сол белгілі топтар адамзатты жаппай күнәға итеріп жауапты қылады деп, арабша "Инсан" (адам) яғни көпшілікті қамтитын сөз пайдаланған. Егер, لَنَهْدِيَنَّهُمْ сөзіндегі шәддалы ن бір ن саналса мың екі жүз тоқсан төрт болып РисалейНұрдың авторының өмірінің алғашқы кезеңіне және дүниеге келген кезеңнің бірінші жылына дәл келеді. Егер шәдделі ل екі ل және ن біреу боп саналса, ол кезде мың үш жүз жиырма төрт жылындағы егемендікті ресми түрде жариялау кезеңіне рухани күрес жүргізу арқылы танылған Рисалей-Нұрдың авторының ортаға шыққан кезі.

ТӨРТІНШІ МӘШҺҮР АЯТ:

وَلَقَدْ اٰتَيْنَاكَ سَبْعًا مِنَ الْمَثَان۪ى

аяты. Бұл сөйлем Қасиетті Құранды және Фатиха сүресін мақтап таныстырғаны секілді, Құранның мақтауға тұрарлық екенін дәлелдейтін және Иманның алты шартын сонымен қатар Ислам ақиқатын яғни барлығы жеті негізді және Құранның қырсырын жарқын түрде дәлелдеген және سَبْعَ الْمَثَان۪ى нұрына бөленген және айнасы

болып табылатын Рисалей-Нұрды меңзеп джифр есебі бойынша ишара қылады. Өйткені, اٰتَيْنَاكَ سَبْعًا مِنَ الْمَثَان۪ى сөзінің әбжәди саны мың үш жүз отыз бес болады. Бұл кезең Рисалей-Нұрдың Фатихасы боп саналатын"Ишарат-ул Иғжаз"тәпсірінің бір бөлігі жарыққа шығып кеңінен таралған кезеңіне яғни мың үш жүз отыз бес немесе мың үш жүз отыз алты жылына тевафук етіп рәмзи түрде перденің артынан оған қарап тұрғаны байқалады.

БЕСІНШІ АЯТ:

اَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَاَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْش۪ى بِه۪ فِى النَّاسِ

бұл аяттың рәмізі өте керемет. Себебі, һәм мағына жағымен һәм джифр есебі бойынша арнайы түрде Рисалей-Нұрға және оның авторына қатысы бар. Қалай десеңіз مَيْتًا сөзі тәниун"нун"саналатын болса, бес жүз болып,"Саид-ун Нұрси"сөзінің санына яғни бес жүзге сәйкес келіп, былай ишари қылады:"Саид-ун Нұрси де мәйт секілді болатын. Ол Рисалат-ун Нұрмен тірілді, жан бітті."Иә, اَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَاَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا сөзіндегі екі тәнуин"нун"болып есептеледі. Сонда, мың үш жүз отыз төрт болып дәл сол кезеңге (араби жыл санау бойынша)Саид соғыс майданында шынымен өте қауіпті өлімнен таңғажайып түрде аман қалуы, сондай-ақ пәлсапа мен ғапылдықтан туындаған рухани сұмдық екінші өлімнен құтылуы, сөйтіп Құранның шарапатымен жаңа өмір бастауы кезеңіне дәл келеді. Бұл мағына тұрғысынан тәвафук пен джифри сәйкестік дәлел ретіндегі ишара боп табылады.

Сондай-ақ, сөзінде тәнуин "нун" шәддалы فَاَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْش۪ى بِه۪ فِى النَّاسِ сөзінде тәнуин "нун" шәддалы ن екі ن және بِه۪ сөзіндегі оқылатын ى саналатын болса, мың екі жүз тоқсан төрт болады. Ал, бұл уақыт Саидтың дүниеге келуі не және өмірінің бір жасына сәйкес келеді. Демек, осы сөйлем арқылы заттық тәнге қатысты өмірін, ал алдыңғы сөйлеммен де мағынауи яғни рухани өмірін меңзеп ишара етеді.

ҚОРЫТЫНДЫ:Бұл аят көптеген мағыналарының бір тармағымен ишари қабаттан Рисалет-үн Нұрға қатысты болып әрі оның авторына қарайды әрі Рисалет-үн Нұрдың бастапқы кезеңіне рәмізді түрде, тіпті ишари түрде, тіпті, дәлел ретінде қарайды.

اَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا

АЯТЫНЫҢ ҚОСЫМШАСЫ

اَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَاَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْش۪ى بِه۪ فِى النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِى الظُّلُمَاتِ لَيْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَا

Аятының қуатты ишарасын бір жағынан қуаттайтын әрі көркем қылатын үш жағымен байланыстылығы бар. Бұл рамазан айында ойыма келді. مَيْتًا сөзіне ең ыңғайлы адам Саид екенініне көзім әбден жетті. Бұл аят Рисалей-Нұр тәржімешісі Саидты مَيِّتْ деп атауының бір хикмет сыры мынау: Мәйіттің яғни өлімнің тылсым сырын Рисалей-Нұр арқылы сол кісі ашқан. Өлімнің сұм, қорқынышты жүзінің астарында иманды жандар үшін әдемі, сүйкімді, қуанышты, нұрлы ақиқат жатқанын ашып көрсеткен. Мына пәни, өткінші өмірге алданып оның ұйығына батып кеткен дінсіз кәпірлерге қарсы, негізінде бақи, тірі тек уақытша захири яғни сырт көрінісіндегі өлімді қолға алып, оларды сонымен жеңіп тізе бүктіреді.

كَمَنْ مَثَلُهُ فِى الظُّلُمَاتِ لَيْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَا деген аят суреттегендей діннен безген кәпірлер, нәпсіге жағымды харам нәрселерді халыққа пайдалануға рұқсат беріп қызықтырады дейді. Оған қарсы рисалей-Нұр өлімді қолға алып, олардың алдамшы пәни өміріне қарсы қолданып, алып жатқан ләззат пен қызықтарын астаң-кестеңін шығарып, мазасын қашырып майдай шыжғырады. Және оларға былай дейді әрі дәлелдеп береді:"Өлім адасқан кәпірлер үшін мәңгіге жоқ болу. Ол бір дарағашы іспеттес. Ал сол сұмдық дарағашынан аман-сақтап құтқаратын және өлімді берекелі демалысқа шығару, рұқсатнама бейнесіне ендіретін тек қана Құран Кәрім және Иман".Міне, осы себептен бұл ақиқат яғни өлім дейтін үлкен ақиқат Рисалей-Нұрда өте маңызды тақырып, ауқымы кең мәселе. Тіпті, олардың көпшілік шабуылдарына қарсы өлімді қолға алып, адасушылардың басына тоқпақтай ұрғылап ақыл-есін жиғызу үшін тырысады.

Екіншісі,тариқатшылардың соның ішінде Нақшибәнди тариқатының ұстанған төрт негізінің бірі,"рабыта-и мәут"яғни өлімді ойлау Бұрынғы Саидты Жаңа Саидтқа өзгертіп жіберді және ол мәселені толғау кезінде Жаңа Саидтың әрдайым есте сақтап, әсте ұмытпаған жансерігі жолдасы болды. Атап айтсақ,"Қарттар Рисалесі"және

басқа кітаптарында әлгі мәселенің ақиқатын ашып өлім дегеніміз имандылар үшін нұрлы әрі тірі, әрі тамаша екендігін баяндап, оның ақиқатын көріп, басқаларға көрсетті.

Үшіншісі:Бұл аят джифр және әбжәд есебі бойынша Саидтың өмірінде әр тарапта ұшырасқан қауіп-қатерге яғни өлім қаупі төнген кезеңдерді жылын дәлме-дәл көрсетіп тұрып тәвафук етеді. Демек, аяттағы مَيِّتْ сөзінің көптеген мағынасынан біреуі және джифр есебі бойынша, Саид есімі مَيِّتْ сөзінің санына дәлме-дәл тәвафук ету арқылы арнайы түрде ишара қылынған тұлға"Саид-үн Нұрси"боп табылады.

[Сабридың адалдығының бір керәмәті.]

Мен намаздан соң осы хатты жазып отырғанымда сыддық Сүлейменнің орынбасары Әмин бауырым Сабридың اَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا аятына қатысты жазбасы қолына тигенін және Рамазанның берекетімен ол жазбаның түсініктемесін сұрап жатқанын білдік. Мен не жазғанымды Әминге көрсетіп едім, таңқалып:"Бұл Сабридың және Рисалей-Нұрдың керәмәті ғой!"деді. Мен осы аяттағы Құранның сырға толы теңеу-мысалдарын ойлап отырғанымда "Худ" сүресіндегі فَاَمَّا الَّذ۪ينَ شَقُوا аятына қатысты وَاَمَّا الَّذ۪ينَ سُعِدُوا فَفِى الْجَنَّةِ сөйлеміндегі теңеу ойға келді. Одан мұндай мағына шығардық:

Қалайша мына екінші аят пен бірінші аят Рисалей-Нұрдың ұстанған жолын, оның шәкірттерін меңзеп дәлме-дәл мағына жағымен, жифр есебімен сәйкес келіп тұр. Сол секілді

فَاَمَّا الَّذ۪ينَ شَقُوا فَفِى النَّارِ لَهُمْ ف۪يهَا زَف۪يرٌ وَ شَه۪يقٌ

аяты да РисалейНұрдың қарсыластарын, оның дұшпандарын және қарсылас ағымдары қашан шыққанын, олардың астырытын әрекеттерін және қашанға дейін жалғасатынын, қашан аяқталатыныны джифр есебі бойынша тевафук етіп, ишара қылады. Қалай десеңіз,

يُر۪يدُونَ لِيُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِاَفْوَاهِهِمْ

сынды аяттар туралы баяндаған жазбада, Бірінші Шуақта жеті-сегіз аяттың баса назар аударып, көзге шұқып тұрып көрсеткен мың үш жүз он алтыншы, он жетінші кезеңдер. Ол кезең Құранға қарсы қастандық әрекет басталған кезең.

فَاَمَّا الَّذ۪ينَ شَقُوا аяты джифр есебі бойынша дәл сол тарихи кезеңді көрсетеді. Егер шәддәлі "мим" екі мим саналса, мың үш жүз елу жеті, егер шәддәлі "ләм" екі ләм саналса мың үш жүз қырық жетіні көрсетеді. Бұл осы ғасырдың діннен бездіру әрекетінің бастапқы кезеңі. Екі шәддәлі екеу болып саналса мың үш жүз сексен жеті болады. لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ Бұл кезең сұмдық дінсіздік ағымының аяқталу кезеңі болуы мүмкін.

فَفِى النَّارِ لَهُمْ ف۪يهَا زَف۪يرٌ وَ شَه۪يقٌ

сөзі болса, мың үш жүз алпыс бір. Егер, فَفِى النَّارِ сөзіндегі оқылмайтын "иә" саналмаса, мың үш жүз елу бір, егер шәддәлі ن (нун) негізгі әріп ретінде бір ل (ләм), бір ن саналатын болса, тағы сол мың үш жүз отыз бір кезеңін яғни жан дауыспен шыңғырған және бірінші дүние жүзілік соғыстың ала апат-қырғынының зар қақсатқан бәлесін көрсетіп жәһаннам отының ішінде күйіп, сорлы күнәһарлардың азабы туралы хабар беріп, иманды жандарды фитнә-бүлікке салған залым кәпірлердің һәм бұл дүниеде, һәм ақыретте жазаға тартылатынын меңзеп ишара қылады. Дәл сол секілді, бұл ғасырға сырттай қатысы бар сырға толы وَ السَّمَٓاءِ ذَاتِ الْبُرُوجِ сүресіндегі мына аяттың

اِنَّ الَّذ۪ينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِن۪ينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا فَلَهُمْ عَذَابُ جَهَنَّمَ وَلَهُمْ عَذَابُ الْحَر۪يقِ

дегеніндей, Стамбұлдың екі мәрте сұмдық өртенуі һәм дүниежүзілік соғыстың сұмдық өрті, екеуі жәһаннам азабы секілді әлгі фитнәбүліктің жазасы болып табылады деп, соны ишара қылады.

Қорытынды:Бұл аят әр ғасырды қамтып, қатысты болғаны секілді, осы ғасырға да мән беріп, назар аударту үшін джифр есебі бойынша осы ғасырдағы үш-төрт кезеңді меңзеп, айрықша оқиғаларына ишара қылады. Және мағынасымен екі ағымның қалай пайда болатынын меңзеп белгі береді. Сабридың жазған хаты әлі қолымызға тимей тұрып, оның рухани әсері болса керек, осы аятты және اَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا аятымен бірге ойлап отырғанымда осы мағына шықты.

Рисалей-Нұр мұнша қуатты Құрани ишараларға бөленуінің себебі және мұның хикмет-сыры өмір сүрген заманының сұмдық болуынан. Сол үшін, ол ешбір кітап ие болмаған киелі мақтауға, мадаққа бөленген. Демек, мәселе оның ұлықтығында емес, мәселе кезеңіндегі бәле-сұмдықтың тым шектен шыққандығында болып, сол сұмдыққа, бұзықтыққа қарсы жүргізген күресі азғантай болғанымен маңызы өте зор. Соны білдіру мақсатымен Құранның ишарасы сүйіншілеп былай деді: "Рисалей-Нұр алаңына кіргендер қауіп төніп тұрған иманын сақтап қалады, әрі дүниядан иманмен өтеді, жәннатқа барады!" деп, сүйінші хабар беріп отыр. Иә, кейде сондай кезеңдер болады, бір жауынгердің атқарған қызметі мен ерлігі үшін маршалдың дәрежесінен асып түсіп, мәртебесі одан мың есе жоғарылап кетеді.

ЕСКЕРТУ:Өткен және енді баяндалатын аяттардың ишара белгілері тек тәвафукпен шектелмейді. Негізінде әрбір аяттың күлли мағынасындағы көптеген терең мағынасынан бір түйірі РисалейНұр жайлы екенін меңзеп, мағына жағымен сәйкес келіп джифри уә әбжәди есеппен дәл келіп әлгі байланысты одан әрі бекітіп, оны арнайы түрде меңзеп отыр десе болады.

АЛТЫНШЫ АЯТ

Хадид сүресінде: وَ يَجْعَلْ لَكُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِه۪ яғни:"Қараң-ғылық басқан кезде сендерге нұр сыйлаймын. Сол арқылы тура жол да жүресіңдер!"дейді. Құдайға шүкір Рисалей-Нұр осы киелі де күлли мағынасының жарқын бір тұлғасы. Сонымен қатар نُورًا сөзіндегі ن саналар болса, мың үш жүз он сегіз санын көрсетеді. Бұл кезең Рисалей-Нұр авторы ілім үйренуден кітап жазуға кіріскен кезеңі және муджахид секілді сапарға бастаған кезеңінен бес жыл бұрынғы уақытты және көптеген аяттардың ишара қылғанындай мың үш жүз он алты кезеңіндегі өте маңызды пікіри өзгерістен екі жыл кейінгі уақытқа дәлме-дәл келеді. Міне, ол кезең нұрдың ортаға шығуына дайындық кезеңі болатын.

Сонымен, осы нұрлы аят һәм мағына жағымен һәм джифр есебімен сәйкес келуі, бұл әрине, барлық жағы ақыл мен хикметке толы Қасиетті Құранда кездейсоқ болуы әсте мүмкін емес.

ЖЕТІНШІ АЯТ:وَ يُحِقُّ اللّٰهُ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِه۪ осы мәшһүр аяттың күлли мағынасының бұл замандағы ашық көрініп тұрған тұлғасы Рисалет-ун Нұр болғаны секілді, Лафзуллаһтағы яғни "Аллаһ"

сөзіндегі шәддәлі "ләм" бір ләм және بِكَلِمَاتِه۪ сөзіндегі оқылатын "иә" саналатын болса, тоғыз жүз тоқсан сегіз санына дәлме-дәл сәйкес келіп, мағынасы да байланысты болғандықтан рәмізді түрде қатысы бар. Осы рәмізді одан әрі керемет қылып, қуаттандыратын байланыстылықтың бірі мынау: Рисалет-ун Нұрдың кітаптары"Сөздер"деген атпен танымал. Ал сөздердің арабшасы"Кәлимат"деген. Сол кәлиматпен Құранның ақиқаттарын өте керемет түрде хақ әрі ақиқат екенін дәлелдейтіні сондай, бұл заманның дінсіз философтарының аузына құм құяды.

СЕГІЗІНШІ АЯТ:قُلْ اِنَّن۪ى هَدٰين۪ى رَبّ۪ٓى اِلٰى صِرَاطٍٍ مُسْتَق۪يمٍ осы мәшһүр аяттың күлли мағынасының осы ғасырда ең сәйкес, ыңғайлы мағынасы Рисалет-ун Нұр болғаны секілді, джифр есебі бойынша صِرَاطٍٍ مُسْتَق۪يمٍ сөзі صِرَاطٍ сөзіндегі тәнуин "нун" саналар болса, Рисалет-ун Нұрдың саны болған тоғыз жүз тоқсан сегіз санына екі сырлы {(Сілтеме): Яғни, екі айырмашылық бар дегені мынау: Рисалей-Нұр уахи емес, ол илхам және истихраж} айырмашылықпен қатысты көрінеді. Сол секілді, هَدٰين۪ى رَبّ۪ٓى اِلٰى صِرَاطٍٍ مُسْتَق۪يمٍ сөйлемінің әбжәд саны мың үш жүз он алты болып, Рисалей-Нұр авторының айналасына дәріс беріп, Нұрға дайындықта болған ең қызу кезеңіне яғни мың үш жүз он алты санына дәлме-дәл тәвафук етеді.

ТОҒЫЗЫНШЫ АЯТ:

"Бақара"һәм"Луқман"сүресіндегі فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقٰى сөйлемі, яғни:"Аллаһқа иман еткен адам еш үзілмейтін нұрлы шынжырдан мықтап ұстаған болады".Рисалей-Нұр болса, Аллаһқа иман шартының Құрани айғақтарының бұл замандағы ең нұрлысы, ең қуаттысы екені тәжірибелермен дәлелденгендіктен осы بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقٰى сөзінің кең шеңберіне арнайы түрде кірген боп есептеледі. Мұны растап қуаттайтын нәрсе джифри саны мың үш жүз қырық жеті болып Рисалей-Нұрдың кеңінен тарап шарықтау дәуіріне дәлме-дәл тевафук қылады. Осы он төртінші ғасырда Құранның мағынауи мұғжижасынан туындаған"урует-үл-усқа"яғни мықты шынжыр, адамзатты зұлымат қараңғылықтан нұрға шығаратын нұрлы жол Риселей-Нұр екенін рәмізді түрде білдіреді.

ОНЫНШЫ АЯТ:يُؤْتِى الْحِكْمَةَ مَنْ يَشَٓاءُ

ОН БІРІНШІ АЯТ:وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ يُزَكّ۪يهِمْ

ОН ЕКІНШІ АЯТ:وَ يُزَكّ۪يكُمْ وَ يُعَلِّمُكُمُ الْكِتَابَ وَ الْحِكْمَةَ

Бұл аяттардың қысқа мағынасы:"Сендерге Қасиетті Құран киелі хикмет дәрісін береді. Ол сендерді рухани кірлерден тазартады".Осы үш аяттың жалпыға ортақ, күлли мағыналарында Риселей-Нұрға әдейіліп назар аударылғанына екі қуатты белгі-нышан бар.

Біреуі:Рисалей-Нұрдың ерекше қасиеті ол, Аллаһтың"Хакем"және"Хаким"есіміне айна болып, парақ-беттерінде және тақырыптарында әлемдегі"низам"яғни тәртіпті жүйені көрсетіп Аллаһтың"Хакем", "Хаким"есімдерінің шағылыстары болып табылатын қудси киелі хикметті, Құрани даналықты сабақ береді, үйретеді. Құранның хикметі Рисалей-Нұрдың негізгі мәселесі әрі нәтижесі болып табылады.

Екінші белгі:Бірінші аят мың үш жүз жиырма екі әбжәд саны бойынша Рисалей-Нұрдың авторының тікелей "әлие" ілімінен "алия" іліміне яғни мақсатқа жеткізер құрал ілімінен шығып Құранның хикметіне ден қойып, Құранның қызметшісі міндетін атқаруға кіріскен кезі яғни бір жылдан соң Стамбұлға барып рухани салада, мағынауият әлемінде күрес жүргізген кезеңі.

Екінші аят болса,джифри есебі бойынша мың үш жүз екі болып Рисалей-Нұр авторының Құран дәрісін алған кезеңіне дәлмедәл тевафук қылып рәмізді түрде Құранның ашық айғағы болып табылатын Рисаил-ин Нұрға қатысты.

Үшінші аят,мың үш жүз отыз сегіз саны шығатындықтан Құранның хикметін Еуропаның философтарына қарсы дәлелдеп, оның таңғажайып екенін көрсеткен Риселей-Нұр авторы Ислам академиясында жүріп Құранның хикметін қызғыштай қорғап, тіпті Ағылшын дінбасының сұрағына алты сөзбен жауап беруін, кейін қоғамнан оқшауланып бүкіл уақытын Құраннан шыққан РисалейНұр мен оның имани мәселелерімен шұғылданған кезеңіне дәлмедәл тевафук етіп, рәмізді түрде қатысты.

ОН ҮШІНШІ АЯТ:

"Ал-и Имран" сүресінде: وَمَا يَعْلَمُ تَاْو۪يلَهُٓ اِلَّا اللّٰهُ وَالرَّاسِخُونَ فِى الْعِلْمِ

ОН ТӨРІНІШ АЯТ:

"Ниса" сүресінде:

لٰكِنِ الرَّاسِخُونَ فِى الْعِلْمِ مِنْهُمْ

Бұл екі аяттың осы ғасырға арнайы түрде қатысы бар. Бірінші аяттың мазмұны мынаны көрсетеді: Адасқандар Құрандағы "мүтешабих" аяттарды бұрысқа жорып бұрмалап ол туралы күмән-күдік туғызуға тырысқан кезеңде ілімді терең меңгерген бір топ мүминдер сол "мүтешабих" аяттардың түпкі тура жорымын баяндап және оған иман келтіре әлгі шәк-шүбәларды жоқ қылады.

Бұл ауқымды күлли мағынаны әр ғасырда иеленушілері, жарқын тұстары бар. Дүние жүзілік соғыс арқылы өзін көрсеткен, мың жылдан бері Құранға қарсы өшігіп, әбден бірігіп қалған Еуропаның наразылықтары, күмән-күдіктері Ислам әлеміне кіруге жол тауып, еркін еніп қоғамға жайылып кетті. Сондай шәк-шүбәлардың бір бөлігі пән мен ғылым түрінде кейпінде аятқа қарсы тиісе бастады. Мұндай шәк-шүбәларды, наразы-пікірлерді бұл заманда тоқтатып тойтарыс берген әуелі Риселей-Нұр және оның шәкірттері болғандықтан, бұл аят осы ғасырға қатысы бар. Сондықтан, Рисалей-Нұрға және шәкірттеріне рәмізді түрде қарап қана қоймай, сонымен қатар соңғы кезеңнің ғалым-ғұламаларының көзқарасы бойынша اِلَّا اللّٰهُ сөзінде тоқтауға болмайды деп қарасақ"джифри"есеп бойынша اِنَّ الْاِنْسَانَ لَيَطْغٰى сөзінің саны секілді мың үш жүз қырық төртке сәйкес келіп, Ресаил-ун Нұр және шәкірттерінің рухани күрес майданына шыққан уақытына дәлме-дәл тевафук етіп, оларды да осы аяттың киелі құшағына алады.

Сондай-ақ, хашир мәселесін яғни өлген соң тірілуді өте қуатты дәлелдеп бұлтартпас айғағы болып табылатын Оныншы Сөздің жарыққа шығып кең таралу кезеңіне сәйкес келеді. Әрі Құранның қырық жағынан мұғжиза екенін баяндайтын Жиырма бесінші Сөздің кеңінен таралған кезеңіне, сондай-ақ اِنَّ الْاِنْسَانَ لَيَطْغٰى сөзінің санына дәлме-дәл тевафук етіп қамтып отыр.

Егер, алдыңғы кезеңнің ғұламалары секілді اِلَّا اللّٰهُ сөзінде тоқтауға болады десек, ол кезде اَلرَّاسِخُونَ сөзіндегі ر екі ر саналып, мың үш жүз алпыс санынан сәл асады да Рисалей-Нұр шәкірттерінің мұнан он

бес, жиырма жылдан кейін терең әрі зерттеп қол жеткізген ілімдерін, кәміл имандарын рәмізді түрде меңзеп, қамтығаны секілді шәдделі ر негізіне қарасақ бір ل бір ر саналатын болса мың екі жүз он екі болып осыдан бір жарым ғасыр бұрын Мәуләна Халид Зүлжәнаһәйннің Индиядан әкелген аса керемет ақиқат ілімі арқылы, оның тегеурінді күшімен сол заманда етек алған қисық жорымды, бұрыс көзқарасты, күмәнді пікірлерді жойып, сейілтіп жүз жылда елу миллионнан астам адамдарды тәрбиелеп, тура жолға салған, нұрландырған кезеңіне дәлме-дәл тевафук қылады.

Екінші аятاَلرَّاسِخُونَ فِى الْعِلْمِ مِنْهُمْ шәддәлі ر негізіне қарасақ, бір ل (ләм), бір ر (ра) саналады десек, әбжәд саны мың үш жүз қырық төрт болып әрбір ғасырды арнайы түрде рәмізбен меңзеп тұр. Және ақиқат іліміне терең бойлап, кәміл иман келтірген бір топты меңзейді. Көптеген аяттардың аса мән беріп көрсеткен осы мың үш жүз қырық төрт кезеңінде Рисалей-Нұр және шәкірттерінен артық осы міндетті ауыр шарттарда еш мойымай, тапжылмай атқарғандар сырттай көрінбейді. Демек, бұл аят оларды өзінің кең қанатының астына алып, ерекше ілтипат қылуда.

ОН БЕСІНШІ АЯТ:

يَٓا اَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَٓاءَكُمْ بُرْهَانٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَاَنْزَلْنَٓا اِلَيْكُمْ نُورًا مُب۪ينًا

Бұл аят осы заманға да үндеу жасап отыр. Өйткені, сөйлемді толық алып مُبِينًا сөзі тыс қалса, мың үш жүз алпыстан асып кетеді.

Егер, قَدْ جَٓاءَكُمْ сөзінен кейін келсе, بُرْهَانٌ және نُورًا сөздеріндегі тәнуиндер "нун" боп саналса, мың үш жүз он болады. Демек, үндеу бұл ғасырды, да қамтиды.

Әрі, قَدْ جَٓاءَكُمْ بُرْهَانٌ сөйлемі тек төрт айырмашылықпен"Фурқан"сөзінің санына тевафук етіп, ашықтан-ашық байланысты болғаны секілді, сол киелі Иләһи бурһанның яғни Иләһи айғақ аяттың осы замандағы жарқын әрі қуатты бурһаны, бұлтартпас айғағы болған Рисаил-и Нұрға да екінші сөйлеммен яғни اَنْزَلْنَا اِلَيْكُمْ نُورًا مُب۪ينًا сөзінің санымен екі "тәнуин" тоқтаған кезде екі "әлиф" саналатындықтан бес жүз тоқсан сегіз болып дәлме-дәл Рәсаил-и Нұрға және Рисалей-Нұрдың

санына тәвафук қылады. Осылайша, әлгі аспани бурһанның яғни Иләһи аяттың жердегі бурһаны Ресаил-ин Нұр екенін рәмізді түрде хабар береді.

ЕСКЕРТУ:Сөздердің үш атауындағы яғни Рисалей-Нұр, Ресаилин Нұр және Рисалет-ин Нұр сөзіндегі шәдделі ن (нун) екі ن саналуы джифр ілімінде көп кездесетін қағида. Шәддәлі әріп кейде бір, кейде екеу боп санала берді.

ОН АЛТЫНШЫ АЯТ:

لِلَّذ۪ينَ اٰمَنُوا هُدًى وَ شِفَٓاءٌ бұл шипалы аят көп уақыттан бері менің дерттерімнің шипасы, дауасы болды. Сондай-ақ, Иләһи ұлы дәріхана іспеттес Құран Кәрімнің шипа болатын дәрілерінен және РисалейНұр бөлімдерінің құтыларынан алып, рухани мың дертіме мың шипа таптым. Және тек мен емес Ресаил-и Нұр шәкірттері де шипа тауып тәуір болуда.

Пән мен философияның, оның лас батпағынан жұғатын және емдеп тәуір болуы екіталай, тым мүшкіл дінсіздік дейтін ауруға шалдыққандардың көпшілігі Рисалей-Нұр арқылы емін тапты.

Сонымен, барлық дерттің дауасы Қасиетті Құранның бұл замандағы дәрілері салынған құтылары іспеттес Ресаил-ин Нұр кітаттары да осы шипалы аяттың назарына іліккеніне қуатты белгі мынау:

Аяттың джифри саны мың үш жүз қырық алты. Бұл Ресаил-ин Нұрдың мың үш жүз қырық алтыда рухани шипа ретінде шар-тарапқа кеңінен тараған кезіне сондай-ақ,"Мұғжизат-ы Ахмедия"(с.а.у.)деп аталатын құнды Рисаленің қағазға жазылған кезеңіне сәйкес келеді. Осы тевафук, мағына жағынан да байланысты болып расталып әрі рәміз дәрежесінен ишара дәрежесіне көтеріледі.

ОН ЖЕТІНШІ АЯТ:

فَاِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِىَ اللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ

сөйлеміндегі

فَقُلْ حَسْبِىَ اللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ

сөзінің джифри саны егер шәддәлі "ләмдер" біреу болып және шәддәлі "кәф" бір рет саналар болса мың үш жүз жиырма тоғыз шығады. Бұл кезең дүние жүзілік соғыстың басталған кезінде Ресаил-ин Нұр тәпсірінің алғашқы кітабы"Ишаратул Иғжаздың"параққа жазылу уақытына дәлме-дәл тәвафук қылумен қатар шәддәлі"кәф" екі "кәф"боп саналар болса мың үш жүз қырық

тоғыз болып соғыстың салдарынан пайда болған қиыншылық кезде Рисалей-Нұрдың حَسْبِىَ اللّٰهُ деп, дүниеқұмар жандардан бірде-бір көмек, қамқорлық көрмей керісінше шабуылына ұшырап сонда да табандылықпен жалғыз өзі қиын-қыстау кезеңде Құранның нұрларын жайған уақытқа дәлме-дәл тевафук етеді. Бұл әрине, барлық тұрғыдан сана мен ақылға толы Құран аяттарында орын алуы кездейсоқ емес, кесдейсоқ болуы әсте мүмкін емес. Негізінде мұндай аяттар өте қиын кезең болып саналатын осы ғасырды арнайы түрде меңзейді. Және осы аяттарды өздеріне жетекші ретінде өнеге тұтқан бір топ шәкірттеріне арнайы түрде ілтипат қылып, олардың да ілтипат қылуы арқылы оларды қостап арқасынан қағады.

Бұл аяттың алдыңғы аяттар секілді мағына жағымен сырт көзге байланысы көрінбейтіні рас. Дегенмен, бір тұрғыдан алғанда Ресаилин Нұрмен белгілі бір мағынада байланысы бар. Былайша, он үш жылдан бері {(Сілтеме): Жазылған мезгілі бойынша} бұл аят Рисалет-ун Нұр авторының және оның хас шәкірттерінің ақшам намазынан кейін үзбей оқитын дұғасы болып табылады. Сондай-ақ, бұл аяттың мағынасына бұл заманда бөленген және жұрттың бәрі безіп кеткенде тапжылмай حَسْبِىَ اللّٰهُ (хасби Аллаһ)деп, тәуекел етіп, аласапыран заманда кезде иман нұрын, Құран ақиқатын жайған мүмин-мұсылмандарды үмітсіздіктен, сары уайымнан құтқарған әу баста, Рисален-ун Нұр және оның шәкірттері болып табылады.

ОН СЕГІЗІНШІ АЯТ:اِنَّ حِزْبَ اللّٰهِ هُمُ الْغَالِبُونَ бұл аят өзінің мағынасымен"хизбуллаһтың"сырттай жеңілісінен пайда болған үмітсіздікті, ауыр қайғыны жою үшін ерекше үмітке толы жұбаныш сыйлайды. Және,"хизбуллаһ"деп аталатын Құранға жақтас топтың негізінде және ақырында жеңіске жететінін хабарлайды. Және бұл ғасырда Құран жақтастарының көптеген топтарының ішінен Ресаилин Нұр шәкірттері көрінгендіктен бұл аяттың күлли мағынасын арнайы түрде жекеше ішіне енгеніне ишара-белгі ретінде джифри саны мың үш елу болып, Ресаил-ин Нұр шәкірттерінің сырттай жеңіліске ұшырауы, деген мен бір жылдан кейін түрмеге қамалуы арқылы мағынауи жеңіске жетіп үстем келуі, олардың табандылықтары және олардың көздерін жою деген сұмдық қастандықты тойтарып жүзеге

асырмай тастаған ықыластары және мағынауи күш-қуаттары анық көрінген кезі яғни руми жыл санау бойынша мың үш жүз елу - мың үш жүз елу бір - Мың үш жүз елу екі сандарына дәлеме-дәл тевафукы әлбетте, мейірімге толы, жұбаныш сыйлайтын Құранның рәміз белгілері.

ОН ТОҒЫЗЫНШЫ АЯТ:

وَ الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ يَسْعٰى بَيْنَ اَيْد۪يهِمْ وَ بِاَيْمَانِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَٓا اَتْمِمْ لَنَا نُورَنَا وَ اغْفِرْلَنَا

Осы аяттың жалпы мағынасындағы көптеген қабаттарының бір ишари қабаты осы ғасырды да қамтып тұр. Өйткені, يَقُولُونَ رَبَّنَٓا اَتْمِمْ لَنَا نُورَنَا сөзінің мағынасы осы ғасырмен тығыз байланысты һәм джифр есебі бойынша да яғни мың үш жүз жиырма алты болып, сол кезеңдегі демократияға ауысудан пайда болған аласапыран дәуірде бәрін жаппай қиратып жатқан сұмдық зұлыматтан құтылу үшін нұр іздеген мүминдердің арасында Ресаилин Нұр шәкірттері аз уақыттан кейін ортаға шыққандықтан осы аяттың көптеген мағыналарынан осы ғасырдағы бір мағынасын иеленушілер болғанына яғни Нұр шәкірттері екеніне белгі боп саналады. وَاغْفِرْلَنَا сөйлемі мың үш жүз алпыс санын меңзейді. Демек, осыдан бес-алты жылдан кейін истиғфар дәуірі яғни"кешірім тілеу"кезеңі басталады. Рисалей-Нұр шәкірттері сол кезеңде истиғфар дәрісін беретініне рәмізді бір белгі боп саналады.

ЖИЫРМАСЫНШЫ АЯТ:

وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْاٰنِ مَا هُوَ شِفَٓاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِن۪ينَ

Бұл ұлы аят ашық түрде бақыт ғасырында Құранның түскенін хабар беруімен қатар басқа ғасырларды да ишари мағынасымен қамтиды. Және Құрани аспаннан илхами түрде келген шипалы нұрларды меңзейді. Иә, жүректердің емшісі Қасиетті Құранның нұрынан тікелей нәр алған Рисалет-ун Нұр - оған көзім әбден жеткен - барлық рухани дерттеріме шипа болып емдеп жазғаны секілді Рисаил-ин Нұр шәкірттері де өз тәжірибелерімен менің айтқанымды растайды. Демек, Ресаил-ин Нұр осы аяттың ишари бір мағынасын өзіне аударып иеленуде. Олай деуге негіз ретінде مَا هُوَ شِفَٓاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِن۪ينَ

аяттының джифри саны мың үш жүз отыз тоғыз болып дәл сол кезеңде Құраннан нәр алған, оның илхамымен жазылған Ресаил-ин Нұр өз ғасырының рухани және сұмдық ауыр дерттеріне шипа болып ортаға шыға бастағандықтан бұл аят соны арнайы түрде рәмізбен хабар бергеніне сенімдімін, толық қанағатым бар. Мен өз ойымды жаздым. Әркімнің өз ойы болады, оған ешкім қарсылық білдірмейді деп ойлаймын.

ЖИЫРМА БІРІНШІ АЯТ ЖӘНЕ АЯТТАР:

قُلْ اِنَّن۪ى هَدٰين۪ى رَبّ۪ى اِلٰى صِرَاطٍٍ مُسْتَق۪يمٍ ٭ وَ هَدٰيهُ اِلٰى صِرَاطٍ مُسْتَق۪يمٍ

осындай сегіз, тоғыз аяттар назарды"Сырат-ы Мұстақимге"аударады. Және нұрлы тура жол табу үшін Құранның нұрынан әрдайым әр ғасырда сол кезеңнің қараңғы зұлыматын сейілтіп тура бағыт көрсететін, нұрландыратын Құраннан шыққан нұрлар болған. Сондай-ақ, мына сұмдық әрі аласапыран ғасырда сол тура жолды еш ауытқымай тура көрсететін әу баста, әзірге Рисалет-ун Нұр көрініп тұрғандықтан һәм осы"Сырат-ы Мұстақим"сөзінің джифри саны тоғыз жүз тоқсан тоғыз болып, тек бір немесе екі айырмашылықпен Рисалет-ун Нұр санына {(Сілтеме): Яғни, Рисалет-ин Нұр саны екінші және үшінші орында екеніне ишара. Ол уахи емес,болуы да мүмкін емес. Бәлки, ол илхам және истихраж} яғни тоғыз жүз тоқсан сегіз санына сәйкес келу арқылы сегізінші, тоғызыншы аяттарда"Сырат-ы Мұстақим"сөздері осы аталған екі аят секілді Рисалет-ун Нұрды"Сырат-ы Мұстақимның"ішіне арнайы түрде кіргізіп рәмізді түрде оған назар аударады және бағыты тура екенін анық білдіреді. Егер, صِرَاطٍ сөзіндегі"тәнуин"саналмаса, اَلنُّورِ сөзіндегі шәддәлі"нун" бір "нун"саналады, онда да тәвафук болады. Һәм, қалайша осы аят Рисале-и Нұрдың атын атап тұрып меңзеген, дәл сол секілді оның әзірленіп жатқан кезеңін де назардан тыс қалдырмаған. Өйткені, هَدٰين۪ى رَبّ۪ٓى اِلٰى صِرَاطٍٍ مُسْتَق۪يمٍ сөзінің джифри саны мың үш жүз он алты болып Рисалет-ун Нұр авторын Нұрды жазуға еріксіз түрде дайындаған кезеңін және бар білгенін Құранды түсіндіруге арнаған ең қызу да қызықты кезеңіне яғни мың үш жүз он алты санына дәлмедәл тевафук етуі әлбетте, жоғарыда айтылған ишараларды растап өзі де сол арқылы бекітіп Рисалет-ун Нұрды рәмізді түрде тіпті ишари түрде бауырына басады.

Мән берерлік мәселе және маңызы зор тевафук:Рисалет-ун Нұр авторының мың үш жүз он алтыншы жылдарда дүние танымы күрт өзгеріп көзқарасы мүлдем басқаша қалыптасады. Сол кезге дейін ол түрлі ілімдерді оқып, оқытатын. Оның ойынша адам ілім арқылы нұрланады деп қызыға ілім іздейтін. Бірақ, бір күні қала әкімі марқұм Тахир пашаның аузынан Еуропаның Құранға сұмдық қастандық жасау жоспары бар екенін естиді. Тіпті, бір газетте Ағылшын Отарлау Істерінің жауапты хатшысы:"Мына Құран мұсылмандардың қолында тұрғанда біз оларды толық қанды үстем, болып бағындыра алмаймыз!"дегенін естіп одан әрі жігерлене түсті. Ол джифри есеп бойынша мың үш жүз он алты санына сәйкес, فَاَعْرِضْ عَنْهُمْ әміріне мағыналық тұрғыдан ұйып ой-пікірінде үлкен өзгеріс болады. Назарын, бағыт-бағдарын күрт өзгертіп, осы күнге дейінгі жинаған түрлі ілімін Қасиетті Құранды түсінуге, оның ақиқаттарына терең бойлап, оны дәлелдеуге арнайды:"Менің бар мақсатым және жиған ілімімнің нәтижесі, ұлы арманым тек қасиетті Құранды түсіну!"деп, шешеді. Құранның мағынауи мұғжизасы және киелі қасиеті оған жөн сілтеп, жетекші ұстаз болады. Өкінішке орай, сол кездегі жастық шақ, алдамшы себептердің салдарынан әлгі арманын жүзеге асыруға, талап-шарттарын орындауға дереу кірісіп кете алмайды. Кейін уақыт өте дүние жүзілік соғыстың аласапыранынан толық оянып әлгі ойы қайта жанданып мақсатын жүзеге асыруға кіріседі.

Міне, һәм өзіне һәм Рисалет-ун Нұрға қатысты осы тарихи оқиға мың үш жүз он алты кезеңіне дәл келіп көптеген аяттар оған сілтеме жасап, ишара қылады. Мысалы, қалайша هَدٰين۪ى رَبّ۪ٓى اِلٰى صِرَاطٍٍ مُسْتَق۪يمٍ дәлме-дәл тевафук қылып ол туралы белгі береді дәл сол секілді мәшһүр аят та яғни اِنَّ رَبّ۪ى عَلٰى صِرَاطٍ مُسْتَق۪يمٍ аятының джифри саны, шәддәлі "нун" біреу боп саналса, тәнуин саналмаса мың үш жүз он алты болып дәл сол тарихты меңзеп ишара қылады. Һәм, қалайша жеті-сегіз сүрелердегі аяттан және ол аяттардағы кездесетін"Сырат-ы Мұстақим"сөздері Рисалет-ун Нұрдың атауына тевафук етумен қатар осы аталған екі аят секілді кейбірі Рисалет-ун Нұрдың жазылып жарыққа шыққан кезін меңзеп көрсетеді. Сондай-ақ, жеті сүренің бас жағындағы жеті рет تِلْكَ اٰيَاتُ الْكِتَابِ сөйлемі өзінің джифри санымен яғни мың үш жүз он алты немесе мың үш жүз

он жеті болып дәл әлгі мың үш жүз он алты тарихына тәвафук етіп ишара қылуымен қатар طٰسٓ تِلْكَ اٰيَاتُ الْقُرْاٰنِ аяты да дәл мың үш жүз он алты болып әлгі мың үш жүз он алты тарихына тәвафук қылып ишара етеді.

Бейне бір, бақыт ғасырында Құрандағы иман ақиқаттарына белгілер мен дәлелдерді және ол мубин кітаптың айтқан мәселелеріне бұлтартпас айғақ-дәлелдері көздерге де көрсету мағынасында қайтақайта.

تِلْكَ اٰيَاتُ الْكِتَابِ٭ تِلْكَ اٰيَاتُ الْكِتَابِ٭ تِلْكَ اٰيَاتُ الْقُرْاٰنِ

секілді аяттарымен Құран Кәрім әлемге паш етіп, жарнамалады дәл сол секілді мына сұмдық ғасырда да ишари мағына арқылы сол Фурқани аяттардың айғақ-дәлелдері және оның растығын куәландыратын және Құран Хақ Кәламуллаһ екенін көрсететін Рисаил-ун Нұрды ишари мағынасымен меңзеп белгі беріп, айғақ ретінде дәлел мағынасында, ол (Рисалей-Нур)аяттары деп қайта-қайта تِلْكَ اٰيَاتُ الْكِتَابِ деп бұйырып, назарды Құранның атынан осы ғасырға және осы заманғы Рисаил-ин Нұрға аударуда деп, ойлаймын.

Иә, барлық тұрғыдан саналы боп табылатын Құрани аяттардың осылай жиырма тұрғыдан, жиырма ишарасы бір мағынаны білдіруі менің көзімді жеткізіп толық сендірді. Менің осы ойыма қосылмайтын адам қандай уәж айтар екен, осы сәйкестіктерді жоққа шығара ала ма, екен?!

Құранның ишара-белгілері Рисаил-ин Нұрды арнайы түрде меңзеп, назарына іліккен екендігіне кімде-кім күмәнданса Құранның қырық жақтан мұғжиза екенін дәлелдейтін"Мұғжизат-ы Құрания"атты Жиырма бесінші Сөзді немесе Жиырмасыншы Сөздің екінші тарауын немесе өлген соң қайта тірілу жайлы баяндайтын Оныншы Сөзді немесе Жиырма тоғызыншы Сөзді алып оқысын. Егер, сонда да күмәні кетпесе көзімді шұқып алсын.

ЖИЫРМА ЕКІНШІ АЯТ ПЕН АЯТТАР:

Юнус, Юсүф, Рад, Хижр, Шуғара, Қасас, Луқман сүрелерінің басында келетін تِلْكَ اٰيَاتُ الْكِتَابِ киелі аяты. Бұған қатысты Жиырма бірінші аяттың соңғы бөлімі жайлы жазбада біршама айтылған болатын. Джифри есеп бойынша, бұл аяттағы үш ت "тә"

мың екі жүз болады. Және екі ك "кәф", екі ل "ләм" жүз болады. Барлығы мың үш жүз болады. Бір ى "иә" бір, ب "бә" төрт немесе бес ا барлығы мың үш жүз он алты немесе мың үш жүз он жеті болып Рисаил-ин Нұрдың авторы ой-пікірін өзгертіп бар білген ілімін Құранның ақиқаттарын түсінуге себеп қылған кезеңге дәлме-дәл тәвафук етіп сәйкес келеді әрі мағына жағынан да тығыз байланыс бар. Сондықтан, біздің айтарымыз: Бұл тәвафук мынаны меңзейді: бұл ғасырда Рисаил-ин Нұр деп аталатын Отыз үш Сөз және Отыз Үш Мектуб, Отыз бір Лемалар осы заманның Китаб-ы Мүбиндегі аяттардың белгі-нышандары және Құран аяттарының ақиқат екенін дәлелдейтін айғақтар. Және сол аяттардағы имани ақиқаттардың өте қуатты дәлелдері болып табылады.

تِلْكَ киелі сөзі өзіндік ишари мағынасы арқылы былай дейді: Көзге көрінетін дәрежеде ап-анық екендігін білдіретін мұндай ишараға лайық дәлелі ретінде, рәмізді түрде Рисаил-ин Нұрды өзінің ишари мағынасының кең шеңберіне арнайы түрде кіргізіп негізінде назар аударылатын мәселе осы дегендей белгі береді.

Сонымен, қалайша бұл аяттағы ишари мағына жеті сүреде жеті ишара болып дәлел, тіпті анық айғақ дәрежесінде деуге болады. Дәл сол секілді صِرَاطٍ مُسْتَق۪يمٍ сөзіндегі рәміз де жеті-сегіз сүрелерде кездесетіндіктен жеті-сегіз рәміз түрінде әлгі рәмізді ишара дәрежесінде, тіпті дәлел, тіпті"сарахат"яғни ап-анық дәрежесіне шығарады.

ЕСКЕРТУ:Еш қиналмастан бірден ойға келген ишари-белгілер қаз-қалпында жазылды. Өзімізді әуреге салмау үшін ишарасы көп Отыз Үш аяттың көптеген ишара белгілері жазылмады.

ЖИЫРМА ҮШІНШІ АЯТ:عَسٰى رَبُّنَٓا اَنْ يُبْدِلَنَا خَيْرًا бұл аят әр ғасырды қамтығаны секілді, осы ғасырды да қамтыйды. Бұл ғасырда түрі жаман түске ұқсас пәлекеттерге ұшыраған және оның ақырын қайырлы болуын тілеген пенделердің арасында Ресаил-ин Нұр шәкірттеріне ерекше мән беріп рәмізді түрде хабар бергенінің белгісі мынау: Бұл аяттың джифри саны мың үш жүз қырық бес болып, сол жылдары маңызды Рисалелер жазылумен қатар, әдеттен тыс тосын оқиғалар белең ала бастады. Сондай-ақ, Рисаил-ин Нұрдың таралу орталығына яғни Барла ауылына әсіресе, Рисалей-ин Нұр авторына

тиісіп қудалай бастады. Әсіресе, кішкене мешітіне тиіскен кезде Рисаил-ин Нұр шәкірттері көз жастарын көл қылып, Раббысына:"О, Аллаһ! Мына сұмдық қорқынышты түсті жақсылыққа ауыстыра гөр!"деп жалбарынды. Халық жаппай үмітсіздікке түскен кезі. Бірақ, олар зор үмітпен мұсылмандардың рухани күш-жігерін қайрап демеуші болды.

Бұл, осы аяттың еш қиындықсыз бірден ойға келген мағынасы ғана. Әйтпесе, басқа сырлары көп. Өзімізді қинамайық деп қысқа қайырдық.

ЖИЫРМА ТӨРТІНШІ АЯТ ЖӘНЕ АЯТТАР:

Һәм Зүмер сүресінде, һәм Джасия сүресінде һәм Аһқаф сүресінің бас жағындағы تَنْز۪يلُ الْكِتَابِ مِنَ اللّٰهِ الْعَز۪يزِ الْحَك۪يمِ ұлы аяты туралы. Бұл аяттар Жиырма екінші сүредегі аяттар секілді Рисалетун Нұрдың атауына және өзіне һәм жазылуына, жайылуына рәмізді мағынамен қатысты болып, қамтуда.

МҰНЫ ТҮСІНДІРМЕЙ ТҰРЫП МАҢЫЗДЫ БІР НӘРСЕНІ ЕСКЕРТКЕН ЖӨН

[Аса қажетті төрт-бес тұжырым баяндалмақ]

Бірінші Тұжырым:Хадисте былай делінген: Әрбір аяттың терең мағынасы болады және оның мәртебелері, сатылары болады. Әрбір сатының"захири", "батини", "хадди", "муттала-и"деген дәрежелері және бар. Яғни, сыртқы, астарлы, ішкі, шеткі, жалпыға ортақ түрлері бар. Бұл аталған түрлерінің де әрқайсының хадис бойынша تَنْز۪يلُ الْكِتَابِ дегендей тал-бұтақтары, шыбықтары, ишари белгілері болады. Осы хадистің үкімі бойынша Құран жайлы баяндайтын осы киелі аят, өзінің жіңішке бір талымен, ишари мағынасымен Қасиетті Құранмен тығыз байланысты бір нұрлы тәпсір жайлы меңзеп, ол туралы хабар береді. Бұл оның абыройын түсірмейді, керісінше Құранның қасиеті солай болуын талап етеді.

Екінші Тұжырым:Аяттың бір мәртебесінің өзінде ишари мағына болады және оның да күлли мағыналары бар. Соның бұл ғасырда көрініс тапқан және мағынасы өте сәйкес тым жақын бір нұсқасы Рисалет-ун Нұр екенін оны оқып танысқан әркім мойындайды. Иә, мен өзім Рисалет-ун Нұрдың хас шәкірттерін куәгер ретінде айтарым:

Рисалет-ун Нұр басқа кітаптар секілді ілімдерден, пәндерден және басқа еңбектерден алынбаған. Оның Құраннан басқа қайнар бұлағы жоқ, Құраннан басқа ұстазы жоқ. Ол жазылған кезде авторының қолында ешбір кітап болмаған. Ол тікелей Құранның фейізінен илхам алған, ол Құрани көктен, аяттар дейтін жұлдыздардан түскен.

Үшінші Тұжырым:Рисаил-ин Нұр басынан соңына дейін Аллаһтың"Хаким" және "Рахим"есімдеріне бөленгендіктен осы үш аяттың соңы"Хаким"есіміне ұштасып, және келесі жиырма бесінші аятта Аллаһтың"Рахман" және "Рахим"есімдерімен байланысып жатады. Бұл әлгі мағынауи қатыстылықты одан әрі бекітіп қуаттай түседі. Осы қуатты мағынауи байланысқа сүйене отырып, айтарым:

تَنْز۪يلُ الْكِتَابِ مِنَ сөйлемінің ашық мағынасы сонау бақыт дәуірінде уахи болған Қасиетті Құранның көктен түсуі жайлы болғаны секілді, ишари мағынасымен де әрбір ғасырда Қасиетті Құранның ғарыштық мәртебесінен, оның мағынауи мұғжизасынан нұр-фейіз алған, илхаммен келген, оның құпия сырларын, терең ақиқаттарын, дәлелдерін баяндап бейне бір жоғарыдан келіп түсіп жатқандай суреттеп осы заманғы бір шәкіртін яғни бір ғана нұр сәулесін бауырына басып ерекше түрде өз қамқорлығына алып ілтипат қылады.

Төртінші тұжырым:Бұл рисаледе жоғарыда аталған мәшһүр аяттардың бәрі бірдей сәйкес түрде еш қиындықсыз мағына жағымен, әрі джифри есеп бойынша Рисаил-ин Нұрды мегзеп, көрсетуі және ең бірінші болып Нұр аяты он ишарамен Рисалей-Нұрды көрсетуі бұл ежелден келе жатқан ғұламалар мен әдебиетшілер арасында мәшһүр дәстүр. Тіпті, жеке тарих кітаптарда, мазар тастарында, құлпы тастарда әдебиетшілердің пайдаланып келген белгілі де іліми заңдылық, қағида. Егер ондай қағидаға жасандылық араласпай қаз-қалпында сақталса ғайби ишара боп саналады. Егер, әдейілеп жасандылық араласса тек қана безендіру, шешендік боп саналады.

Иә, әдебиетшілер жеке мәселеге келгенде сол жылды немесе күнді джифр есебімен бекітіп, Құранға еліктеп өзінің сөздерін әрлеп, безендіргені белгілі. Һәм, джифр есебінің негізгі ережесі және маңызды кілті әбжад санымен ишара қылуға келер болсақ,

Құрани аяттар яғни кез-келген тұсы санаға толы, тұнып тұрған ілім және нағыз ираде, ешбір кездейсоқ тарапы жоқ әрі ешнәрсесі босқа емес Құранның осынша аяттары жаппай бірігіп, ұйымдасқан түрде Рисалей-Нұрға ишара қылуы және оған дәлме-дәл сәйкес келуі әрине ап-ашық түрде оның қабыл болған кітап екеніне куәлік етеді. Және оның хақ, рас екенін дәлелдейді әрі шәкірттеріне қуанышты хабар боп табылады.

Бесінші Тұжырым:Осы әбжәд есебі көпшілік тарапынан қабылданған ереже, жалпыға ортақ іліми қағида және әдебиет саласында ереже-заң екеніне дәлелдер өте көп. Қазір тек төрт-бес үлгісін ғана баяндаймыз:

Біріншісі:Исрайл ұлдарының ғалымдары Ардақты пайғамбар-ымыз дың құзырына келіп, сүрелердің басындағы الٓمٓ ٭ كٓهٰيٰعٓصٓ секілді"муқатта"әріптерді естіп джифри есебі не салып:"Әй, Мұхаммед! Сенің үмметіңнің өмірі аз екен!"депті. Сонда ардақты пайғамбарымыз оларға:"Аз емес!"деп, басқа сүрелердің басындағы муқатта әріптерді де оқып:"Тағы бар!"дегенде олар үндемей қалды деседі.

Екіншісі:Хазіреті Алидың (р.һ.) ең мәшһүр "Джәлджәлутия" атты қасидасы басынан аяғына дейін белгілі мағынада әбжәд есебі және джифрмен жазылып солай баспаларда басылған.

Үшіншісі:Жағфар-и Сыддық (р.һ.) және Мұхиддин-і Араби (р.һ.) сынды ғайби сырлармен шұғылданған тұлғалар, сондай-ақ әріптің құпия тылсым сырларын ашқан ғалымдар осы ғайби әбжәд есебін бір ереже-заң, ретінде көп сырлардың есігін ашатын кілт ретінде қараған.

Төртіншісі:Жоғарғы дәрежелі әдебиетшілер осы есептеу тәсілін әдебиеттің керемет ереже-заңы деп қабылдап бұрыннан бері осы тәсілді қолданып келген. Тіпті, кереметтігіне беріліп әдейілеп істемеу керек бола тұра және жасандылықтан аулақ және еліктемеу керек бола тұра, жасандылық араласып әдейілеп әлгі ғайби кілтті көшірме жасап қатты еліктеген.

Бесіншісі:Есеп-қисап ілімі, математика ғалымдары сандардың өзара сәйкес әрі байланыстылығын зерттегенде ең керемет ережелерді және көпшілік халыққа таңғажайып көрінетін заңдарды осы тевафук

есебінің санатына жатқызады. Тіпті, Аллаһ Тағала жаратылыста осы сандық сәйкестік жүйенің өзгермейтін ережесі ретінде әрнәрсені бірліктің заңы, үйлесімділіктің қағидасы, реттілік пен тәртіптің ережесі бойынша жаратқан.

Мысалы, қалайша екі қолдың, екі аяқтың бармақтары, жүйке тамырлары, сүйектері тіпті, жасушалар сан жағынан бір-біріне сәйкес келеді. Дәл сол секілді, мына ағаштың бойындағы биылғы және өткен көктемгі гүл-шешектері, жеміс-жапырақтары азғана айырмашылықпен өзара сәйкес болып ұқсас келеді және келешек көктемдерде өткен көктемдермен салыстырғанда азғана айырмашылықпен үйлесім табады. Бұл да Сани-ы Хаким-і Зүлжәлал Аллаһтың жалғыз екенін көрсететін қуатты дәлел, бұлтартпас айғақ. Сонымен осы джифри уә әбжәди сәйкестік іліми заңдылық екені рас. Және ол математика саласында қуатты ереже және жаратылыстағы қағида сондай-ақ, әдебиетте де өзіндік ереже және ғайыптың кілті боп саналады. Олай болса, әлбетте, бүкіл ілімнің бұлағы, барлық сырдың сандығы, жаратылыс заңдарының тәржімешісі, әдебиеттің ұлы мұғжизасы, ғайып әлемінің кілті болып табылатын Қасиетті Құран осы тәвафук заңын пайдалана отырып оны ишари-белгі ретінде қолдануы мұғжизалығының талабы десек болады. Ескерту бітті, енді тақырыбымызға ораламыз:

"Зүмәр", "Джасия", "Аһқаф"сүрелерінің басында

تَنْز۪يلُ الْكِتَابِ مِنَ اللّٰهِ الْعَز۪يزِ الْحَك۪يمِ

деп басталатын аяттардың тек джифри рәміздерін баяндаймыз. Себебі, жоғарыда мағыналық жағымен байланыстылығы айтылған болатын. Былайша, ت (тә) сегіз жүз, екі ن (нун) жүз, م (мим) сексен, екі ك (кәф) қырық, үш ز (зәл) жиырма бір, үш ى (иә) отыз, бір ب (бә) бір, ح (хы) он, (Аллаһ) сөзі алпыс жеті, бір ع (айн) жетпіс, төрт ل (ләм) төрт, ا (әлиф) жиырма төрт болып, барлығы мың үш жүз қырық екі болып, осы ғасырдағы оқиғаларға назар аудартып қана қоймай, Құранның көктен түсуіне қатысты бір нұртуралы меңзеп хабар береді. Және сол көрсетілген маңызы зор кезеңнен аз уақыт өткен соң Мұғжизат-ы Ахмедия (с.а.у.) Риселесі, сондай-ақ, Жиырмасыншы, Жиырма төртінші Мектуб секілді Рисалет-ун Нұрдың ең құнды да нұрлы кітаптары жарыққа шықты.

Сондай-ақ, Құранның қырық қырынан талдау жасап мұғжиза екенін дәлелдеген"Мұғжизат-ы Құрания"Рисалесі және өлгеннен кейін тірілу жайлы баяндайтын Оныншы Сөз рисалесінің қырық екіде кеңінен таралуы, сосын қырық алтыда орталықты шулатып, аты шығуы дәл сол кезеңде болуы, міне осы оқиғалардың бәрі мына аяттың оған жеке түрде ілтипат қылғанын көрсетеді. һәм, қалайша осы аят Ресаил-ин Нұрдың жарыққа шығуын, айналаға кеңінен таралуын хабарлап ишара қылып жатыр, дәл сол секілді бір ғана تَنْز۪يلُ الْكِتَابِ сөзі, Рисалет-ун Нұрдың атына шәддәлі "нун" бір "нун" саналар болса, өте азғантай айырмашылықпен тәвафук қылып рәмізді түрде қатысты болып бауырына басады. Өйткені, تَنْز۪يلُ الْكِتَابِ сөзінің саны тоғыз жүз елу бір болып, Рисалет-ун Нұрдың санына яғни тоғыз жүз қырық сегіз болып бір сырға байланысты үш айырмашылықпен қатысты боп саналады. Кенет көкейге мұндай ой келді: Осы үш санды айырмашылықтың сыры мынау болса керек: Рисалет-ун Нұрдың мәртебесі үшінші орында. Яғни, ол уахи емес, болуы да мүмкін емес. Һәм жалпы алғанда илхам да емес. Ол жалпы Құранның нұр-фейізінен, оның медетімен жүрекке келген"сунухат",{Сунухат - шабыт секілді көкейге келетін мағыналар} Құраннан шыққан Құрани ақиқаттар.

Таңғаларлық жәйт, бірінші حٰمٓ деп аталатын"Мүмин"сүресіндегі تَنْز۪يلُ الْكِتَابِ مِنَ اللّٰهِ الْعَز۪يزِ الْعَل۪يمِ сөзінің джифри саны кейбір маңызды аяттар секілді мың үш жүз жетпісті көрсетіп тұр. Апырмай, он бес-жиырма жылдан кейін Құранның тағы басқа нұрлары шығар ма екен немесе Ресаил-ин Нұр қанатын кең жайып үлкен жеңісі бола ма екен? Ол жағын білмегендіктен ол жайлы ой жүгіртпедім.

ЖИЫРМА БЕСІНШІ АЯТ:

حٰمٓ ٭ تَنْز۪يلٌ مِنَ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

киелі аяты жайлы. Бұл аяттың ишари мағынасы Ресаил-ин Нұрмен тығыз байланысты. Бір жағын айтар болсам, Рисалет-ун Нұрдың және шәкірттерінің ұстанған жолы төрт негізге құрылған.

Біріншісі:Тәфәккүр яғни пікірлеу. Бұл Аллаһтың"Хаким"есімімен қатысты.

Екіншісі:Шәфқат яғни мейірім. Адам, өзінің тым пақыр, мұқтаж екенін сезіну. Бұл Аллаһтың"Рахман" және "Рахим"есімдерімен қатысты. Һәм, бұл аят қалайша, Рисаил-ин Нұрдың жазылуы және кемелденуі кезеңін нұсқап, меңзеп отыр, солай да تَنْز۪يلٌ сөзі арқылы - оқылғанда тоқтауға болмайтындықтан - тәнуин"нун"саналады десек, саны бес жүз қырық жеті болып, Сөздердің екінші және үшінші аты болып табылатын Ресаил-ин Нұрдың реттік саны яғни бес жүз қырық сегіз немесе бес жүз қырық тоғызға, шәддәлі "нун" бір рет саналар болса, азғана және сырлы бір немесе екі сан айырмашылықпен тәвафук етіп рәмізді түрде қатыстылығы көрініп бауырына басады.

Һәм, حٰمٓ ٭ تَنْز۪يلٌ مِنَ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ сөзінің джифри сандық мәртебесі егер, тәнуин ن (нун) болып саналса, шәддәлі екі ر "ра" әрпіндегі "ләм-і асли" саналса, حٰمٓ , حَام۪يمْ , деп оқылғаны сияқты болса мың үш жүз елу төрт немесе мың үш жүз елу бес болады. Ал есептемегенде яғни тәнуин саналмаса мың үш жүз төрт болады. Басқа қырынан қараса яғни оқылғанда түсіп қалатын екі ل "ләм" есептелмесе мың екі жүз тоқсан төрт болады.

Алғашқы есеп бойынша, дәлме-дәл Ресаил-ин Нұрдың жазылып бір шама кемелденген кезіне және өте маңызға ие болған кезеңіне және әр түрлі соқпақтарға ұшырауына және шәкірттері өте күшті, киелі демеуге мұқтаж болған кезі Арабша жыл санау бойынша осы мың үш жүз елу бес және мың үш жүз елу төрт санына сәйкес келуі, сондай-ақ, Отыз бір Лемалардан тұратын Отыз бірінші Мектубтың жазылған кезеңіне әрі сол Мектубтың Отыз бірінші Лема бөлімінің жарыққа шыққан кезеңіне және сол Лемалардың Бірінші Шуа бөлімінің жазылған уақытына және сол Шуалардың Жиырма тоғыз мақамында Отыз үш аяттың Рисалей-Нұрға ишара белгілері табылған кезге және Жиырма бесінші аяттың Рисалей-Нұрға сілтемелері бар екені белгілі болған уақытқа және Жиырма бесінші аяттың РисалейНұрға белгілері жазылған кезге яғни осы заманға, осы сәтке, осы жағдайға дәлме-дәл тевафук қылуы Құранның мағынауи мұғжизасы және оған жарасар қасиет. Бұл өте керемет әрі сүйінші хабары бар тәвафук.

Ал, екінші жақтан алғанда, яғни мың үш жүз төрт санымен РисалейНұрдың тәржімешісінің Нұрдың баспалдақтары тәріздес алғашқы ілімге"Бисмилләһ"деп бастаған кезеңіне және ілім сарайына еніп, بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ сөзін оқыған кезі болып, дәлме-дәл тевафукпен меңзеп, арқасынан қағып"Қане! Есен-аман қызмет қыл!"деген мағына шығады.

Үшінші тұрғыдан яғни мың екі жүз тоқсан үш немесе мың екі жүз тоқсан төрт джифри есебі бойынша Нұрдың тәржімешісінің өмірге алғаш қадам басқан кезіне дәлме-дәл тевафук етіп мұндай мағына білдіреді: Оның өмірі сұмдық аласапыранға, дауылды да боранды соқпаққа толы бола тұра ол әрдайым Аллаһтың Рахман және Рахим есімдеріне бөленіп Иләһи рахыммен сақталып, мейіріммен мәпеленіп өмір сүрді. Мұны рәмізді түрде хабар береді. Осылайша Құранның мағынауи мұғжизасы болып табылатын ғайби хабарының бір шуағын көрсеткен болады.

ЖИЫРМА АЛТЫНШЫ АЯТ:

Худ сүресіндегіفَمِنْهُمْ شَقِىٌّ وَ سَع۪يدٌ аятынан екі жол төмен орналасқан وَاَمَّا الَّذ۪ينَ سُعِدُوا فَفِى الْجَنَّةِ

Бұл аяттың джифри саны яғни шәдделі م "мим" және шәдделі ل "ләм" және шәдделі ن "нун" екі мәрте саналса және اَلْجَنَّةِ сөзіндегія ة "тә" тоқтайтын жерде болғандықтан ه "һә" боп оқылатындықтан, джифри саны мың үш жүз елу екі болып дәлме-дәл Ресаил-ин Нұр шәкірттерінің ең қараңғы, үмітсіз кезіне яғни мың үш жүз елу екі жылына дәл сәйкес келіп сол бір аянышты халде жүргенде оларға киелі де аспани жұбаныш сыйлап қуанышты хабар береді. Бұл аяттың мағынауи байланыстылығын бірекі рисаледе, атап айтсақ"Кәрамат-ы Аләуия"мен"Кәрамат-ы Ғаусия"рисалесінде баяндалған болатын.

وَاَمَّا الَّذ۪ينَ سُعِدُوا сөзіндегі سُعِدُوا сөзі, فَمِنْهُمْ شَقِىٌّ وَ سَع۪يدٌ сөзіндегі سَع۪يدٌ сөзіне дәлме-дәл келуі яғни Құран бетінде үйлесім тауып де сәйкес келуі осы тевафукты яғни сәйкестікті одан әрі құлпыртып, асқақтатып жібереді. Бұл аяттың ауқымды да күлли киелі мағынасынан көптеген қырынан біреуі бұл ғасырда яғни мың үш жүз елу екіде демеуге аса мұқтаж Рисалей-Нұр шәкірттеріне дәлме-дәл тевафук етіп ишара

қылып, сол уақытты меңзеп отыр. Егер, فَفِى الْجَنَّةِ сөзіне келгенде тоқталмаса және خَالِد۪ينَ сөзімен қосып оқылса, ол кезде ة "тә" هـ "һә" болмайды. Бірақ, әлдеқайда керемет жұбаныш боларлық тевафук шығады. Өйткені, وَاَمَّا الَّذ۪ينَ سُعِدُوا сөзі араб тілі қағидасы бойынша бастауыш, ал فَفِى الْجَنَّةِ خَالِد۪ينَ сөзі оның баяндауышы. Бұл баяндауыш сөзінің джифри саны, мың үш жүз қырық тоғыз санын көрсетіп мың үш жүз қырық тоғызыншы жылы болатын жақсы оқиғаны рәмізді түрде хабар береді. Сол кезеңде өмір сүрген Құран қызметшілерінің арасынан бір топ жамағаттың Жәннат иелері, бақытқа бөленгендер болатынын ишари мағынамен джифри тевафукпен хабар беруде және сол жылдары Рисалей-Нұр шәкірттері Құран үшін ерен еңбек етіп нұрланып, нұрландырып жатқан кездері, сондай-ақ, маңызды рисалелердің жазылып жатқан жылы және бастарына туған осы күнгі қиын кезеңдер, дұшпандары тарапынан ор қазып қастандық жоспары жасалған кез болғандықтан әлбетте, осы кезге қарап меңзеп отыр және имани жұбанышқа толы Құрани сүйінші хабар ең баста солар жайлы екені байқалады.

Иә, فَفِى الْجَنَّةِ خَالِد۪ينَ сөзінде шәдделі ن "нун" бір ن саналғанда, ت "тә" төрт жүз, خ "хы" алты жүз, барлығын қосқанда мың болады. Екі ن "нун" жүз, бір ى "иә" екі ف "фә" бір ل "ләм" екі жүз; енді ل басқа "ләм" отыз, екінші ى "иә" он, екі ا "әлиф" екі, бір ج "джим" үш, бір د "дәл" төрт, қосқанда қырық тоғыз болады. Барлығы мың үш жүз қырық тоғыз болады. Осы бір Қасиетті Құранның сүйінші хабарының мыңнан бір бөлігі, бір ғана қыры бізге қатыстылығы жағымен мың қазынадан да қымбат. Бұл сүйінші хабардың ең алғашқы белгісі бір жыл бұрын көрінген садық рух яғни шынайы түс болатын. Ол қандай түс десеңдер Спарта қаласында басымызға түскен осы оқиғадан бір ай бұрын бір кісіге түсінде былай деп айтылады:

"Ресаил-ин Нұр шәкірттері иманды болады, олар дүниеден имансыз кетпейді"

Біз бұл түсті естігенде қатты қуандық. Демек, ол жақсы хабар Құранның осы сүйінші хабарын жеткізуші екен.

{(Сілтеме): Бұл бетте жаһандағы салтанаттан әлдеқайда маңызды Құрани сүйінші, аспани жақсы хабар жазылды десек болады.}

ЖИЫРМА ЖЕТІНШІ АЯТ:

"Саф" сүресіндегі:

يُر۪يدُونَ لِيُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِاَفْوَاهِهِمْ وَاللّٰهُ مُتِمُّ نُورِه۪ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ

аят. Бұл аяттағы نُورَ اللّٰهِ بِاَفْوَاهِهِمْ وَاللّٰهُ مُتِمُّ نُورِه۪ сөйлемінің Джифри саны мың үш жүз он алты немесе мың үш жүз он жеті. Бұл кезең жоғарыда айтылғандай Еуропаның Отарлау комитетінің хатшысы Құранның нұрын сөндіруге тырысқан кезеңге және Ресаил-ин Нұрдың авторы әлгі сұмдық арам ниетке қарсы бұрыңғы ұстанымын, көзқарасын өзгертіп ол нұрды яғни Құранды көкке көтеріп оның үстем екенін әлемге дәлелдеуге тырысқан кезеңге һәм, жеті сүреде жеті рет تِلْكَ اٰيَاتُ الْكِتَابِ сөзі дәл сол жылға һәм, طٰسٓ تِلْكَ اٰيَاتُ الْقُرْاٰنِ сөзі де дәл сол кезеңге, һәм هَدٰين۪ى رَبّ۪ٓى اِلٰى صِرَاطٍٍ مُسْتَق۪يمٍ сөзі де дәл сол уақытқа, һәм اِنَّ رَبّ۪ى عَلٰى صِرَاطٍ مُسْتَق۪يمٍ сөзі де шәдделі "нун" бір "нун" саналып; тәнуин саналмайтын болса дәлме дәл сол дәуірге һәм فَاَعْرِضْ عَنْهُمْ үкімі де дәл сол мезгілге, һәм نُورَ اللّٰهِ بِاَفْوَاهِهِمْ وَاللّٰهُ مُتِمُّ نُورِه۪ сөзі де сол тарихқа топтасып дәлмедәл сәйкес келуі әлбетте рәмізден де, дәлелден де басым болып"сарахат"дәрежесінде яғни ап-анық түрде көрсетіп тұр. Бұдан түсінетініміз Рисалей-Нұр Иләһи нұрдың бір сәулесі, ол дұшпандар тарапынан келетін шүбәлардың қара бұлтын сейілтетін бір нұр екенін аят ишари мағынасымен сүйіншілейді. Һәм, осы джифри және әртүрлі кәрәмәт тәвафуктар, қуаты зор мағынауи бір байланысқа сүйеніп сүйіншілеп хабарлайды.

Иә, Ресаил-ин Нұрдың жүз жиырма тоғыз рисалелері бейне бір жүз жиырма тоғыз электр шам-шырақтары секілді, ол Құранның ұлы да алып нұрынан бастау алып, жалғасып жатқан сымдардың ұштарына орнатылып, Құрани нұрды әр тарапқа жайып жатқаны белгілі. Рисалей-Нұрдың жарты аты екі мәрте осы аяттың ішінде кездесуі аталған байланысты қуаттандырып одан әрі бекіте түседі.

ЖИЫРМА СЕГІЗІНШІ АЯТ:

"Тәуба" сүресіндегі:

يُر۪يدُونَ اَنْ يُطْفِئُوا نُورَ اللّٰهِ ِباَفْوَاهِهِمْ وَيَاْبَى اللّٰهُ اِلَّٓا اَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ

деген аятта نُورَ اللّٰهِ ِباَفْوَاهِهِمْ وَيَاْبَى اللّٰهُ اِلَّٓا اَنْ يُتِمَّ نُورَهُ сөзінің мәселемен тығыз байланыстылығы өте қуатты әрі кереметтігімен қоса шәдделі ل "ләм" әріптері жеке бір "ләм" және шәдделі م "мим" сөздің түбірі болғандықтан екі م "мим" боп саналатындықтан мың үш жүз жиырма төрт болып Еуропа залымдары Ислам жұртының нұрын сөндіру мақсатымен сұмдық жоспар құрған кезеңі. Оған қарсы Түркия отан сүйгіш патриоттары мың үш жүз жиырма төртінші жылы демократия жариялап олардың қаскөй жоспарын іске асырмауға барынша тырысса да өкінішке орай алты-жеті жылдан кейін дүние жүзілік соғыстың салдарынан әлгі қастандық оймен"Сәур"келісімшартына қол қояды. Ол келісілген шартта Құранға зиянды ауыр шарттарды және кәпірлік ой-пікірлерін жүзеге асыру үшін жоспарын қайта қолға алғанда олардың арам пиғылдарын бұзу үшін Түрік ұлтшылдары республикалық жүйе жариялап қарсы тұрмақ болған кезеңге яғни мың үш жүз жиырма төртке, сосын мың үш жүз отыз төртке дәлме-дәл сәйкес келіп, сол бір аласапыран заманда Құранның нұрын сақтап қалуға тырысқандардың ішінде Ресаил-ин Нұрдың авторы мың үш жүз жиырма төртінші жылы және Ресаил-ин Нұрдың алғашқы жазбалары мың үш жүз отыз төртінші жылы және Ресаил-ин Нұрдың нұрлы кітаптары мен жанкешті шәкірттері мың үш жүз елу төртінші әлгі сұмдыққа қарсы тойтарыс беруге әрекет қылғандары белгілі. Тіпті, мәселені аңғарып болып жатқан жағдайды түсіне алмаған кейбір саяси топтар мән-жәйді білмей үрейленіп нұрларға тиісуіне себеп болды және олардың мұндай өрт сөндіру әрекеті әлгі қастандыққа қарсы тұрып жол бермей нұрландыру, ағарту міндетін толық атқарғандықтан осы аяттың ишари мағынасын өзіне аудартып тұрғанын байқауға болады.

Қазіргі мұсылман әлемінде Құранның нұрына кереғар хал-ахуалдардың басым көпшілігі сол сұм жоспардың және қастандықтардың салдары және Сәур келісім-шарты секілді қаскөй келісім-шарттардың жан түршігерлік нәтижелері.

Егер, шәдделі م "мим" де шәдделі "ләм" әріптері секілді бір рет саналса мың екі жүз сексен төрт болады. Ол кезеңде Еуропа кәпірлері Ислам әлемінің нұрын сөндіруді көздеп он жылдан кейін орыстарды айдап салып, тоқсан үште орыспен болған қиян-кескі шайқас Исламның жарқын нұрын көрсетпейтіндей уақытша қара бұлт торлатып перде болды. Алайда, сол кездері Ресаил-ин Нұр шәкірттерінің орнына Мәулана Халидтің (қуддус-ы сиррух)шәкірттері шығып әлгі Исламның көк аспанын тұмшалаған қара бұлтты сейілткендіктен бұл аят осы тұрғыдан оларды меңзеп рәмізді түрде хабар береді.

Дәл осы кезде мұндай бір ой келді:Егер шәдделі "ләм" әріптері және م "мим" екі рет саналса осыдан бір ғасыр өткен соң тас түнек зұлыматты жойып нұрландыратын жандар, Хазіреті Мәһдидің шәкірттері болуы мүмкін. Жарайды, осы жетер. Бұл нұрлы аяттың көптеген сырлы тұжырымдары бар. اَلْقَطْرَةُ تَدُلُّ عَلَى الْبَحْرِ яғни, бір тамшы су да теңізден хабар береді дегендей қысқа қайырдық.

ЖИЫРМА ТОҒЫЗЫНШЫ АЯТ:

"Ибраһим" сүресінің басындағы

الٓرٰ كِتَابٌ اَنْزَلْنَاهُ اِلَيْكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَاتِ اِلَى النُّورِ بِاِذْنِ رَبِّهِمْ اِلٰى صِرَاطِ الْعَز۪يزِ الْحَم۪يدِ

аяты. Бұл аяттың төрт-бес сөйлемінде төрт-бес астарлы белгінышандар бар. Барлығын қосса ишара боп есептеледі.

Біріншісі:اِلَى النُّورِ بِاِذْنِ رَبِّهِمْ сөйлемі мынаны меңзейді"Китаб-ы Мубин арқылы он төртінші ғасырдың қараңғылығынан адамдар, Құдай қаласа Құраннан шыққан бір Нұрға бөленеді!"Бұл мағына және әсіресе"Нұр"сөзі Ресаил-ин Нұрға сәйкес келгені секілді джифри саны шәдделі ن "нун" екі ن "нун" саналар болса, мың үш жүз отыз сегіз немесе мың үш жүз отыз тоғыз болып бірінші дүние жүзілік соғыстың аласапыран заманында жазылған Ресаил-ин Нұрдың алғашқы кітабы"Ишарат-ул Иғжаз"тәпсірі әлгі қараңғы кезеңде жарыққа шыққанына дәлме-дәл сәйкес келуде және аяттағы "Нұр" сөзі Ресаил-ин Нұрдағы "нұр" сөзін меңзеп қатыстылығы байқалады.

Екіншісі:اِلٰى صِرَاطِ الْعَز۪يزِ الْحَم۪يدِ сөйлемі, мұның алдыңғы сөйлеміндегі "нұр" сөзіне түсіндірме жасап, былай дейді: Ол Нұр - Аллаһ Тағаланың Иззат пен Махмудиятын яғни үстем абыройы мен дәріптеуге лайық мадақталуын көрсететін жол. Бұл сөздің әбжад саны бес жүз қырық сегіз немесе бес жүз елу болып Ресаил-ин Нұрдың шәдделі ن "нун" екі ن "нун" болғандағы саны бес жүз қырық сегізге дәлме-дәл тевафук етеді. Егер оқылмай қалатын екі "Әлиф" саналса, Рисалей-Нұрдың сандық мәртебесіне екі сан парықпен ишара қылып, тағы да дәлме-дәл тевафук қылады. Осы айтылғандарды қуаттап әрі кереметтігін арттыратын бір байланыстылықты айта кетейін.

Ислам әлемі үшін ең сұмдық кезең, хижри алтыншы ғасыр және Хулагу фитне-бүлігі сондай-ақ, он үшінші ғасырдың соңы мен он төртінші ғасыр және дүние жүзілік соғыстың фитне-бүліктерінің салдары болғандықтан соған байланысты бұл сөйлем әбжад саны бойынша алтыншы ғасырды және әуелгі сөйлем секілді اَلْعَز۪يزِ الْحَم۪يدِ сөздері арқылы осы ғасырды, Сұлтан Абдул Азиз бен Сұлтан Абдулхамид дәуірлерін меңзейді.

Һәм жоғарыдағы аяттарда болса, Ресаил-ин Нұрдың екінші атауына тәвафук етіп ишара қылатын әлгі аяттар жаппай тарихта сұмдық ғасыр боп есептелетін Хулагу және Шыңғысханның ғасырын меңзеп хабар береді. Тіпті, ол аяттар сол ғасырды һәм бұл ғасырды меңзеп хабар бергендіктен Хазіреті Али (р.һ.) "Әрджүзе" атты еңбегінде және Ғаус-ы Ағзам өзінің қасида-өлеңінде Ресаил-ин Нұрға керемет түрде ишара еткен кезде, сол ғасырға да қарап ашулы түрде ишара қылған.

Үшіншісі:مِنَ الظُّلُمَاتِ сөзіндегі الظُّلُمَاتِ сөзіндегі сөзінің саны мың үш жүз жетпіс екі болып, осы ғасырдағы зұлымдықтар мен зұлыматтар қашанға дейін жалғасатынын және сол зұлымат қараңғылықта бір Нұр шығып әрқашан нұрландыруға тырысатынын меңзеп Рисалей-Нұрдың нұрландыру қызметін рәмізді түрде хабарлайды.

Төртіншісі:لِتُخْرِجَ النَّاسَ сөйлемі былай дейді:"Мың үш жүз қырық бесте Құраннан шыққан Нұрдың саясында адамдар қараңғылықтан жарыққа шығады!"Бұл айтылған сөз мың

үш жүз қырық бесінші жылы керемет түрде нұрландыра бастаған Ресаил-ин Нұрға дәлме-дәл джифр есебі бойынша әрі мағыналық тұрғыдан сәйкес келу арқылы Рисалей-Нұрдың мақбул бір кітап екенін меңзеп отыр.

Бесіншісі:الٓرٰ كِتَابٌ اَنْزَلْنَاهُ اِلَيْكَ дегі اِلَيْكَ сөзі Құранға арнайы түрде назар аударғандықтан оны есепке қоспай, الٓرٰ كِتَابٌ اَنْزَلْنَاهُ сөйлемінің жалпы саны Рисалет-ун Нұрдың бірінші атауына дәлмедәл тевафук етуі бізге мынаны білдіреді: Рисалей-Нұр, Китаб-ы Мүнзелдің толыққанды тәпсірі және оның мағынасы және оған бөтен емес екенін рәмізді түрде білдіреді. Себебі, الٓرٰ үш жүз сексен екі, ал كِتَابٌ төрт жүз жиырма үш, ал اَنْزَلْنَاهُ жүз қырық төрт, барлығы тоғыз жүз қырық тоғыз. Егер, тәнуин "нун" саналса, тоғыз жүз тоқсан тоғыз болып, Рисалет-ун Нұрдың, егер шәдделі ن "нун" бір ن "нун" саналса, тоғыз жүз қырық сегізге сәйкес, ал егер шәдделі ن "нун" екі ن "нун" болып саналса, тоғыз жүз тоқсан сегіз санына, сәйкес бір сырға байланысты яғни уахи еместігін білдіру үшін, бір ғана айырмашылықпен тевафук қылып оны меңзейді.

Қорытынды:Осы бір ғана аятта аталған бес сөйлемнің мағыналық тұрғыдан байланыстылығын көрсете отырып бес мәрте меңзеу жасауы қуатты ишара болып табылады, тіпті дәлел десе болады.

Менің ойымша солай, сол үшін жазуыма тура келді. Егер, қателескен болсам Китаб-ы Мубинді шапағатшы қылып ӘрхамурРахимин Аллаһтан қателігімнің кешірілуін сұраймын.

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَل۪يمُ الْحَك۪يمُ

* * * * * *

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

ЖИЫРМА ТОҒЫЗЫНШЫ АЯТТЫ ЕСЕПТЕГЕН КЕЗДЕ ЖІБЕРІЛГЕН ҚАТЕГЕ БАЙЛАНЫСТЫ ТҮСІНДІРМЕ

Кішкене қате жібердік, бірақ оның астарында ғайби ишара жатқанын көрдім. Демек, ол қателесу осы үшін екен.

Бірінші Шуақ боп аталатын Құрани ишараның жиырма тоғызыншы аяты болған"Ибраһим"сүресінің басындағы

الٓرٰ كِتَابٌ اَنْزَلْنَاهُ اِلَيْكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَاتِ اِلَى النُّورِ بِاِذْنِ رَبِّهِمْ

сөйлеміндегі اِلَى النُّورِ بِاِذْنِ رَبِّهِمْ сөйлемін есептегенде қателесіп джифри сандық мәртебесі мың үш жүз отыз төрт, демек РисалейНұрдың кіріспесі "Ишарт-ул Иғжаз" тәпсірінің жарыққа шығуы және баспада бастырылуы кезеңіне тевафук етіп, қатысы бар деп жазылған еді. Ал, негізінде оқылған әріптердің сандық мәртебесі мың үш жүз отыз тоғыз болып Нұр тәпсірінің керемет түрде әр тарапқа жайылған кезіне және Ислам академиясы тарапынан көптеген өкіл имамдардың қолына тапсырылып сол кездегі болып жатқан ауытқулар мен төңкерістерге, рухани өзгерістерге төтеп беру мақсатында - ол жайлы мүфти, имамдардың өздері де айтқан болатын - әлгі соққыларға қорған боп, көптеген өкіл имам, молдалар оны алмас қылыштай пайдаланып орасан зор қызмет атқарған жылдарға дәлме-дәл сәйкес келіп жоғарғы бағаға ие болғанын хабарлайды.

Ал, оқылмай қалған екі "Әлиф" саналар болса, мың үш жүз қырық бір болады. Бұл кезең Рисалей-Нұрдың алғаш жарыққа шыққан кезіне дәлме-дәл тевафук қылып қатыстылығы байқалады. Осы бір азғантай қателік маған мынандай бір ой салды: "Ибраһим" сүресінің басындағы аяттың Рисалей-Нұрға рәмізді қатыстылығы тек жоғарыда аталған төрт сөйлемде ғана емес. Бірінші бет басынан соңына дейін, мағыналық тұрғыдан рәмізді түрде көптеген қырлары болғаны секілді Рисалей-Нұрға астарлы түрде арнайы меңзеп қатыстылығы байқалады. Мен әзірге осы бір рәмізді ақиқатты сіздерге баяндай алмаймын. Тек, қысқа ишарамен шектелмекпін.

Иә, Рисалей-Нұрдың негізгі ұстанған жолы"тәфәккур", "шәфқат"яғни ой жүгіртіп пікірлеу, сосын мейірім болғандықтан Ибраһим Пайғамбардың (алейһиссалам)өзіндік жолы болған тәфәккур мен шәфқат тұрғысынан алғанда дәлме-дәл сәйкес келетіндіктен осы сүре анағұрлым Рисалей-Нұрды бауырына басып, қанатының астына алады. Алғашқы аят төрт сөйлемімен өте қараңғы ғасырдың қараңғы кезеңінде қараңғыда қалған адамдарды нұрға шығаратындар туралы Құраннан шыққан бір нұрды меңзеп тұр. Сонымен қатар, қою қараңғыға батып және Рисалей-Нұрдың қызметіне қарсы әрекет еткендерді суреттеп олар туралы хабар береді.

ҮШІНШІ АЯТ:

الَّذ۪ينَ يَسْتَحِبُّونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا عَلَى الْاٰخِرَةِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَب۪يلِ اللّٰهِ وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا اُولٰٓئِكَ ف۪ى ضَلَالٍ بَع۪يدٍ

Бұл аят та үш сөйлемі арқылы мағына жағымен және сәйкестік жағымен Рисалей-Нұрдың жолына һәм діннен безгендердің жолына рәмізді түрде қатысты. Бірінші сөйлем арқылы былай дейді:

"Анау бейбақтар кейбір имандылардың (иманы бола тұра кәпірлерге ергендер) және кейбір ғалымдардың (ақыретті біле тұра сенбейтіндер секілді жүретіндер) өздеріне ергеніне мәз болып, ақыретті біле тұра дүниелік өмірге алданып, қуана-қуана діннен безеді, о дүниясын сатады. Яғни, алмасты біле тұра оны бес тиынға тұрмайтын шыныға айырбастап жібереді. Осылайша, азғын өмір үшін, діни сезімдерді тізгіндеп дінсіздігімен мақтанады."

Бұл сөйлем осы ғасырға ерекше назар аударуда. Себебі, мұндай сұмдық тарихта болмаған. Басқа замандарда адасқан топ ақыретке сенбейді, тіпті жоққа шығарады, яғни алмастың алмас екенін білмей дүнияны ақыреттен жоғары қойған.

Екінші сөйлемوَ يَصُدُّونَ عَنْ سَب۪يلِ اللّٰهِсөзі арқылы былай дейді:"Әлгі, бейбақтардың хақ жолдан таю себебі өмірге деген құмарлықтан және қырсықтықтан. Сондықтан, олар тыныш тұрмай, әр тарапқа шүйлігіп, жолындағыларды жалмап шабуыл жасайды. Өздері білетін және ата-бабалары сол жолды ұстанған дінге тиісіп жауыздық жасайды. Діннің қайнар көзін құртып, негіздерін қиратып, жолдарын жапқысы келеді!"

Ал, үшінші сөйлемде وَ يَبْغُونَهَا عِوَجًا сөздері арқылы былай дейді: "Олар пән мен пәлсапаның салдарынан адасқандықтан сұмдық тәкәппар және түрі жаман перғауын, адам айытқысыз менменшіл адамдар. Соның кесірінен нәпсілері құтырғаны сонша бүкіл әлемді басқарып тұрған Иләһи заңдарды, оның нұр-сәулелерін сондай-ақ, адамзат әлеміндегі салт-дәстүрлерді өздерінің нәпсіқұмар сезімдеріне, азғын әуестіктеріне керітартпа ыңғайсыз көріп (Құдай сақтасын!)бұрыс, қисық, қате, әрі кемшін санап өзгерткісі келеді.

Сонымен бұл аят үш сөйлемімен мағына жағымен осы ғасырдағы сұмдық адасқан бір топты ерекше айырып меңзегені секілді джифри есеп бойынша да дәл үстінен басып хабар беруде.

Иә, алдыңғы сөйлемнің яғни, الَّذ۪ينَ يَسْتَحِبُّونَ сөзінің сандық мәртебесі мың үш жүз жиырма жеті, егер шәдделі ل "ләм" және ب "бә" екі мәрте саналса арабша жыл санауымен мың үш жүз елу тоғыз болып, әлгі діннен безген топтың шектен шыққан кезеңін көрсетіп дәлмедәл тевафук қылады. وَ يَبْغُونَهَا عِوَجًا сөзінің сандық мәртебесі, тәнуин "нун" болса мың екі жүз тоғыз болып, сол жылдары Ислам шариғатына опасыздық жасап арам ниетпен құқық саласына шетелдік заңдарды ендіру жоспары және оны жүзеге асыру кезеңіне дәлме-дәл тевафук қылып қатыстылығы көрінеді. Осы ишара-белгілер секілді көптеген белгі-нышандар бастапқы аяттың қуатты ишара еткен Рисалей-Нұрдың дұшпандары туралыда анық түрде хабар беріп кері мағынасымен оларды меңзеп Рисалей-Нұрға дәлме-дәл қатысты екені байқалады.

Тіпті, төртінші аятта Рисалей-Нұрдың түрікше болуын хош көріп, ал бесінші аятта арапша және түрікше толық білмейтін сондай-ақ, ұстаздары мен ғалым-ғұламалары аз немесе жағдайы қиын шығыс аймағындағы мұсылман қауымына Рисалей-Нұр медет беріп, қол ұшын созғанын және олар әр қауымнан бетер қайғылы оқиғаларды бастан кешкенін естеріне салу арқылы нұсқау жасап, тура жолға салғанын ишари әрі рәмзи мағыналар арқылы білдіреді. Бұл соңғы маңызды ишараны баяндауға әзірге рұқсат болмағандықтан тек әрқайсысының бір ғана рәмізі өте қысқа баяндалмақ. Былайша:

ТӨРТІНШІ АЯТТЫҢ:

وَمَٓا اَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ اِلَّا بِلِسَانِ قَوْمِه۪ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ

деген сөзі джифри сандық мәртебесімен сондай-ақ, бастағы аяттың ишари нышан-белгілері арқылы былай дейді: Рисаләт пен Нубуваттың яғни пайғамбарлықтың. Әр ғасырда ізбасар найбтары, уәкілдері болатынына байланысты мұрагерлік міндетті мойнына алған РисалейНұрды көптеген кітаптардың ішінен мән беріп ерекше ілтипатпен баурына басып, рисаленің Құрани тіл араб тілінде емес, түрік тілінде жазылуын жоғары бағалайды. Иә, бұның мәртебесі رَسُولٍ сөзіндегі тәнуин ن "нун" саналып, шәдделі ل "ләм" екі рет саналып, шәдделі ى "иә" бір боп саналар болса, мың үш жүз елу сегіз шығады, ал егер екеуі де бір рет саналса, мың үш жүз жиырма сегіз шығады. Егер шәдделі әріптер екі рет саналып, тәнуин саналмаса мың үш жүз он сегіз шығады һәм тәнуин һәм шәдделілер саналса мың үш жүз алпыс сегіз болып Рисалей-Нұрдың бес кезеңіне және бес жағдайына рәмізді түрде меңзеп хабар береді.

БЕСІНШІ АЯТ:

اَنْ اَخْرِجْ قَوْمَكَ مِنَ الظُّلُمَاتِ اِلَى النُّورِ وَذَكِّرْهُمْ بِاَيَّامِ اللّٰهِ

اِلَى النُّورِ وَذَكِّرْهُمْ بِاَيَّامِ اللّٰهِ сөйлемінде джифри сандық мәртебесі шәдделілер біреу болып саналар болса мың үш жүз елу бір болып Рисалей-Нұрдың өте маңызды бірақ, әзірге оны баяндауға рұқсаты жоқ міндетінің және ол Құранның әмірлерін мойынсұндыратын кезеңіне дәлме-дәл джифри есебі бойынша әрі мағына жағымен рәмізді түрде Рисалей-Нұрға қатысты екені көрінеді. Тағы да жазылатын көптеген ғайби ишара-белгілер бар. Бірақ, рұқсат берілмеді, кейінге қалды.

* * * * * *

Сегізінші Шуақ

ХЗ. АЛИДІҢ ҮШІНШІ КӘРАМАТЫ

ТҮСІНІКТЕМЕ

[Өздеріңе мәлім, мен Рисалей-Нұрдың қадір-қасиетін, маңыздылығын баяндай Құранның ақиқаттарын және Иманның негіздерін паш еткім келеді. Сондай-ақ, иманы әлсіреген жандардың иманын қуаттап Иман ақиқаттарының хақ екендігін, беріктігін көрсеткім келеді. Әйтпесе, Құдай сақтасын, өзімді және еш ұнамайтын, іліп алар жағымды бір қылығы жоқ нәпсімнің атын шығару, қошаметке бөлену емес, әрине. Сондай-ақ, Рисалей-Нұр сырт көзге менің кітабым болғаны үшін де мақтап отырғаным жоқ. Мақсатым, Рисалей-Нұр Құранның тәпсірі, ол Құраннан нәр алған, ол иманның бұлтартпас дәлелі, күшті айғағы екендігін көрсету. Сол үшін оның қадір-қасиеті жоғары екенін баяндап отырмын. Тіпті, кейбір рисалелерді еркімнен тыс жазғаным секілді Рисалей-Нұрдың маңыздылығын жазарда да өзімді еріксіз сезіндім.

Имам-ы Алидің (р.һ.) "Аят-ул Күбра" деп айдар таққан "Жетінші Шуа" рисалесін жазарда қатты қиналдым. Сол қиналысыма жылдам ақы әрі қабыл болғанына белгі және құлшындыру ретінде Құдай жарылқап осы "Джәлжәлутияның" кәрәмәті берілгеніне еш күмәнім жоқ. Аллаһ берген нығметтерді бағалап шүкір ету мақсатында мұны "Сегізінші Шуа" деп атап, ақ параққа түсірдім. Әйтпесе, мұның орнына хашир туралы маңызды бір аяттың мұғжизалы айғақ-дәлелдерін жазбақ едім]

* * * * *

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

[Имам-ы Алидің (р.һ.) Рисалей-Нұрға қатысты үшінші кәрәмәттері]

Иә, Он сегізінші және Жиырма сегізінші Лемаларда баяндалып, дәлелденген екі ашық кәрәмәтін Хз. Али өзі растап, қуаттай келе"Джәлжәлутия"қасидасында"Сираджин-Нұр"туралы ашықтан ашық хабар бергені секілді тағы да сол қасидасында"СираджинНұрдың"ең атақты рисалесін меңзеп көрсетіп, бейне бір мақтап тұрғандай, сондай-ақ сегіз рәмізбен атақты рисалелердің аттарын атап тұрып көрсетеді.

БІРІНШІСІ:Рисалей-Нұрдан ашық түрде хабар берген мына: تُقَادُ سِرَاجُ النُّورِ سِرًّا بَيَانَةً сөзінен кейін Суряни тілде Аллаһтың көркем есімдерін шапағатшы ретінде атап медет сұрайды және Құрандағы сүрелерді қосып мінажат қылады. Дәл Отыз үш сүрені пайдаланып керемет, өте тартымды түрде мінажат қылатыны сондай, кейбір сырларды ашып, ғайби хабарларды жеткізгісі келетіні байқалады. Мен бір күйзеліс кешіп, Хз. Алидың (р.һ.)"Аят-ул Күбра"деп атаған"Жетінші Шуаны"жазып тәмамдаған кезімде, менің ойымша сол еңбегіме жылдам ақы ретінде болса керек, сол түні Джәлжәлутияны оқыдым. Кенет, көкейіме ғайби ескерту келді. Онда, былай делінді: Имам-ы Али радиаллаһу анһ, Рисалей-Нұрға қатты алаңдаушылық танытқан. Нұрдың барлық кітаптарынан хабар бергені секілді, аса маңызды рисалелеріне де ишара деуге болатындай рәмізді түрде хабар берген. Егер ашық түрде ғайыптан хабар беру (әрине, мұның көптеген зияндары болатындықтан Аллаһтың хикметіне қайшы)Иләһи хикмет оған тиым салмағанында ашықтанашық бәрін жазар еді. Мысалы, сүрелерді санап келеді де Жиырма бесінші сүреге келгенде былай дейді:

بِحَقِّ تَبَارَكَ ثُمَّ نُونٍ وَ سَٓائِلٍ ٭ وَ بِسُورَةِ التَّهْم۪يزِ وَ الشَّمْسُ كُوِّرَتْ

وَ بِالذَّارِيَاتِ ذَرْوًا وَ النَّجْمِ اِذَا هَوٰى ٭ وَ بِاِقْتَرَبَتْ لِىَ الْاُمُورُ تَقَرَّبَتْ

وَ بِسُوَرِ الْقُرْاٰنِ حِزْبًا وَ اٰيَةً ٭ عَدَدَ مَا قَرَاَ الْقَار۪ى وَمَا قَدْ تَنَزَّلَتْ

فَاَسْئَلُكَ يَا مَوْلَاىَ بِفَضْلِكَ الَّذ۪ى ٭ عَلٰى كُلِّ مَٓا اَنْزَلْتَ كُتْبًا تَفَضَّلَتْ

Міне, осы сөздерге қарап отырсақ, сонау Ескішәһир қаласында сотты таңқалдырған және үстінде көзге де көрінер кәрәмәті болған және қиямет пен хаширді дәйекті түрде бұлтартпас айғақтарымен баяндаған танымал"Жиырма Тоғызыншы Сөзге"Хазіреті Али радиаллаһу анһ сүрелерді атап келе жатып Жиырма Тоғызыншы мәртебеге келгенде وَالشَّمْسُ كُوِّرَتْ деп, оған ишара қылған. Өйткені, қиямет қайым туралы сұмдық хабар беретін اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ сүресіне сәйкес әлгі Жиырма Тоғызыншы Сөз, қияметтің болатынын, әлемнің қирайтынын, дүние опат болып ақырет түрінде қайта тірілетінін, өлгендерге қайта жан бітетінін нақты дәлелдермен баяндап жатқанда осы сүренің қияметті сұмдық суреттейтінін айтуы, һәм мағына жағымен, һәм Жиырма тоғызыншы мәртебеге сәйкес келуі әлгі ишараны нақтылап дәлелдей түседі.

Сондай-ақ, зәррелердің неліктен тынымсыз қозғалатынын түсінбей осы ұсақ бөлшектердің ішіне еніп жоғалып кеткен материалистердің аузына құм құйған және зәррелердің қозғалысының сан құбылуы белгілі бір мақсатпен жүйелі қызмет екенін дәлелдеген"Отызыншы Сөз" атты, "Зәррат риселесіне"Хазіреті Имам-ы Али радиаллаһу анһ Отызыншы мәртебесінде وَبِالذَّارِيَاتِ ذَرْوًا деген ант сөзімен ишара қылған.

Иә, бұл ишарада сөз жағымен, сыртқы көрінісі жағымен وَالذَّارِيَاتِ ذَرْوًا сүресі "Зәррат" рисалесімен өзара ұқсас болумен қатар мағына жағымен де байланысты. Өйткені, وَالذَّارِيَات яғни "Зәррият" сүресінің басында кездей соқ әрі жүйесіз секілді көрінген әуе толқыны туралы айтып оның хикметке толы қызметі бар екенін, олар Рубубияттың тәкуин әмірлерін, орындап жаратылыс заңдарын әртарапқа жеткізіп отыратындығын түсіндіргені секілді,"Зәррат рисалесі"де материалистердің ойынша кездейсоқ, жүйесіз көрінген ауа бөлшектерінің зәррелердің қозғалысы хикметке толы екенін, ол

зәррелер яғни ең ұсақ бөлшектер керемет тәртіпті, зор маңызды міндеттер жүктелген қызметшілер екенін өте қуатты да нақты айғақтармен дәлелдеген.

Сондай-ақ, Мұхаммед Пайғамбарымыздың(с.а.у.) Миғраж оқиғасын ақыли дәлелдермен керемет дәлелдеген және"Отыз бірінші Сөз"деп аталатын және Отыз бірінші мәртебе болған"Миғраж"рисалесіне Хазіреті Али радиаллаһу анһ Отыз бірінші мәртебеде Мұхаммед Пайғамбардың (с.а.у.) Миғражы және Оның Қаб-ы Қаусейінде көргендері мен айтқан сөздерін анық жеткізген "Нәжим" وَ النَّجْمِ اِذَا هَوٰى сүресінде басындағы وَ النَّجْمِ اِذَا هَوٰى сөйлемі арқылы ап-анық түрде әлгі рисалені мегзеп ишара қылады. Және, وَ الطُّورِ яғни, "Тур" сүресінен аттап өтіп, وَ الذَّارِيَات "Зәррят" сүресінен кейін وَ النَّجْمِ яғни "Нәжм" сүресін айтуы, әлгі ишара-белгіні қуаттай түседі.

Сондай-ақ, Айдың екіге бөліну оқиғасын Құдайға сенбейтін мүнкірлерге де дәйекті түрде түсіндірген "Миғраж" рисалесінің соңындағы "Шаққ-ы Қамар рисалесі" деп аталатын отыз бірінші мәртебенің соңында орналасқан әлгі рисалеге Хазіреті Али (радиаллаһ анһ)Құранның اِقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ деп басталатын сүресін пайдаланып Отыз бірінші мәртебенің соңында орын алған وَ بِاِقْتَرَبَتْ لِىَ الْاُمُورُ تَقَرَّبَتْ сөйлемі арқылы ашық түрде ишара қылады.

Өздеріңе мәлім, Рисалей-Нұр әу баста Отыз үш Сөзден тұрады және кейде тек Сөздер деп те аталады. Бірақ, Отыз үшінші Сөз жеке дара емес, ол Отыз үш Мектубтан тұрады және оны кейде Мектубат деп те атайды. Сосын, Отыз бірінші Мектуб та өзінше дара емес, ол Отыз бір Лемадан тұрады. Кейде, оны Лемалар деп те атайды. Сосын, Отыз бірінші Лема жеке дара емес, ол да иншаллаһ Отыз бір Шуалардан құралады."Аят-ул Кубра"Жетінші Шуа, ал осы рисале"Сегізінші Шұға"болып саналады. Демек, Сөздердің соңғысы Отыз екінші Сөз боп табылады.

Сондай-ақ, Рисалей-Нұрдың кітаптары жұлдыз болса, ішінде Күндей жарқын деп шәкірттер айтып жүрген Отыз екінші Сөз яғни үш тараудан тұратын керемет әрі ауқымы кең және Сөздердің

бір тұрғыда қорытындысы, мазмұны, нәтижесі деуге болатын әлгі рисалені Хазіреті Али (радиаллаһ анһ)оның керемет маңыздылығын күрделі де маңызды екенін көрсету үшін Құранның көптеген сүрелерін айтып келіп кенет Отыз екінші мәртебеде وَ بِسُوَرِ الْقُرْاٰنِ حِزْبًا وَ اٰيَةً деп, ант сөзімен Отыз екінші мәртебедегі әлгі мазмұнды терең рисалені меңзеп ишара қылады. Рисалей-Нұрдың Отыз үшінші Сөзі болса, жоғарыда баяндағанымыздай, Отыз үш Мектуптан тұрады. Және Мектубат деп аталатын отыз үш кітап пен жүзден аса рисалелерді қамтиды.

Міне, Хазіреті Али радиаллаһу анһ, Отыз үшінші мәртебеде және ант сөзінде Отыз үшінші Сөзді құрайтын жүз он кітапты және Мектубатты бірден жаппай меңзеп ишара ету үшін жүз он аспани парақтар деп аталған жүз он мұқтасар кітаптардан және аспани үлкен киелі кітаптардан медет сұрап:

فَاَسْئَلُكَ يَا مَوْلَاىَ بِفَضْلِكَ الَّذ۪ى ى ٭ عَلٰى كُلِّ مَٓا اَنْزَلْتَ كُتْبًا تَفَضَّلَتْ

сөзімен ишара қылады. Өздеріңе мәлім, тіл өнерінде, шешен сөйлеу ілімінде алыстан орағыту үшін және құпия терең мағыналарды білдіру үшін "кәрина" деп аталатын белгі-нышандардан және байланыстардан біреуі болса болды, ашық мағынасы боп қабылданады. Міне, осы ережеге байланысты, осы ишари мағыналардың әрқайсысына бірнеше "кәриналар", белгі-нышандар табылатыны секілді, басқа да сөздері мұны құптап "кәрина" яғни белгі болып саналады. Рисалей-Нұрдың барлық кітаптарынан жалпы хабар берген ашық сөйлемдердің әрқайсысы өзара бір-біріне қуатты "кәрина" болып саналады.

ЕКІНШІ РӘМІЗ:Құранның"Әл-аят-ул Кубрасы"саналатын

تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَالْاَرْضُ وَ مَنْ ف۪يهِنَّ وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِه۪

аятының ұлы ақиқатын және оның ең ұлы тәпсірін жасаған және Қасиетті Рамазанның илһами кәдесі боп табылатын"Жетінші Шуа"рисалесіне келгенде Хазіреті Али (радиаллаһу анһ)Мектубат кітабына ишара еткеннен кейін"Лемалар"кітабына ишара қылып жатып,"Шуалар"кітабына назар аударып

وَ بِالْاٰيَةِ الْكُبْرٰى اَمِنّ۪ى مِنَ الْفَجَتْ

деп, шешендік тіл өнеріне сәйкес"мүстетбе-атүт-теракиб" және

"маариз-үл кәлам"деп аталатын сыртқы мағынаның астарында жасырын жатқан бірнеше кәрина-белгілердің дәрежесіне қарай ишара етеді.

Сондай-ақ, таңғажайып және мәртебесі биік тәухидтің ұлы айғағы және Құранның ұлы аятының дәлелі әрі керемет тәпсірі боп табылатын рисалеге Хазіреті Али "Аят-ул Күбра" деп, ат қойған. Солай ат қою арқылы осы рисаленің қайнар бұлағы әлгі аяттың ұлықтығын һәм осы "Жетінші Шуа" деп аталған Уахданияттың, Тәухидтің айғағы қаншалықты қуатты екенін жариялап хабар беруде.

{(Сілтеме): Хазіреті Имам Али осы сөз арқылы былай ишара етеді. Аят-ул Күбра рисалесі шәкірттердің қиналып қуғынға ұшырауына себеп болғаны секілді оның берекетімен, кәраматымен қайтадан амандыққа қауышып сау-сәламат түрде әлгі бәледен құтылаты болады. Иә, рас Хазіреті Алидің (радиаллаһу анһ) кәраматы дәлме-дәл солай болып шықты. Осы рисале үшін қамауға алынып, оның қуатты ақиқаттарының арқасында ақталып қамаудан босап шықтық.}

Ол рисале шыныменде Хазіреті Алидің (радиаллаһ анһ)үлкен ілтипатына, құрмет белгісіне бөленуге лайық екеніне кімде-кім күманданса"Аят-ул Күбра"рисалесін қолына алып бір мәрте оқысын. Егер, "шынымен де лайық екен!" демесе, мені балағаттап, сөксін!

Иә, дінсіздердің Құранға қарсы мың жылдан бері бірігіп жиналып қалған кек алуды күткен наразы ойларын және кәпір философтардың бұрыннан бері әбден бірігіп енді жол тауып жайыла бастаған шәкшүбаларын сондай-ақ, Құраннан сұмдық соққы жеп өш алғысы келген қырсық яхудилердің, сондай-ақ, тәкаппар кейбір христиандардың шабуылдарын жаппай тойтарып төтеп беретін әр ғасырда Құранның көптеген қаһарман батырлары, мағынауи бекініс-қорғандары болған.

Енді, қазіргі таңда сондай сақшы қорғаушыларға мұқтаждық тіпті көбейіп тұр. Бұрын бір-екеу болса, қазір де жүз есе артып отыр. Ал сақшылардың қатары бұрын жүз болса, қазір екі-үш есеге кем. Сондай-ақ, имани ақиқаттарды медреседен, "кәлам" ілімінен үйренуге көп уақыт кететіндіктен бұл заманда ол жол жабық, мүмкін емес. Олай болса, әрі тез, әрі баршаға түсінікті түрде өте терең ақиқаттарды үйретіп дәріс беретін Рисалей-Нұр, әлбетте Хазіреті Алидың (радиаллаһ анһ) мұндай ілтипатына және құрмет көрсетуіне лайық деп сенімді түрде айта аламыз.

Һәм, хазіреті Али (радиаллаһ анһ) тізбектей келе Оныншы мәртебеге келгенде Оныншы сүре ретінде және қиямет жайлы және

Барат түніне қатысты وَبِسُورَةِ الدُّخَانِ ف۪يهَا سِرًّا قَدْ اُحْكِمَتْ сөзін айтып, ишари түрде, Оныншы Сөз деп, аталатын және реттік нөмірі де Он болған"Хашир"рисалесіне ишара қылған. Сонымен қатар, ол кітаптың аса маңыздылығын, өте мықты әрі берік екенін және сол заманның тас қараңғы зұлыматын сейілтетін Барат түні секілді шамшырақ қызметін атқаратын және хашир мен қияметтің белгісі боп табылатын "Духан" яғни түтінге теңеу арқылы һәм Барат түнінде бір жылда болатын оқиғалардың тағайындалуы жағынан және басқа да кәриналар арқылы меңзеп рәзімді түрде хабар береді.

Рас, Оныншы Сөз өте қауіпті бір бәленің бетін қайтарды. Ойпікір бостандығы дегенді қолданып және дүние жүзілік соғыстың аласапыран кезеңін пайдаланып ақыретке сенбейтін мұнапықтар, сол кезеңдерде көптеген жерлерде өздерінің улы ойларын ортаға шығара бастаған кезде"Оныншы Сөз"рисалесі жазылып баспадан шықты. Мың нұсқасы әр тарапқа жайылып, көргендер қызыға оқып тез арада таралып кетті. Содан, дінсіздердің кәпір ойы іске аспай үндері өшті. Осылайша Рисалей-Нұр Хазіреті Алидың (радиаллаһ анһ)жоғарғы баға беруіне лайық екенін дәлелдеді. Бұған кім күмәнданса, сол рисалені мұқият оқысын. Сөйтіп, Хаширдің бұлтартпас дәлелі бар ақиқат екенін көрсін.

Һәм, Хазіреті Имам-ы Али (радиаллаһ анһ)Он тоғызыншы сүре ретінде Нұр сүресін

بِسِرِّ حَوَام۪يمِ الْكِتَابِ جَم۪يعِهَا ٭ عَلَيْكَ بِفَضْلِ النُّورِ يَا نُورُ اُقْسِمَتْ

сөзімен атап, өте мұқтасар түрде"Он Тоғызыншы Сөзге"және өте керемет шыққан"Он тоғызыншы Мектубқа"ишара ретінде"Нұр"сөзін қайталау арқылы Мектубтардың мәртебесі яғни "Он төртінші Мектуб" кем қалғандығын меңзеп "Нұр" сүресін он бесіншіде тағы да қайталау арқылы өте нәзік әрі мұқияттап хабар беруде. Және, сол екі рисалелер Рисалей-Нұрдың үлкен нұрлары екенін білдірген.

Иә, ардақты Мұхаммедтің (с.а.у.) пайғамбарлығы жайлы"Он тоғызыншы Сөз"сондай-ақ, үш жағымен кәраматы көрінген таңғажайып"Он тоғызыншы Мектуб"расында Рисалей-Нұрдың жарқын нұры болып табылады. Және, адал жар Айша анамыздың ақталып, өзі туралы жаман ойлардан құтылуына байланысты "Нұр"

аятының مَثَلُ نُورِه۪ сөзіндегі есімдік үш тұрғыдан біреуі Мұхаммедпен (с.а.у.) қатысты болғандықтан "Нұр" сүресі Мұхаммедтің өзімен (с.а.у.) тығыз байланысты болғандықтан, ол сүре арқылы Мұхаммедтің пайғамбарлығын дәлелдейтін әлгі екі рисалені екі рет "Нұр" деген сөзбен тіпті, үш нұр мәрте сөздерімен тағы да дәлме-дәл Мұхаммедтің пайғамбарлығын дәлелдеген"Миғраж"рисалесінде оған ишара еткен. Мен,"Он төртінші Мектуб"жазылмай қалғанын ұмытып кеткенімді мойындаймын. Хазіреті Имам-ы Али радиаллаһу анһ дәл сол сүрені екі мәрте қайталағандықтан есіме түсті және ишара арқылы мән бергеніне таңқалдым. Бірақ, оның қайталануы тек"Он тоғызыншы Сөз" бен "Мектуб"үшін қатысты. Одан кейінгілерге байланыстылығы аз.

ҮШІНШІ РӘМІЗ:"Жиырма сегізінші Лемада"түсіндіріліп дәлелденген мына

تُقَادُ سِرَاجُ النُّورِ سِرًّا بَيَانَةً٭ تُقَادُ سِرَاجُ السُّرْجِ سِرًّا تَنَوَّرَتْ

بِنُورِ جَلَالٍ بَازِخٍ وَ شَرَنْطَخٍ ٭ بِقُدُّوسِ بَرْكُوتٍ بِهِ النَّارُ اُخْمِدَتْ

сөйлемдері арқылы Рисалей-Нұрдың маңызды үш жағдайынан хабар беруде.

Бұл сөйлемдердің ашық түрдегі һәм джифр һәм мағына жағымен Рисалей-Нұрға ишара ететіні"Он сегізінші Лема"атты рисаледе түсіндірілген болатын. Сондықтан, қазір сол жерде айтылмай қалған және Хазіреті Алидың радиаллаһ анһ назарын аударған тек үш сыр баяндалмақ.

Біріншісі:Мұсылмандар арасында және делдалдар мен уағызшылардың қолында ашықтан-ашық ұстап жүруге лайық РисалейНұр кітаптары өкінішке орай өте құпия түрде жасырын жайылып, сақтануға мәжбүр болатынын меңзеп Имам-ы Али (радиаллаһ анһ)екі мәрте سِرًّا بَيَانَةً және سِرًّا تَنَوَّرَتْ сөздері арқылы سِرًّا яғни, тек жасырын түрде ғана жайылады дейді. Мұны таңдана хабар береді.

Екіншісі:Рисалей-Нұр Исм-и Ағзам сәулесімен және"Рахман", "Хаким"есімдерінің саясында жарыққа шыққандықтан ерекше қасиеттілікті اَللّٰهُ اَكْبَرُ (Аллаһу Акбар)сөзінен алып, Жәлал мен

Кибрияға (Ұлықтық) негізделген және بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ сөзінен нұр алып, мейірім мен мәрхаметке бөленген сондай-ақ, وَ هُوَ الْعَز۪يزُ الْحَك۪يمُ сөзінен күш-қуат алып, хикмет пен жүйе, тәртіпке негіздеген. Оның рухы да, жаны да осы негіздер. Басқа ұстаным және жолдардағы "ғашықтық", сезімі емес, оның орнына Рисале-Нұрдың жолында ынтық түрде мейірім және жанашыр түрде жақсы көру боп табылады.

Қалайша, Хазіреті Али (радиаллаһ анһ) ашық түрде Сирадж-ун Нұрдың жазылатын кезеңін және кемелденер шағын және мәшһүр атауын تُقَادُ سِرَاجُ النُّورِ сөзімен хабар берген. Дәл сол секілді بِنُورِ جَلَالٍ بَازِخٍ وَ شَرَنْطَخٍ сөзімен де Сирадж-ун Нұрдың негіздерін баяндап хабар берген... Өйткені: جَلَالٍ بَازِخٍ деген сөз иззат (абырой)азамет, жәлал, кибрия яғни ұлықтық, айбындылық мағынасын білдіреді. Ал, شَرَنْطَخٍ сөзі Суряни тілінде Рауф (мейірім),ал بَرْكُوتٍ дегенді білдіреді. Демек, Хазіреті Имам-ы Али (радиаллаһу анһ)Сирадж-ун Нұрды меңзеп, сол туралы айтып отыр. Ол, нұрын, рухын Аллаһтың"Кибрия", "Азамет", "Рефет", "Рахимият"сыпаттарынан алады деп, Рисалей-Нұрдың ерекше қасиетін баяндап берген.

Үшіншісі:Хазіреті Имам-ы Али (радиаллаһу анһ)бұл сөйлемде сөзі арқылы بِهِ النَّارُ اُخْمِدَتْ былай дейді: Мың үш жүз елу төрттен жылы Сирадж-ун Нұрдың саясында яғни Рисалей-Нұрдың нұрымен адасушылықтың жалын шашқан оты иншаллаһ, сөнетін болады яғни ол діни фитне-бүліктің отына қалқан болып бұзылуына жол бермейді немесе алға шабуылын тоқтатады. Егер, мұны хижри есептейтін болсақ, бұдан екі жыл бұрын дінді дүниеден бөлген кезде мұны кәпірлердің оңтайлы сәт ретінде пайдаланып дінге қарсы, Құранға қауіпті сұмдық, адам айтқысыз жобаларының жүзеге аспай тоқырып қалуы әлбетте, алдарынан қуатты тосқауылдың шыққанын көрсетеді.

Ол тосқауыл бұл заманда халық арасында кеңінен тараған РисалейНұрдың бұлтартпас дәлелдері, қуатты айғақтары екенін дәлелдейтін белгі-нышандар көп. Мына екінші жорымдағы Хазіреті Алидың ишаралары соны қуаттап бекіте түседі.

{(Сілтеме): Сондай-ақ, "инна ағтайна" сөзінің сыры біршама анықталып ортаға шықты. Себебі, Суфиянизмнің төрт құрушысының ең мықтысы, нағыз жауызы кері шегініп мүлдем құрыды, қазір қабірде азап шегіп жатыр. Ал, ең үлкені болса ол да байланысы үзіліп Масон комитетінің тұтқыны әрі құралына айналып азабымен әлек. Осы кезде оның тек сұлбасы қалды, үкім жүргізіп жатқан тек көлеңкесі. Енді шабуыл жасамақ түгіл біршама артқа шегінуде. Қалған екеуі болса қолынан келгенше бұзғандарын жөндеуге тырыспақ.}

Иә, джифр есебі бойынша بِهِ النَّارُ اُخْمِدَتْ сөйлемін талдар болсақ; خ алты жүз, ت (тә) төрт жүз, ر (ра) екі жүз, шәдделі ن (нун) жүз, م (мим) қырық, د (дәл) және үш ا (әлиф) жеті, بِهِ сөзіндегі ب (бә) екі, هـ (һә) бес, барлығы мың үш жүз елу төрт болады. Құдайға шүкір, Сирадж-ун Нұрдың "әл-Аят-ул Күбрасы" секілді көптеген рисалелері бар. Олардың әрқайсысы қуатты лампа тәрізді мұстақим жолды көрсетіп, осылайша Имам-ы Алидың хабарын растап отырады. Осы үшінші сырдың байланыстылығына орай дәл بِهِ النَّارُ اُخْمِدَتْ секілді мың үш жүз елу төртте джифри есеп бойынша қатыстылығы және Саидтың (р.һ.) белгілі екі лақаб атына рәмізді түрде және атын атап меңзеп айтылған, сондай-ақ,"Өзіңді қорға!"деген әмір берген және сол кезеңде бәрінен де бетер бірнеше қауіп-қатерге душар болатынын меңзеп"Әрджузе"жазбасының соңында:

فَاسْئَلْ لِمَوْلَاكَ الْعَظ۪يمِ الشَّانِ يَا مُدْرِكًا لِذٰلِكَ الزَّمَانِ

بِاَنْ يَق۪يكَ شَرَّ تِلْكَ الْفِتْنَةِ وَ شَرَّ كُلِّ كُرْبَةٍ وَ مِحْنَةٍ

сөйлемімен былай дейді:"Ей, Саид Курди! Мың үш жүз елу төрт жылына жетсең сол кездің фитне-бүлігінің бәлесінен Раббыңа сыйынып қорғауын сұра!"

Рас, Он сегізінші Лемада Хз. Алидың бірінші кәрәмәтын түсіндірген жерде"Әрджуза"қасидасының Рисалей-Нұр жайлы және авторы туралы ғайби ишара-белгілері баяндалған болатын.

Исм-і Ағзам және "Сәкина" деп аталған мәшһүр алты есімді әрдайым оқып, еш тастамай жүрген бір шәкіртімен Хазіреті Алидың сөйлесіп оны жұбатады. Ишара-белгілерге қарасақ, Ол шәкірт Саид екені анық көрінеді. Ол жерде әлгі шәкіртіне былай дейді:

اَحْرُفُ عُجْمٍ سُطِّرَتْ تَسْط۪يرًا بِتَّ بِهَا الْاَم۪يرُ وَالْفَق۪يرَا

яғни, Исламға жат әріптер мың үш жүз қырық сегізде жаппай қабылданады. Бала-шаға, бастық-жұмысшы, бай-кедей бәрі мәжбүр түрде түнде сабақ алып үйренуге тырысады.

Иә, سُطِّرَتْ تَسْطِيرًا сөйлемі дәлме-дәл екі ت (тә) сегіз жүз, екі س (син) жүз жиырма, екі ر (ра) төрт жүз, екі ط (та) он сегіз, бір ى (иә) он, барлығы мың үш жүз қырық сегіз болады. Дәл сол кезеңде латын әріптерін түнгі дәрістермен мәжбүрлеп үйретіледі дейді. Сосын, Имам-ы Али (р.һ.) "Сәкине" дұғасын әрдайым тастамай оқитын Саидқа (р.һ.) қарап онымен сөйлеседі. Сөзінің соңында, يَا مُدْرِكًا لِذٰلِكَ الزَّمَانِ дейді. Екі-үш жерде қуатты ишара арқылы Саид (р.һ.) деп атаған шәкіртіне арнап былай дейді:"Сәкина"дұғасы арқылы өзіңді сақтануға тырыс! "Ия-і Нидай" яғни қаратпа сөзден кейін жасырын түрде"Саид"сөзі тұр.

Демек, يَا سَع۪يدُ مُدْرِكًا لِذٰلِكَ الزَّمَانِ болады. Бұл сөйлем қалайша, مُدْرِكًا сөзі арқылы"Әл-курди"лақап атына әрі айтылуы жағынан әрі джифр жағынан қатысы бар екені белгілі. Өйткені, "мим" әрпі оқылмаса, دَرْكًا Күрд қалбы (яғни теріс оқылса,"дәркән" "күрд"болып оқылады.) Ал, "мим" болса, ل (ләм) және ى (иә) әріптеріне сәйкес келеді. Дәл сол секілді, басқа атына яғни Бәдиүззаман лақабына да"әззаман"сөзімен меңзеп, сонымен қатар мың үш жүз елу төрт немесе мың үш жүз елу бес болып джифри есебімен Саидтың (р.һ.) нағыз жағдайын, әдеттен тыс халдерін және сақтану үшін жиі оқитын дұғасын, жеке қалып жалғыз өмір сүруін толық суреттеп баяндағандықтан ап-анық түрде үстінен дөп басып тұрып өзінің қасида шығармасында жұбатып зор мән берген. Бұл жерде де بِهِ النَّارُ اُخْمِدَتْ сырына бөленген Рисалей-Нұрды қошаметтеп отыр...

Мұны білген жөн, Джәлжәлутияның негізі және рухы

اَلْقَسَمُ الْجَامِعُ وَالدَّعْوَةُ الشَّر۪يفَةُ وَالْاِسْمُ الْاَعْظَمُ

Имам-ы Алидің (р.һ.) озат әрі зерек Увейси бір шәкірті және Дін Исламның ең мәшһүр әрі жарқын дәлелі Худжат-ул Ислам Имам-ы Ғазали(р.һ.) былай деген: Бұл Ардақты Пайғамбарымызға уахи түрінде келіп жатқанда Пайғамбарымыз Хазреті Алиға: "Жаз!" деп, бұйырды. Ол жазып, сосын ретке келтірді. Имам-ы Ғазали (р.һ.) айтады:

اِنَّ هٰذِهِ الدَّعْوَةَ الشَّر۪يفَةَ وَ الْوِفْقَ الْعَظ۪يمَ وَ الْقَسَمَ الْجَامِعَ وَ الْاِسْمَ الْاَعْظَمَ وَ السِّرَّ الْمَكْنُونَ الْمُعَظَّمَ بِلَا شَكٍّ كَنْزٌ مِنْ كُنُوزِ الدُّنْيَا وَ الْاٰخِرَةِ

Имам-ы Ғазали, Имам-ы Нұраддиннен дәріс ала отырып осы, Джәлжәлутияның Сурияни сөздерін һәм қадір-қасиетін ашықтап түсініктеме жасаған.

ТӨРТІНШІ РӘМІЗ:Имам-ы Али (р.һ.) Сирадж-ун Нұрдан хабар бергеннен кейін, тағы да Сурани тілінде Аллаһтың Отыз үш немесе Отыз екі есімдерін атап отырып, Рисалей-Нұрдың ең зор, аса маңызды кітабы "Мұғжизат-ы Құрания" рисалесін және Отыз Екінші Сөзді нақты түрде меңзеп, басқа да рисалелерді рәмізді түрде немесе ималы немесе телухті түрде хабар берген.

Рас, хазіреті Имам-ы Али (р.һ.) Рисалей-Нұрды меңзеп Сурани тілінде Аллаһтың есімдерін тізіп келіп былай дейді:

تُقَادُ سِرَاجُ النُّورِ سِرًّا بَيَانَةً ٭ تُقَادُ سِرَاجُ السُّرْجِ سِرًّا تَنَوَّرَتْ

بِنُورِ جَلَالٍ بَازِخٍ وَ شَرَنْطَخٍ ٭ بِقُدُّوسِ بَرْكُوتٍ بِهِ النَّارُ اُخْمِدَتْ

بِيَاهٍ وَيَا يُوهٍ نَمُوهٍ اَصَالِيًا ٭ بِطَمْطَامٍ مِهْرَاشٍ لِنَارِ الْعِدَاسَمَتْ

بِهَالٍ اَه۪يلٍ شَلْعٍ شَلْعُوبٍ شَالِعٍ ٭ طَهِىٍّ طَهُوبٍ طَيْطَهُوبٍ طَيَطَّهَتْ

اَنُوخٍ بِيَمْلُوخٍ وَ اَبْرُوخٍ اُقْسِمَتْ ٭ بِتَمْل۪يخِ اٰيَاتٍ شَمُوخٍ تَشَمَّخَتْ

{(Сілтеме): Хашир жайлы мәшһүр Жиырма Тоғызыншы Сөзді, сосын Миғраж және қосымшасы Шаққ-ы Қамар (Айдың бөлінуі) жайлы рисалені мегзеп отыр.}

اَبَاذ۪يخَ بَيْذُوخٍ وَ ذَيْمُوخٍ بَعْدَهَا ٭ خَمَارُوخٍ يَشْرُوخٍ

بِشَرْخٍ تَشَمَّخَتْ ٭ بِبَلْخٍ وَ سِمْيَانٍ وَ بَازُوخٍ بَعْدَهَا

بِذَيْمُوخٍ اَشْمُوخٍ بِهِ الْكَوْنُ عُمِّرَتْ ٭ بِشَلْمَخَتٍ اِقْبَلْ دُعَٓائ۪ى

деп, дұға етіп аяқтайды. Хазіреті Имам-ы Али (р.а.) әу баста ашық түрде хабар берген Рисалей-Нұрды"Сирадж-ун Нұр" және "Сирадж-ус Сурдж"деген атпен бірінші мәртебеде ашық түрде анық көрсетіп санап келеді де, Жиырма бесінші мәртебеге келгенде بِتَمْلِيخِ اٰيَاتٍ شَمُوخٍ تَشَمَّخَتْ дейді.

Құран аяттарының ғажайыптығын баяндайтын және Құранның қырық жақтан мұғжиза екендігін жеті қырынан талдап дәлелдеген Рисалей-Нұрдың ең мәшһүр және керемет рисалесі болып саналатын Жиырма бесінші Сөзді яғни Мұғжизат-ы Құрания рисалесін меңзеп ишара қылады. Себебі, әу баста Сирадж-ин Нұрдың бірінші мәртебе аталуы әрі بِتَمْل۪يخِ اٰيَاتٍ сөйлемінде اٰيَاتٍ сөзінің болуы әрі Жиырма бесінші мәртебеде айтылуы бекер емес. Бұл қуатты белгі-нышан яғни осылайша көптеген аяттарды атап олардың мұғжизалығын, терең сырларын баяндаған Жиырма бесінші Сөзге астарлы түрде қатысы бар деген сөз. Сүрелерді тізіп жатқанда тағы да Жиырма бесінші мәртебеге келгенде сөз саптау мәнерін өзгертіп қайтадан басынан бастағандай بِحَقِّ تَبَارَكَ деп Рисалей-Нұрдың өте берекелі, мүбәрак Жиырма бесінші Сөзінің маңыздылығына айырықша мән беріп көрсетеді. Сонымен, Жиырма алты мен Жиырма жетіде اَبَاذ۪يخَ بَيْذُوخٍ وَ ذَيْمُوخٍ بَعْدَهَا дейді. Сосын, Отыз бен Отыз біріншіде بِبَلْخٍ وَ سِمْيَانٍ وَ بَازُوخٍ بَعْدَهَا деп тағы да сөйлем құрауын өзгертіп بَعْدَهَا сөзін қолданады.

Өте ашық және қуатты карина-белгілерімен ижтихад туралы баяндайтын Жиырма жетінші Сөздің сахабалар туралы аса қымбат маңызы зор қосымшасын және Миғраж туралы Отыз бірінші Сөздің Айдың екіге бөлінуі жайлы бөлімін, сондай-ақ көпшілік аса мұқтаж өте құнды қорытындысын بَعْدَهَا сөзі арқылы көзге шұқып көрсеткендей қуатты ишара қылады.

Мен бұл қосымша жазбаларды ұмытып кеткенімді мойындаймын. Хазіреті Имам-ы Алидің (р.һ.) ескерткенінен кейін есіме түсті. Шаққ-ы Қамар яғни айдың екіге бөлінуі туралы бұдан бұрын жазған болатынмын. Дәл осы кезде сахабалар жайлы қосымша еске түсті.

Міне, әдебиетте баяндау пәні бойынша және шешендік ілімінде бір ғана ишарамен астарлы мағынаны білдірген болып есептеледі. Және бір ғана байланыс табылып бір ұғымға ишара болса, сол сөйлемде әлгі ұғым ишари мағына ретінде қабылданады. Әлбетте, ашық әрі көптеген ишари белгілерді есептемегеннің өзінде тек осы екі жерде дәл қосымшалардың жазылған тұсында дәл сол мәртебеде және қосымша мағынаны білдіретін بَعْدَهَا сөзін қайталап сөйлем құрауды өзгертуі мынаны меңзейді: Хазіреті Имам-ы Али (р.һ.) тура мағынасынан басқа бір астарлы мағынаны білдіргісі келеді.

Кейін, Жиырма тоғызыншы мәртебеге келгенде айбынды түрде خَمَارُوخٍ يَشْرُوخٍ بِشَرْخٍ تَشَمَّخَتْ дейді. Жиырма бесінші мәртебеде баяндалған және сырларды ашу мағынасындағы تَشَمَّخَتْ сөзін қайталай отырып жоғарыда айтылған таңғажайып Жиырма тоғызыншы Сөзге қуатты түрде ишара қылады. Сосын, Отыз екінші мәртебеде сүрелерді санап келіп, назар аудартып, аса мән беруге тұрарлық Отыз екінші Сөзге тағы да баса назар аудару үшін ذَيْمُوخٍ اَشْمُوخٍ بِهِ الْكَوْنُ عُمِّرَتْ басқа бір нұсқада بِهِ الْكَوْنُ عُطِّرَتْ яғни, Аллаһтың Адл, Хакем есімдерінің құдіретімен және әділ заңымен, өлшемді де жүйелі түрде аса хикметпен дүния жөнделіп қалпына келеді. Бұзылып, қираудан құтылады.

Екінші нұсқа бойынша мынандай мағына шығады:Әлгі екі есімнің жағымды әсерімен, өте хош иісімен дүние хош иістеніп әтір дүкені секілді хош жағымды бейнеге енеді. Міне, Аллаһтың "Адл"

және "Хакем" есімдерінің жарқын айнасы тәрізді және тәпсірі саналатын Отыз екінші Сөзді меңзеп, астарлы түрде білдіріп тұр.

ذَيْمُوخٍ сөзін қайталау арқылы Сөздер Отыз үш бола тұра оның бір мәртебесі Мектубтардан тұратынын және Отыз екінші Сөз оның соңғы мәртебесі екенін меңзеп отыр. Мен Сурани (Ассирия) тіліндегі сөздердің мағынасын толық біле алмағандықтан Хазіреті Алидің (р.һ.) әлгі сөздер арқылы басқа рисалелерге қаншалықты ишара еткенін әзірге кейінге қалдырамын.

БЕСІНШІ РӘМІЗ:Джәлжәлутияның уахи болып Ардақты Пайғамбарымызға (с.а.у.) түскені рас. Ол Ғаллам-ул Ғуюб яғни ғайыпты білуші Аллаһтың ілімімен мағына білдіретіні де рас. Әрі, Джәлжәлутия اَقِدْ كَوْكَب۪ى және تُقَادُ سِرَاجُ النُّورِ сөздеріне қарасақ, астарлы мағына арқылы өзінің ақиқатын дәлелдеп берген Рисалей-Нұрды ашықтан ашық хабар беріп, оның он үш құнды кітаптарына ишари түрде хабарлап отыр. Сонымен қатар, فَيَا حَامِلَ الْاِسْمِ الَّذ۪ى جَلَّ قَدْرُهُ сөзінде де сол қасиданың негізі болып табылатын اَلْاِسْمُ الْمُعَظَّمُ яғни Исм-і Ағзамды әрдайым тастамай оқып, одан медет сұрап жүретін Рисалей-Нұрдың авторы жайлы және оның өміріндегі маңызды он үш оқиғаны рәмізді түрде, ишарамен, астарлы мағынамен хабар беруде. Сондай-ақ, астарлы мағына арқылы және ишари мағына мақсат болу үшін әлсіз кәрина яғни бұлыңғыр белгі, бір ғана байланыс жеткілікті саналады. Сондайақ, Рисалей-Нұрға, оның кітаптарына, авторына, хал-ахуалына ишарабелгілер өзара байланысып бірін-бірі меңзеп отыр. Тіпті, барлығы бір мәселенің төңірегінде шоғырланып, топтасқандықтан қуатты белгі, нақты ишара боп саналады. Олай болса, былай деп айтуға толық хақымыз бар: Хазіреті Имам-ы Али (р.һ.) қалайша әу баста

بَدَئْتُ بِبِسْمِ اللّٰهِ رُوح۪ى بِهِ اهْتَدَتْ اِلٰى كَشْفِ اَسْرَارٍ بِبَاطِنِهِ انْطَوَتْ

деп.

Яғни, "Көптеген сырлардың қазынасы болып табылатын بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ сөзімен бастадым. Рухым бір қазына тапты" деп басқа да ишаралардың белгі-нышандарымен ишари мағына

түрінде Рисалей-Нұрдың بِسْمِ اللّٰهِ (бисмилләсі) болып саналатын және оның Фатихасы, бисмилләсі және بِسْمِ اللّٰهِ (бисмилләһ) сөзінің терең сырын ашып, ақиқатын баяндаған және өте қысқа да нұсқа бірақ өте қуатты"Бірінші Сөз"деп аталатын بِسْمِ اللّٰهِ рисалесіне има, бәлкім рәміз, тіпті ишара қылады.

Дәл сол секілді, басқа да ишаралардың кәрина және байланыстылығы жағымен және Құранның қасиетті әріптерінің сырлары жайлы баяндайтын және"Румузат-ы Сәмания"деп аталатын сегіз шағын рисаленің мән-жәйіна сәйкес сөз саптау түрін өзгертіп, әріптердің сырлары арқылы медет сұрай бастауы түсінген адамға бұл керемет жалбарыну, дұға мінәжат болып табылады. Мағынасы терең ауқымы кең медет сұраған ант сөздерінің соңында, және"Сөздер", "Мектубат"кітаптарына ишара еткеннен кейін сөзімен Жиырма тоғызыншы Мектубтың Құранның кейбір әріптерін баяндайтын"Румузат-ы Сәмания"атты сегіз шағын рисаленің ең маңыздыларын және Меккенің, Шамның, Құдустың, Стамбулдың азат етілуі секілді көптеген Ислами футухаттардан ғайби хабар берген "Наср" сүресінің сырларын баяндау арқылы Ислам азаттық қозғалысының баһадүр батыры хазіреті Имам-ы Алидің (р.һ.) назарын аудартқан"Фәтх", "Наср"рисалесіне ишара бар. Һәм, "Фәтх" сүресінің өте маңызды және ең соңғы аятын бес тұрғыдан мұғжизалығын баяндаған әрі дәлелдеген, сөйтіп Исламның батыры хазіреті Имам-ы Алидің (р.һ.) назарын өзіне тартқан аса құнды"Фәтх"аяты жайлы рисалені ишари түрде хабар берген. Бұл менің жеке көзқарасым. Мұндай жеке көзқарасқа ортақ болып қолдамаса да, қарсы шығуға болмайды.

АЛТЫНШЫ РӘМІЗ:Хазіреті Имам-ы Алидің(р.һ.) өзінің жоғарғы мәртебелі ұстазынан алған дәрісіне сүйене отырып Құранмен қатысты келешекте болар оқиғалардан хабар берген. Және,"Менен сұраңдар!"деп, бірнеше мәрте тура хабар беріп өзінің бүкіл әулиелердің пірі екендігін осындай кәраматтармен дәлелдеген. Сондай-ақ, бұл ғасырда еуропалық дінсіздер, адасқандар, мұнапықтар, кәпірлер Құранға сұмдық тиісіп, шабуылын үдетіп жатқанда Рисалей-Нұр сол апатқа қарсы төтеп беріп, Қасиетті Құранның тылсым сырларын ашып, ақиқаттарын қызғыштай қорғап, сақтап келеді. Және,

اَقِدْ كَوْكَب۪ى بِالْاِسْمِ نُورًا وَ بَهْجَةً ٭ مَدَى الدَّهْرِ وَ الْاَيَّامِ يَا نُورُ جَلْجَلَتْ

сөзімен Жиырма сегізінші Лемада дәлелденгеніндей ашық түрде Рисалей-Нұрға ишара етумен қатар Нұр сүресіндегі Нұр аятында Рисалей-Нұрға ишарасына ишара етеді.

اَقِدْ كَوْكَب۪ى بِالْاِسْمِ نُورًا сөзі мағына жағымен және джифр бойынша дәлме-дәл Рисалей-Нұрға тәвафук ететіні рас. Әлбетте, былай деуге негіз бар: Бұл жазбаның соңында:

بِاٰجٍ اَهُوجٍ جَلْمَهُوجٍ جَلَالَةٍ٭ جَل۪يلٍ جَلْجَلَيُّوتٍ جَمَاهٍ تَمَهْرَجَتْ

بِتَعْدَادِ اَبْرُومٍ وَ سِمْرَازِ اَبْرَمٍ ٭ وَ بَهْرَةِ تِبْر۪يزٍ وَ اُمٍّ تَبَرَّكَتْ

Жазбасы арқылы Рисалей-Нұрдың бастапқыда Он екі Сөз болып, сол атпен танылып, елге тараған он екі шағын рисалесіне اَقِدْ كَوْكَب۪ى ишарасымен осы жазбадағы он екі ассириялық сөздер оларға жеке-жеке ишара болып табылады. Рас, қолымдағы Джәлжәлутияның нұсқасы ең сахих әрі өте сенімдісі. Хазіреті Ғазали(р.һ.) сынды көптеген имамдар Джәлжәлутияны шарх қылған яғни ашықтап түсіндірген. Бірақ, мына Ассирия тіліндегі сөздердің мағынасын толық білмегендіктен және нұсқалары әртүрлі жазылғандықтан әрқайсысының ишара туыстарын, өзара байланысын әзірге білмегендіктен қысқа қайырдым.

Сонымен, Имам-ы Алидің (р.һ.) бір мәрте اَقِدْ كَوْكَب۪ى деген сөзбен ақырзаман да Рисалей-Нұрды сұрап Аллаһқа жалбарынады. Ол бастапқыда Он екі рисаледен тұратындықтан тек он екі рисалеге ғана ишара қылды. Екінші мәрте تُقَادُ سِرَاجُ النُّورِ жазбасы арқылы әлдеқайда ашық түрде Рисалей-Нұрды мақтап, мадақтап көрсетеді де оның кемелдену кезеңін меңзеп барлық Сөздерді, Мектубтарды, Лемаларды рәмізді түрде хабар береді. Сондай-ақ, Он екі Сөз деген атпен көп тараған әлгі шағын рисалелер осы жазбадағы сөздер секілді өзара атау жағымен де сырттай да сәйкес келеді. Сол секілді, "Бәди" мағынасындағы Джәлжәлутия сөзіне сай әрқайсысы өте бәди яғни таңғажайып түрде керемет мысалдармен Құрани терең ақиқаттарды тәпсірлеп, дәйекті түрде баяндайды.

Егер, қырсық біреу былай десе: Имам-ы Али (р.һ.) осы аталған барлық астарлы мағыналарды ниет етпеген болар?

Біз оған былай деп жауап береміз:Егер, Имам-ы Али (р.һ.) ниет етпеген болса да, бірақ сөз-сөйлемдері соны меңзеп білдіріп тұр. Белгі-нышандар бірігіп ишари түрде және астарлап дәлелдеп аталған мағыналарды қамтып тұр. Әрі, осы астарлы мағыналар, ишари ұғымдар хақ яғни дұрыс және ақиқатқа үйлесімді және мұндай ілтипатқа, құрметке лайық, сондай-ақ, ишари-белгілер қуатты екені рас. Әлбетте, Хазіреті Имам-ы Алидің (р.һ.) мұндай барлық ишари мағыналарды ниет ететіндей күлли яғни өте ауқымды назары болмағанның өзінде"Джәлжәлутия"уахи болғандықтан оның нағыз иесі Хазіреті Имам-ы Алидің (р.һ.) ұстазы Ардақты Пайғамбарымыздың (с.а.у.) назары күлли яғни ауқымды және Ұстазының ұстазы Хақ Тағаланың ұшы-қиыры жоқ шексіз ілімі оларды жаппай қамтиды, қалау еркі шеңберінен тыс қалдырмайды.

Бұл мәселеде менің жеке және нақты тоқтамға келуімнің бір себебі мынау: өте мүшкіл, қиын-қыстау жағдайда"Әл-аят-ул Күбраның"ұлы тәпсірін яғни Жетінші Шуаны жазарда қатты қиналғаным рас. Сол үшін киелі деме керек болып, құлшындыруға аса мұқтаждық сезіндім. Осы кезге шейін көптеген тәжірибелермен белгілі, мұндай қиын-қыстау кездерде Иләһи инает-жәрдем, Құдайдың жарылқауы медет болып құтқаратын-ды. Осы риселені жазып бітірген уақытта дәл сол сәтте күтпеген жерден кенет осы аталған Хазіреті Имам-ы Алидің(р.һ.) кәраматы ортаға шықты. Содан, бұл да маған демеу болған басқа инает-жәрдемдер секілді Рабб-ы Рахимнің қамқорлығы екеніне еш күмәнім қалмады.

Инает болса яғни ондай Иләһи жәрдем алдатпайды, жәй бекерге болуы мүмкін емес.

ЖЕТІНІШ РӘМІЗ:Хазіреті Имам-ы Али (р.һ.) қалайша:

وَ بِالْاٰيَةِ الْكُبْرٰى اَمِنّ۪ى مِنَ الْفَجَتْ ٭ وَ بِحَقِّ فَقَجٍ مَعَ مَخْمَةٍ يَٓا اِلٰهَنَا

وَ بِاَسْمَٓائِكَ الْحُسْنٰى اَجِرْن۪ى مِنَ الشَّتَتْ ٭ حُرُوفٌ لِبَهْرَامٍ عَلَتْ وَ تَشَامَخَتْ

وَ اسْمُ عَصَا مُوسٰى بِهِ الظُّلْمَتُ انْجَلَتْ

деп, бірінші жазбасы арқылы Жетінші Шуаны меңзегенді, дәл сол секілді бұл жазбасымен де"Тәфаккурнама" әрі "Тәухидпен қатысты мағрифатнама"яғни пікірлеудің, Аллаһты танудың үздік үлгісі арабша Жиырма тоғызыншы Леманы да меңзеп ишара еткен.

Екінші жазбасымен Исм-і Ағзам және "сәкина" деп аталған Аллаһтың мәшһүр алты есімінің ақиқатын керемет баяндап дәлелдеген, сондай-ақ, Жиырма тоғызыншы Леманың ізін ала бере жазылған Отызыншы Лема деп аталатын Аллаһтың алты есімінің тұжырымды рисалесіне: بِاَسْمَٓائِكَ الْحُسْنٰى اَجِرْن۪ى مِنَ الشَّتَتْ деген сөйлем арқылы ишара еткендіктен Отыз бірінші Леманың Бірінші Шуасы ретінде және бастан соңына дейін әріптер жайлы ілім деуге болатын, Құранның мұғжизасы боп саналатын рисалені حُرُوفٌ لِبَهْرَامٍ عَلَتْ وَ تَشَامَخَتْ сөзімен ишара етіп, дереу, وَ اسْمُ عَصَا مُوسٰى بِهِ الظُّلْمَتُ انْجَلَتْ сөзімен де сол әріптер жайлы сыр шертетін рисаледен, кейін"Әл-Аят-ул Күбра"рисалесінен тұратын және Аса-и Муса деп аталатын және шынымен де Мусаның (а.с.) таяғы тәрізді ширк пен адасудың сиқырларын тоқтатқан, әзірге Рисалей-Нұрдың ең соңғы рисалесіне"Аса-и Муса"деп айдар тағып, ишара етіп мағынауи қараңғылықтарды жоқ қылатынын меңзеп сүйінші хабар берген.

Иә, وَ بِالْاٰيَةِ الْكُبْرٰى сөзі арқылы Жетінші Шуаға ишаралары қуатты белгілермен дәлелденгені секілді дәл сол сөз, басқа мағына арқылы расында Рисалей-Нұрдың"Аят-ул Күбрасы"саналатын және көптеген рисалелердің мән-мағынасын қамтитын және арабша жазылған Жиырма Тоғызыншы Лемаға бұл сөз қағидасы бойынша меңзеп ішіне алады яғни қамтиды. Олай болса, Хазіреті Имам-ы Али (р.һ.) бұл жазбадан осыны көріп ишара қылған деуге толық болады.

Һәм, басқа ишара-белгілермен Мектубаттан Лемаларға, оның ішінде ерекше түрде Лемалардың ең жарқынының сұмдық кезеңде жарыққа шығып, сол бір қараңғы күндерде қамаудан, өлім жазасынан құтылу үшін, қауіпсіздікке, сау-саламаттыққа қауышу үшін, астарлы мағынамен Хазіреті Имам-ы Али (р.һ.) өзіне қауіпті жағдайда тұрған рисаленің авторының атынан өзі сөйлеп,

وَ بِالْاٰيَةِ الْكُبْرٰى اَمِنّ۪ى مِنَ الْفَجَتْ яғни,"Уа, Раббым мені сақтай гөр! Аман-сау есендікке қауыштыр!"деп дұға етуі автордың дәл ауыр кезеңіне яғни Ескішәһир қаласындағы түрмеде өлім жазасына кесілуі мүмкін кезіне немесе ұзақ мерзімге сотталу қаупі төнгенде жазылған Жиырма тоғызыншы Леманың кезеңіне тевафук етуі арқылы ол сөз астарлы түрде, ишарамен білдіріп тұрғандықтан былай деуге толық құқымыз бар: Хазіреті Имам-ы Алидің (р.һ.) сөзінен ишара қылып отырғанын байқаймыз. Ол Отызыншы Лема деп аталатын Алты Тұжырым болған "Әсма" рисалесін көріп, وَ بِاَسْمَٓائِكَ الْحُسْنٰى деп, басқа ишаралардың белгі-нышандарымен, Жиырма тоғызыншы Лемадан кейін басқа да сәйкестіктер арқылы және қиын жағдайға тап болған автор, кітаптың берекетінен жұбаныш тауып, астарлы түрде Хазіреті Имам-ы Алидің (р.һ.) тілімен өзіне дұға етіп яғни وَ بِاَسْمَٓائِكَ الْحُسْنٰى اَجِرْن۪ى مِنَ الشَّتَتْ яғни,"Исм-і Ағзам"болған әлгі"Әсма"рисалесінің берекетімен:"Мені қиын-қыстаудан, қауіпқатерден сақта! Уа, Раббым!"деуі дәлме-дәл әлгі рисаленің және Автордың жағдайына тәвафук етуі астарлы түрде осыны білдіреді және Хазіреті Имам-ы Али (р.һ.) болса мұны ғайби түрде ишара еткен деуге негіз бар.

Жалпы, Джәжәлутияның негізі уахи екені рас және іші тола сыр. Әрі ол болашақты қамтып, ғайби яғни енді болатын оқиғалардан хабар беретіні рас.

Сондай-ақ, Құран назарында бұл ғасыр сұмдық ғасыр, әрі Құран үшін Рисалей-Нұр мына қараңғы заманда маңызы зор оқиға және ашық байқағанымдай, оған негіз болар белгі-нышандар жеткілікті. Рисалей-Нұр Джәлжәлутияның ішінен орын алған әрі өте маңызды жерінде айтылады. Сондай-ақ, Рисалей-Нұр мен оның кітаптары сол мақамға лайық әрі өзі туралы хабар беруіне тұрарлық қымбат тәпсір және Хазіреті Имам-ы Али (р.һ.) Сирадж-ун Нұр туралы ашық түрде хабар бергеннен кейін екінші кезекте, жасырын түрде Сөздерден, сосын Мектубаттан, сосын Лемалардан дәл рисалелердегі секілді бірдей рет-ретімен, дәл айнытпай мәртебе-сатысына қарай қуатты нышандармен белгі беріп, Хазіреті Алидің (р.һ.) ишара еткенін дәлелдеп тұр. Сондай-ақ, жазбаның басында

بَدَئْتُ بِبِسْمِ اللّٰهِ رُوح۪ى بِهِ اهْتَدَتْ اِلٰى كَشْفِ اَسْرَارٍ بِبَاطِنِهِ انْطَوَتْ

сөзі арқылы Рисалелердің бастамасы және Бірінші Сөз деп аталған بِسْمِ اللّٰهِ (бисмилләһ)рисалесін меңзеп хабар бергені секілді, "муаззам жами қасамының" соңында яғни ұлы да мазмұнды ант сөзі рисалелерінің соңғы бөлімдері болған Лемалар және Шуалар кітабын әсіресе, Тәухид аяты Жиырма тоғызыншы таңғажайып арапша Леманы, сондай-ақ Аллаһтың алты есімі жайлы және Құрани әріптердің ишаралары жайлы баяндайтын рисалелерді әсіресе, адасушылықтың барлық мағынауи сиқырларын тоқтататын өте құнды және белгілі мағынада"Аят-ул Күбра"атануға лайық әзірге ең соңғы Шуа саналатын Аса-и Муса секілді керемет рисалені меңзеп тұрғандай баяны өзгеше.

Сондай-ақ, бір мәселеге қатысты белгі-нышандар тақырып ортақ болғандықтан сол белгі-нышандар бір-бірін қуаттап, әлсіз де болса қайнар бұлағын көрсетіп бір жерге тоғысып жатады. Әлбетте, осы аталған жеті негізге сүйене отырып былай дейміз: Хазіреті Имам-ы Али (р.һ.) Сөздер кітабына рет-ретімен ишара еткені секілді және Мектубат кітабының кейбіріне, Лемалар кітабының маңызды бөлімдеріне ретімен хабар бергені секілді بِاَسْمَٓائِكَ الْحُسْنٰى اَجِرْن۪ى مِنَ الشَّتَتْ сөйлемімен Отызыншы Леманы яғни дара рисале Лемалардың ең соңғы бөлімі "Әсма-и Ситте" рисалесін жоғары бағалап ол туралы хабар береді. Және حُرُوفٌ لِبَهْرَامٍ عَلَتْ وَ تَشَامَخَتْ сөзімен де Отызыншы Лемадан кейін тұратын Құранның әріптерінің ишаралары туралы рисалені мақтап, ишараи түрде растаған.

Және وَ اسْمُ عَصَا مُوسٰى بِهِ الظُّلْمَتُ انْجَلَتْ сөзімен де әзірге соңғы рисале және Тәухид пен Иманның қолында Аса-и Муса секілді ғажайып қуат пен айғақтарға толы қалың рисалені жоғары бағалап рәмізді түрде меңзеп көрсетіп тұрғандай сөздер пайдаланған. Осыған байланысты, біз сенімді түрде былай айта аламыз: Хазіреті Имам-ы Али (р.һ.) Рисалей-Нұр әрі оның маңызы зор рисалелері жайлы тура мағына жағымен, астарлы түрде, ишари, рәмзи, имали, тәлуиһи түрде хабар берген. Ол туралы кім күмәнданса ишара етілген рисалелерге мұқият бір қарасын! Егер, ынсапты біреу болса шүбәсі қалмайды деп ойлаймын.

Бұл жерде, ерекше мән берер жағы ишари мағыналардың, межази яғни астарлы белгі-нышандардың өзара реттілігін сақтай отырып атау-есімдердің тығыз байланысты болуы.

Мысалы, жиырма тоғыз, отыз, отыз бір, отыз екі деп санап келеді Жиырма тоғыз, Отыз, Отыз бір, Отыз екінші сөздерге сай атаулармен сондай-ақ, әу баста Сөздер кітабының бастамасы Бірінші Сөзге дәлмедәл"бисмилләһтың"сырымен және соңында әзірге рисалелердің соңғысынына дәл сол рисаленің мән-мағынасын көрсететін өзіне лайық жеке-жеке есім тағып ишара етуі - рас құпия түрде болса да - өте тамаша әрі керемет.

Мен толық мойындаймын, мұндай мақбұл кітапты жарыққа шығаруға, ондай нұрға бөленуге мүлдем лайық емеспін. Бірақ, кіпкішкентай, түкке тұрғысыз бір дәнектен зәулім ағаш жарату Құдайдың құдіреті, оның әдеті және ол Аллаһтың ұлықтығын дәлелдейді. Менде ант ете отырып айтпағым:

Рисалей-Нұрды мақтаудағы мақсатым, ол Құранның ақиқаттарын, иманның шарттарын бекітіп, дәлелдеп, әр тарапқа жайғаны үшін.

Рахымы мол Жаратушыма сансыз шүкір етемін, мені өзін ұнатпайтын адам қылып жаратқан. Нәпсімнің айып-кемшіліктерін әрдайым өзіме көрсетіп отырады. Сол жүгенсіз нәпсімді біреуге жақсы көргізу, ұнамды болу секілді ойлар мүлдем аулақпын. Қабірдің аузына келіп кезегін күтіп тұрған адамның артына, пәни дүнияға қимастықпен қызыға қарауы тым аянышты әрі ақымақтық әрі орны толмас өкініш әрі күллі зиян.

Міне, осы ниетпен ғана иман ақиқаттарын жеткізуші РисалейНұрдың дұрыс хақ екеніне байланысты бір нәрсе айта кетейін:

"Джәлжәлутия"сөзі Ассирия тілінде"Бәдиғ"яғни"таңғажайып"деген мағынаны білдіреді. Расында, сөздері ғажайып бәдиғ болған Рисалей-Нұр. Ол, Джәлжәлутияның төрінен орын алып оның көптеген жерінде өзі жайлы хабар берілетіндіктен сол "Джәлжәлутия" қасидасының атауы да онымен қатысты көрінеді.

Мен, енді түсіндім, бұрыннан бері лайық болмасам да, маған тағылған"Бәдиүззаман"лақаб-атым менікі емес, ол, РисалейНұрдың мағынауи атауы еді. Сырт көзге аудармашы, тілмашына яғни маған аманат ретінде тағылған болатын.

Енді, сол аманат атау өз иесін тапты. Демек, Ассирия тіліндегі "бәдиғ" мағынасын білдіретін және қасидада көп қайталанатындықтын солай аталған Джәлжәлутия есімі, астарлы түрде мынаны білдіреді: Бидғат көбейген заманда шығатын"Бәди-ул Баян" және "Бәдиүззаман"дейтін Рисалей-Нұрдың таңғажайыптығын яғни сөздері де, мағынасы да ерекше бәди екенін білдіріп, осы атау біршама соны білдіреді."Джәлжәлутияда"Рисалей-Нұр көп кездесетіндіктен солай болуы орынды деп ойлаймын.

رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَٓا اِنْ نَس۪ينَٓا اَوْ اَخْطَاْنَا

СЕГІЗІНШІ РӘМІЗ:Бұл рәмізді баяндамас бұрын маңызды екі сұрақтың жауабын жазған жөн болар.

Бірінші сауал:Небір құнды кітаптардың арасынан РисалейНұрға Құранның ишара қылуы неліктен? Сондай-ақ, Хазіреті Имам-ы Али (р.һ.) жоғары бағалап, мақтауына және Ғаус-ы Ағзамның (қ.с.) назарына ілігіп, сүйінші сұрауына себеп болатындай қандай қасиеті бар? Әлгі, екі атақты ірі тұлғаның кәрамат түрде Рисалей-Нұрға мұнша мән беріп қошаметтеуінің икметі не?

Жауабы:Өздеріңе мәлім, кейде бір минут бір сағатқа татиды тіпті бір күндік, тіпті бір-неше жылдық, ал кейде бір сағат бір жылдық тіпті өмірлік нәтиже беріп, маңызы зор болды. Мәселен, бір минуттың ішінде шәһид болған адам бір әулиенің дәрежесіне бір сәтте қол жеткізеді. Қатты суыққа үсігіп өлген адам немесе жау шауып, қысылтаяң сәтте бір сағат күзетте тұрған әскер бір жыл ғибадат еткенмен тең.

Дәл сол секілді Рисалей-Нұрға көп мән берілуінің себебі, заманының өте қауіптілігі және ғасырының Ардақты пайғамбарымыздың (с.а.у.) шариғатына, Исламның құндылықтарына жасалған зұлымдықтар дың шектен шыққан сорақылығына орай және осы ақыр заманның фитна-бүлігінен бұрынғы заманнан бері мұсылмандар жаппай Аллаһқа сиынып қатты қорықуы әрі сол фитнаның қоғамды жаулап қаумалап оты өршіген кезі. Осындай аласапыран заманда мүминдердің иманын сақтап қалуы тұрғысынан Рисалей-Нұр зор маңызға не әрі үлкен міндет атқарды. Сол үшін де, Қасиетті Құран қуатты түрде ол туралы ишара қылған, Хазіреті Имам-ы Али (р.һ.) үш кәраматпен сүйінші хабар берген және Ғаус-ы Ағзам (р.һ.) кәрамат көрсетіп, ол жайлы хабарлап авторын жігерлендіріп демеу берген.

Иә, бұл ғасырдың сұмдық дауылына"тақлиди иман"яғни көшіріліп алынған иман шыдай алмай өшіңкіреп сүйеніш-тіректері босап, алыстап, тұмшалануда. Мұндай кезде әрбір мүмин-мұсылман жалғыз өзі әлгі адастырушы топтардың ұйымдасқан шабуылына қарсы төтеп бере алатындай өте қуатты"тахқиқи"яғни әбден көз жеткізілген, көңілге орныққан шынайы иманы болуы шарт. Міне, Рисалей-Нұр осы қызметті өте қауіпті де қажетті кезде әрі өте күрделі кезеңде әркім оңай түсіне алатындай етіп, Құрани ақиқаттарды, Иманның терең сырларын бұлтартпас айғақтармен дәлелдеп беруде. Оның, иманы кәміл, адал, ниеті таза шәкірттері өздері тұратын ауыл-аймақта, аудан-қалада, иманға қызмет етіп бейнебір әрбірі жасырын "кутуб" секілді мүминдерге рухани демеуші болып өздері білінбей, көрінбей, топтасып жиналмай-ақ, имандары болаттай берік, діні мықты бәһадүр батырдай мүминдердің рухани қуатын сақтап, мұсылмандарға сүйеніш болып сенімділік туғызуда, батырлық беруде.

Екінші сауал:Жалпы кәраматты ашық көрсетпеген абзал бола тұра, сіз мұны неліктен жұртқа жария қыласыз?

Жауабы:Бұл менің кәраматым емес, ол Қасиетті Құранның мағынауи қасиетінен туындаған хас тәпсірінен кәрамат түрде шыққан, сөйтіп бізге және имандыларға Раббани икрам, (сый) Иләһи нығмет. Әлбетте, Құранның қасиетімен оның нұр сәулелері көрсетілуі тиіс. Нығметті шүкір мақсатында жариялау, нығметті қадірлеу боп табылады. وَ اَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ аяты жария етуді бұйырады. Менің оған ешқандай мақтануға, масаттануға ақым жоқ, лайық та емеспін және бір ерекше қасиетім жоқ екеніне ант етемін. Мен бір дәнекке ұқсап, шіріп қурадым. Менің өмірім, абыройым, қадірқасиетім бәрі-бәрі сол дәнектен шыққан Рисалей-Нұр дейтін ағашқа өтті, Құранның мағынауи мұғжизасына арналған деп білемін. Соған кәміл сенгендіктен, мұны Құран атынан жазып, жариялап отырмын. Қадір-қасиет, құндылық, Құранның мұғжизасы Рисалей-Нұрда. Тіпті, керек десең, бұрыннан бері алып жүрген"Бәдиүззаман"лақабы да менікі емес, оныкі екен, ақырында қайтып өзіне тапсырылды.

Рисалей-Нұр Құранның мағынасы, Құраннан шыққан. Бұл ойымды растап бекітетін және өзіме тән белгі-нышандар бар. Бірақ, оны басқаларға дәлелдей алмайтындықтан жаза алмай отырмын. Тек, екіүшеуіне ишара еткен жөн болар.

Біріншісі:Мен, Джәлжәлутияны оқыған кезімде басқа дұға-мінажаттар сияқты емес, бүкіл сезіміммен өзім мінажат етіп жалбарынып жатқандай сезінетінмін. Басқа біреуге еліктеп жатқандай емес, шынайы болатын. Ол мен үшін, менің табиғатыма сай, дерттеріме сәйкес, тәфеккүріме, толғаныс, пікірлеу халіме ыңғайлы келетін. Жоғарыда аталған кәраматтың Рисалей-Нұрмен қатысты екенін мен кейін байқадым. Ол жағдай осы байланыстықтан туындайтынын сонда түсіндім.

Екіншісі:Хазіреті Имам-ы Али (р.һ.) жазбаның басында:

رُوح۪ى بِهِ اهْتَدَتْ اِلٰى كَشْفِ اَسْرَارٍ بِبَاطِنِهِ انْطَوَتْ

деп және орта шенінде:

وَاَمْنِحْن۪ى يَا ذَا الْجَلَالِ كَرَامَةً ٭ بِاَسْرَارِ عِلْمٍ يَا حَل۪يمُ بِكَ انْجَلَتْ

деп және соңында:

مَقَالُ عَلِىٍّ وَ ابْنِ عَمِّ مُحَمَّدٍ ٭ وَ سِرُّ عُلُومٍ لِلْخَلَائِقِ جُمِّعَتْ

деп Джәлжәлутияның"хәзинә-і ілім"яғни ілім қазынасы екенін айтады. Алайда, бір қарағанда ол тек мінәжат, дегенмен Хазіреті Имам-ы Алидің (р.һ.) басқа да ақиқатқа толы қасида-өлеңдері, ілімимінәжаттары осы дәл мұндай байланыстылығы толық көрінбейді.

Менің ойымша, Джәлжәлутия Рисалей-Нұрды бауырына басып, оны мағынауи баласындай қабыл алған. Ол рас. Олай болса, әлбетте وَ سِرُّ عُلُومٍ لِلْخَلَائِقِ جُمِّعَتْ жазбасы арқылы, өзінің қазынасындағы кейбір жақұт-маржандарды ақырзаманда жарыққа шығарып оны айналасына шашқан Рисалей-Нұрды куәгер ретінде көрсетіп Джәлжәлутияның іліми қазына екенін, ол ілім толы көмбе байлық екенін айтып, лайықты түрде мақтап-мадақтауы әбден орынды.

Үшіншісі:Өздеріңе мәлім, кейде кішкене ишара, кейбір шарттарда өте қуатты дәлел боп саналады. Ол адамды сендіріп көзін жеткізіп, әбден қанағаттандырады. Мені, қанағаттандыратын көптеген мысалдарынан жоғарыда аталған бір ғана мысал мен үшін жеткілікті.

Мәселен, Хазіреті Имам-ы Али (р.һ.) تُقَادُ سِرَاجُ النُّورِ жазбасы арқылы Рисалей-Нұрдан хабар берген соң яғни оның атқарар қызметінен, мән-мағынасынан, жарыққа шығу кезеңінен,

негіздерінен хабар бергеннен кейін Ассирия тілінде есімдерді атап тұрып мінажат қылады. Отыз екі немесе Отыз үшінші есімдерге келгенде екі мәрте بَعْدَهَا сөзін қайталайды. Олардың бірі Жиырма жетіншіде وَ ذَيْمُوخٍ بَعْدَهَا екінішісі Отыз бірде وَ بَازُوخٍ بَعْدَهَا дейді.

Міне, Рисалей-Нұрдың Сөздері Отыз үш, бір жағынан алғанда Отыз екі... және Мектубат атты рисаленің де бір жағынан Отыз екі, бір жағынан Отыз үш болып осы мінәжатқа сәйкес келуі және тек рисале ретінде екі қосымшасы болуы және сол қосымшаның біреуі Жиырма жетінші Сөздің маңызды соңы ал, екіншісі Отыз бірініш Сөздің құнды қосымшасы және сол екі қосымша рисаленің өзіндік бөлек мәртебесі мен реттік нөмірі болмауы, сондай-ақ بَعْدَهَا сөзі де, дәл сол жерге, дәл сол мағынаға сәйкес келуі, менің мынаған көзімді анық жеткізеді:

Хазіреті Имам-ы Али (р.һ.) астарлы мағына арқылы және ишари ұғыммен Рисалей-Нұрдан, тіпті оның қосымша рисалесінен хабар беру үшін осылай істеген. Мұнан да көп белгі-нышандар және әрбір сөзге ишара қылатын байланысты жақтар бар. Бірақ, құпия әрі күрделі болғандықтан айтылмады.

{(Сілтеме): Мәселен, Жиырма сегізінші мәртебеде وَ بِسُورَةِ التَّهْم۪يزِ Жиырма сегізінші Сөздің соңы Жәһаннам мәселесінің өте қуатты айғағына ишара етіп, бас жағындағы Жәннат мәселесінің тек, екі-үш қана сұрақ пен жауабына қатысты тақырып болса ол басқа жерде ишара етілгендіктен байланыстылығы көрінбей жасырын қалған.

Һәм, мысалы, екінші мәртебеде يٰسٓ сөзімен, һәм Екінші Сөзді, һәм Екінші Мектубты, һәм Екіншісі Леманы, һәм Екінші Шұғаны мегзеп көрсеткендіктен байланысы терең болып құпия қалған.

Һәм, мысалы وَ كَافٍ وَ هَا يَاءٍ وَ عَيْنٍ وَ صَادِهَا яғни كٓهٰيٰعٓصٓ бесінші мәртебеде болып, Һәм Бесінші Сөзді, Бесінші Мектубты, Һәм Бесінші Леманы және Төртінші Шұғаға боп саналатын Хасби аят рисалесін һәм Үшінші Шұға боп саналатын Мінажат рисалесін меңзеп қатыстылығы көрінгендіктен байланыстылығы кеңейіп жасырын қалған. Осыған басқаларды салыстырған жөн.}

لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ٭ وَاللّٰهُ اَعْلَمُ بِالصَّوَابِ ٭ اَستَغْفِرُ اللّٰهَ مِنْ خَطَٓائ۪ى وَخَط۪ٓيئَات۪ى وَ مِنْ سَهْو۪ى وَغَلَطَات۪ى وَالْحَمْدُ لِلّٰهِ

عَلٰى نِعْمَةِ الْا۪يمَانِ وَ الْقُرْاٰنِ بِعَدَدِ حَاصِلِ ضَرْبِ حُرُوفِ رَسَائِلِ النُّورِ الْمَقْرُوئَةِ وَ الْمَكْتُوبَةِ وَ الْمُتَمَثِّلَةِ فِى الْهَوَاءِ فِى عَاشِرَاتِ دَقَائِقِ حَيَات۪ى فِى الدُّنْيَا وَ الْبَرْزَخِ وَ الْاٰخِرَةِ

اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى مُحَمَّدٍ وَ عَلٰٓى اٰلِهِ وَ اَصْحَابِهِ بِعَدَدِهَا وَارْحَمْنَا وَ ارْحَمْ طَلَبَةَ رَسَٓائِلِ النُّورِ بِعَدَدِهَا اٰم۪ينَ وَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَم۪ينَ

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَل۪يمُ الْحَك۪يمُ

* * *

Жиырма тоғызыншы Лемадан екінші бап

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ

[Бұл екінші баб "Әлхамдулиллаһ" жайында]

[Екінші баб деп аталған бұл шағын еңбекте адамдарға "әлхамдулиллаһ" дегізген иманның көптеген пайдалары мен нұрларының тек тоғыз түрі баяндалмақ.]

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

БІРІНШІ ТҰЖЫРЫМ.Әуелі екі нәрсені ескерген жөн.

Біріншіден:Философия, әр нәрсені жағымсыз, қорқынышты түрде көрсететін қара көзілдірік. Ал, Иман болса - әр нәрсені жағымды тамаша жанға жақын шырайлы көрсететін мөлдір де пәк, нұрлы көзілдірік.

Екіншіден:Бүкіл жаратылыспен байланыста, әр нәрсемен қарым-қатынаста, өзін қоршаған ортамен ойша болсын сөйлесуге, жүздесуге, көрші болуға әу бастан мәжбүр адам баласының оң мен солы, алды мен арты, асты мен үсті дейтін алты жағы бар. Адам әлгі аталған көзілдіріктің біреуін киіп, манағы жақтардағы жаратылысты, хал-ахуалды көреді.

Оң жақ.Бұл өткен шақ. Философия көзілдірігімен бұл жаққа қараған адам, ол жақты астан-кестеңі шығып қирап қалған үрейлі мазар тәрізді көреді. Оның мұндай көріністен зәресі ұшып, жүрегі аузына тығылып үмітсіздікке түсері анық. Алайда, иман көзілдірігімен қараған кезде, бұл жақ астан-кестең күйде көрінсе де жан шығыны жоқ, қызметшілері мен тұрғындары әлдеқайда әсем, нұрлы әлемге көшіп кеткен. Ол жақтағы қабірлер мен шұңқырлар нұрлы әлемге бару үшін қазылған жер асты жолдары екені көрінеді. Демек, иманның адамға сыйлайтын рахаты мыңдаған "Әлхамдулиллаһ" дегізетін бір нығмет.

Сол жақ.Келер шақ. Философия көзілдірігімен қарасаң, болашақ бізді шірітіп, құрт-құмырсқаға жем қылып жанымызды алатын қорқынышты, үлкен бір қабір түрінде көрінеді. Алайда, иман көзілдірігімен қараған да,"Халиқ", "Рахман", "Рахимның"пенделеріне дайындаған түрлі-түрлі тіл үйірер тәтті тағамдар мен сусындарға толы Рахман дастарқаны тәрізді көрінеді. Мыңдаған мәрте"әлхамдулиллаһ"сөзін қайта қайта айтқызады.

Үстіңгі жақ.Яғни, аспанға философия көзімен қараған адам сонау шексіз кеңістікте миллиардтаған жұлдыздар мен планеталардың ат жарысы тәрізді немесе соғыс тәсілі жаттығуы сияқты жылдам, санқилы қозғалыстарын көріп, үрейі ұшып бойын қорқыныш билейді. Алайда иманды кісі қараған да әлгі таңғажайып, керемет жаттығу, бір қолбасшының бұйрығымен, оның қол астында екенін, аспан әлемін безендіріп тұрған әлгі жұлдыздар бізге жарық беретін шам шырақтар екенін көреді. Манағы ат жарысындай топалаңға қорқынышпен емес сүйсіне, жағымды қарайтын болады. Аспан әлемін осылайша суреттеген иман нығметіне әлбетте сан мыңдаған"әлхамдулиллаһ"деу қажет.

Астыңғы жақ.Яғни, Жер шарына философия көзімен қарағанда, Жер беталды, жүгенсіз, Күннің айналасын жүйесіз кезген бір хайуан секілді немесе бағыт бағдары белгісіз капитаны жоқ қайық тәрізді көрініп, зәресін ұшырады. Алайда, иманмен қарағанда Жер шары Аллаһтың басқаруымен қажетті заттарға толы адамзатты серуендету үшін Күнді айналып жүрген, іші азық-түлік пен сусындарға толы Рахмани кеме түрінде көреді. Иманнан туындаған мұндай ұлы нығмет үшін қайта-қайта"әлхамдулиллаһ"айта бастайды.

Алдыңғы жақ.Философ адам бұл жаққа қараса, барлық тіршілік иелері - адам болсын, хайуан болсын топ-топ болып, керуендей тізіліп шапшаң түрде алға бет алып, көзден тез таса болуда. Яғни, жойылып, жоқ болуда. Өзі де сол жолдың жолаушысы екенін білген де жанын шығып кетердей өкінішті күй кешеді. Алайда, иман назарымен қараған мүмин, адамзаттың ол жаққа бет алуы, жасаған саяхаты жойылуға емес, көшпенділер тәрізді бір жайлаудан екінші бір жайлауға көшу, фәнилік елінен мәңгілік еліне, жұмыс жерінен еңбек ақы беретін жерге, қиындықтардан босап рахатқа бату үшін қоныс аудару; жоқ болуға емес мәңгі бар болуға сапар деп ол жаққа сүйсіне

қарайды. Алайда, жолда кездесетін өлім, қабір секілді машақаттар болса нәтижесінде бақыт болып табылады. Өйткені нұрлы әлемге бастайтын жол сол қабір арқылы өтеді және мол бақыт, бақ-дәулет болса үлкен әрі қиын пәлекеттердің нәтижесінде болатыны мәлім.

Мәселен, Хазіреті Жүсіп Пайғамбар Мысырдың құрметті лауазымына, бақ-дәулетке бауырларының құдыққа тастап қинауынан кейін және Зылиханың жала жауып, зынданға қаматуы салдарынан қолы жетті емес пе! Сондай-ақ, ана құрсағынан мына жарық дүниеге келген нәресте, әлгі қараңғы жерде көрген қиындықтары мен машақаттардың нәтижесінде қолы жетіп, дүние бақытына бөленеді ғой.

Артқы жақ.Яғни бізден кейін келетін ұрпаққа философия назарымен қараса,"Апырым-ай, мыналар қайдан келіп, қайда барады және дүниеге не үшін келеді?"деген сұраққа жауап таба алмай таңдану мен күдіктің азабын тартады. Алайда, иман нұрынан жасалған көзілдірікпен қараған да, адам зат мына әлем көрмесіндегі таңғажайып, керемет құдірет мұғжизаларын, әсем өнерін тамашалау және зерделеу үшін Сұлтан-ы Әзели тарапынан жіберілген зерттеуші көрермендер екенін түсінеді. Олар осы мұғжиза өнердің қадірін бағалап және Сұлтан-ы Әзәлидің ұлықтығын, Оны дәлелдейтін аятайғақтарды тауып, ізденгендеріне қарай сауап жинап қайтадан әлгі Сұлтан-ы Әзәлиге оралатынына сенеді. Осындай зор сенім нығметіне бөлейтін иман нығметіне"әлхамдулиллаһ"деуі керек.

Аталған қараңғылықтарды жоятын иман нығметіне"әлхамдулиллаһ"деп жасалған"хамд", "мадақ",ол да бір нығмет болғандықтан оған да бір"хамд", "мадақ"қажет. Бұл екінші "хамдқа" да үшінші бір"хамд",үшіншіге де төртінші бір"хамд"қажет. وَهَلُمَّ جَرًّا (Солай жалғаса бермек)

Демек, бір ғана"хамдтан"туындаған"хамдтар"жиналып ұшықиырсыз, ұзыннан-ұзақ "хамд" тізбегін құрайды.

ЕКІНШІ ТҰЖЫРЫМ.Алты жақты нұрға бөлеген иман нығметіне "әлхамдулиллаһ" деуі керек. Өйткені, иман алты жақтың қараңғылығын жою арқылы пәленің бетін қайтарып қана қоймай әлгі алты жақты нұрға бөлеу арқылы пайда беретіндіктен екінші бір нығмет болып саналады.

Осыған орай, адам баласы жаратылысынан табиғый бір мәдениетке ие болғандықтан, алты жақтан қоршаған мақұлықтармен тығыз байланысы бар және иман нығметінің саясында әлгі жақтардан пайдалана алу мүмкіншілігі бар.

Сонымен اَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللّٰهِ аятының сырымен адам алты жақтың қайсысынан болсын нұрға бөленеді. Тіпті, мү'мин бір адамның дүниенің жаратылысынан соңына дейін жалғасатын ұзақ өмірі бар деуге болады. Адамның мұндай рухани өмірі, әзелден әбедке созылып жатқан шексіз тіршілік нұрынан медет алып, демеу табады. Тағысын тағы... Алты жақты нұрға бөлеген иманның саясында адамның мына қысқа ғұмыры, тар мекені кең әр рахат бір әлемге айналады. Ол кең әлем, оған бір үй сияқты болады. Өткен шақ пен болашақ оның жанына, көңіліне осы шақ тәрізді көрінеді. Арасындағы қашықтық жойылады деген сөз.

ҮШІНШІ ТҰЖЫРЫМ.Иман адамзат үшін сүйеніш пен медет көзі болғандықтан,"әлхамдулиллаһ"деп шүкір етуі керек.

Иә, адамзат тым әлсіз әрі дұшпандары көп. Сондықтан арқа сүйер бір тіренішке мұқтаж. Сол арқылы дұшпандардың бетін қайтарады. Сондай-ақ қажеттіліктері де көп, пақырлық та, жанға бататындықтан, қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін жәрдемге мұқтаж.

Уа, адам! Сенің арқа сүйерің, жалғыз Аллаһқа иманың. Жаныңа қамқор, көңіліңе медет, тек қана ақыретке иманың.

Міне осы екі нәрседен бей хабар адамның жаны қиналып жүрегін үрей басады. Дүниесі астан-кестең азап шегеді. Ал, біреуінен сүйеніш тауып, екіншісінен жәрдем алған адамның рухы, жаны рахат тауып, көңілі жәй. Ішкі дүниесінде тыныштық орнап, жұбаныш табады.

ТӨРТІНШІ ТҰЖЫРЫМ.Иман нұры заңды ләззаттар аяқталғанда болатын уайымдарды бұл ләззаттардың жалғасы болатынын, ұқсасы бар екенін көрсету арқылы жоқ қылады. Сондайақ, нығметтер жалғасын тауып, азаймайтынын, олардың бұлағы бар екенін көрсету арқылы жанды рахатқа бөлейді.

Сондай-ақ, қоштасудан пайда болатын өкініштерге қарсы мұның бір жаңару екенін, оның өзіндік бір ләззаты бар екенін көрсету арқылы қайғыны жойып жібереді. Яғни зәззат аяқталатынын ойлағанда бір ләззат көптеген қайғыға айналады. Иман болса оның жаңарып,

басқаша келетін соған ұқсас ләззаттар болатынын еске түсіріп, өкініштен сақтайды. Иә, ләззаттардың жаңаруында өзіндік ләззат бар. Бір түйір жемістің ағашы болмаса ләззат сол жеміспен шектеліп таусылғанда ләззаты да кетіп өкінішке себеп болады. Ал, жемістің ағашы болса жемістің аяқталуы өкіндірмейді, өйткені орнына келетін тағы басқасы бар.

Сондай-ақ, жаңарудың өзі бір ләззат. Адам жанын қинайтын нәрсе - қоштасулардан пайда болатын өкініштер. Иман нұры болса ұқсастарының қайта келуі, соларға қол жеткізу мүмкін деген үмітпен мұндай уайымдарды жоқ қылады.

БЕСІНШІ ТҰЖЫРЫМ.Иман нұры әлемдегі адам баласына дұшпан және бөтен немесе өлі, жетім сияқты жансыз, меңіреу болып көрінген нәрселерді жағымды, бауыр ретінде көрсетеді. Яғни, бейқам адам, қоршаған әлемді, жалпы болмысты дұшпан түрде қауіпті көріп, зәресі ұшады, оларға бөтенсіп қарайды. Өйткені, хақ жолдан тайғандардың ойынша өткен шақ пен келешек арасында бауырластық, байланыс жоқ. Тек осы шақта аз ғана байланыс бар. Сондықтан әхли далалет яғни адасқандардың достығы бір-біріне бауырластығы бір сәттік, уақытша болады.

Ал, иманды көзбен қараған жан барлық нәрсені тірі, біріне-бірі бауыр, әр нәрсе өз тілімен жаратқан иесіне тәсбих еткенін көреді. Міне, осы тұрғыдан алғанда әр нәрсенің өздеріне тән тіршілік түрлері, жандары бар. Сондықтан имани көзқараста әлгі нәрселерден қорқу, үрейлену деген жоқ. Керісінше достық, жылы шырай, байланыс бар.

Хақ жолдан тайған көзқарас, адамдар талап-тілектеріне жету үшін дәрменсіз, босқа аласұрған, қамқоршысы жоқ, өкінішті, қайғылы, мұңды, тым әлсіз, жыламсыраған жетімдер деп ойлайды. Ал, иманды көзқарас, тіршілік атаулыға зар еңіреген жетімдер емес, белгілі бір міндет жүктелген қызметшілер, зікір етушілер (закир)және басы байлы құлдар деп қарайды.

АЛТЫНШЫ ТҰЖЫРЫМ.Иман нұры дүние мен ақырет әлемдерін сан-алуан нығметтермен безендірілген екі түрлі дастарқан түрінде суреттейді. Мүмин адам иманы арқылы ішкі-сыртқы мүшелерімен, рухани сезімдерімен әлгі дастарханан пайдаланады.

Ал, адасушылық назарында тіршілік иелерінің пайдалану алаңы тарылып, материалдық ләззаттармен шектеледі. Иманды көзқараста Көк пен Жерді қамтитындай кең алаңға ие болады.

Иә, мүмин Күнді үйіндегі ілулі шырағдан, Айды жол көрсетуші шам деп санайды. Осылайша Күн мен Айды өзіне берілген нығмет деп біледі. Сондықтан мүмин адамның пайдалану алаңы, аспан әлемінен әлдеқайда кең болады. Иә, Қасиетті Құран

وَ سَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ ٭ وَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِى الْبَرِّ وَالْبَحْرِ

деген аяттардың шешендігімен иманнан туындаған осындай таңғажайып, баға жетпес жарылқауа, нығметтерге ишарат етеді.

ЖЕТІНШІ ТҰЖЫРЫМ.Аллаһтың бар екендігі, бүкіл нығметтерден қымбат, құнды нығмет. Тіпті Ол, шексіз нығметтер, жарылқаулар мен сыйлықтардың барлық түрін қамтиды. Олардың қайнар көзі, болып табылады. Бұл әрин иман нұрының саясында білінеді. Сонымен, иман нығметіне әлемде қанша зәрре болса, сонша шүкір мен хамд ету борыш болып табылады. Рисалей-Нұрда олардың кейбіріне ишара етілген. Сонымен қатар, Рисалей-Нұрдың Аллаһқа иман жайындағы бөлімдері бұл нығметті анық көрсеткен.

Әлхамдулиллаһ сөзіндегі"лам-ы истиғрақ"ишара етіп отырған барлық"хамдтар"арқылы шүкір етілуі қажет нығметтердің бірі де"Рахманиет"нығметі. Рас,"Рахманиет",тіршілік иелерінің рахмға бөленгендердің санынша нығметтерді қамтиды. Өйткені адам, тіршілік иелерінің әрқайсысымен байланыста. Бұл тұрғыдан, адам, олардың әрқайсысының бақытына ортақ болып қуанады, қайғысына мұңаяды. Олай болса, кез-келген тіршілік иесіне берілген нығмет, жолдастарына да нығмет болып есептеледі.

Сондай-ақ, аналардың мейірімімен нығметке бөленген нәрестелердің санынша нығметтерді қамтып, жасалған хамдтерге лайық нәрселердің бірі де"Рахимиет"ақиқаты. Иә, анасынан айрылған бір баланың жылағанын көріп көңілі босап, жаны ашыған адам, әлбетте аналардың балаға деген жанашырлықтарынан ләззат алып, көңілі шаттанады. Ендеше, осындай ләззаттар да нығмет. Бұл да шүкір мен хамдты қажет етеді.

Сондай-ақ, әлемдегі хикметтердің түрлері мен саны қанша болса сонша хамд пен шүкір қажет қылатынның біреуі де"Хакимиет".Өйткені, адамның жаны Рахманиеттің шуағымен, ал көңілі Рахимиеттің әсерімен нығметке бөленгені секілді, адамның ақылы

да"Хакимиеттің"нәзіктігі арқылы рахатқа батады, ләззат алады. Бұл тұрғыдан алып қарағанда ауыз толтырып"әлхамдулиллаһ"деп арқылы хамд пен шүкір талап етеді.

Сондай-ақ, әсем есімдерден"Уарис"есімінің көрінісінің санындай әкелер мен ата-бабадан қалған нәсілдер қанша болса және ақырет әлемінің болмыстары санындай, сондай-ақ ақыреттік сый алуға себеп және жазылып тіркеліп қойылған адамзаттың амалдары санынша даусы жер жарардай"әлхамдулиллаһ"деу арқылы шүкіршілік етуді қажет ететін нәрсе, ол -"Хафизиет"нығметі.

Өйткені, нығметтің жалғасуы, нығметтің өзінен әлдеқайда қымбат. Ләззаттың баяндылығы ол ләззаттан әлдеқайда тәтті. Жәннатта мәңгі қалу, Жәннаттан әлдеқайда абзал, тағысын тағы.

Сондықтан, Аллаһ Тағаланың"Хафизиеті"және оның қамтыған нығметтері бүкіл әлемдегі нығметтерден әлдеқайда басым әрі қымбат. Бұл тұрғыдан дүниені толтыратындай бір "әлхамдулиллаһ" айту қажет. Жоғарыда аталған төрт есімге қалған көркем есімдерді салыстыр. Аллаһтың әр бір есімінде шексіз нығмет бар екендігін, олардың әрқайсысына"хамд" пен "шүкір"ету керек екенін көресің.

Сондай-ақ, шексіз нығмет толы қазыналарды ашып оған бастаушы және Иман нығметіне ұйытқы әрі дәнекер болған Хазіреті Мұхаммед Алейһиссалату Уәссәлам да бір нығмет. Ол сондай бір нығмет, оны бүкіл адамзат мәңгі бақи мадақтауға борышты.

Сондай-ақ, заттық және рухани барлық нығметтердің түрлерінің мазмұны, қайнар көзі - Ислам діні және Құран нығметі де шексіз шүкір мен хамдтарды қажет етеді.

СЕГІЗІНШІ ТҰЖЫРЫМ.Әлем атты мына ұлы кітап және оның тәпсірі Құран Кәрім баяндағанындай бұл кітаптың бүкіл бабтары, бөлімдері, парақтары, жолдары, сөздері тіпті әріптері әлгі Зат-ы Ақдестің Жамал (Сұлу),Кемал (Нұқсансыз)сипаттарын көрсетіп, Оған хамд уа сена, яғни мадақтап шүкір етуде.

Яғни әлгі үлкен кітаптың әрбір нақышы, үлкені де кішісі де"Уахид", "Самад"шебер Аллаһтың жәлал сипаттарын көрсету арқылы"хамд"айтып мадақтайды. Сондай-ақ, ол кітаптың әрбір жазуы"Рахман", "Рахим"жазушысының әсем ерекше сипаттарын көрсету арқылы дәріптейді.

Сондай-ақ, әлгі кітаптың барлық жазулары, нүктелері, нақыштары-көркем есімдердің көріністері мен сәулелеріне айна әрі шағылыстырушы болу жағымен әлгі Зат-ы Ақдесті қадірлеу, мадақтау, дәріптеу арқылы мақтаушылар болып табылады. Сол сияқты әлгі кітаптың әрбір шумақ өлеңі, "Қадир", "Алим" иесін қастерлеп мадақтайды.

ТОҒЫЗЫНШЫ НҮКТЕ.

{(*) Менде мұндай құпия сырлардың кілті жоқ. Сондықтан аша алмаймын. Оның үстіне аузы ораза адамның басы, мұндай сырларды аша, алмайды алмайды. Кешірім өтінемін. Мұның өзін, автордың рухани демеуімен және Қадір түнінің берекетімен, сондай-ақ, Мәулананың көршілестігін пайдалана отырып аударып жазу нәсіп болды. әйтпесе...

Аудармашы Абдулмәжид Нұрси}

Саид Нұрси

اَلدَّاع۪ى

[Дұға етуші, жалбарынған]

Қираған {(*): Бұл ләуха оның қол таңбасы} бір мазарым тұр, ішінде

Саидтың жетпіс тоғыз {(**): Жыл сайын екі мәрте жаңаратындықтан екі Саид өлді деген сөз. Әрі биыл Саид жетпіс тоғыз жасында. Әр жылда бір Саид өлген болса онда осынша жыл Саид өмір сүреді деген.} мейіті бар

Күнәларымен бірге уайым, қайғы ішінде

Сексеніншісі сол мазарға болды құлпытас

Қосылып бірге жылайды {(***): Жиырма жылдан кейінгі осы жағдайды алдыг-ала сезіп хабар берген.} Исламның қайғы-қасіретіне

Құлпытас та, өліктер де мазарым да қосылып бірге

Кетіп барамын алдағы ақырет әлеміне

Үмітім зор, болашақ көк пен Азия жері барлығы бірге

Исламның қоластына кіретініне

Өйткені, Иманның қуатты да берекелі қолынан

Сау-саламат, амандық табады күллі жаратылыс

* * *

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

يَا اَللّٰهُ يَا رَحْمٰنُ يَا رَح۪يمُ يَا فَرْدُ يَا حَىُّ يَا قَيُّومُ يَا حَكَمُ يَا عَدْلُ يَا قُدُّوسُ

Исм-и Ағзамның және Қасиетті Құранның құрметіне және Ардақты Пайғамбарымыздың шарапатымен осы кітапты бастырғандарды және оған жәрдемі тиген асыл жандарды Фәрдәуси жәннат сая-бақтарда мәңгі бақытты қыла гөр! Амин.

Оларға киелі Иман мен Құран қызметінде әрдайым сәттілік пен табыс бере гөр! Амин.

Амал дәптерлеріне "Шұғалар" кітабының әрпі қанша болса әрбір әрпі үшін мың сауап жаздыра гөр! Амин.

Әрі осы кітаптың таралуына, жайылуына ықыласпен, табанды түрде атсалысуын нәсіп ете гөр!

Я, Әрхамаррахимин! Бүкіл Рисалей-Нұр шәкірттерін екі жаһанда бақытты қыла гөр! Амин. Оларды адам мен жын шайтандарының бәлесінен сақтай гөр! Және мына әлсіз де қауқары жоқ Саидтың кемшіліктерін ғафу ет! Амин.

Барлық Нұр шәкірттерінің атынан

САИД НҰРСИ

МАЗМҰНЫ

Екінші Шуақ ........................................................................ 3

Екінші тарау ........................................................................ 19

Үшінші тарау ....................................................................... 30

Соңғы сөз ............................................................................. 38

Үшінші Шуақ(Мінәжат) ..................................................... 44

Төртінші Шуақ(Хасби аят Рисалесі) ................................. 65

Алтыншы Шуақ ................................................................... 98

Жетінші Шуақ (Аятул Күбра)............................................. 103

Аятул Күбра ......................................................................... 111

Екінші Баб ........................................................................... 159

Тоғызыншы Шуақ ............................................................... 192

Он бірінші Шуақ (Миуа рисалесі) .................................... 205

Бірінші мәселе ..................................................................... 206

Екінші мәселенің қорытындысы......................................... 208

Үшінші мәселе ..................................................................... 212

Төртінші мәселе ................................................................... 216

Бесінші мәселе ..................................................................... 217

Алтыншы мәселе ................................................................. 221

Жетінші мәселе .................................................................... 226

Сегізінші мәселенің қорытындысы .................................... 240

Тоғызыншы мәселе .............................................................. 256

Оныншы мәселе ................................................................... 263

Он бірінші мәселе ................................................................ 280

Он екінші Шуақ(Денізлі сотындағы уәжнамадан)............ 303

Он үшінші Шуақ................................................................... 319

Он төртінші Шуақ ............................................................... 377

Он алтыншы Мектуб ........................................................... 477

Бесінші Шуақ(Сәдд-і Зулқарнәйн, Яджуш-Мәджуш және қияметтің басқада белгілері туралы хабар беретін жиырма үш мәселе) ............................................................................ 598

Он бесінші Шуақ(Әл-Худжат-уз-Зехра) ............................ 620

Екінші тарау ......................................................................... 660

Рисалей-Нұр жайлы хаттар ................................................ 708

Бірінші Шуақ ....................................................................... 713

Сегізінші Шуақ(Хз. Алидің кәраматы) ............................. 755

Жиырма тоғызыншы Леманың екінші бабы .................... 782

Әд-Даий ................................................................................ 790

Бұл кітап жайында ұсыныс-пікірлеріңіз болса, мына мекен-жайға хабарласуларыңызға болады.

ТОО Нур Фейз,

050009, Алматы қаласы, Түркебаев көшесі, 84-үй.

тел.: 8 (727) 374 71 10

* * *

Кітапты ашу ↗