NÜKTE
Mesnevî-i Nuriye (Abdülkadir Badıllı Tercümesi) · s.162
ﺍِﻋْﻠَﻢْ Ey kardeş bil ki; bu risalenin mukaddemesinde zikrettiğim dört kelimelerden birisi olan (niyet) ki, benim kırk senelik ömrümün bir mahsulüdür.
Evet niyet, öyle acib bir iksirdir ki; kendindeki hâsiyetlerle toprak gibi ehemmiyetsiz âdetleri ve kum gibi kıymetsiz hareketleri ibadet cevherine kalbettirir. Hem öyle bir ruh-u nâfizdir ki; meyyit olan hâlât, onunla dirilip canlı, hayatdar ibadetlere çevrilirler. Hem niyette seyyiatı hasenata çevirip tebdil eden bir hâsiyet dahi mevcuddur.
Demek niyet, bir ruhtur. Onun da ruhu ihlastır. Öyle ise kurtuluş ve halâs, yalnız ihlas iledir. Evet niyetteki şu hasiyet sebebiyle kısa bir zaman zarfında uhrevî, pek çok amel kazanılması mümkün oluyor. Öyle ise o hâsiyetin himmetiyle şu az ömürde kazanılan amel ile, Cennet'in satın alınması mümkindir. Hem niyet ile insan, bütün hayatında daima şakir olabilir.
Evet dünyadaki lezaiz ve ni'metler, iki vecihle koparılıp alınır. Birinci vechi budur ki; insan, niyet sebebiyle "Şu ni'metleri bana Rahim ve Muhsin bir el uzatmıştır" der, nazarı ni'metten in'ama intikal eder. Şu halde o insan, nefs-i nimetten daha çok, bu niyetle mütelezziz olabilir.
İkinci vecih ise: Lezzeti, nefsinin tehevvüsüyle taharri eder. İn'amı hatırına getirmez. Onun nazarı, bu yolda yalnız nimet ve lezzetlerin zatları üzerine münhasır kaldığından, lezzeti ganimet telakki ederek minnetsiz koparır, belki gasbeder.
İşte birinci vecihte lezzet, zeval ile öldüğü halde, ruhu baki kalır, yani bu ni'metleri bana in'am edenin rahmeti, beni düşünüyor, beni unutmuyor der. İşte böyle bir tahattur ise, kalb ve hatırda Mün'im ile bir rabıta ve bir münasebettir.
Amma ikinci vecihte ise; muvakkat olan lezaiz, sadece zeval ile ölmüş olmuyor; tâ ki ruhu baki kalsın. Belki büsbütün sönüyor; ancak duhanı kalıyor. Musibetin ise duhanı söner, kurur, fakat nuru baki kalır. Lezzetin duhanı ise, onun zeval ve günahlarıdır.
Eğer insan, iman nuruyla dünyadaki meşru' lezzetlere ve âhiretteki baki ni'metlere bakabilirse, sadece bir hareket-i devriye ve emsallerin birbirini takib eden bir vaziyet görecektir. Öyle ise, bu vaziyette nimet ve lezzetlerin mahiyetleri sönmez, ancak cüz'î teşahhuslardan bir firak ve bir iftirak hasıl oluyor. Bunun içindir ki, burada ikinci vechin hilafına olarak, lezaiz-i imaniye zeval ve firakın elemleriyle âlûde olmuyor. Evet herbir lezzetin bir zevali vardır ve o zeval bir elemdir. Belki zevalin tasavvuru dahi bir elemdir. Çünkü ikinci vecihteki vaziyet, bir hareket-i devriye tarzında değil, belki müstakim ve yeknesak bir tarzda giden bir harekettir. O halde bunda olan lezzetler, ebedî bir ölüme mahkûmdur.
NOKTA (Dikkat!)
ﺍِﻋْﻠَﻢْ Ey kardeş bil ki: Esbaba (fazlaca) bağlanmak, zillet ve ihanet getirmeye sebebdir. Görmez misin ki; kelb, on tane sıfat-ı hasene ile şöhret bulduğu ve hattâ onun sadakat ve vefadarlığı dillerde destan olup darb-ı mesellere medar olduğu halde, onun bu güzel hasletlerinden dolayı insanlar arasında mübarek olması lâzım gelirken, mübarekiyet şöyle dursun; biçarenin başına insanlar tarafından "pistir, necistir" diye ihanet darbeleri iniyor. Halbuki tavuk, inek, hattâ kedi gibi hayvanlarda, beşerin ihsanına mukabil bir şükran ve sadakat hissi olmadığı halde, insanlar arasında mübarekiyet ile müşerref oluyorlar.
İşte bunun sebebi ise; kelbin kalbi kırılmamak ve gıybet sayılmamak şartıyla derim ki: Kelb, hırs hastalığı sebebiyle o derece sebeb-i zâhirîye ehemmiyet veriyor ki; bir cihette onu Mün'im-i Hakikî'den gaflete sokmak derecesine kadar götürüyor. Ve bu gafletten dolayı vasıtayı müessir tevehhüm ediyor. İşte o da gafletinin cezasını tencis tokadıyla tadıyor ki, temizlensin. Hem gafletinden dolayı keffaret olmak üzere ihanet darbesini yiyor ki, intibaha gelsin.
Fakat sair mübarek hayvanlar ise, vasıtaları tanımadıkları gibi, onlara bir kıymet, bir değer de vermiyorlar. Hattâ belki edna bir değer dahi vermiyorlar.
Meselâ kedi, sana karşı tazarru' ve niyaz eder, tâ ihsanı alıncaya kadar... İhsanı aldıktan sonra, sanki ne o seni tanır, ve ne de sen onu tanıyorsun. Hem kedi, kendi kalbinde senin ihsanına karşı herhangi bir şükran hissini duymaz. Belki ancak Mün'im-i Hakikî'ye şükreder ki, "Ya Rahim, ya Rahim, ya Rahim" diye zikreder. Çünkü onun fıtratı, yalnız Sani'i tanır; ve şuurî veya gayr-ı şuurî ona ibadet eder.