TEK-TEK CÜMLELER

İşârâtü’l-İ‘câz (Abdülkadir Badıllı Tercümesi) · s.310

Üzerinde olduğumuz ayetin tek-tek cümlelerinin nazm ve heyetlerinin keyfiyetine gelince, bilmiş ol ki: Tenzil, yani Kur'an-ı Hakîm ﻳَﺎ ﺍَﻳُّﻬَﺎ ﺍﻟﻨَّﺎﺱُ ﺍﻋْﺒُﺪُﻭﺍ deki şu ﻳَﺎ ﺍَﻳُّﻬَﺎ kelimesini çokca tekrarlamaktadır. Bunun sırrı ise, birkaç ince nükteler ve şeffaf letaifler içindir. Zira bu hitap, üç vechile te'kidlidir, şöyle ki:

1- ﻳَﺎ da ikaz ve uyarma vardır.

2- ﺍَﻱُّ de tevessüm, yani damgalama tarzında nişanlama vardır.

3- ﻫَﺎ da ise, dikkat çekme bulunmaktadır. Öyle ise, buradaki ﻳَﺎ ﺍَﻳُّﻬَﺎ hitabı üç çeşit faideye remz etmek içindir.

Birincisi: Teklifin meşakkatine karşılık, hitabın lezzeti.. yani, kendi Zat-ı Ulûhiyeti ünvan ve sıfatıyla, ibadet eden kullarına iltifaten yaptığı hitabın lezzetidir. Zira insan, gîybetin (yani gıyabîliğin) alt kaidesinden huzur makamının zirvesine terakki edebilmesinin vasıtası ancak ibadettir. Ve huzur makamında ise, doğrudan hitap vardır.

İkincisi: ﻳَﺎ ﺍَﻳُّﻬَﺎ hitabı, muhatabın üç cihetle ibadeti yapmakla mükellef bulunduğuna bir işarettir. Yani: 1- Kalbi itibariyla olan teslim ve inkiyad ciheti.. 2- Aklı cihetindeki iman ve tevhid yönü.. 3- Kalıbı, bedeni itibariyle amel ve ibadet cihetidir.

Üçüncüsü: Hem bu hitabda; mü'minlerin havas, ortanca kısmı ve avam halk olarak üç tabakalarına da telvih vardır. Keza, bu hitabda; ülfet edilmiş tarza ve ünsiyet ile alışılmış tertibe bir telmihdir. Yani mesela: Bir adam, kendi yolunda yürüyüp giden bir şahsa, önce ona seslenerk durdurur. Sonra yanına gider, nişan ve alametleriyle ve onu tanıdıktan sonra, kendisine yönelir. Sonra kendisine hitab eder ve sonrada onu kendi maksadı istikametinde yönlendirip çalıştırmaya başlar.

İşte, bu gibi nüktelere binaen, hitab da bir birini te'kid etmeler ise, üstte bahsi geçmiş o cihetleri te'sis etmek içindir.

Amma ﻳَﺎ daki nida ise, çağırılan ve hitab edilen kimseler insanlar olduğundan, insanlar ise muhtelif derece ve tabakalarda bulunduğundan; yani, gafiller, gâibler, (hazır olmayanlar) sâkin olup ilgi duymayanlar, câhiller, başka şeylerle meşgul olanlar, mu'rizler, (yani haktan ve ibadetten yüz çevirenler) muhibbinler. Tâlibler, (istekliler) ve kâmiller gibi tabakalarda oldukları için, elbette bu nida; tenbih için olacaktır. Aynı zamanda bu nida, ihzar eylemek; ve muhatabları harekete getirmek; ve onları tarif etmek; ve hem onları tefriğ etmek (yani kötü huy ve seyyiattan boşaltmak) ve keza heyecanlandırmak ve teşvik etmek ve şevklerini arttırmak; ve şefkatlarını tahrik eylemek ve saire içindir. Demek, ﻳَﺎ ile yapılan nidada bütün bu sayılan mânâlarda murad olabilir. Amma makam yakınlık makamı olduğu halde ﻳَﺎ daki uzaklık, yani uzağa seslenme karakterliği ise; insanlara teklif edilmiş emanetin celalet ve azametine işarettir. Ve aynı zamanda kulluk derecesinin uluhiyyetin makam ve mertebesinden uzak olduğuna ima etmek (yani bu iki daire makam itibariyla ayrı ve farklı olduklarını irae eylemek) ve her birinin makamı, mahiyeten evsafı birbirinden uzak makamlardadır. Aynı zamanda bu ﻳَﺎ nidası, ibadetle mükellef olanların asırları, -ekseriyetle- hitabın zühûr ettiği zaman ve mahallinden uzaklığına remzeylediği gibi; beşerin şiddetli gafletinede (yani, hitab-ı İlahîden şiddetli gafletlerinden dolayı uzaklıklarına) telvih eylemektedir.

Amma ﺍَﻱُّ ise, umumdan seçip ayırma tarzında bir tevessüm (vesimlenme) olduğu; yani onu nişanları ile tanıma ve hayır bekleme mevzu'u olması hasebiyle, remzediyor ki, yapılan hitab kâinatın umumunadır. Fakat insan, Emanet-i Kübrayı umum mevcudat adına farz-ı kifaye tarikiyle yüklendiği için, umumuna yapılmış olan hitab, insana hususiyle edilmiştir. Öyle ise, insanın yapacağı bir kusur, mecmu-u kâinat hakkına bir tecavüz olmuş olur.

Sonra, ﺍَﻱُّ de olan icmalda, bir cezalet vardır. Fakat ﺍَﻱُّ den gelen kelimelerde ise, bir tafsil bulunmaktadır. (Seyda Molla Abdülmecid Efendi şu cümlenin tercümesini şöyle tefsirli yapmıştır: ﺍَﻱُّ izafesiz zikri ile bir icmal olduğu gibi; daha sonra ﺍﻟﻨَّﺎﺱُ kelimesini ona izafe etmesiyle bir tafsil olmuştur. Dolayısıyla birincide icmalın cezaleti, ikincisinde tafsilinki vaki olmuştur.)

Amma ﺍَﻳُّﻬَﺎ deki ﻫَﺎ ise, muzafün-ileyh'in bir ıvazı, bir bedeli ve bir karşılığı olmakla beraber, (yani, ﺍَﻱُّ den sonra gelmesi lazım olan bir izafenin ıvazı, karşılığı olmakla beraber,) ﻳَﺎ ile hitab edilen hazirûnu tenbih edip uyardığına işarettir.

Amma ﺍﻟﻨَّﺎﺱُ ise, vasfiye-i asliyenin telmihiyle; yani ki, insanın asli vasfı "nisyan" olduğu için; itabla, şiddet ve hiddetle ona yapılan hitaba bir işarettir. Yani ayet, insana müteveccihen yaptığı bu hitabiyla sanki diyor: "Ey insanlar! Nasıl olur da ezelî misakı (ezelde vermiş olduğumuz ahd ve peymanı) unutabiliyorsunuz!?. Hem ﺍﻟﻨَّﺎﺱُ kelimesi, aynı zamanda, aslî vasfı ile mânâsında, insanın unutkanlık özür ve mazeretine de işaret etmektedir. Yani, diyor ki: "Ey insanlar! Sizin yaptığınız kusur ve hatalar, bilerekten ve ciddî olmaktan değil, sehiv ve nisyandan gelmiş olmalıdır... Aksi takdirde?!."

Amma ﺍﻟﻨَّﺎﺱُ ise, vasfiye-i asliyenin telmihiyle; yani ki, insanın asli vasfı "nisyan" olduğu için; itabla, şiddet ve hiddetle ona yapılan hitaba bir işarettir. Yani ayet, insana müteveccihen yaptığı bu hitabiyla sanki diyor: "Ey insanlar! Nasıl olur da ezelî misakı (ezelde vermiş olduğumuz ahd ve peymanı) unutabiliyorsunuz!?. Hem ﺍﻟﻨَّﺎﺱُ kelimesi, aynı zamanda, aslî vasfı ile mânâsında, insanın unutkanlık özür ve mezaretinede işaret etmektedir. Yani, diyor ki: "Ey insanlar! Sizin yaptığınız kusur ve hatalar, bilerekten ve ciddî olmaktan değil, sehiv ve nisyandan gelmiş olmalıdır... Aksi takdirde?!."

Amma ﺍﻋْﺒُﺪُﻭﺍ daki umumî nidanın, seslenişin cevaplılığı hükmüyle, (Yani: Cenab-ı Zat-ı Zülcelal'in "Ey insanlar!." diye yaptığı umumî hitaba karşı, mukadder olarak mukabelede bulunan insanlar: "Buyurun ne emrediyorsunuz ey Rabbimiz?" suallerine karşı, Cenab-ı Allah'da: ﺍﻋْﺒُﺪُﻭﺍ ibadet ve kulluk ediniz diye cevab vermiştir. İşte bu cevaplılığın hükmiyle) Allah'ın bu hitabı, -üstte bahsi yapılmış- ayrı ayrı insan tabakalarına yaptığı nidadır ki; itaat etmeye delalet, ihlasa işaret, devama remz, ve tevhide telmih etmektedir. Yani: "Ey umum insan tabakaları! Allaha itaat ediniz. İhlas ile onun ibadetine yöneliniz.. ve bunda sebatlı olunuz.. Ve bu ihlas ve sebatı da arttırınız.. ve bütün bunların özü, hülasası olan Allah'ı tevhid edip birleyiniz! (Yani, her şey'in ve bütün kâinatın maliki, Rabbi, ve yalnız tek bir ilahı o olduğuna iman ve îkan getiriniz demektir.)

Amma ﺭَﺑَّﻜُﻢْ ise, işarettir ki; ibadet, Allah ile kul arasında şerefli bir nisbet ve âlî bir münasebet olduğu için, ona karşı rağbetli ve istekli olmanın pek yerinde, muvafık ve münasip olacağı gibi; bu ibadeti aramak ve istemek dahi lazım ve labüdd bir iş, bir vazifedir. Zira sizi terbiye eden ve besliyen ve sizin ona her zaman ve her şeyde muhtaç bulunduğunuz o Rabbinizdir. Öyle ise, ona olan ibadetin, ona karşı bir teşekkür ve ona bir hizmet borcu olduğunu unutmayınız!

Amma

ﺍﻟَّﺬِﻱ ﺧَﻠَﻘَﻜُﻢْ ﻭَﺍﻟَّﺬِﻳﻦَ ﻣِﻦْ ﻗَﺒْﻠِﻜُﻢْ

cümlesinin heyet ve vaziyetlerine gelince, bilmiş ol ki: ﺍﻟَّﺬِﻱ kelimesinin malum ve bilinen ciheti "Sıla" dır, köprü vazifesini gören bir edattır. Buna göre, şu ﺍﻟَّﺬِﻱ işaret eder ki; marifetullah ise, onun zatının kühnü ile olan bir marifet değil, belki ancak onun ef'al ve âsarıyla olan bir marifettir.. ve ancak mümkini olanda budur.

Hem îcad ve inşadan ayrı ve imtiyazlı olan ﺧَﻠَﻖَ nin getirilmesi ki, karakteri itibariyle üstün bir mukadder mânâya bakmaktadır. Yani: ﺍَﻭْﺟَﺪَ veya ﺍَﻧْﺸَﺎ demeyip, ﺧَﻠَﻖَ demesi işaret ediyor ki; beşer'in isti'dadı teklifin teklifi yapılmasına muhkem, sağlam ve istenilen tarzdadır. Keza ﺧَﻠَﻖَ remzeder ki; ibadet (fıtrî) bir vazifedir. Çünkü netice-i hilkattır. (Yani: Mahlukat ibadet için yaratılmıştır) ve yaradılışın bir ücretidir. (Yani umum mahlukatın, amma hususiyle insanın yaradılışının bir hakkı ve bir ücretidir.) İbadet'in sevab ve mükafatı da, ancak ve sadece Allah ü Teâlanın mahz-ı fazlındandır.

Amma ﺍَﻟَّﺬِﻳﻦَ ise, (onlar ki) mânaca gayr-ı ma'lumluğu, ibhamlığı ve bellirsizliği ise, şöyle îma eder ki: "Sizden evvel gelip geçenler, şimdi inkıraz bulmuş, dünyadan ve maddî alâkadan kesilmişler ve intikal etmiş gitmişlerdir. Onların şimdi herhangi bir malumiyet hallerinden, yani, hal-ı hazırda bilinen cihetlerinden bir şey kalmamış; ancak sizden önce sizin gibi halk edilmiş mahluklar olmalarından gayri... öyle ise, sizlerde onların başına geldiği gibi, kabir çukurunun kenarındasınız. O halde onlardan ibret dersi alınız! Dünya ile mağrur olmayarak, kulluğunuzu unutmadan ibadetin eteğine yapışınız. Çünki ibadet, saadet-i ebediyenin vesilesidir.

Amma ﻟَﻌَﻠَّﻜُﻢْ ﺗَﺘَّﻘُﻮﻥَ cümlesi heyetlerinin keyfiyetlerine gelince, bilmiş ol ki: ﻟَﻌَﻞَّ kelimesi reca ve ümidi ifade etmek içindir ve o mânada kullanılır. (Mânâsı: "Olaki'dir.) İşte bu kelime, merğub ve iyi bir şey için kullanıldığı zaman, ona "itma" denilir. Yani, o şeye tama'landırma.. lâkin mekrûk bir şey için kullanıldığında, ona "işfak" denilir. Yani, çekindirme,

acıyarak korundurmadır. Buna göre, burada ﻟَﻌَﻞَّ ile ifade edilen reca ve ümid hali, elbette Cenab-ı Hak hakkında hakikat olarak muhaldir. Öyle ise, burada bil-farz ya mütekellim hakkında düşünülür.. o takdirde ise, yalnız itibarî mânâsıyledir. Ya da, muhatabın hali itibariyledir.. Veyahut, ona, ( ﻟَﻌَﻞَّ mânâsına) bakanlar, müşahede edenler ve onu işitenler itibariyledir.

Şimdi bu ﻟَﻌَﻞَّ harfi, eğer mütekellim olan Cenab-ı Hak hakkında itibarî mânâsıyla düşünülürse, temsilli bir istiare olmuş olur. Evet, nasıl ki bir zat, bir şahsı hizmet edebilecek sebep ve vesileleri ile techiz etse, elbette örfen ondan beklenilecek hizmetleri ümid ediyor demektir. Aynen bunun gibi; Cenab-ı Hak Teala'daki, beşerî, kemâlin her türlüsünü edebilecek isti'dadiyle ve emanet-i kübranın teklifini yüklenebilecek bir kabiliyetle ve ayrıca cüz-ü ihtiyarî hürriyetiyle techiz eylemiştir. Öyle ise, istiareli temsildeki hizmetlerin sebep ve vesileleriyle techiz edilmiş şahıstan o hizmetler beklenildiği gibi; beşerin de mezkûr tarzdaki yaradılışının hikmet ve gayesiyle yalnız "takva" olduğuna işarettir. Hem remz ediyor ki; ibadetin neticesi, gayesi de bu takva mertebesine ulaşmaktır. Hem yine ima eder ki: Takva mertebesi bütün mertebelerin en büyüğüdür.

Ve keza, padişahların kendi raiyetlerini tama'landırma ile hizmetlere sevkettikleri gibi, bir tama'landırma üslûbuna da telmih ediyor. Aynı zamanda, kat'î olarak yerine getirilerek ifa edilecek va'din makam ve mevziinede bir remizdir.

Amma ﻟَﻌَﻞَّ (ola ki) kelimesi, muhatap itibarıyla ele alındığında; mukadder ma'nasıyla şöyle olur: "Hal ve vaziyetiniz itibarıyla, müsaid ve müstaid olduğunuz takva mertebesine ulaşmayı ümid ederek; Havf ve Reca müvazenesi ortasında bulunarak ibadet ediniz!" İşte bu itibar ile mukadderliği düşünülürse, işareti şöyle olabilir ki; insan kendi yaptığı ibadete itimad edip bel bağlamaması lazımdır. Hem onda şöyle bir îma dahi bulunmaktadır ki; insanın yaptığı mevcud ibadetle iktifa etmemesi gerek, belki

ﻋَﻠَﻴْﻚَ ﺑِﺎﻟْﺤَﺮَﻛَﺔِ ﻏَﻴْﺮَ ﺍﻟﺴُّﻜُﻮﻥِ

(yani, durmaksızın hareket halinde olmalısın.) Sözünün bir misdakı, tasdik eyleyicisi olarak ibadet için tavır göstermek lazımdır ki, ibadet, hayırlı hizmet ve saire gibi işlerin herbir mertebesinde, daima üst derecelere bakıp ulaşmaya sayetmektir.

Ve eğer ﻟَﻌَﻞَّ ye müşahidler ve dinleyiciler itibarıyla bakılsa, şöyle bir ma'na anlaşılabilir ki: Beşerin birçok isti'datlarla mücehhez ve müsellah olduğunu gören bir adamın hemen ondan ibadeti ümid edip beklemesi gibidir. Nasıl ki hayvanın diş ve tırnaklarını gören adamın iftiras ve parçalamayı ondan beklediği gibi... Hem ﻟَﻌَﻞَّ ayn-ı zamanda işaret veriyorki; ibadet, fıtratın muktezası ve lazımıdır.

Amma ﺗَﺘَّﻘُﻮﻥَ lafzının üstte bahsi yapılmış olan insan tabakalarının ibadetlerine terettüb eylemesi hükmüyle: Takvanın mertebesine şöyle işaret vermektedir:

1. Şirkten takva... (Yani, Allah ü Tealaya ortak, misil ve benzeri şeyleri koşmaktan takva.)

2. Sonra, büyük günahlardan, kebairden kendini çekip çevirmede takva..

3. Sonra, kalbin Allahtan gayrisine bağlanmasından muhafaza etmekteki takva..

4. Ve keza İlahî ikab ve cezadan korkup kendini çekmek ile yapılan takva..

5. Gazab ve öfke hallerinde kendini korumadaki takva gibi mertebeler...

Bunlardan başka ﺗَﺘَّﻘُﻮﻥَ kelimesi, ibadetin ancak ihlas ile yapıldığı zaman ibadet olabileceğine remzetmektedir. Aynı zamanda ﺗَﺘَّﻘُﻮﻥَ kelimesi, ibadetin maksud-u bizzat olup, sırf bir vesile olmadığına da îma eder. Hem yine o kelime, ibadetin sevab ve ikab için yapılmamasının lazım geldiğine de remzeylemektedir.

Amma

ﺍَﻟَّﺬِﻱ ﺟَﻌَﻞَ ﻟَﻜُﻢُ الْاَرْضَ ﻓِﺮَﺍﺷًﺎ ﻭَﺍﻟﺴَّﻤَﺎﺀَ ﺑِﻨَﺎﺀً

ayet cümlesinin heyetlerinin keyfiyetine gelince, bilmiş olasınki; bu ayet, Saniin azamet ve kudretini beyan etmek suretiyle insanları ibadete tehyic edip teşvik ettiğine; ve insana verilmiş olan nimetleri ta'dad etmekle insanı minnetlendirerek ibadete teşvik ve terğib eylediğine işaret eder. Ve ayetin lisan-ı hali sanki diyor ki: "Ey insan! Sana yeri ve göğü teshir eden zat, elbetteki senin ona ibadet etmene layık ve müstahak bir zattır.

Hem ayetin heyet-i umumîyesi itibariyle, beşerin Allah'ın yanındaki ki faziletine ve yüksek kıymetine ve mükerremliğine ima etmektedir, ki adeta lisan-ı hal ile der ki: "Ey insanlar! Kâinatın azamet içindeki ulvî ve süflî ecramını istifadenize müheyya ederek; sizi mahlukların en ekremi kılan bir zat'ın ibadetini yapmakla o şeref-i keramete liyakatınızı izhar etmelisiniz!.

Hem yine, ayetin heyet-i umumîyesi itibariyle; tesadüfü, ittifakı ve Tabiatın te'sirini reddettiğine bir telmih vermektedir. (Yani Allah'ın kudretinin mutlak tasarrufu altında olan eşya, bütün ahval ve keyfiyetlerinde, Tabiat denilen şey'in mâna-yı ismîyle te'sirinin merdud olduğuna telmih etmektedir.) Yani sizin, şu sıfatlariyle birlikte gördüğümüz bütün her şey, ancak ve ancak bir câil'in ca'liyle ve bir kasıdın kasdiyle ve bir muhassısın tahsisiyle ve bir nazzamın tanzimiyledir. (cellet hikmetehu.)

Ve yine netice itibariyle, putperestlik mezhebini doğuran ehl-i tabiat mezhebi ile, yıldızlara bir çeşit tesarru-u hakikî veren Sabiiyye {[*]: Sabiiyye dini veya mezhebi, İslâmdan önce, Şam, Irak arasındaki Cezire kısmında ve Urfanın Harran bölgesinde iz ve ve eserleri görülmüş çok eski batıl, ya da mensûh bir din ve mezhebdir ki, yıldızlara bir nev'i uluhiyet isnad edip Mabud ittihaz etmişlerdir. -Mütercim-} mezhebinin redd ve ibtaline de telvih eder.

Hem yine, ayetin heyeti mânası ile, cisimlerin (maddi cisimlerin) sıfatları ve imkaniyetleriyle de Sani'a dalalet ettiklerini insanlara göstermek için bir tenbihdir. Zira cisimlerde çalışan zerreler umumî ahval ve keyfiyetlerinde imkaniyete kabiliyetleri cihetinde, (yani olma ve olmama imkaniyeti cihetinde) iki tarafça mütesavidirler. O halde pek çok ihtimaller arasında mütereddid bulunan bütün o mümkin sıfatlar ve dolayısıyla bütün o keyfiyat ve ahvaller itibariylede, umum cisimler, bir muhassisin (tahsis edicinin) kasdına, hikmetine ve tahsisine muhtaçtırlar.

Amma ﻟَﻜُﻢْ ün takdimi, yani ayette semanın bina edilmesinin zikrinden önce, arzın tefrişi, serilip yayılmasını zikr eylemesi ise, işarettir ki; yerin, dünya toprağının serilip tefriş edilmesi insanlar için olmuştur. Amma bununla beraber, serilmiş ve yayılmış olan arz sofrasından istifade eden yalnız bir insan değildir, başkaları da vardır. Öyle ise yeryüzün de görülen fazlalıklar, ziyadelikler abes değillerdir. Feteemmel!

Amma ﻓِﺮَﺍﺷًﺎ lafzı ise, belagatın bir nüktesine işaret etmektedir ki, bir garabet noktasıdır. Şöyle ki: Yerin, toprağın serilmesinde ve yayarak tefrişinde; onun tabiatının iktizasına göre, yani ağırlığı, sert cisimliği ve sairesi hasebiyle suda batmak ve dalmak iken, tamamının batmaması kaydıdır. Ayet, bu kelimesiyle îma ediyor ki; o tefriş, yayma ve serme, arzın tabiatının zıddına ve hilafınadır. Çünkü Küre-i Arzın tabiatı itibariyla, onun hertarafını suların istila etmesi ve ihata eylemesi iktizası iken, Sani-i Hakîm, hikmeti ve merhameti Küre-i Arzın bir kısmını dışarıda bırakarak, yaymış, üstüne de nimetlerinin sofrasını sermiştir.

Hem dahi ﻓِﺮَﺍﺷًﺎ kelimesi ﺍِﺫَﺍﺛَﺒَﺖَ ﺍﻟﺸَّﻲْﺀُ ﺛَﺒَﺖَ ﺑِﻠَﻮَﺍﺯِﻣِﻪ۪ (Bir şey, vucûd bulup sabit olduğunda, lavazımiyle birlikte sabit olmuş olur) kaidesiyle, şöyle bir tenbihi veriyor ki: Arz ve toprak bir evin sahası ve arsası gibi bast edilip yayılmıştır. Ondaki enva'-i nebatat ve hayvanat dünya evinin esasatı, {[*]: Buradaki esasat, Arapça ﺍَﺛَﺎﺛَﺎﺕُ dır ki, levazımat demektir. Mütercim} yani levazımatı gibi bir kasd ve bir hikmetle yerli yerince konulmuşlardır.

Hem yine bu kelime îma etmektedir ki: Arz ve toprak, bir kasd ve bir hikmetle; ayaklar onun üstünde duramıyacağı derecede sıvı bir mayi' hali ile -altun dahi olmuş olsaydı bile- istifadeye, ziraata elverişli olmayan şiddetli bir sertlik mabeyninde bırakılmıştır ki, abes bir şey olmuş olmasın. İşte bu iki hal arasında bulunan toprağın mevcut hali itibariyle, ayetin ﻓِﺮَﺍﺷًﺎ kelimesi lisan'ı mâna ile der ki; o vaziyet, bir Hakîm-i Rahimin tahsisi, ca'lı ve kasdiyledir.

Amma ﻭَﺍﻟﺴَّﻤَﺎﺀَ ﺑِﻨَﺎﺀً cümlesi ise, işaret ediyor ki; Cenab-ı Hak Tealâ vaktaki semayı size bir tavan ve hem bina olarak yarattığında; semadaki yıldızlar ise, o binanızda sizin için lambalar, kandiller halını almışlardır. Öylesi ise; o lambalar, semavatın ayrı ayrı yerlerine tefrik edilip, başka başka menzillerine yayılmalarında her hangi bir tesadüf tevehhüm edilemez, edilmemeli. Nasıl ki yeryüzünün sathine ve içine serilip dağılan çeşitli maden ve cevherlerin vaziyetinde de her hangi bir tesadüfün tevehhümüne yer olmadığı gibi..

Ey aziz bilmiş ol ki: Bu ayette, (tahlil ve tefsirinde olduğumuz ayette) pek acib ve çok ince ve gayet kıymettar bir sırra bakan bir işaret, remz ve îma bulunmaktadır. Şöyle ki:

48- Eğer desen: İnsan kendi Küre-i Arzına, dünyasına nisbeten bir zerredir. Umum kâinata nisbeten onun şu arzı da bir zerre gibidir. Ve keza insanın -istifade cihetinde- bir ferdi, kendi nev'ine göre, büyük ve âlî dünya evinden bir zerre gibidir. Onun nev'ide, sair şerik ve ortaklarının hadsiz efradlara malik olan nev'ilerine nisbeten ancak bir zerre gibidir. Hem beşerin şu dünya hanesindeki istifadesi, bu evin pek çok faide ve ğayelerine nisbeten yine bir zerre kadardır. Hem şu dünya evinin akıllarla hissedilebilen gayeleri, Ezelî hikmette ve ilm-i İlahîdeki faidelerine nisbeten yine ancak bir zerre kadardır. İşte vaziyet ve hal böyle olduğu halde; acaba nasıl olabilir ki, şu alemin halk ve icadının ille-i gâiyyesi beşerin istifadesi olsun?.

Cevaben sana denilir ki: Bu mesele, geçmiş bütün izah ve tahlillerle nazara alındığında: "Evet, öyledir ve ve haktır" denilir. Çünki, insan ruhunun vus'atı ve aklının inbisat kabiliyeti ve yaygınlığı ve istidadının inbisatlı olması ve kâinatın her şeyinden istifade cihetinin kesreti ve yaygınlığı hasabiyle; alemin yaradılışındaki ille-i gaiyye Beşerdir ve onun her şeyden önce gelen istifadesidir denilir. Hem Alemin eşya ve mevcudatından müstefidlerin istifade hususunda, yekdiğerine sıkıntı, müzahamet vermede, bölünme veya üstünde çekişme diye bir şey yoktur. Her birisi her şeyden herkes gibi istifade edebilmektedir. Nasıl ki küllîde ne varsa, onun her bir cüzîsinde de bulunması ve bir sıkıntının olmaması gibidir. İşte bunun için Kur'an-ı Hakîm, sema ve arzın milyon ve milyon gayelerinden tek birisi olan beşerin istifadesini, bunların yaradılışlarının ille-i gâiyyesi menzilesinde tutmuştur. İnsana nazaran ve ona göre de, ille-i gâiyye yalnız kendisi olduğunu bilmektedir. Yani, insan bütün yeryüzünden, (umum dünyadan) evinin bir bahçesi, bir sahası imiş gibi istifade edebilmekte, sema dahi onun evinin bir tavanı, yıldızlar lambaları, nebatat ve hazravatda evinin zahireleri gibidir. Öyle ise, her bir ferd-i insanın hakkıdır ki desin: "Güneşe: "Benim güneşim!". Semaya: "Benim ğöğüm". Yere: "Benim arzım!.." ve daha buna göre, aklın beraberinde olmak şartiyle teemmül eyle!

* * *

Amma

ﻭَ ﺍَﻧْﺰَﻝَ ﻣِﻦَ ﺍﻟﺴَّﻤَﺎﺀِ ﻣَﺎﺀً ﻓَﺎَﺧْﺮَﺝَ ﺑِﻪِ ﻣِﻦَ ﺍﻟﺜَّﻤَﺮَﺍﺕِ ﺭِﺯْﻗًﺎ ﻟَﻜُﻢْ

keyfiyetine gelince, bilmiş olasın ki ﺍَﻧْﺰَﻝَ kelimesinin zamire nisbet edilmesinde "inzal eyledi" zamirine işaret veriyor ki; gelen yağmur damlaları ancak bir kasd ve iradenin mizaniyle indirilir ve hikmetiyle gönderilir. Hatta her bir katre yağmurun, mahsus bir nizam'ın koruması altında ve himayesi içinde bulunduğunun emaresi şudur ki: Yağmur uzak mesafelerden yere doğru gelirken; havanın ve fırtınanın onlarla oynamasıyla ve katreler bir-birine çarpılma istidadlarıyla beraber, arkadaşları olan diğer katrelerle çarpışmasıdır. İşte bu vaziyet ise, ilan ediyor ki; gelen o katrelerin dizgin ve yularları boyunlarına sarılı olupta bırakılmış başı boş değillerdir. Belki her hepsinin ve her birisinin zimamı, gem ve dizgini nizam-ı âlemin bir mümessili ve bir ma'kesi olan bir meleğin elindedir.

Amma ﻣِﻦَ ﺍﻟﺴَّﻤَﺎﺀِ ise, zahir olan hal ve vaziyetini, zamirin makamına (Yani ﺍَﻧْﺰَﻝَ nin zamirine) ikame etmesiyle, işarettir ki su "semadan" diye olan ta'birinden garaz ve maksad, onun ciheti ve tarafıdır. Yoksa, semanın mahsus cirmi ve gövdesi değildir. (ki üst taraflarda genişçe izahı yapılmıştır)

Amma semadan nâzil olan, yani cihetinden indirilen kar, dolu ve yağmur olduğu halde, sadece ﻣَﺎﺀً demesi ise,

ﻭَﺟَﻌَﻠْﻨَﺎ ﻣِﻦَ ﺍﻟْﻤَٓﺎﺀِ ﻛُﻞَّ ﺷَﻲْﺀٍ ﺣَﻲٍّ

(Enbiya/30) ayetinde olduğu gibi, istifadenin en yakın menşei su olduğuna işaret etmek içindir.

Amma ﻣَﺎﺀً deki tenvin'in tenkiri {[*]: Şu İşarat-ül İ'cazda "tenkir, nekire" gibi tabirler çokca geçmektedir. Tenvin-i tenkirî: ﺍً ﺍٍ ﺍٌ gibi tenvinlerden olur. Eğer bir kelimenin başında ﺍﻝ olan lam-ı tarif varsa, o kelimenin neyi ifade ettiği belli olur. Mesela ﺍَﻟْﻘَﻠَﻢُ denildiğinde: "şu mevcud olan kalem" demek olur. Amma eğer ﻗَﻠَﻢٌ olsa, o zaman ona tenkir veya nekire denilir ki: "her hangi bir kalem" manasını ifade eder. Yani: Mevcud ve hazır bir kalem değil, kalemin birisi demektir. -Mütercim-} ise, işaret ediyor, diyor ki: Şe'ni acîb, nizamı garîb olan suyun kimyevî karışımı sizin ey insanlar meçhulünüzdür, bilginiz dahilinde de değildir. (Yani, sizin ona bir isim vererek: "hidrojen, oksijen" denilerek, onun teşekkül kanununu kendinizce ta'rif edersiniz. Amma bunların asıl teşekkül keyfiyetini ve kimyevî karışımının hakikatını nereden geldiklerini bilememektesiniz.)

Amma ﻓَﺎَﺧْﺮَﺝَ nin başındaki ﻑ ise, ki mühletsiz, beklemeksizin hemen ta'kib etme edatı olan bir harftır. Halbuki burada suyun nüzülü ise ﻓَﺎَﺧْﺮَﺝَ nin ifadettiği meyve ve semerelerin yerden çıkarılması arasında uzun bir mühlet, bir mesafe vardır. (Yani ayette

ﻭَ ﺍَﻧْﺰَﻝَ ﻣِﻦَ ﺍﻟﺴَّﻤَﺎﺀِ ﻣَﺎﺀً ﻓَﺎَﺧْﺮَﺝَ ﺑِﻪِ ﻣِﻦَ ﺍﻟﺜَّﻤَﺮَﺍﺕِ

ilh.. Suyu semadan indirerek, o su ile meyve ve semereleri yerden çıkarmıştır.) der. İşte: ﻣَﺎﺀً ile ﻓَﺎَﺧْﺮَﺝَ ortasındaki ﻑ mühletsizlik içinde hemen onu takib işaretini vermektedir. Bunun sırrı ise:

ﺍِﻫْﺘَﺰَّﺕِ الْاَرْضُ ﻭَ ﺭَﺑَﺖْ ﻭَ ﺍَﺧْﻀَﺮَّﺕْ ﻭَ ﺍَﻧْﺒَﺘَﺖْ ﻣِﻦْ ﻛُﻞِّ ﺯَﻭْﺝٍ ﺑَﻬ۪ﻴﺞٍ، ﻓَﺎَﺧْﺮَﺝَ

nin mukadder olarak bulunan cümlesi başında gelen ﻑ ye telvih etmek içindir. Ayet iktibası olan üstteki Arapça cümlenin meali şöyledir ki: "Semadan suyu indirdi. Arkasında toprak, kimyevî bir ihtizaz içerisinde harekete gelerek kabardı. Sonra nebatatın yaprak ve renkleriyle yeşillendi, göğerdi... Ve meserret-bahş olan umum nebatat ezvacından bitki çeşitlerini doğurmaya başladı. Arkasından da meyve ve semereleri çıkarttı."

Amma ﺍَﺧْﺮَﺝَ yi zamire nisbet eylemesinde ise, (yani ﺍَﺧْﺮَﺟَﻪُ ﺍﻟﻠّٰﻪُ demeyip, belki zamir ile "çıkardı" diye nisbet eylemesinde) şöyle işaret verir ki; meyve ve semerelerin hurûc ve çıkışları, kendiliğinden bir doğurma ve terekküb (toplanıp birleşme) değildir. Belki ancak Sani-i Hakim, onların maddî maddelerinde bulunmayan bir çok sıfat ve hâsiyetlerle inşa ediyor ve bir terkib ve tanzim içerisinde meydan-ı vücuda çıkarıyor.

Amma ﻓَﺎَﺧْﺮَﺝَ ﺑِﻪِ deki ﺑِﻪِ zamîri, (yani, "onunla" zamiri) ise, bu kelimenin hakikî mânâyı teşerrüb eylemesi sebebiyle, ki o da sebebiyet için ilsaktır. Yani yapıştırma, ulaştırma mânâsındadır. Bu da semerelerin letafet ve taravetine remz etmektedir. Evet, semereler ağaçların üstünde, yukarıda olan dallarının başında oldukları halde, suyun kendi tabiatı hilafına olarak aşağıdan yukarıya yükselmekte; ve âsar-ı şiiriyenin vesatatiyle, yani bir ima ve bir işaretiyle kadehlerin derhal dolmaları gibi; semere ve meyveler bardaklarının da, suya sanki yapışıktır da, hemen bir işaretle dolmuş oldukları görülür.

Amma ﻣِﻦَ ﺍﻟﺜَّﻤَﺮَﺍﺕِ ise, İmam-ı Seybeveyh'e göre, mübtedalık mânâsından halî olmadığı için, dinleyici fehminin ta'yin eylemesine bağlı olarak tenevvü' edebilen bir mef'ule işaret etmektedir. İşte o mukadder mef'ul şöyledir: "Sizin sevdiğiniz ve hoşunuza giden ve iştihanızın çektiği semerelerden neyi ki arzulamışsanız, onların bir çok nev'ilerini meydan-ı istifadenize çıkarmış, sunmuştur."

Amma ﺭِﺯْﻗًﺎ deki tenvin ise, işaret ediyor ki; size rızık olarak verilen semere ve meyvelerin husûlu (oluş keyfiyetleri) sizin bilginiz dahilinde olan bir şey değil, tamamen meçhûlünüz olup, umulmadık bir tarzda size geliyor ve ulaştırılıyor.

Amma ﻟَﻜُﻢْ ise, imtinan ma'nasını te'kid ettiğine işarettir. (Yani rızıkları i'ta eylemekle minnetlendirme mânâsına.) Hem ﻟَﻜُﻢُ ün içinde şöyle bir îma dahi vardır ki; rızık olan şeyler, sizin için halkedilmiş olmakla beraber, sizden başka mahlukatın da size uyarak, o rızıklardan istifade etmesinde bir beis olmaz. (Çünki ﻟَﻜُﻢْ cem'i ifade eder.)

Hem yine ﻟَﻜُﻢْ bu remzi de veriyor ki; Cenab-ı Hak Teâla şu nimetleri size hâs bir tarzda ve hususî olarak tahsis edip gönderdiği gibi, sizin de minnet ve şükranlarınızı münhasıran ve yalnız ona tahsis etmeniz gerek.

* * *

Amma

فَلَا ﺗَﺠْﻌَﻠُﻮﺍ ﻟِﻠّٰﻪِ ﺍَﻧْﺪَﺍﺩًﺍ

cümlesinin kuruluş heyetlerinin nazm ve dizilişine gelince, bil ki: Cümlenin başındaki ﻑ {[*]: ﻑ harfi burada "öyle ise" manasındadır. -Mütercim-} şu gelen dört fıkraya bakmaktadır. Yani:

1- Çünki kâinatta ibadete layık ancak Allah'tır. Öyle ise, ona şerik koşmayınız.

2- Çünki yer ve gök onun kabza-i tesarrüfünda olan bir Kadîr-i Mutlaktır. O halde ona şerik itikad etmeyiniz.

3- Çünki mun'im-i hakikî yalnız O'dur. Öyle ise, onun şükründe başkalarını teşrik etmeyiniz.

4- Hem çünki o, sizin Halıkınız, yaradanınızdır. O halde ona her hangi bir şerik tahayyül etmeyiniz.

Amma ﺗَﺠْﻌَﻠُﻮﺍ nun yerine, (makam iktizasıyla) ﺗَﻌْﺘَﻘِﺪُﻭﺍﺑِﻪِ yü almamasında ﺍِﻥْ ﻫِﻲَ اِلَّا ﺍَﺳْﻤَٓﺎﺀٌ ﺳَﻤَّﻴْﺘُﻤُﻮﻫَٓﺎ (Necm/23) ayetinin mânâsına işaret etmek içindir. Yani: Sizin kendi ca'linizle, indinizden uydurup, yapıp vücûd tahayyül ettiğiniz ve mânâsız isimlerle tesmiye ederek kendinize ma'bud yaptığınız şeyler; (mesela eski zamanlarda putlar sanemler gibi, bu zamanda tabiat, sebebler veya batıl ve hakikatsız işler ve ma'nalar) hakikatta hiçbir asıllı ma'naya raci olmayıp, ancak sizin kendinizin ca'lı, uydurmasıdır.

Amma

فَلَا ﺗَﺠْﻌَﻠُﻮﺍ ﻟِﻠّٰﻪِ ﺍَﻧْﺪَﺍﺩًﺍﻭَ ﺍَﻧْﺘُﻢْ ﺗَﻌْﻠَﻤُﻮﻥَ

cümlesindeki netice kısmının başında zikredilen ﻟِﻠّٰﻪِ nin ehemmiyetli bir tarzda göz önüne konularak takdim edilmesinde şöyle bir îma içindir ki: Nehy'in menşei, yani ayette nehy ile yasaklanan şey, Allah'a şerik itikad etmektir ki, bütün batıllıkların kaynağıdır.

Amma ﺍَﻧْﺪَﺍﺩًﺍ deki "nidd" ın mânâsı, misil olmakla; Allah'ın misli, benzeri ise, zıddının ta kendisidir. Ve bu ikisinin, Allah ile onun zıddının arasında mânâca ve hakikatça şeksiz ve kat'î bir tarzda tezad vardır. Yani: Allah'ın zıddını Allah'la beraberliğini itikad etmek ise, en battal ve en mümteni' bir şeydir. Buna göre, ﺍَﻧْﺪَﺍﺩًﺍ kelimesinde şöyle latif bir ima bulunmaktadır ki; nıdd, evvela hadd-i zatında butlanı kat'iyyen beyyin ve zahirdir, çünki zıddır. Yani: Allah'a her hangi bir şey'in misil olup zıdd olma noktasında batıllığı ise, ayan ve âşikârdır.

Amma ﺍَﻧْﺪَﺍﺩًﺍ nin cem' siğasıyla verilmesinde ise, müşriklerin son derece câhillerine işaret olup, onlara gazab ve hiddetle bakıldığına bir îmadır. Yani Kur'an onlara der ki: "Hiçbir vechile misli ve şebîhi olmayan Allah'a nasıl ve ne suretle emsal ve ezdaddan bir sürüsünü benzetiyor ve ona şerik itikad ediyorsunuz?!." Hem bu cem' üslubunda şirkin bütün enva'larını reddettiğine bir îma vardır. Yani ne zatında, ne sıfatında ve ne de ef'alinde Allah'ın şeriki, ortağı yoktur der. Aynı zamanda putperestler, Sabiîler, ehl-i teslis ve esbaba hakikî tesir veren ehl-i tabiat gibi müşrik tabakalarının reddine de telvih etmektedir.