ŞİMDİ AYETİN TAHLİLİ

İşârâtü’l-İ‘câz (Abdülkadir Badıllı Tercümesi) · s.165

İşte bilmiş ol ki: ﻣِﻦَ ﺍﻟﻨّٰﺎﺱِ kelamı, bir vech ile ﻣَﻦْ ﻳَﻘُﻮﻝُ deki ﻣَﻦْ nin bir ön haberidir.

33- Eğer desen: Münafık'ın bir insan olduğu bedihidir, açıktır. Neden ayet ﻣِﻦَ ﺍﻟﻨّٰﺎﺱِ (Yani, insanlardan) diye ta'rif eylemiş?..

Cevaben sana denilir ki: Evet, hüküm olunan şey, eğer bedihî ise, o halde o şeyin ve hükmün levazımından birisi maksûd ve garaz olur. İşte burada o levazımlardan birisi "Taaccüb"dür. Yani: O hükmün ve o şeyin acaibliğini izhardır. Güya ayet der ki: Rezil münafık'ın bir insan olması ne kadar aciptir. Zira insan mükerremdir; onun şe'ni şunun gibi hissetin, alçaklığın derekesine düşmek değildir. Evet, münafıklık insana yakışmaz.

34- Eğer desen: Ayet, ne için ﻧَﺎﺱِ kelimesini ﻣَﻦْ den önce zikretmiş? (Yani, niçin "insan"ı başa almış?)

Cevaben sana denilir ki: "Taaccüb" inşasının şe'ni "Sadaret"tir, ön doğuştur. Aynı zamanda mübtedâ sıfatı üzerinde nazarın temerküz etmiş olmasıdır ki, asıl olarak garaz ve maksadın merci' ve menatı da bu hususdur. Aksi halde nazar durup bekleyecek, sonra Habere geçebilecektir.

Hem sonra, ﺍﻟﻨّٰﺎﺱِ tarzındaki ünvandan bazı letaifler de tereşşüh edip dışarı sızmaktadır.

İşte Birincisi: Münafıkları "insanlar" umumîyeti içerisinde göstererek şahsen ta'yin etmemesi ve açığa çıkarıp ta rüsvay etmemesi, belki ﺍﻟﻨّٰﺎﺱِ ünvanı altında setredip, gizlemesi mühim bir hikmet içindir. Bu hikmet ise, şunu îma ediyor ki: Peygamberin (A.S.M.) siyaset ve idaresinde en münasip düşen vaziyet, onları setretmek ve perdeyi yüzlerinden kaldırıp açmamaktadır. Zira eğer onları şahsen teşhis ve tayin edip izhar etmiş olsa idi, mü'minler dahi -kendi haklarında- vesveseye kapılabililerdi. {[*]: Hazret-i Üstadın yani Nur müellifinin İşarat-ül İ'caz Türkçe tercümesini yeni harfle ilk olarak tab' ve neşrettirirken, içindeki münafıklar bahsinı çıkarttırıp neşrettirmemesi, bu hikmetten nâşî? olabilir diye düşünüyoruz. -Mütercim-} Çünki, nefsin hile ve desiselerinden emin olunmaz. Vesvese ise korkuya, korku da riyaya, riya ise nifaka müncer olabilir, sürükliyebilirdi.

Hem eğer münafıkları ta'yin ederek, insanların içersinde pis ve rezil olarak göstermiş olsaydı, denebilirdi ki; peygamber tereddüd içersindedir, etba'ına vusûk ve itimadı yoktur. Hem bununla beraber, fesadın az bir bölümü de olsa; hicap perde altında kalırsa, yavaş yavaş sönmeye yüz tutar. Sahibi de o perde altında ve gizlilik arksında kendini kurtarmaya çalışır. Ama eğer perde yırtılıp kalksa; Hadis-i Şerifte ﺍِﺫَﺍَ ﻟَﻢْ ﺗَﺴْﺘَﺢِ ﻓَﺎﻓْﻌَﻞْ ﻣَﺎ ﺷِﺌْﺖَ {[*]: Bu Hadis'in me'hazları için bak: R.N.K 2. baskı, sh: 812 Sıra No: 836 -Mütercim-} hükmüne binaen, (Yani: Haya etmediğin zaman, istediğini yap!) o münafık "madem öyledir, ne olursa olsun" diyecek ve çekinmeden pisliği yaymaya başlayacaktır.

İkincisi: ﺍﻟﻨّٰﺎﺱِ ile ta'bir ve ifade edilmesinde işaret eder ki; nifak'ın insanlığa çok münafi olan bir çok sıfatlarından kat-ı nazar, bunlardan en umumîsi olan insaniyet sıfatı dahi ona münafidir, zıddır. Zira, insan mükerremdir; bu rezalet onun şanına yakışmaz.

Üçüncüsü: ﺍﻟﻨّٰﺎﺱِ kelimesinin bir remzi de; nifak yalnız bir taifeye veya insanların bir tabakasına mahsus olan bir şey değildir, belki insan nev'i içerisinde -hangi taife olursa olsun- nifakın bulunabileceğine işarettir.

Dördüncüsü: ﺍﻟﻨّٰﺎﺱِ şunu da telvih eder ki; nifak, insan olan her kesin şeref ve haysiyetini ihlal eden rezil bir haldir. Öyle ise, her kesin gazab, öfke ve hiddeti nifakın aleyhinde harekete geçmesi gerekmekte ve bütün insanların onu tahdid altında bulundurmağa teveccüh eylemesi lazım gelmektedir, ta ki, o zehir yayılma isti'dadını göstermesin. Nasıl ki bazen bir taifenin, bir cemaatin şeref ve hasiyetlerini haleldar eden bir ferdinin yaptığı şenaat ve kötü bir fiili, bütün o taife veya cemaatın gazab ve hiddetini heyecana getirdiği gibi...

Şimdi ﻣَﻦْ ﻳَﻘُﻮﻝُ ﺍٰﻣَﻨَّﺎ ya geçiyoruz.

35- Eğer desen: Neden ayet ﻳَﻘﻮُﻝُ diye müfred siğasını kullanmış, ﻳَﻘُﻮﻟُﻮﻥَ dememiş?.. Lâkin ﺍٰﻣَﻨّٰﺎ yı ise, cem' yapmış?. Halbuki ikisinin de mercii birdir. Yani ﻧَﺎﺱِ dir?..

Cevaben sana denilir ki: Bunda latif bir zarafete işaret vardır. O da şudur ki; buradaki mütekellim-i maal-ğayr'ın bir mütekellim-i vahde olduğunu izhar etmek içindir. Demek ki, burada ﻳَﻘﻮُﻝُ lafzı, sadece telaffuzda bir mütekellim-i vahdedir. ﺍٰﻣَﻨّٰﺎ ise, hükümde mütekellim-i maalğayr olduğundan, aynen telaffuz edilmiştir. Sonra, bu ﺍٰﻣَﻨّٰﺎ cem'i, münafıkların davalarından hikaye olduğu için; hikayenin suret ve şeklinde ise, hikaye edilenin ﺍٰﻣَﻨّٰﺎ diye olan sözü iki vecihle reddedildiğine işaret olduğu gibi; hikaye edicinin hikayesi iki cihetle kuvvetlendiğine de işaret vardır. Zira ayet, ﻳَﻘﻮُﻝُ maddesiyle remzeder ki; onların sözleri, itikadlı olan fiillerinden gelen bir söz değidir. Belki de o sözü kalbleri ile değil, sadece ağızlarıyla konuşuyorlar. Hem yine ﻳَﻘﻮُﻝُ siğasıyla îma eder ki; onların durmadan kendilerini müdafaa etmeleri ve iddiakârlıkta bulunmaları vicdanî bir müharrikten değil, insanlara müraîlik yapmalarındandır.

Amma mazî siğasıyla ﺍٰﻣَﻨّٰﺎ ile dava ettikleri şeyde, kendilerinden şöyle bir îma gelmektedir ki: "Bizler ehl-i kitap cemaatleri zaten evvelce iman etmişizdir; şimdi nasıl etmeyeceğiz?..

Hem ﺍٰﻣَﻨّٰﺎ daki ﻧﺎ lafzında da (yani "bizler") yine kendilerinden sezilip gelen bir îma vardır ki; lisan-ı halleri der: "Bizler hizipleşmiş, ayrı grup olarak teşekkül etmiş bir cemaatiz; tekzip eden ve edilen her hangi bir ferd gibi değiliz.

Amma ﺑِﺎﻟﻠّٰﻪِ ﻭَ ﺑِﺎﻟْﻴَﻮْﻡِ الْاٰخِرِ cümlesi ise, bil ki: Tenzilin üslubu, hikaye edeni, ya da hikaye edeceği şeyin mealini, ya da sözünün hülasasını ele alarak, içinde tasarruf etme hakkına sahiptir.

İşte birinci hale göre: Onlar imanın rükünlerinden ilkini ve sonrakini zikrettiler. Tâ ki, (İlki Allah'a iman, Ahirete iman) kuvvetliyi izhar ile sadakatlarını(!) ibraz eylesinler. Çünki, onlardan kabul edilebilecek en yakın olanı o iki rükün olduğu içindir. Hem birbirine yakınlıkları olduğu halde, ﺑِﺎﻟﻠّٰﻪِ ile ﻭَ ﺑِﺎﻟْﻴَﻮْﻡِ الْاٰخِرِ deki ﺏِ yi tekrar ederek, iman erkanının silsilesine işaret etmek istediler.

İkinci hale göre ise: O söz, Allahın kelamı olması hasebiyle; imanın yalnız iki kutbunun (Allah'a iman, sonraki de ahirete iman) zikrinde şöyle bir işaret vardır ki: Onların bu kuvvetli olan iki kutba iman ettiklerini iddia etmeleri de, iman değildir. Zira, bu iki kutb-u imanîye olan imanları, istenilen vecihte gerçek bir iman değildir. Hem ﺏِ yi iki defa tekrar etmekteki sebep, hakikî iman ile, onların imanları arasıda olan tefavütü, yani hakikî imandan uzaklığı göstermek içindir. Zira, Allah'a iman demek, onun şeksiz varlığı ve birliğine iman demektir. Keza, Ahiret gününe iman demek, -az üst tarafta geçtiği üzere- onun hakikatına ve bila şüphe geleceğine iman demektir.

ﻭَ ﻣَﺎﻫُﻢْ ﺑِﻤُﺆْﻣِﻨ۪ﻴﻦَ ye gelince, (mealen manası: Onlar iman etmiş değiller)

36- Eğer desen: Neden Kur'an, ayetin arasında geçen ﺍٰﻣَﻨّﺎ lafzına daha çok benzeyen ﻭَﻣَﺎ ﺍٰﻣَﻨُﻮﺍ yi kullanmadı?

Cevaben sana denilir: Tâ ki, sureta bir tenakuzun varlığı tevehhüm edilmiş olmasın. Hem ta ki, ﺍٰﻣَﻨّﺎ nın zatına (kendisine) bir tekzip rücû' etmiş olmasın. Çünki ﺍٰﻣَﻨّﺎ nın zahir inşaiyeti hasebiyle tekzip edilmekten men' olunma hali vardır. Belki tâ, nefy ve tekzib, ﺍٰﻣَﻨّﺎ dan müstefad olan zımnî cümleye rucu' etsin. Zımnî cümle de şudur: ﻓَﻨَﺤْﻦُ ﻣُﺆْﻣِﻨُﻮﻥَ (Bizler zaten iman etmişizdir.)

Ayrıca, ﻭَﻣَﺎ ﻫُﻢْ ﺑِﻤُﺆْﻣِﻨ۪ﻴﻦَ yi ismî cümle ile zikretmesinde, onlardan imanın nefyi, yokluğu devamlı olduğuna delalet etmek içindir.