ŞİMDİ AYETİN ECZALARI ARASINDAKİ NAZM

İşârâtü’l-İ‘câz (Abdülkadir Badıllı Tercümesi) · s.175

İşte birinci cümle olan

ﻳُﺨﺎَﺩِﻋُﻮﻥَ ﺍﻟﻠّٰﻪَ ﻭَﺍﻟَّﺬِﻳﻦَ ﺍٰﻣَﻨُﻮﺍ

da nazm vechi şöyledir ki: Münafıkların yaptığı kötü iş ve pis amellerinden söz ederken, mudari' siğasını kullanarak ﻳُﺨﺎَﺩِﻋُﻮﻥَ deyip onları hilecilikle tavsif etmesi, hususan müşareket babından ele alması, (Yani karşılıklı iştiraktan) (Yani: ﻳُﺨﺎَﺩِﻋُﻮﻥَ ile ifade edilen "Allahı ve iman etmiş mü'minleri iki taraftan aldatıyorlar" manasıyla ele alması) bilhassa peygamberin adını zikretme yerine, Allah lafzını ikame eylemesi.. Hem ﺍَﻟْﻤُﺆْﻣِﻨ۪ﻴﻦَ kelimesi yerine ﻭَﺍﻟَّﺬِﻳﻦَ ﺍٰﻣَﻨُﻮﺍ cümlesini vaz' eylemesi ile; münafıkların hileler ile ulaşmak istedikleri garaz ve maksadlarının muhaliyetini tansis ve tasrih etmek içindir. Hem öyle bir tarzda bu imkânsızlık ve muhaliyeti gözönüne koyuyor ki; nefisler, kalbler ondan titreyerek nefret ediyorlar. Zira hile ve hud'a içinde, nefret ve ikrahı tahrik edip îkaz eden bir istiare-i temsiliye vardır. Ayrıca mudari'lik siğasında da daimî şekilde kalbi ürkütecek bir tasvir bulunmaktadır. Keza, ﻳُﺨﺎَﺩِﻋُﻮﻥَ deki müşarekette, hilelerinin neticesizliğini bildiren bir müşakelet, yani karşılıklı birbirine benzemeklik vardır ki ﺳَﻴِّﺌَﺔٌ ﻣِﺜْﻠُﻬَﺎ ﻭَﺟَﺰَﺍٓﺀُ ﺳَﻴِّﺌَﺔٍ {[*]: Şura Sûresi: Ayet: 40} ayetinde olduğu gibi: "seyyienin, kötülüğün karşılığı, onun kadar kötülüktür" olan, hilelerinin neticesizliğini netice veren hükmünün naziri gibi bir şeydir.

Evet, müşareket babında; (Yani bir ayni şeyde karşılıklı vaziyetler gösterme) fâilin fiili, mef'ûlün fiiline sebep olduğuna binaen, burada ise, mef'ulün fiili, fâilin fiiline, yani; işi yapanın yaptığı hile olan fiilllerinin akim ve tesirsiz kaldığına sebepdir. Belki de ayetin bu ifadesiyle, hud'a ve hilenin vahî ve boş bir suret olduğunu göstermeye medardır. Evet, nasıl ki sen, birisini mesela cehaletinden dolayı istihzaya aldın o istihza ise bir ilmi kendinde sakladığı; ve seninle de bir istihzayı gizlemesi vardır ki, maksadın in'ikası gibidir. (Yani: Maksad istihza ise, bundan sana da akseyler.)

Hem ayetin cümlesinde lafza-ı celal olan ﺍﻟﻠّٰﻪَ kelimesini tasrih etmesinde, münafıkların garaz ve maksadlarının muhaliyetini tansis ile kat'î olarak bildirme vardır. Zira ki Peygamberi (A.S.M.) aldatmaya çalışmak, Allah'ı aldatmağa incirar eder ki; aklın kuruyup, zaif kalarak hileyi yapamaz hale geldiğini gösterir.

Ve ﺍَﻟَّﺬِﻳﻦَ ﺍٰﻣَﻨُﻮﺍ deki ﺍَﻟَّﺬ۪ﻱ sılasını ortada medar yapmasında, şöyle bir işaret vardır ki; münafıklar kendilerini mü'minlere iman sıfatıyla sevdirmeye ve mü'minlerin iman damarlarını heyecana getirip ve kendilerini onunla sevdirip içlerine girmeye çalıştıklarına işarettir.. Ve bunda şöyle bir îma dahi vardır ki; akılları imanın nuruyla münevver olan mü'minlerin cemaatına karşı hilelerinin saklanmadığını, dolayısıyla bunda da yine hilelerinin akim kalmış olduğunu netice vermektedir.

Ayetin ikinci cümlesi olan ﻭَﻣﺎَ ﻳَﺨْﺪَﻋُﻮﻥَ اِلَّا ﺍَﻧْﻔُﺴَﻬُﻢْ ün nazm ve diziliş vechi şöyledir: "Onlar o hile ile ancak kendilerini aldatır" cümlesindeki hasrda, yani münhasırlıkta; münafıkların yaptığı iş ve muamelelerinde, aksülamel ile karşılaşan akıllarının tam sefihlik ve budalalıklarına bir işaret vardır. Nasıl ki bir adamın bir dûvara doğru fırlattığı taş, geri sıçrayıp gelip onun kafasını kırması gibi; münafıkların da, mü'minleri zarar ve ziyana uğratmak için çıkarttıkları fitne ve hile okları, geri dönüp kendilerine isabet ettiği için, bizzat kendilerine hile edip aldatıyorlar gibidir.

Hem ﻳَﻀُﺮُّﻭﻥَ yerine ﻳَﺨْﺪَﻋُﻮﻥَ kelimesini almasında; onların son derece sefihlik ve ahmaklıklarına işaret içindir. Evet akıllılar içersinde kasden ve bilerek kendi nefsine zarar verenler bazen bulunabildiği halde, amma amden ve bilerek kendini hile ile aldatan bulunmaz. Şayet böylesi bir kimse bulunsa, ancak insan suretinde bir eşek hayvan olabilir.

Ve ﺍَﻧْﻔُﺴَﻬُﻢْ ünvanında ise, şöyle hafî bir remiz vardır ki; onların münafıklık ve hileleri, nefsanî bir hazz, birer arzu ve nefsî olan hasis birer garaz için olduğundan; kendileri için istediklerinin nakîzini ve tam aksini netice vermiştir.

39- Eğer desen:

ﻭَﻣﺎَ ﻳَﺨْﺪَﻋُﻮﻥَ اِلَّا ﺍَﻧْﻔُﺴَﻬُﻢْ

(Münafıklar ancak kendi nefislerini aldatıyorlar) deki bu muhasırlıkta, onların hud'a ve hilelerinin İslâma ve müslümanlara zarar vermediğini ima ediyor. Halbuki, İslam ve müslümanlar; alem-i İslâm milletleri arasında bir zehir gibi yayılan nifakın nevilerinden ve çeşitli şu'belerinden gördüğü zarar kadar hiçbir şeyden görmemiştir?.

Cevaben sana denilir ki: İslam'ın ve müslümanların gördükleri muteaddî zarar ve bulaşıcı zehir ise, onların kendi ihtiyar ve istekleriyle yaptıkları hile ve serpiştirdikleri hud'a tuzaklarının neticesi değildir. Belki sarî ve bulaşıcı hastalıkların nazîri, benzeri olan münafıkların bozulmuş tabiatlarından ve tefessüh etmiş fıtratlarından ve kokuşmuş vicdanlarından gelmiş ve gelmektedir. Evet, münafıklar Allah'ı, Peygamberi ve mü'minlerin cemaatlarını aldatmaya yelteniyorlar. Oysa, Allah her şeyi âlîmdir, çok çok bilendir. Peygamber Aleyhissalatü Vesselam da, ilahî vahye mazhar bir mübelliğdir. Mü'minlerin cemaatı çevirilen gizli hile ve hud'aların uzun zaman kendini mü'minlerden saklamaya ve gizlilik içersinde devamlı kalmaya gücü yoktur. Binaenaleyh, hakikatta mü'minler kandırılıp aldatılmış olmuyorlar. Netice olarak sabit olmuş olan budur ki: Münafıklar ancak ve yalnız kendilerini aldatıyorlar.

Üçüncü cümle olan ﻭَﻣﺎَﻳَﺸْﻌُﺮُﻭﻥَ ﴾ﺍﻯْ لاٰ ﻳُﺤِﺴُّﻮﻥَ﴿ , (Yani, onlar şu'ûren hissetmiyorlar) daki nazm ve diziliş irtibatı ise, şudur ki; bu cümle-i ayetin öz fezlekesinde, münafıklara müteveccih bir çeşit techil'in tahkiri bulunmaktadır. Zira bu cümle şöyle iş'ar etmektedir ki: Eğer onlar akıl sahibi iseler, şu yaptıkları iş, aklın kârı olamaz. Şayet onlar nefsanî his ve hevesleriyle hareket eden ve insan olmayan hayvanat iseler; yine de, açıkça his edilmiş ve edilmekte olan şunun gibi zararı hissedip bilmek hayvanların dahi şanıdır, yapacağı iştir. O halde sabit olmuş oluyor ki; onlar ihtiyarsız, hissiz cemadât kesilmişlerdir.

Dördüncü cümle olan ﻓِﻲ ﻗُﻠﻮُﺑِﻬِﻢْ ﻣَﺮَﺽٌ de nazm ve irtibat vechi şöyledir ki, yani ayetin sevk-i kelamı şunu ifade ediyor ki: Münafıklar madem ki aklî muhakeme ve hissî şuûrun muktezasına göre hareket etmiyorlar, o halde ruhlarındaki hastalık açığa vurmuş oluyor. Bu vaziyette onların hiç olmazsa bunun bir hastalık olduğunu bilmeleri icab ediyor ki, kazalardan kaçınıp, o marazın tağyir eylediği inhiraf-ı mizacdan hasıl olan hükümlere göre {[*]: Bu cümlenin bu kısmı Molla Abdülmecid Efendini tercümesidir. Ben, arapça وَلاٰ ﻳَﺤْﻜُﻤُﻮﺍ ﻋَﻠَﻴْﻬَﺎ ibaresini siyak-ı mana itibariyle çözemedim. Seyda Molla Abdülmecidin tercümesine ister istemez uydum. -Mütercim-} amel etmesinler. Zira marazın, hastalığın netice verdiği inhiraf-ı mizacın şeni odur ki; hakikatı tağyir etmek, müzeyyeni (süslüyü, güzeli) çirkin göstermek ve acıyı tatlı irae etmektir.

Amma ﻓﻲ۪ lafzında ise, şöyle bir remz vardır ki; onların hased ve kinleri kalblerinin melekûtu içinde, yani (üst tarafta bahsi geçmiş) latife-i Rabbaniyenin içinde olan bir hastalıktır.

Ve ﻗُﻠﻮُﺑِﻬِﻢْ "kalb" ünvanında ise; cism-i kalb (kalbin maddi şekli) hastalandığında, nasıl ki bedenin bütün ef'al ve harekatı karışıyor.. Öyle de, kalbin manası, batını da, hud'a ve nifakla hastalandığı zaman, ruhun umum fiil ve hareketleri istikamet ve düzgünlük menhecinden inhiraf ederler. Zira kalb, hayatın kaynağı {[*]: Ruh'un kalb içinde, ya da en evvel kalb ile tealluku olduğuna kail olup hüküm eden büyük ülemadan Fahreddin-i Raîdir ki, "Ettefsirül- kebir" eseri cild 21, s: 43, 44 ve 52 de bir vecih ile dile getirmiştir. Aynı şekilde "Ruhûl- beyan" - İsmail Hakkı- Burusevî cild: 5, s: 197 de aynî manayı yazmıştır. -Mütercim-} ve makinesidir.

Hem ﻓِﻲ ﻗُﻠﻮُﺑِﻬِﻢْ ﻣَﺮَﺽٌ de, ﻓِﻲ ﻗُﻠﻮُﺑِﻬِﻢْ i ﻣَﺮَﺽٌ den evvel takdim etmesi, iki cihetle münhasırlığa îmadır. Bu îmadan da ta'riz yolu ile (örtülü şekilde) şöyle bir işaret hissedilebilir ki: İman bir nurdur. O nur'un şe'ni de, insanın bütün fiillerine ve eserlerine sıhhat ve istikamet vermektir. Hem şu hasrın bu îmasında şöyle bir remiz daha vardır ki; eğer fesad, bozukluk kalbin iç yüzünde ve temelinde ise, artık furûâtın tamirine çare kalmamış olur.

Amma ﻣَﺮَﺽٌ lafzı ise, onların özürlerinin artık bitip tükenmiş olduğuna ve ağızlarına taşla vurmak lazım geldiğine bakar bir remizdir. Yani ﻣَﺮَﺽٌ kelimesi manen der ki: İnsanın fıtratı, (Yani, insanlık özünün yaradılış vaziyeti) her zaman hakikatın kabulüne müheyyadır, kabule hazırdır. Bütün bozukluklar, yıkıntılar ise, ancak daha sonra ona ârız olan, yani su-i ihtiyarı neticesinde meydana gelen bir hastalıktır.

Keza ﻣَﺮَﺽٌ deki tenkir'in tenvini, yani mübhemiyet ve belirsizliği ifade eden karakteri işaret eder ki; o hastalık öyle derin ve belirsiz bir yerdedir ki, görünmez ta, tedavî edilebilsin.

Beşinci cümle olan ﻓَﺰَﺍﺩَﻫُﻢُ ﺍﻟﻠّٰﻪُ ﻣَﺮَﺿﺎً cümlesinin sabıkıyla olan irtibat ve diziliş nazmı da şöyledir: Vaktaki münafıklar; sakınmak, uzak durmak için kalblerindeki hastalığın bir maraz olduğunu idrak edip bilmediler, belki bil-akis onu beğenerek istediler. Cenab-ı Hak Teala da o hastalığı onlar hakkında arttırdı. Zira ﻣَﻦْ ﻃَﻠَﺐَ ﻭَﺟَﺪَ {[*]: Bu hadisin bir çok mehazleri için bak: Risale-i Nurun Kudsî Kaynakları 2. baskı sh: 754, sıra no: 725 -Mütercim-} (arayan bulur) kaidesiyle ona müstehak oldular.

Ayrıca, hastalığın varlığı, onun ziyadeleşmesine sebeb değil iken, ﻓَﺰَﺍﺩَﻫُﻢُ ﺍﻟﻠّٰﻪُ nın başında sebebiyetin takibinde kullanılan ﻑَ yi getirmesinde de şöyle bir remiz vardır ki; münafıklar vaktaki içlerindeki hastalığı teşhis edemediler.. Dolayısıyla şifanın vesilelerini araştırmadılar. Belki adeta hastalığın (nifak hastalığının) artmasını taleb edercesine arttıran sebeplere el attılar. Adeta ğalip gelen hasmiyle döğüşen adamın kırılmış elini kullanarak daha da kırılmasını arttırdığı gibi; bunlarda hal ve fiilleriyle hastalıklarının ziyadeleşmesini talep ettiler. Cenab-ı Hak da onların hastalılarını şöyle arttırmıştır ki: 1- Mü'minlerin zafer ve galibiyetleri sebebiyle emellerini müz'iç bir ye'se kalb ederek.. 2- Yine mü'minlerin galibiyeti sebebiyle de husumetlerini, kin ve düşmanlıklarını kalblerinin içinde yandırıcı bir kin'e kalb ederek.. 3- Ve şu yeis ve kîn hastalıklarından "dâül-havf" korku duyma hastalığı, zaaf illeti ve zillet marazı tevellüd ederek kalblerini istila eyledi.

Ayrıca, Cenab-ı Hak Teala ayette ﻓَﺰَﺍﺩَﻫُﻢُ ﺍﻟﻠّٰﻪُ ﻣَﺮَﺿﺎً yerine ﻓَﺰَﺍﺩَ ﺍﻟﻠّٰﻪُ ﻣَﺮَﺿَﻬُﻢُ (Allah onların marazını arttırdı) demeyip, belki mef'ûlu -şu gelen işaret için- sıradan ayırdı. Çünki ﻓَﺰَﺍﺩَﻫُﻢُ ﺍﻟﻠّٰﻪُ ﻣَﺮَﺿﺎً nin zahir ma'nası, Allah onları maraz olarak arttırdı" şeklindedir. İşte bu, şuna işaret ediyor ki: "Batınî ve kalbî olan bu maraz, hastalık, zâhire ve dışa da sirayet ederek, insanın bütün fiillerini te'sir altında bırakır." Öyle ki, şu habis hastalık, adeta tamam-ı vücudlarını istila edip her tarafını sardığı için; sanki beden ve vücudları hastalığın kendisi olmuş tâ, o marazın cerahat ve akıntılarının ziyadeliği de, zatlarının öz ziyadeliği olmuştur.

Evet, mesela: ﺍِﺷْﺘَﻌَﻞَ ﺍﻟْﺒَﻴْﺖُ ﻧَﺎﺭً Yani: "Ev ateş olarak parlamaya başladı" denildiğinde; ateş evin tamamına sirayet edip sardı demektir, ki adeta evin tamamı dalga dalga ateş olmuştur. Eğer ﺍِﺷْﺘَﻌَﻞَ ﻧَﺎﺭُ ﺍﻟْﺒَﻴْﺖِ Yani: "Evin ateşi parladı" dense idi; o zaman, "evin her hangi bir yanından iltihap eden bir ateş parladı" olarak anlaşılır, kabul edilirdi.

Altıncı cümle olan ﻭَﻟَﻬُﻢْ ﻋَﺬَﺍﺏٌ ﺍَﻟِﻴﻢٌ de münasebet ve diziliş vechi de budur ki: ﻭَﻟَﻬُﻢْ deki ﻝَ iyi şeylerin, ni'metlerin, faideli vaziyetlerin i'tasında kullanılmaktadır. ﻋَﻠَﻴْﻬِﻢْ ise, menfi işlerde kullanılır. İşte bu "lam" da şöyle bir işaret vardır ki; manasıyla der: "Eğer şu nifakta onlar için herhangi bir menfaat mevzu-u bahis ise, her halde ve olsa olsa; dünyevî ta'zib edici bir elem, ya da uhrevî elem verici bir azap olacaktır. Bu vaziyette, onlara herhangi bir menfaatin verilmesi muhalden olmasından, onlar için menfaat muhaldir demektir.

Hem burada azabın vasfını ifade ederken, ﺍَﻟِﻴﻢٌ diye tavsif etmesinde ise, -Halbuki elim olan ve azabı çeken ve hisseden azabın kendisi değil, şahıstır- Şöyle remzeyler ki; azab onların vücudlarını tamamen sardığı gibi, zatlarını da, özlerini de ihata ederek batınlarına da nüfûz eyler. Öyle ki artık onlar o azab ile yatar, kalkarlar.. Ve böylece, öz zatları da adeta hep azap kesilmiş olur. Nasıl kömüre, ateş verildiğinde onun ta içine kadar nüfûz etmesi ile; tamamen kıpkırmızı kor ateş kesildiği gibi...

İşte, bu hakikate binaen: Hayal, azabın şu suretine baktığı zaman; ve onun etrafından kopan bir enîn, bir teellüm ve bir feryadı duyduğu vakit; azab altında teceddüd eyleyen bir hayattan doğan şeyin, yalnız bir feryad ü fiğan olduğunu, dolayısıyla o enîn'in, azabın kendisi olmuş olduğunu tehayyül eder.. Ve işte burada düşünebilen için, acaba bundan daha şiddetli bir tehdid olabilir mi?..

Yedinci cümle olan ﺑِﻤﺎَ ﻛَﺎﻧُﻮ ﻳَﻜْﺬِﺑُﻮﻥَ de üstteki cümlelerle olan irtibat ve nazm cihetine gelince, şöyledir ki: Münafıkların işledikleri bütün o mezkûr cinayetleri içinden; yalnız "yalan"ı alıp, azabı ona ta'lik eylemesinde, bağlamasında; kizbin şenaatine, çirkinliğine ve kabahatine dikkati çekmek içindir. Evet, bu işaret is; kizb, yalancılık zehirinin, te'sirinin çok şiddetli olduğuna en doğru bir şahiddir. Zira yalancılık küfrün esası, temelidir. Belki de küfrün kendisi yalancılıktır ve onun başıdır. Hem yalancılık, münafıklık alametlerinin en başta gelenidir. Hem yine kizb, Kudret-i İlahiyeye iftiradan başka bir şey değildir, Hikmet-i İlahiyeye de zıddır, muğayırdır.

Evet, o kizb ve yalancılıktır ki, İslâm milletlerinin yüksek ahlaklarını tahrib etmiş.. Hem yine o kizbdir ki; büyük, âzim teşebbüsleri, pis ve kokuşmuş laşeler ve ruhsuz karaltılar haline getirmiş.. ve onunla (yani yalancılık vasıtasıyla) âlem-i İslâm içine zehirler yayılmıştır. Hem o yalancılıkla; nev-i beşerin ahvali karışmış, karıştırılmıştır. Yine o yalan ve yalancılıktır ki; insanlık alemini yüce kemalat zirvesine koşup gitmekten alıkoymuş ve yüksek terakkiyatından durdurmuştur, tevkif ettirmiştir. Hem yine onunla; Müseylime-i Kezzab gibiler, alçaklığın esfel-i safilîninin derekesine düşmelerine sebep olmuştur. Hem yine o kizbdir ki; büyük, ağır bir yük tarzında insanın sırtına binmiş, onu maksud ve matlubuna erişip ulaşmaktan alıkoymuştur. Hem yine o yalancılıktır ki; riyanın babası, tasannu' ve temellük'ün annesi olmuş ve bunları türetmiştir. İşte bütün bu sebeplerdendir ki; kizb ve yalancılık, Arş-ı Azim-i İlahînin fevkinden gelen tel'in ve tehdide ve ölüm na'yına, haberine hedef olmuş ve buna karşı hususiyet kesbedip almıştır.

Öyle ise, Ey insanlar!. Hususan ey müslümanlar! Bu ayet-i kerime sizi dikkate çağırıyor, dikkat ediniz!..

40- Eğer deseniz: Maslahat için olan bir yalan afv edilir?!

Cevaben size denilir ki: O maslahat, eğer hakikaten ve cidden zarurîlik ve kat'îliği varsa!.. Halbuki çoğu kereler o maslahat, batıl bir özür olmaktadır. Zira, maslahat denilen şeyin vaziyeti itibariyle su-i isti'male müsaiddir.

Evet, usul-ü şeriatta tekarrur etmiştir ki: "Gayr-i mazbût bir emir, iş, (Yani sağlam ve muayyen hudûdların içine alınmamış olan bir mesele) hüküm için illet ve medar olamaz." Yani vaziyeti itibariyle kat'î, sağlam hududları olmamasından, sû-i istimale müsaidliği sebebiyle, tam bir zabt çerçevesi içine alınamamış olmasından; o maslahat batıl olan bir özrün vasfına bürünmesi mümkündür. Mesela nasıl ki seferdeki meşakkat ve zahmetin derece, mikdar ve vasfı tam bir zabit, bir ölçü altına alınamaması sebebiyle, namazın kasrına (kısaltılmasına) illet olmamış, sayılmamıştır. Belki ancak Kasr-ı namazın illeti yalnız seferdir. (sefer olmadığı zaman, ne kadar meşakkat olsa da, namazın kasrına sebep ve illet olamaz.)

Şayet yalanın, maslahat için olduğu zaman caiz olabileceğini teslim ve kabul de etsek; lâkin bir şeyde bulunabilen bir menfaata, ondaki zararın galip gelmesi halinde, onun neshine fetva verdiği gibi; o zaman, maslahat olan şey, onun terkinde, yapılmamasında olur.