(Mukaddime)
İşârâtü’l-İ‘câz (Abdülkadir Badıllı Tercümesi) · s.67
{[*]: Eser'in aslında "Mukaddime" kelimesi yoktur. Lâkin tercümede, mevzuya giriş yapılan bu yerde, mukadder olarak "Mukaddime" başlığı bulunuyor gibidir. Mütercim}
9- Eğer desen: Îcazdar ve mu'cizekâr ve belagat-eda Kur'anda, bazı şeyler zahir nazarda çokça tekrarlanırlar. Mesela: ﺑَﺴْﻤَﻠَﻪ (Besmele) ve ﻓَﺒِﺎَﻱِّ آلَاءِ... ﺍﻟﺦ ve ﻭَﻳْﻞٌ ﻳَﻮْﻣَﺌِﺬٍ... ﺍﻟﺦ ve Hazret-i Musa (A.S.) nın kıssası.... ve bunlar'ın emsali gibi tekrarlar... Halbuki bu tekrarlar usandırıyor, belagata da münafidir?!.
Cevaben sana denilir ki: "Parlayan her şey yakar değildir." Evet tekrar, bazen usandırır. Lakin mutlak (her zaman) değildir. Belki bazen olur ki, tekrarlar istihsan edilir. Bazen de usanç verdiği olur. Nasıl ki insanın yiyecekleri içersinde, bir kısmı "kût" dür, temel gıdadır. Bu kût olan temel gıda, tekrarlandıkça tatlılaşır, ünsiyet verir. Gıdalarının bir kısmı da "Tefekküh"dür. (Meyvalar, fâkiheler) Bunların tekrarlanmasında ise usanç, amma tazelenmesinde ve (yani değiştirilmesinde) ise lezzet var.
İşte, bu gibi yiyecek gıdalarda bu iş böyle olduğu gibi; kelamın da bir kısmı hakikatın özü olup fikirlere kût ve kuvvet, ruhlara da gıdadır ki; Güneşin ziyası gibi her iade edilip tekrarlandıkça, istihsan ile karşılanır.. Ülfet edilmişin tekrarlanmasıyla da, tanışma ve ünsiyet peyda edilmiş olur... Kelamın bir kısmı da, ziynet ve tefekküh kabilindendir ki; lezzeti, sûretinin tazelenmesinde ve elbisesinin tenevvu'unda, çeşitlenmesindedir.
İşte sen, bu hakikatı böylece anladı isen, bilmiş ol ki: Kur'an-ı Hakîm-i Mu'ciz-ül Beyan, nasıl ki hey'et-i mecmuasıyla kalblere kût ve kuvvet olduğundan; tekrarında değil usanç, belki her tekrarlandıkça helavet ve lezzet {[*]: Bu tekrar mevzu'unu, Meyve Risalesinin "Onuncu Meselesi" olan "Emirdağ Çiçeği" Risalesine götürünüz, müracaat ediniz, harika ve ispatlı izahatı alınız. -Mütercim-} alınır. Kur'an'ın eczaları mesabesinde olan bazı yerleri de vardır ki; her tekrarlandıkça, parıldayarak etrafından hak ve hakikatın şua'larını fışkırtır. Keza, Kur'anın o bazı yerlerinde, üssül-esas ve hayatî düğümler mesabesinde olan "Ukde"ler bulunur ve mütecessid nurları vardır ki; sermedî bir cesetle birleşerek cisimleşmişlerdir;
ﺑِﺴْﻢِ ﺍﻟﻠّٰﻪِ ﺍﻟﺮَّﺣْﻤٰﻦِ ﺍﻟﺮَّﺣِﻴﻢِ
gibi..
Şimdi ey arkadaş! Eğer zevk-i hakikat alıcısı duygu cihazın varsa; git, onunla bir müşaverede bulun!
İşte buraya kadar söylediklerimiz, Kur'anda tekrarların varlığı takdirine binaen söylenmiş sözlerdir. Yoksa, câizdir ki; mesela, Kur'anda çokça tekrarlanan Mûsa aleyhisselamın kıssası her bir makamda, husûsiyle bulunduğu yerde, üzerinde durulan mevzu'la alakadar olan vecihlerden ve o vecihleri müştemil bulunan, o makama münasip bir vecihle {[*]: Bu meseleyi de, Âsar-ı Bediiyye 2. baskı sh. 960-963 teki "Lemaat" eseri içinde bulunan bu husustaki harika tefsirine bakınız! Mütercim} bulunsun. Buna göre, kıssa-i Mûsa'nın (A.S.) Kur'andaki tekrarları "Tefarîk-ı âsa" {[*]: "Tefarîkul âsa" sözü Arap edebiyatında meşhur bir darb-ı meseldir. "Değneğin parçaları" ünvanıyla olan bu darb-ı mesel, birkaç ma'naya kullanılmaktadır. O manalardan birisi:
Birinin diğerinden alacağı hakkını toptan değil, parça parça almasına da denir.
İkinci mana: Birisine "sen daha hayırlısın" yani başkaların vereceği parça parça menfaatlerden daha fazla menfaat getiriyorsun.
Üçüncü mana: Bir kalın değneğin ayrı ayrı şakka -uzunluğuna- bölünüp, her parça başka bir şeye, bir menfaata yaraması bu darb-ı meselin esasıdır. (El-Muhit-ül Muhit Bistamî sh: 678) -MütercimM} denilen meselden daha münasip ve tam yerinde olarak bulunmaktadır. Kur'an-ı Hakîm bu kıssayı adeta gümüş olarak yed-i beyzasına almış, altın olarak kalıba dökmüştür. İşte Kur'anın bu harika belagatı karşısında, Beyan ve Belagat sihirbazları secdeye kapanmış ve kapanmaktadırlar.
Bu kıssa-i Musa gibi, Besmelenin tekrarında birkaç cihet vardır. Bunlar -yukarıda izahı geçtiği üzere- "İstiâne, teberrük ve mevzuiyet"tir. (yani yerleştirme, esaslandırma gibi.....) Belki de bu cihetler, Kur'andaki esasî olan noktalara birer gayelik ve fihristiyettirler.
Keza, Besmelede {[*]: Besmelenin iman ve Tevhid noktasındaki diğer bir kısım esrarını beyan eden "Birinci Söz" ve "Ondördüncü Lem'a"nın "İkinci Makamına" da bakıverilsin. -Mütercim-} bir çok makamlar bulunur ki, bunlar: "Tevhid makamı, tenzih makamı, sena makamı, Celal makamı, Cemal makamı ve ihsan makamı" gibi makamlardır. Hem yine Besmelede bir çok ahkam dahi zımnî olarak bulunurlar. Mesela: Tevhide, Nübüvvete, Haşre, Adalete; yani Kur'andaki dört meşhûr maksatlara işaretleri gibi ahkamlardır. Buna göre, ekser sûrelerde, bu dört maksatlardan birisi maksûd-u bizzat bulunup, diğerleri istidradî tarzında bulunurlar.
Şu halde, neden câiz olmasın ki; ta'dad edilen bu nokta ve nüktelerden bir cihetinin veya bir hükmünün veya bir makamının, o sûrenin ruhu ile, mahsus bir münasebeti bulunsun da, o makamdaki mevzuya bir ana düğüm olmuş olsun. Belki de o cihetler ve makamlar itibariyle o sûrenin icmalî bir fihristesi olmuş olsun.
* * *
ﺍﺍﻟٓﻢٓ