MÜHİM BİR MEVZU'DUR / İlk matbu' nüsha
İşârâtü’l-İ‘câz (Abdülkadir Badıllı Tercümesi) · s.347
Ey arkadaş sakın zannetmeyesin ki; şu maddî fenlerin teknolojinin eski asırlarda inkişaf etmemişlik vaziyetine bakıp kıyas ederek; istikbalî ahval olan ahiret ve cennet gibi meseleler dahi onlar gibidir. Hayır, hiç öyle değil.. zira hiss-i zahirî, (görme, duyma ve tutma gibi) müstakbelde gelecek olan Ahiret ahvalinin hiçbir cihetine, taraf ve yanına tealluk edemediği, yani görüp, tutup bilemediği için; o ahval imkanlık derecesinde kalmış olarak, onlara karşı itikad ve itminanın imkanı bulunduğu için; elbette o ahvalin hakk-ı sarihleri açıkça ifade ve beyandır. Lakin üzerinde olduğumuz mevzu ise, avamın zahir nazarında -hissin galatı, şaşırtılması hükmüyle- imkan ve ihtimalin derecesinden çıkarak, avamın indinde bedahet derecesine çıkan bir şey olarak göründüğü için; belagatın nazarında onların zahirî olan hislerini okşamak ve zihinlerini müşevveşiyetten, şaşırtmaktan kurtarmak için hakkı elbetteki ibham ve ıtlaktır. Fakat bununla beraber, Kur'an-ı Hakîm cumhur-u avamın basit, sade fikirlerini okşadığı aynı meselelerde, asl-ı hakikata da remz ve telvih etmiş ve fikirlere açık kapı bırakmak ve bir çok emare ve karineleri göz önüne koymak suretiyle, daha içerilerdeki hakikatlara davet eylemiştir.
İşte ey arkadaş! Eğer insaflı kimselerden isen; elbette ﻛَﻠِّﻢِ ﺍﻟﻨَّﺎﺱَ ﻋَﻠٰﻰ ﻗَﺪْﺭِ ﻋُﻘُﻮﻟِﻬِﻢْ {[*]: Bu hadisin veya hadis mealinin birçok me'hazleri için (Bak: Risale-i Nurun Kudsî Kaynakları A. Badıllı 2. Baskı sh: 824, sıra no: 861) -Mütercim-} (Akılları alabileceği kadar insanlarla konuş, ona göre hakikatları anlat!) düsturunda durup teemmül etmiş; ve telahuk-u efkarın neticesinde meydana gelen bu gibi iş ve meselelerde, zamanın ve muhitin hazırlıklı olmaması sebebiyle, cumhurun fikirleri bu gibi şeylerin teklifine mütehammil olmadığını ve onu hazım edecek durumda da olmadığını bilmiş ve idrak etmiş isen; her halde bilebileceksin ki; Kur'an-ı Hakîmin ihtiyar etmiş olduğu ibham ve ıtlak üslûbu, mahz-ı belagattır ve i'cazının delilidir diyeceksin!
Amma ÜÇÜNCÜ ŞÜPHE Kİ: Bazı ayat-ı Kur'aniyenin, aklî delillere ve fennin, ilmin keşfettiklerine münafî bir tarzda imale eylediği meseledir: (Buna karşı cevabımız)
Bilmiş ol ki: Kur'an-ı Hakîmde maksad-ı aslî ise; cumhur-u avamı şu "dört esasat"a irşad etmektedir. O esaslarda bunlardır:
1- Sani-i Vahid'in isbatı
2- Nübüvvet
3- Haşir
4- Adalettir
Buna göre, Kur'anda kâinat bahsi ve zikri, istidlal için olduğundan, ancak tebaî ve istitradî vaziyetinde olmuştur.
(MÜHİM BİR MESELEDİR / İlk matbu nüsha)
Evet Kur'an-ı Hakîm, coğrafya ve kozmoğrafya dersini vermek için nazil olmuş bir kitap değildir. Belki san'at-ı İlahiyeye ve Nazzam-ı hakikî olan Cenab-ı Hakkın Vahdaniyetine istidlal için (delil yapıp getirme) kâinattan bahsetmiş, zikrini yapmış ve ediyor. Hal böyle olduğu için; elbetteki her şeyde eser-i san'at, kasd, amd ve nizam görünmektedir. Öyle ise, hilkatin teşekkülü veya ilk yaradılış keyfiyeti nasıl olmuşsa olsun, bizi (bu noktadan) ilgilendirmediği gibi; Kur'andaki maksad-ı asliyede taalluk etmemektedir.
İşte, madem ki Kur'an, kâinattan istidlal için bahsediyor ve madem müddeadan önce istidlal için, yapılanın varlığı ma'lum ve zahir olması zarûrîdir. Hem delilin vuzuhlu ve zahir olması her vakit istihsan edilir. Şimdi acaba bu hale göre, irşad ve belagatın icabı, cumhurun hissî olan mu'tekadatlarını (avamın zahirde görünene göre inançlarını) ünsiyetlendirmeyi, okşamayı nasıl iktiza etmiş olmasın!.. ve bir kısım ayetlerin zahirî nassiyetlerini avamın kendilerine göre olan bir çeşit edebî malumatlarına imale etmekle mümaşat etmeyi lüzumlu görmesin!. Lâkin bununla beraber; o zahir hale göre olan imaleler, asl-ı hakikate delalet etmek için değil, belki kinaiyyat, ya da terkiblerin müstetbeatı kabilinden olan şeyler (yani bir mesele anlatılırken, cümlelerin terkibleri arasında irade edilenlerin dolaylı mânâları) olmakla birlikte; aynı zamanda ehl-i tahkik için hakikatın asliyetine işaret eden bir çok karine ve emareleri de vaz eyliyecektir.
Evet, mesela: Eğer Kur'an (bilhassa ilk nüzûlünde) istidlal makamında dese idi ki: "Ey insanlar! Güneşin zahirî ve surî hareketi içindeki sükûnunda; ve küre-i arzın zahirî sükûnu ile beraber, yevmî ve senevî hareketinde tefekkür ediniz.. ve yıldızların arasındaki cazibe-i umumîyenin garabetinde teemmül ediniz.. ve elektriğin acaibliğinde ve yetmiş çeşit unsurların arasında cereyan eden gayr-ı mütenahî imtizac ve karışımlarına; ve bir katre suda (yahut "soyda") milyonlar hayvanatın içtimalarına, toplanmalarına bakınız! Taki Allah ü Teâlanın her şeye kudreti, gücü yeten bir Kadîr-i Zülcelal olduğunu bilesiniz." İşte o zaman, delil, müddeadan çok dereceler daha gizli, daha örtülü ve daha müşkül olmuş olurdu. Ki bu ise, hiç şübhesiz kaide-i istidlale zıdd ve münafidir.
Hem sonra, Kur'anın o gizli zahirî imaleleri kinaiyât kabilinden olduğu için, mânâları doğru veya yanlışa medar olamazlar. Zira, asıl maksad olan şey, kinaîlerin kendileri değil, belki onların vasıta ve misalleriyle anlatılan şeydir. Nasıl ki mesela ﻗﺎَﻝَ lafzının Elif'i bir hafifliği ifade edip gösterir. Onun aslı "vav" {[*]: ﻗﺎَﻝَ nin aslî yapısı ﻗَﻮَﻝَ dir, sonra telaffuzda hafiflik için ﻗﺎَﻝَ olmuştur. Mütercim} olmuş, "kaf" olmuş hafifliğine tesir etmez.
(Şu aşağıdaki üç-dört satırlar, başka bir iki şüphenin reddine işaret etmektedir. / İlk matbu nüsha)
Elhasıl: Kur'an-ı Hakîm, umum asırlardaki yekûn insanlar için nâzil olmuş olduğundan; şu geçen "üç noktalar" i'cazının delilleri olarak zikredildiler.
ﻭَﺍﻟَّﺬ۪ﻱ ﻋَﻠَّﻢَ ﺍﻟْﻘُﺮْﺍٓﻥَ ﺍﻟﻤُﻌْﺠِﺰَ ﺍِﻥَّ ﻧَﻈَﺮَ ﺍﻟْﺒَﺸ۪ﻴﺮَ ﺍﻟﻨَّﺬ۪ﻳﺮَ ﻭَ ﺑَﺼ۪ﻴﺮَﺗَﻪُ ﺍﻟﻨَّﻘَّﺎﺩَﺓَ ﺍَﺩَﻕُّ ﻭَ ﺍَﺟَﻞُّ ﻭَ ﺍَﺟْﻠٰﻲ ﻭَ ﺍَﻧْﻔَﺬُ ﻣِﻦْ ﺍَﻥْ ﻳَﻠْﺘَﺒِﺲَ ﺍَﻭْ ﻳَﺸْﺘَﺒِﻪَ ﻋَﻠَﻴْﻪِ ﺍﻟﺤَﻘ۪ﻴﻘَﺔُ ﺑِﺎﻟْﺨَﻴَﺎﻝِ ﻭَﺍِﻥَّ ﻣَﺴْﻠَﻜَﻪُ ﺍﻟْﺤَﻖَّ ﺍَﻏْﻨٰﻲ ﻭَﺍَﻋْﻠٰﻲ ﻭَﺍَﻧْﺰَﻩُ ﻭَ ﺍَﺭْ ﻓَﻊُ ﻣِﻦْ ﺍَﻥْ ﻳُﺪَﻟِّﺲَ ﺍَﻭْ ﻳُﻐََﺎﻟِﻂَ ﻋَﻠٰﻲ ﺍﻟﻨَّﺎﺱِ
Evet, Kur'an-ı Mu'ciz-ül Beyanı ta'lim eden Zat-ı Zülcelale yemin olsun ki; beşîr ve hem nezîr olan Hazret-i Muhammedin (A.S.M.) nazarı ve onun en ince olan sırr ve hakikatlara nüfuz eden nakkad basireti, hayalin ona hakikat olarak iltibas olunmasından ve benzerlik içinde ona görünmesinden çok daha dakik, çok daha yüksek ve çok daha parlaktır.. ve onun hak olan mesleği de, insanları aldatmaktan ve muğalatalara sürüklemekten pek çok daha ganî, âlî, nezih ve üstündür.