(Güzel bir teşrihdir -Müellif-)
İşârâtü’l-İ‘câz (Abdülkadir Badıllı Tercümesi) · s.453
Velhasıl: Sani-i Hakîm (C. C.) esir maddesinden yedi semavatı halkeyliyerek, acib ve dakik bir nizam ile onu tesviye ve tanzim eylemiş... yıldızları da onda zer' eyleyip ekmiştir... Ve tabakaları arasında da muhalefet ve değişiklikler bırakmıştır.
Ey aziz, bilesin ki: Sen Kur'an-ı Hakîmin hitablarının ve maânîlerinin genişliğinde ve bütün insan tabakalarının -en âmî avamdan, ehass-ı havassa kadar- hepisinin anlayışlarına göre müraat eylemesindeki üslubunda tefekkür eylediğin zaman; acib bir emri, bir şeyi görürsün mesela: İnsanlardan bazıları (1) ﺳَﺒْﻊَ ﺳَﻤٰﻮَﺍﺕٍ nı, hava nesîminin tabakaları olarak fehmeder. Bazılarıda (2) bu tabirden: Arzımızı kuşatan ve dünyamızın arkadaşları ve içlerinde zihayatların yaşayabileceği sair küreleri de ihata eyliyen hava-i nesîminin kürelerini fehmeder.. Ve bazıları, (3) o tabirden, cümhûrca bilinen "Seba-i Seyyare" denilen yıldızları fehmeder. Daha diğer bir kısımda (4) bu lafızdan; Manzume-i Şemsiyye dairesi içerisinde olarak esir maddesinin yedi tabakasını anlar.. Ve bazılarıda, (5) bu ﺳَﺒْﻊَ lafzından; bizim şu meşhud Manzûme-i Şemsiyemizle beraber, yedi tane manzumelerin var olduğunu fehmeyler. Daha başka bir kısım da, bu kelimeden; teşkilatlandırıldığında -az üste geçtiği üzere- esir maddesinin yedi tabakaya ayrıldığını anlar. Daha başka(6) taifeside, bu ta'birden; şu güneş lambaları ve sabit yıldız misbahlarıyla tezyin edilmiş tarzda görünen bütün semavatı tek bir sema sayarak, bunu da: "Dünya semasıdır" deyip; daha onun fevkinde ve ötesinde ve görünmeyen altı kat semavat daha vardır diye anlar. Amma yüksek bir tabaka-i insaniyye ise, bu tabirden yedi kat semavatın yalnız âlem-i şehadete münhasır olmayıp, belki dünyevî, uhrevî ve gaybî gibi alemlerdeki ayrı ayrı hilkat tabakalarını tasavvur eyler. Demek ki; her bir tabaka-i insaniyye isti'dadı kadarıyla feyz-i Kur'andan istifa eyleyebiliyor.. Ve onun sofrasından hissesini alabiliyor. Evet, Kur'an-ı Hakîm, bütün bu görüş ve anlayışlara muhit ve müştemil bulunmaktadır.
* * *
Şimdi ayetin cümlelerinin tahliline bakıyoruz.
İşte ayetin şu birinci cümlesi:
ﻫُﻮَﺍﻟَّﺬِﻱ ﺧَﻠَﻖَ ﻟَﻜُﻢْ ﻣَﺎ ﻓِﻲ الْاَرْضِ ﺟَﻤِﻴﻌًﺎ
nın nazm ve dizilişi "Beş vech" iledir.
Birinci Vecih: Bundan önceki ayet, hayat ve vucûd ni'metine dair keyfiyete işaret eylemiş.. bu ayet ise, beka ni'metine ve onun sebeblerine işaret etmektedir.
İkinci Vech: Vaktaki evvelki ayet, beşerin için en yüksek mertebeyi, yani Hak Tealaya rücû' mertebesini isbat eyledi. Sami'in zihni hemen sual sormak üzere intibaha geldi ve sordu: "Şu zelil insanın bu yüksek mertebeye ve âli dereceye istidadı nereden?. Olsa olsa, belki Allah u Tealanın fazlı ve cezbiyle olabilir?.
İşte sanki şu
ﻫُﻮَﺍﻟَّﺬِﻱ ﺧَﻠَﻖَ ﻟَﻜُﻢْ ﻣَﺎ ﻓِﻲ الْاَرْضِ ﺟَﻤِﻴﻌًﺎ
ayet cümlesi o suale cevab vererek diyor ki: "Evet, bütün dünya'yı musahhar ettiği beşerin, Halıkı yanında pek azim bir mevkii vardır."
Üçüncü Vecih: Bundan evvelki ayet, vakta beşer için haşr ve kıyametin olacağına işaret eyledi. Dinleyici yine sual sormak hazırlığı yaparak dedi: "beşerin ne gibi bir ehemmiyeti, kıymeti var ki; kıyamet onun için kopsun.. Ve saadetine yol açılması için şu alem harap edilsin, yıkılsın?" İşte bu suale karşı da, üstteki ayet cümlesi cevaben dedi ki "o ki, yeryüzündekilerin tamamı istifadesine muheyya edilmiş.. ve bütün kâinat nevileri musahhar kılınmış olan bu insanın elbette azim bir ehemmiyeti vardır. Hem bu vaziyetiyle hilkatın gaye ve neticesi beşer olduğuna da işaret edilmiş oluyor.
Dördüncü Vecih: Önceki ayet ﺍِﻟَﻴْﻪِ ﺗُﺮْﺟَﻌُﻮﻥَ ayet ile; vasıtaların ref'edilip, merci'iyetin münhasıran ve yalnız Allaha olacağına işaret eylemiştir. Halbuki, dünyada insanın pek çok mercileri vardır. İşte bu istifhama karşı ayetin bu cümlesi der ki: Evet o günü; sebepler, vasıtalar Kudret elinin tasarrufu üstünden şeffaflaştırılacak, altında yalnız Allahın tasarrufu görünecek ve gösterilecektir. Bununla beraber dünyada dahi hakikî merci', yine ancak Allahtır. Vasıtaların dünyada zahiren araya girmesi, bir takım hikmetler içindir. Yoksa insanın muhtaç bulunduğu bütün her şeyini halk eyleyip veren yine ancak Hak Tealadır.
Beşinci Vecih: Önceki ayet, vaktaki saadet-i ebediyeye işaret eyledi... bu ayet ise, fazl-ı ilahinin o saadetten önce olduğuna işaret eylemiştir, ki o saadeti de istilzam eden yine ancak o fazl-ı Rahmanîdir. Yani yer yüzündeki her şey, kendisine ihsan edilmiş olan insanın, saadet-i ebediye dahi ona verileceği muhakkaktır, şeksizdir ve bu insan onu müstahaktır.
* * *
Amma ﺛُﻢَّ ﺍﺳْﺘَﻮَﻱ ﺍِﻟَﻲ ﺍﻟﺴَّﻤَﺎﺀِ cümlesinin nazm, irtibat ve dizilişi ise, "dört vech" iledir:
Birincisi: Sema, yerin refikasıdır, arkadaşıdır. Hiçbir kimse bulunmaz ki; yeri tesavvur ettiği zaman, zihninde semayı dahi hatırlamış olmasın.
İkincisi: Semanın tanzim ve tertibi, beşerin yer yüzündeki nimetlerden istifadesini tekmil ve tamamlamak içindir.
Üçüncüsü: Evvelki cümle, ihsan ve fazl delillerine işaret eyledi. Bu cümle de, azamet ve kudretin delillerine işaret eylemektedir.
Dördüncüsü: Şu ﺛُﻢَّ ﺍﺳْﺘَﻮَﻱ ﺍِﻟَﻲ ﺍﻟﺴَّﻤَﺎﺀِ cümlesi işaret ediyor ki; beşerin faidelendiği nimetler ve sair eşya, yeryüzündekilere münhasır değildir. Belki sema dahi onun istifadesine musahhardır. (çünki kâinatın enva-ı mevcudatı birbirine yardımcı ve birbirlerinin tamamlayıcısı olmaları ile, beşer için semavat aleminde dahi başka istifade cihetlerine işaret vardır demektir.)
* * *
Amma ﻓَﺴَﻮَّﻳﻬُﻦَّ ﺳَﺒْﻊَ ﺳَﻤٰﻮَﺍﺕٍ cümlesinin nazm ve dizilişi ise "üç vecih"ledir.
Birinci Vechi: Bu cümlenin üstteki cümle ile olan irtibatı ﻓَﻴَﻜُﻮﻥُ nun ﻛﻦْ ile olan bağı gibidir.
İkinci Vechi: Yine bu cümlenin üstteki cümle ile olan rabtı, bağlantısı; kudret taallukunun, irade taalluku ile olan rabtı mesabesindedir.
Üçüncü Vechi: Yine bu cümlenin üstteki cümle ile rabtı, neticenin mukaddeme ile olan bağı gibidir.
* * *
Amma ﻭَﻫُﻮَ ﺑِﻜُﻞِ ﺷَﻲْﺀٍ ﻋَﻠِﻴﻢٌ cümlesinin nazmı da "iki vech" iledir.
Birincisi: Bu cümle, sabık cümlenin tanzimine dizilişine bir "delil-i lümmî" dir. Nasıl ki sabık cümle tanzimi de bu cümleye "delil-i innî" idi. Zira ittisak, (beraberlik içinde olmak) ve intizam, kâmil bir ilmin vucüduna delalet ederler. Nasıl ki ilim de intizamı ifade eder, gösterir.
İkincisi: Üstteki cümle kâmil bir kudrete delalet ediyor. Bu cümle ise, şamil bir ilme delildir.
* * *
Şimdi cümle-cümle ayet heyetlerinin nazm ve diziliş keyfiyetine geçiyoruz: {[*]: Not: Merhum Molla Abdülmecid, şu ayetin bu cümlesini, "sarf ve nahv" ilmine göre ve kendi ilmî iradesine dayanarak tercüme değil, uzunca bir şerh ve tefsir yapmıştır. O tefsiri ile, eserin Arabî metni arasında nerede ise, bir münasebet gözükmüyor gibidir. Bu fakir, Arabî metnini aynen tercüme etmeye çalıştım. Dolayısiyle her iki tercüme arasında farklar göze çarpacaktır, arz eylerim. -Mütercim-}
İşte, evvelki cümlede istinaf vardır... Ve her iki cüz'ün tarifleri bulunmaktadır. Yani: Kelam, iki cüzden ibaret olduğu, bu cüzlerde mübteda ve haber olduğu için, bu ikisinin muarref olarak gelmeleri vardır. Ve içinde haberin muarrefliği mevcuddur... ve ﻟَﻜُﻢْ ün "lam"ı; ve bu ﻟَﻜُﻢْ nın takdimi, başa alınması vardır.. Ve ﻓ۪ﻲ lafzı... ve ﺟَﻤِﻴﻌًﺎ kelimesi bulunmaktadır.
Tefsir ve İzah:
1- İstinaf meselesi: Bu istinaf, mukadder bazı sualler ve bunların cevablarına işarettir ki,
ﻫُﻮَﺍﻟَّﺬِﻱ ﺧَﻠَﻖَ ﻟَﻜُﻢْ ﻣَﺎ فِيالْاَرْضِ ﺟَﻤِﻴﻌًﺎ
cümlesinin dizilişindeki beş çeşit vecihlerinde buna dikkat çekilmiştir.
2- Her iki cüz'ün tarifi {[*]: Merhum Molla Abdülmecid ﻫُﻮَ mübtedasıyla ﺧَﻠَﻖَ ﻟَﻜُﻢْ un haberi arasında köprü vazifesini gören ve ﺍَﻟَّﺬِﻱ sılasiyle birlikte olan haberdir) demiş... "iki cüz'ü" mübteda ile haber şeklinde tarif etmiştir ki, güzel ifade eylemişlerdir. Lâkin bir sahife kadar sonra bir münasebetle buna dair bir notum olacaktır ki, her iki cüz'ün bir başka manasıyla beyanı gelecektir. -Mütercim-} (muarrefliği): Tevhid ve haşre işarettir ki, bundan evvelki ayetin sonunda olan ﺛُﻢَّ ﺍِﻟَﻴْﻪِ ﺗُﺮْﺟَﻌُﻮﻥَ deki ﺍِﻟَﻴْﻪِ sinin takdimindeki hasr'ın delilidir.
3- Haberin tarifi: Yani, haberin ta'rifini ﺧَﻠَﻖَ ile yapması (şerh ve tafsil getirmemesi) ise, hükmün zâhir ve âşikar olduğuna işaret içindir. (yani ﻫُﻮَﺍﻟَّﺬِﻱ mübteda olarak "o ki..." mânâsındadır. Onun haberi de ﺧَﻠَﻖَ... dir.
4- ﻟَﻜُﻢْ deki menfaat "lam"ı ise, (yani aleyhe değil, lehe bakan "lam-ı menfaat" işarettir ki; eşyada asıl olan "ibaha" dir. Yani mübahlık umumî olup, ancak bazı şeylerde hakkı ve masumiyeti korumak için "haramlık" araya girmiş, arız olmuştur. Mesela: Başkasının malını yemek.. Veya hürmet için, insan etinin haramiyeti... Veya zararlı, tehlikeli olduğu için zehiri yutmak haramlığı... Yahudda kerih ve gayr-ı tahir görülen başkasının balgamı.. ya da necis ve zararlı olduğu için ölü, hayvanın eti gibi şeyler haram kılınmıştır.
Hem yine bu ﻟَﻜُﻢْ deki menfaat lam'ı remzediyor ki; her bir şeyde menfaatın varlığı mevzu-u bahistir. Beşer için velevki bir çok menfaat cihetlerinden yalnız bir cihetiyle de olsa, her şeyde bir istifadesi vardır. Bunun da birçok nev'ilerinden yalnız bir nev' ile de olsa, isterse en hakir şeylerde olsun bir istifadesi, hatta hiç olmazsa bir ibret nazarı ile faydalanması vardır.
Hem yine bu "lam-ı menfaat", îma ediyor ki: Yerin cevfinde ve altında rahmetin bir çok hazineleri meknuz olup, müstakbelde gelecek insanları beklemektedirler.
5- ﻟَﻜُﻢْ ün takdimi (yani ﺧَﻠَﻖَ ﻟَﻜُﻢْ ﻣَﺎ ﻓِﻲ الْاَرْضِ deki ﻣَﺎ ﻓِﻲ الْاَرْضِ den önce zikredilmesi) işarettir ki; yer yüzündeki bütün eşyadan beşerin istifade ciheti, bütün gayelerin en önde geleni ve üstünü ve en birincisidir.
6- ﻋَﻠَﻲ الْاَرْضِ yerine ﻣَﺎ ﻓِﻲ الْاَرْضِ yı, (yerin içindekileri diye) getirmesi; insan için menfaatların, yararlı şeylerin ekserisi yerin altında, kürenin karnında olduğuna işarettir. Ayni zamanda, insanları yerin cevfinde olan hazineleri taharrî eylemesine teşci'i ima etmektedir. Bu ise, yerin altında ve içindeki madenlerin ve maddelerinin istifadesinde beşerin birden değil, yavaş yavaş ilerliyeceğine de delalet etmektedir. Yani: Yerin, toprağın içinde daha bir çok başka maddeler ve unsurların olabileceğine; ve bu maddeler ve madenler, müstakbel ehlinin omuzundan hayat tekâlifinin zorlukları olan gıda ve saire gibi mühim işlerini hafifletecek imkanları gösterir.
7- Cümlenin sonunda gelen ﺟَﻤِﻴﻌًﺎ lafzı ise, bazı şeyler hakkında bir kısım insanların abesiyet, fuzûlîlik tevehhümlerini red etmek içindir.
* * *
Amma ayetin ikinci cümlesi başındaki ﺛُﻢَّ {[*]: Burada, bir sahife kadar evvelde tarafımdan hal edilmemiş, şimdi ﺛُﻢَّ lafzı ile hatıra gelen bir hususu kaydetmek istiyorum. Şöyle ki: "İki cüz'ün tarifi" diye olan mesele, ayetin iki cümlesinin ayrı ayrı iki çeşit efal-i İlahiye silsilelerini murad ettiğine, benim için hususî bir kanaat getirmiş. Ben de kaydettim. -Mütercim-} ise, yerin, dünya küresinin yaradılışından, tâ semavatın tanzimine kadar Allahü Tealanın kudretiyle göstermiş olduğu icadları olan silsile-i ef'al ve şuunatına işarettir. Aynı zamanda dünyanın, Küre-i Arzın yaradılışından sonra, nev-i beşerin menfaatlarının tanzim rütbesi, yani sıra ve tertibi, terahî ile yavaş yavaş ve serbest bir tarzda geniş zamana yayılıp bırakıldığına da remzdir. Ve keza, ﺛُﻢَّ den fehmediliyor ki, beşerin istifade edeceği menfaatların birden değil, tehirli ve peyderpey olacağına îmadır.
Amma ﺍﺳْﺘَﻮَﻱ kelamı ise, içinde bir îcaz vardır. Yani, öz konuşmak, az kelimelerle çok mânâlar ifade etmek vardır. Yani îcazlı mânâlardan birisi: "Semanın tesviyesini murad eyledi" {[*]: ﺍﺳْﺘَﻮَﻱ sözü, eğer ﺍِﻟَﻲ harfi beraber olmazsa, lugatçe zahir manası: "İstiva eyledi, kurulup oturdu." olur. -Mütercim-} ve daha benzeri mânâlar... Keza ﺍﺳْﺘَﻮَﻱ da bir mecaz da vardır, şöyle ki, bir şeyi kasdederek o hedef istikametine doğru giderken, sağa-sola bakmadan yürüyenin misalini andırmaktadır.
Ve ﺍِﻟَﻲ ﺍﻟﺴَّﻤَﺎﺀِ ise: "Sema'nın maddesi ve cihetine doğru" demektir.
Amma ﻓَﺴَﻮَّﻳﻬُﻦَّ nin başındaki ﻑ ise, iki taraf ve iki cihet mânâdadır. Bir ciheti: Fer'lendirme, dallandrımadır. Eğer dallandırma, şubelendirme cihetine nazaran olursa, yani o mânâ ile ele alınırsa: ﻓَﻴَﻜُﻮﻥُ nün ﻛُﻦْ e terettübü gibi olur. Ya da, kudretin tealluku, iradenin teallukuna... Ve kazanın kadere teallukuna benzer bir terettüb gibi olur. Amma eğer ﻑ nin takibci hâsiyeti cihetine kıyas edip bakılırsa; o vaziyette şöyle bir mukadder cümleye ima etmiş olur:
ﻭَﻧَﻮَّﻋَﻬَﺎ ﻭَﻧَﻈَّﻤَﻬَﺎ ﻭَﺩَﺑَّﺮَ الْاَمْرَ ﺑَﻴْﻨَﻬَﺎ ﻓَﺴَﻮَّﻳﻬُﻦَّ
yani: "semayı nevilere ayırdıktan ve çeşitli teşkilatlara mazhar ettikten ve tanzimatını icra için tedbir emrini aralarına vaz' eyledikten sonra, tesviye eylemiştir" mânâsını da ifade edebilir.
Amma ﺳَﻮَّﻱ kelimesinin ma'nası ise; "Semavatı muntazaman halk eyleyip, herbirisini birbirlerine müsavîce tesviye eyledi.
Amma ﻫُﻦَّ ise, semavatın maddeleri birkaç nevi' olduğuna îma eder.
ﺳَﺒْﻊَ ise, kesreti tazammun edip ifade etmekle beraber, Allah'ın yedi sıfatıyla (sıfat-ı seb'a) olan münasebetine; ve dünyanın teşekkülatındaki yedi devir {[*]: Şu yedi devir meselesi, 28. Mektûbun Altıncı Meselesinin İkinci Nüktesi olan parçada bir derece izahlıdır, müracaat oluna. -Mütercim-} ve zamanlarla da münasebettar olduğuna işaret eylemektedir.
Ve ﺳَﻤٰﻮَﺍﺕٍ ise, "o semavat ki; çok parlak ve bir çoğunun adları bilinmeyen çok kesretli nuranî azim kevkeb çiçeklerinin bahçesi ve seyyare balıklarının denizi ve hadsiz yıldızların tohum ve danelerinin ekildiği tarlası..." demektir.
* * *
Amma ﻭَﻫُﻮَ ﺑِﻜُﻞِ ﺷَﻲْﺀٍ ﻋَﻠِﻴﻢٌ cümlesine gelince; bil ki: Cümlenin başında gelen ve bir münasebeti gözleyen ve iktiza eyleyen "vav-ı âtıf" ise, şöyle işaret veriyor ki: "O Allah-ı Zülcelal her şeye kadîrdir. Öyle ise şu azim ecramın Halıkı ancak odur. O halde o, herşeyi bilendir. Öyleyse o, semavatta ve yıldızlarında ittikan-ı sanat ile tasarruf eyleyen ve iş gören bir Nazzamdır, çok iyi bir tanzimcidir.
Amma ﺑِﻜُﻞِ deki "ba-i ilsak" tabir edilen ulaştırıcı, bitiştirici ve yapıştırıcı ﺏ ise, ma'lumdan ilmin adem-i infikâkine, yani kopmamazlığına işarettir.