Cümle- cümle nazm ve diziliş
İşârâtü’l-İ‘câz (Abdülkadir Badıllı Tercümesi) · s.485
İşte: ﻭَﻋَﻠَّﻢَ ﺍٓﺩَﻡَ الْاَسْمَاءَ ﻛُﻠَّﻬَﺎ (Bütün ne kadar isimler varsa, hepsini Ademe ta'lim eyledi.) Cümlesi: "Cenab-ı Allah Adem aleyhisselamı umum kemalatın bütün esaslarını tezammun etmiş bir fıtratta şekillendirmiş ve bütün yüce ahlakların çekirdeklerini isti'dadında zer' eyleyip ekmiş olarak yaratmış.. Ve mevcudatın içinde temessül eyleyebilen bir vicdanla ve onun yanında on tane havass ve duygularla techiz eylemiş.. Ve ayrıca, eşyanın bütün nevilerinin hakikatlerini öğrenmeye müheyya eyleyerek, mezkûr üç nevi hususiyetlerle müstaid olarak hazırlamıştır. Ondan sonra esmayı ona ta'lim eylemiştir.
Amma ﻭَﻋَﻠَّﻢَ ﺍٓﺩَﻡَ الْاَسْمَاءَ ﻛُﻠَّﻬَﺎ nın başındaki "vav" -üst tarafta nümunesi geçtiği üzere- îcazının altında matvî, dürülü bulunan cümlelere işaret etmektedir.
Ve ﻋَﻠَّﻢَ de ise, ilmin makamını yüce tuttuğuna ve derecesini yücelttiğine; ve hilafetin mihver ve zembereğinin yegane medarı "ilim" olduğunu ifade etmek irade ettiğine işarettir.
Hem yine ﻋَﻠَّﻢَ ile remzeyliyor ki; Hz. Ademe talim edilip bildirilen o "Esma", Tevkifiyyedirler. {[*]: Esma-i Tevkifiyye: Kur'anda ve sahih ve hasen hadislerde, ya da icma-ı ümmette gelen Allahın bütün isim ve sıfatları "Tevkifiyye" dir. Yani: Allahın o isim ve sıfatlarına "Tevkifiyye"yi ıtlak eylemenin cevazı onlara tevekkuf eylediği için "Esma-i Tevkifiyye" denilmiştir. Daha geniş bilgi için, Şerh ü Cevher-et Tevhid Bacûrî, sh: 146. -Mütercim-} Yani, Hz. Ademe hususî olarak takılmış şeref nişanı ve madalya ve hil'at bileziği gibi şeylerdir. Bu hal ise, ekseriya esma ile isimlendirilmiş eşya arasında, vaz' edilmesi tercih edilen münasebetin varlığını bildirerek te'yid etmektedir.. Ve aynı zamanda ﻋَﻠَّﻢَ lafzı, mu'cizenin -felsefecilerin hilafına olarak- bila-vasıta Allahın fiili olduğuna îma etmektedir. (Çünki, Hz. Ademin bütün Melaikelere ve o demde var olup hazır bulunan "Cinn" gibi sair mahluklara da üstünlüğünü sağlayan "ta'lim-i esma" onun bir mu'cizesidir. Mu'cize ise Allah'ın fiilidir.) Zira, felsefeciler haktan saparak diyorlar ki: Mu'cize, harika olan ruhların işidir.
Ve ﺍٓﺩَﻡَ diye ta'bir etmesi; Halifeliğini Allah'ın irade eylemiş olduğu ve "Adem" ismiyle isimlendirdiği Arzlı şahıs demektir. Binaenaleyh, ﻋَﻠَّﻢَ ﺍٓﺩَﻡَ de, Ademi ilim ile tasrih eylemiş olmasında, onun kadrini yüceltmek ve şöhretini yaygınlaştırmak ve onu ilmin sureti ve kisvesiyle hazırlamak içindir.
Ve الْاَسْمَاءَ ise; sıfatların, hasiyetlerin ve isimlerin kaynağından alınmış olarak, eşyanın alametlendirilmesi, nişanlandırılması ve damgalanmasıdır. Ya da, insanların kendi aralarında bölüştükleri ve kullandıkları lugat çeşitleridir. Hem الْاَسْمَاءَ lafzında, ﻋَﺮَﺿَﻬُﻢْ ün delili ile; arzedilmiş olan isimler, Ehl-i Sünnetin görüşüne göre; müsemmanın kendisi olduğuna (Yani: İsimlenen eşyanın kendisi) olduğuna îma vardır.
Amma ﻛُﻠَّﻬَﺎ ise, Hz. Ademin (a.s.) Melaike ye karşı tereccühünün, üstünlük kazanarak seçkinliğinin menşei ve melaikeyi aciz bırakmasının medarı ise; esmayı eksiksizce tamamını, küllünü bilmiş olmasıdır.
Amma
ﺛُﻢَّ ﻋَﺮَﺿَﻬُﻢْ ﻋَﻠَﻲ ﺍﻟْﻤَﻠٰﺌِﻜَﺔِ ﻓَﻘَﺎﻝَ ﺍَﻧْﺒِﺆُﻧﻲِ ﺑِﺎَﺳْﻤَﺎﺀِ هٰؤُلَاءِ ﺍِﻥْ ﻛُﻨْﺘُﻢْ ﺻَﺎﺩِﻗِﻴﻦَ
cümlesi başındaki ﺛُﻢَّ tarahî sırrıyla, yani mânâyı sarkıtma ve ve serbest bırakması ile ve makamın da iktizasıyla:
ﻭَﻗَﺎﻝَ ﻫُﻮَ ﺍَﻛْﺮَﻡُ ﻣِﻨْﻜُﻢْ ﻭَﺍَﺣَﻖُّ بِالْخِلَافَةِ
Gibi mukadder bir cümleye işaret eyler. Bu cümlenin mânâsı: (Bunun üzerine Cenab-ı Alîm-i Hakîm melaikelere hitaben dedi ki: O, sizden daha çok kerimdir.. Ve hilafete de en layık ve müstehaktır.)
Amma ﻋَﺮَﺿَﻬُﻢْ ise, Yani enva-i türlü eşyayı yayarak ve sererek melaikelere izhar edip arz eyledi. Adeta müşteriye satmak için nazarlarına sunmak, ya da asker saflarını kumandana takdim etmek tarzında arz eyledi. İşte bu mânâ içinde, şöyle bir işaret hissediliyor ki: Mevcudat, sahib-i idrak olanların malıdır; ilim ile {[*]: Bir şerh:
Şu parağraftaki işaretli ma'nalar şöyle tefsir edilebilir ki: "Sahib-i idrak", ilim ve marifet sahibi kimseler, en başta insandır. İnsan mevcûdatın tamamından istifade etme imkânına sahiptir. Mevcûdatı, eşyayı "ilim ile satın alabilir" den maksad şu olabilir ki: Eşyanın, mahlukatın istidad dilini bilip anlayarak, mahiyetçe neye yaradıklarını ve yaradılış hikmetlerinin kanunlarını fehmederek; ve kâinat nizamına ve âdetullah kanunlarına muraat ederek, onu -bir halife-i arz olan insan- kendine maledebilir.
Ve "ismiyle onu tutabilir." den murad; her nev-i mevcûdata dair teşekkül etmiş ve etmekte olan fenn ve ilimlerin mahiyetini ve eşyanın kanûnlarını kavrayan kimseler ve onlardan istifade yollarını tam öğrenen ve bulanlar; o neviden, mesela "kimya, biyoloji" gibi ilimlerle istifade edebilir.
Ve "Sûretin temessüliyle ona mâlik olunabilir" den ğaye de, derin ve geniş ve kısmen inkişaf etmiş ve istikbalde belki daha da edecek olan beşerin harika teknolojisinden çıkan ve temessül-ü sureti bir derece gösteren Televizyonlar ve uydular vasıtasıyla elde edilen suretler ve saireler olduğu gibi; cinn, ervah ve meleklerin ve hatta evliya ervahlarının temessülleriyle de insanın bir çok istifade yollarının açık olabileceğini ifade ediyor gibidir. -Mütercim-} satın almakta, isim ile tutabilmekte ve suretin temessül eylemesiyle ona mâlik olunabilmektedir.
Amma ﻋَﺮَﺿَﻬُﻢْ deki ﻫﻢْ ün mânâsı ise, erkek akıllılara dalalet etmektedir ki, ﻋَﺮَﺽَ lafzının remzeylediği gibi; "Tağlibeyn" {[*]: Tağlibey'in Lugat manası: İki galibiyet kazandırma ise de, ıstılahî manası, iki ma'lum şeyden birisini öbürüne tercihan almak ve her ikisine müşakelet ve birbirine benzetmekten ihtiraz için, Tağlibi ıtlak eylemektir. (Ta'rifat-ı Seyyid Şerif s: 43) -Mütercim-} nin, iki tağlib ve ya iki mecazın onda bulunmasıdır Yani: Molla Abdülmecidin tercümesine göre: [Müzekkerin müennese ve âkilin gayr-ı âkile tağlibiyle (galip getirilmesiyle) bu vaziyetin sair eşyaya da şamil olabileceğine îma etmektedir.] Zira ﻫﻢْ lafzının irsalli halinden, mânâsının mutlak ve serbest bırakılmasından; mevcûdat taifelerinin suretleri, âkıl erkek kabileleri olarak gözler önünde saf saf olup resm-i geçit gibi geçerek; ve yine dönüp temaşacılara geldiklerini tahayyül etmek mümkindir.
Amma ﻋَﻠَﻲ ﺍﻟْﻤَﻠٰﺌِﻜَﺔِ deki ﻋَﻠٰﻰ ise, imtihan muarazaları sırasında melaikelere ve Hz. Ademe arzedilmiş şeyler, levh-i mahfûz-u a'lada irtisam eden suretler olduğuna da îmadır.
ﺗَﻤَّﺖْ ﺑِﻮَﻓَﺎﺀٍ - ﻣﺆ ﻟِّﻒ
(TEMMET BİVEFAİN -MÜELLİF-)
Yani: Kitab muhtasaran sona erdi.
-Müellif-
* * *