BUNUN İZAHININ HÜLASASI:

İşârâtü’l-İ‘câz (Abdülkadir Badıllı Tercümesi) · s.375

Yani, "Eğer siz davanızda sadık olmuş olsaydınız, behemehal muarazaya girişerek, Kur'anın bir sûresi'nin benzerini, mislini getirirdiniz. Lâkin bunu yapmadınız, bundan sonrada yapamıyacaksınız!.. Bu hal ise, netice veriyorki; sizler sadık kişiler değilsiniz. Öyle ise, neticenin neticesi olarak; hasmınız olan Peygamber (A.S.M.) sadık ve dürüst bir insandır. Kur'an dahi mu'cizedir.. O halde ona iman etmek üzerinize vaciptir. İman ediniz ki, azaptan, cehennemden korunasınız!"

İşte, sen gel, şu Tenzile bak ki; nasıl en kısa bir îcaz içinde i'cazı (aciz bırakmayı) gerçekleştirdiğini gör!

Sonra Kur'an, talî nakizin istisnası olan ﻟٰﻜِﻦْ ﻣَﺎﺗَﻔْﻌَﻠُﻮﻥَ yerine ﺍِﻥْ ﻟَﻢْ ﺗَﻔْﻌَﻠُﻮﺍ ile ifade etmekle, ﺍِﻥْ harfinin teşkiki ile (şekilik haliyle) zanlarının mecrasına (yani; şübhelilik hallerine) işaret eylediği gibi "in" nin şartlılığı ile de; (çünki ﺍِﻥْ "Eğer, şayed" ma'nalarında olduğu için, şartlı hükümdür.) mukaddemin nakîzi {[*]: Mantığın istilahî tabirleridir. Ayrı tercüme ve izahlarla anlatmaya çalışmak yerine, kendi öz manası içinde bırakılıp fehimlerin idrakine havale edildi. -Mütercim-} için talînin nakîzini istilzam ettiğine işarettir. Sonra, neticenin mevzi'inde mukaddemin nakîzini zikretmiş olması, (Yani, "madem ki sadık olamıyorsunuz ve olamazsınız" yerine, lazımın lazımının lazımının illetini zikretmesi yani ki: ﻓَﺎﺗَّﻘُﻮﺍ ﺍﻟﻨَّﺎﺭَ yi getirmesi) terhib ve tehdidin korkunç, dehşetli vaziyetine işaret etmek içindir.

Amma ﺍِﻥْ ﻟَﻢْ ﺗَﻔْﻌَﻠُﻮﺍ nün ﻟَﻢْ ine nazaran mâziyi, ﺍِﻥْ nine göre de müstekbeli göstermesi, zihnin yüzünü mazîlerine çevirmek içindir. Güya ki Kur'an onlara der ki: "parlak, süslü hutbelerinize ve altunla yazılmış (ve Kabe'nin duvarına altunla işlenmiş) muallakat-ı seb'anıza bakınız; hiç Kur'anla müsavî olabiliyorlar mı? Yada (alttan doğru), Kur'anın yakınına ulaşabiliyorlar mı.? Veya herhangi bir cihetten, Kur'anın yakın çevresine gelebiliyorlar mı?!.

Ayrıca ﺗَﺎْﺗُﻮﺍ ye tercihen ﺗَﻔْﻌَﻠُﻮﺍ yi getirmesi ise, "iki nükte" içindir. Bunlardan birincisi: Şöyle bir îmada bulunuyor ki; i'caz'ın menşei, onların aczi, âciz kalmalarıdır. Aczin menşei ise; eser değil, fiildir. (Yani, başlayıpta neticeye ulaşamama acizliği değil, hiç yapamamadır.)

İkinci Nüktesi: ﺗَﻔْﻌَﻠُﻮﺍ lafzını ihtiyar etmesi îcaz içindir. Çünki nasıl ki sarf ilminde ﻓَﻌَﻞَ masdarı bütün fiillerin mizanı ve cinsidir, yani köküdür. Onun gibi; üslublarda dahi amellerin masdarı, çıkış yeri olduğu gibi, kıssa ve hikayelerin de özüdür. Adeta cümlelerin zamîri ﻓَﻌَﻞَ den ibarettir denilebilir.

Amma ﻭَﻟَﻦْ ﺗَﻔْﻌَﻠُﻮﺍ ya gelince, bil ki: ﻟَﻦْ deki te'bid, yani ebedileştirme hükmü, kat'îliğe îma etmek içindir ki, o da (sahib-i tenzile istinaden) bunu söyliyenin kendinden emin ve mutmain olduğuna.. ve bunu böyle hükmeylemekte her hangi bir şübhesi, tereddüdü bulunmadığına işarettir.. ve bu da remz ediyor ki; da'vada (peygamberlik da'vasında) herhangi bir hile, bir aldatma mevzu'u bahis değildir.

Amma ﺗَﺠَﻨَّﺒﻮُﺍ ye bedel, ﻓَﺎﺗَّﻘُﻮﺍ nün getirilmesi ise, cezanın cinsine ve aslına îma etmek içindir. Şöyleki ﻓَﺎﺗَّﻘُﻮﺍ ile der: "İman ediniz!.. ve Cehenneme girmeye sebeb olacak olan şirkten kendinizi koruyunuz. Yoksa!.."

Amma ﺍﻟﻨَّﺎﺭَ diye ateşin vasfını "Şu ateş!..." diye tarif eylemesi ise, ahd içindir. Yani bu ateş ki, Adem Aleyhisselamdan bu ana kadar beşerin ezhanında -Peygamberlerden işitilerek- istikrar bulmuş olan ahdedilmişliğinin vasfıdır. (Yani, umum peygamberler Cehennemden ve onun ateşinden bahsederek, şirkin ve küfrün ve inkârın cezası o ateş olacağını Allahtan aldıkları ahde uyarak bildirmişlerdir.)

Amma ﻓَﺎﺗَّﻘُﻮﺍ ﺍﻟﻨَّﺎﺭَ ﺍﻟَّﺘِﻲ de, ateşin ﺍَﻟَّﺘِﻲ nin mevsulesi ile tavsif eylemesi ki, mevsulenin (bitiştirme edatının) şe'ni, bahsini ettiği şey'in önceden malum olmuş olması lazım. İşte bunun sebebi ise, bu ayetten evvel nazil olmuş olan

ﻧَﺎﺭًﺍ ﻭَﻗُﻮﺩُﻫَﺎ ﺍﻟﻨَّﺎﺱُ ﻭَﺍﻟْﺤِﺠَﺮَﺓُ

(Tahrim/6) ayetidir ki, muhataplarda onu evvelce işitmişlerdir. Öyle ise, mevsuliyet tam yerindedir.

Amma ﻭَﻗُﻮﺩُﻫَﺎ ﺍﻟﻨَّﺎﺱُ ﻭَﺍﻟْﺤِﺠَﺎﺭَﺓُ den garaz ve maksad ise, -üstte bahsi geçtiği üzere- terhib içindir. Terhip ise, korkutmakla ve şiddetli göstermekle te'kid edilir. Buna göre ayet, evvela ﺍﻟﻨَّﺎﺱُ lafzıyla, tehville korkuttu.. Nasıl ki bununla sarsmıştıda... Sonra ﺍَﻟْﺤِﺠَﺎﺭَﺓُ ile o terhib ve korkutmayı daha da şiddetlendirdi. Aynı zamanda ﺍَﻟْﺤِﺠَﺎﺭَﺓُ tehdidi ile başına da kakmıştı. Yani şöyleki: "Sizin menfaat beklediğiniz o sanemler, putlar, şimdi sizin daha çok azaplandırılmanız için alet ve vasıtalar olmuşlardır" diye lisan-ı haliyle söylemektedir.

Amma ﺍُﻋِﺪَّﺕْ ﻟِﻠْﻜَﺎﻓِﺮِﻳﻦَ cümlesine gelince, bil ki: Ma'nanın seyrine göre, yer ve mevzi ﺍُﻋِﺪَّﺕْ ﻟَﻜَﻢْ ibaresinin mahalli gibidir. (Yani "Kafirler için hazırlanmıştır"ın yerine: "Sizin için hazırlanmıştır" makamı gibidir.) Fakat Kur'an-ı Hakîm, ayetlerin ahirlerinde ekseriyetle fezlekeleri ve küllî kaideleri zikreyler ki; tamim ile hükmün büyük deliline işaretetmiş olsun. Evet kelamın -ma'na ahengi itibariyle- aslı

ﺍُﻋِﺪَّﺕْ ﻟَﻜَﻢْ ﺍِﻥْ ﻛَﻔَﺮْﺗﻢْ، لِاَنَّهَا ﺍُﻋِﺪَّﺕْ ﻟِﻠْﻜَﺎﻓِﺮِﻳﻦَ

dır. Mânâsı: (İman etmeyip küfre girdiğiniz takdirde, sizin için cehennem ateşi hazırlanmış haldedir. Zira asıl itibariyle o kafirler için hazırlanmış idi.) İşte bunun için ayette zamirlendirme makamı içinde mazharlık sıfatı ikame edilmiştir. Amma ﺍُﻋِﺪَّﺕْ nin mazîliği ise, -üst tarafta geçtiği üzere- Cehennemin şu andaki mevcudiyetine işaret etmek içindir.

* * *

ﻭَﺑَﺸِّﺮِ ﺍﻟَّﺬِﻳﻦَ ﺍٓﻣَﻨُﻮﺍ ﻭَﻋَﻤِﻠُﻮﺍ ﺍﻟﺼَّﺎﻟِﺤَﺎﺕِ ﺍَﻥَّ ﻟَﻬُﻢْ ﺟَﻨَّﺎﺕٍ ﺗَﺠْﺮِﻱ ﻣِﻦْ ﺗَﺤْﺘِﻬَﺎ لْاَنْهَارُ ﻛُﻠَّﻤَﺎ ﺭُﺯِﻗُﻮﺍ ﻣِﻨْﻬَﺎ ﻣِﻦْ ﺛَﻤَﺮَﺓٍ ﺭِﺯْﻗًﺎ ﻗَﺎﻟُﻮﺍ ﻫٰﺬَﺍ ﺍﻟَّﺬِﻱ ﺭُﺯِﻗْﻨَﺎ ﻣِﻦْ ﻗَﺒْﻞُ ﻭَﺍُﺗُﻮﺍ ﺑِﻪِ ﻣُﺘَﺸَﺎﺑِﻬًﺎ ﻭَﻟَﻬُﻢْ ﻓِﻴﻬَﺎ ﺍَﺯْﻭَﺍﺝٌ ﻣُﻄَﻬَّﺮَﺓٌ ﻭَﻫُﻢْ ﻓِﻴﻬَﺎ ﺧَﺎﻟِﺪُﻭﻥَ ٭