BİRİNCİ MEBHAS

İşârâtü’l-İ‘câz (Abdülkadir Badıllı Tercümesi) · s.70

Bilmiş ol ki; Kur'anın i'cazı ﺍﻟٓﻢٓ ın ufkundan doğar ve ağararak parlamaya başlar. Zira, i'caz ise, letaif-i belagat'in lem'alarının imtizacından, karışımından tecelli eden bir nur' dur. İşte bu "mebhas"ta birkaç incelikler ve letaifler bulunmaktadır. Bunların her birisi tek başıyla çok -ince de olsalar- lâkin küll'ü ve mecmu'u birlikte olduğunda, i'caz'ın fecr-i sadıkı olurlar. Letaiflerden

BİRİNCİSİ: Buradaki ﺍﻟٓﻢٓ sair sûrelerin başlarındaki benzeri mukatta' huruflu arkadaşları ile birlikte, umum kelimelerin (hususan Kur'an kelimelerinin) -tabir caiz ise- hammaddesi ve unsurları olan bütün Hecâî harflerini yarı yarıya bölerek almışlardır. Öyle ise, burada azıcık dur ve düşün!

İKİNCİSİ: Sûrelerin başlarındaki mukatta' harfli kelimelerin içine alınmış olan bu yarılar, alınmayıp bırakılanlardan daha çok istimal edilen harflerdir.

ÜÇÜNCÜSÜ: Kur'an-ı Hakîm, şu mukatta'ların içine alınmış harflerin içinden, lisana en kolay gelen kelimeleri tekrarlamıştır "elif" ve "lam" gibi

DÖRDÜNCÜSÜ: Kur'an-ı Mu'ciz-ül Beyan şu mukatta'lı şifreleri Yirmi dokuz surelerin başlarında {[*]: MUKATTA' HARFLİ SÛRELERİN BAŞ KISMI

1- Bakara ﺍﻟٓﻢٓ Elif lâm mim 3

2- Al-i İmran ﺍﻟٓﻢٓ Elif lâm mim 3

3- A'raf ﺍﻟٓﻤٓﺺٓ Elif lâm mim sad 4

4- Yunus ﺍﻟٓﺮٓ Elif lâm ra 3

5- Hûd ﺍﻟٓﺮ Elif lâm ra 3

6- Yusuf ﺍﻟٓﺮ Elif lâm ra 3

7- Raad ﺍﻟٓﻤٓﺮ Elif lâm mim ra 4

8- İbrahim ﺍﻟٓﺮ Elif lâm ra 3

9- Hicr ﺍﻟٓﺮ Elif lâm ra 3

10- Meryem ﻛٰﻬٰﻴﻌٓﺺٓ Kaf ha ya ayn sad 5

11- Taha ﻃٰﻪٰ Ta ha 2

12- Şuara ﻃﺴٓﻢٓ Ta sin mim 3

13- Neml ﻃٰﺲٓ Ta sin 2

14- Kasas ﻃﺴٓﻢ Ta sin mim 3

15- Ankebût ﺍﻟٓﻢ Elif lam mim 3

16- Rum ﺍﻟٓﻢ Elif lâm mim 3

17- Lokman ﺍﻟٓﻢ Elif lâm mim 3

18- Secde ﺍﻟٓﻢ Elif lâm mim 3

19- Yâsin ﻳٰﺲٓ Yâ sin 2

20- Sâd ﺹ Sad 1

21- Mü'min ﺣٰﻢٓ Ha mim 2

22- Fussilet ﺣٰﻢٓ Ha mim 2

23- Şûra ﺣٓﻢ ﻋﺴﻖ Ha mim ayn sin kaf 5

24- Zuhruf ﺣٓﻢ Ha mim 2

25- Duhan ﺣٓﻢ Ha mim 2

26- Caşiye ﺣٓﻢ Ha mim 2

27- Ahkaf ﺣٓﻢ Ha mim 2

28- Kaf ﻕٓ Kaf 1

29- Kalem ﻥٓ Nun 1

Toplam............... 78

Not: Bu yirmidokuz sûrelerin başlarındaki Mukatta'ların ﺍﻟٓﻢٓ gibi, ﺣٓﻢ gibi birden fazla tekrarları hesap edilmezse, yani tekrarları nazara alınmazsa, mukatta'lı başlıklar "ondört tane kalır ve şu mükerrersiz on dörtlerin harflerinin yekûnü ise 36 dır.} zikreylemiştir ki, bu sûreler'in adedi Hecaî harflerin de adedidir.

BEŞİNCİSİ: Umum heca harfleri içinden alınmış olan bu yarılar, harflerin tabiatları olan "Mehmûse, {[*]: Mukatta'larda kullanılmış ondört harflerin tekrarlanış vaziyeti: Elif 13, He 7, Re 6, Sin 5, Sad 3, Tı 4, Ayn 2, Kaf 2, Kef 1, Lam 13, Mim 17, Nun 1, He 2, Ye 2. Toplam: 78} Mechûre, Şedide, Rıhve, Musta'liye, Munhafıda, Münfetiha" ve saire gibi bütün çiftli cinslerini yarılayarak almış, tekli harflerden ise, "Kalkala" gibi az ağır olanlarından, "Zillaka" gibi çok hafif olanlarından almıştır.

ALTINCISI: Mukatta'lara alınmış olan bu nısıf harfler, tabiatlerı itibariyle en latif seciyeli olanlarıdır.

YEDİNCİSİ: Kur'an-ı Hakîmin şu mukattalarda yaptığı taksimatta ihtiyar eylemiş olduğu yol, 504 (beşyüzdört) {[*]: TABAYİ-İ HURÛF MEVZU'U

Evvela: Harflerin tabiatları, sıfatları veya -ta'bir caizse- karakterleri hakkında, yani: Harfler'in ne kadar çeşit ve sıfat ve tabiâtları olduğu hakkında, tam ve net bir görüş ittifakı bulunmamakla beraber, mevcud olan bu sıfatlar ise, birbirlerinin hududları dahiline girebilmektedirler.

Bu mevzu'da, Kadî Beydavî tefsirini şerheden El-Konevî C: 1, Sh: 152 de, şöyle demektedir. [Harflerin sıfatı iç içiçe olup, mütebayin değillerdir. (Yani birbirinden farklı ve seçkin değillerdir.) Bir aynı harfte bir çok sıfatların ictima' ettiği oluyor. Buna göre, harflerin tabiat ve sıfatlarının taksimi itibarî bir iştir. İlh..]

İşte, buna göre; harflerin sıfatları, kimilere göre Kırkdört'e (44), hatta daha fazlasına çıkabilmektedir. Lâkin bu harf sıfatlarının umumca meşhur olmuş olanı: "Zatî sıfat 16, ârızî olanı da 11 dır" diye söylenir. Bu meşhur görüşe göre, sıfatların yekûnu 27 olmuş oluyor. Bununla beraber, bazı Tecvid alimleri bu sıfatlardan yirmibirini (21) net ve geçerli saymış, geri kalanlarını ya çok zaif, ya da öteki sıfatlardan ayırt edilmesini zor bulmuşlardır. Bu mevzu'da Muhterem Dr. İsmail Karaçam Hocanın "Kur'an-ı Kerimin faziletleri ve okuma kaideleri" adlı kitabına bakılabilir. Şimdi bahsi yapılmış meşhur 21 çeşit sıfatların harflerini sıra ile kaydediyoruz:

1- İstifale: ﺕ ﻭ ﺙ ﺏ ﺯ ﻱ ﺍ ﺩ ﻑ ﺱ ﻙ ﻥ ﻉ ﻡ ﻫـ ﺫ ﺡ ﺝ ﺱ 19

2- Beyniye: ﻝ ﻥ ﻉ ﻡ ﺭ 05

3- Tafhim: ﺝ ﺹ ﺽ ﻍ ﻁ ﻕ ﻅ 07

4- Tefeşşî: ﻑ ﺽ ﺭ ﺹ ﺱ ﻱ ﻡ ﺙ 08

5- Zillaka: ﻝ ﺭ ﻥ ﺏ ﻑ ﻡ 06

6- Rıhve: ﺕ ﺡ ﺥ ﺫ ﺯ ﺱ ﺵ ﺹ ﺽ ﻅ ﻍ ﻑ ﻩ 13

7- Şedide: ﺍ ﺝ ﺫ ﺕ ﻁ ﺏ ﻕ ﻙ 08

8- Safîr: ﺯ ﺱ ﺹ 03

9- Kalkale: ﻕ ﻁ ﺏ ﺝ ﺩ 05

10- Mechûre: ﻝ ﻥ ﻱ ﻕ ﻁ ﻉ ﺍ ﻡ ﺭ 09

11- Musta'liye: ﺹ ﻉ ﻕ ﺽ ﺥ ﻁ ﻅ 07

12- Musmite: ﻑ ﺭ ﻡ ﻥ ﺏ 06

13- Mutbika: ﺹ ﺽ ﻁ ﻅ 04

14- Mahfiyye: ﻭ ﻫـ ﻱ 03

15- Mehmuse: ﻳﺢ ﺙ ﻫـ ﺵ ﺥ ﺹ ﻑ ﺱ ﻙ ﺕ 10

16- Munhafida: ﺥ ﺹ ﺽ ﻁ ﻅ ﻍ ﻕ harflerinin dışında kalan tüm harfler

17- Munharife: ﻝ ﺭ 02

18- Münfetiha: ﺹ ﺽ ﻁ ﻅ harfleri dışında kalan tüm harfler

19- Hafiye: ﻭ ﻫـ ﻱ 03

20- Tekrir: ﺭ 01

21- Terkik: Tam belli değil

Demek ki mütedavili ve en meşhuru on sekiz çeşittirler.

Yukarıdaki haşiyelerde verilen izahâhat da, bu asıl olan mevzuu bir derece aydınlatmak içindir. Yoksa, o izahat, bazı tefsirlerde zaten mevcuttur.

İşte, asıl mesele ve mevzu' (200) ve (504) ihtimalli olan bahse giriyoruz.

Evvela: Hemen itiraf edelim ki; Hazret-i Üstad'ın "İşarât-ül İ'caz" da (504), "Yirmibeşinci Söz"deki (200) ihtimalden muradı ne olduğu 40. haşiyede izahı verilen harf tabiatlarının bir kavle göre 44 çeşitinin; diğer ve ekseriyetli görüşe göre, harfler'in zatî ile arızî sıfatları birlikte olsa 27 nev'inin; ve bir derece net olan 21 sınıfının, hangi ve nasıl bir taksimatla, Kur'an-ı Hakîm'in bunları böyle yarılayarak mukatta'lı şifrelerine aldığını kat'î bir kanaatla -zamanımızın mevcut âlimleriyle beraber- bilememekteyiz.

Saniyen: Lâkin kuvvetli birkaç tahminlerin de ip uçlarını -Allaha şükür- bulduğumuzu söyliyebiliriz. Evvelemirde bu ipuçları bulup, bize bahşeyleyen başda Denizlili muallim kardeşimiz Şükrü Alğan, Manisalı müdakkik âlim İsmail Hakkı Efendi ve halen Konya vâizi süper zekalı Tillolu Cemal Sancar Efendilerdir. Bu zatlara burada samimî şükranlarımı ifade etmek istiyorum.

İşte, mezkûr ihtimalli büyük, derin meselenin ihtimalli, tahminî ipuçları şeklini aşağıya kaydediyorum..

1- Kur'andaki bütün mukatta'larda kullanılmış harflerin -tekrarlarıyla- yekûn sayısı 78 dir. Gayr-i mükerrerleri 36 dır. Bu 36 rakamına mukatta'larda kullanılmış hecâî harfler'in yarısı olan ve tekrarsız 14 harfleri ile darbedildiğinde, 504 olmuş olur.

2- Mukatta'larda kullanılmış şu yarı hecaîlerin tekrarsızları olarak 14 harflerin teklileri çiftlilerle çarpılması neticesi, yine 504 eder. Şöyle ki: Bir rakamı iki ile; üçü dört ile; beşi altı ile; yedi sekiz ile; dokuz on ile; onbir oniki ile; onüç ondört ile çarpılması halinde toplamı 504 dür.

3- Harflerin sıfatlarından Mehmuse, Mechûre gibi kısımlarından en belirgin olan 16 sınıfından yarısı olan sekizlerini -ki, Hz. Üstad da bunlardan yedisinin ismini zikrederek, kalan kısımları için "vesaire" demiştir. - birbirleriyle, yani: Yine teklileri çiftlilerle çarptığımızda "100" rakamı meydana çıkmaktadır. Mukatta'larda da, bu tür sıfatlı harflerden yarısını almış olduğuna nazaran bunların önyüzü 100, arka yüzü de 100 olmaktadır, yekûn 200 olur ki; Yirmibeşinci sözdeki 200 ihtimal meselesini andırır gibidir.

4- Harflerin tabiat veya sıfatlarının en çok kullanılan 18 çeşidi ile, mukatta'larda kullanılmış heca harflerinin yarısını değil, tamamı olan 28 harflerle çarpıldığında yine 504 sayıyı göstermektedir.

5- Mukatta'larda kullanılmış gayr-ı mükerrer ondört harfler, yirmidokuz surenin başındaki mukatta'lardan mükerrerleri çıkarılırsa, kalan 14 lerle darbedildiğinde, 196 yı göstermektedir ki, 200 ihtimalli meselemizin âz küsûrat ile ayni rakamını gösteriyor. Zira, Yirmibeşinci Sözdeki ifadeye dikkat edilirse, ve "ikiyüz ihtimal içinde mütereddid" tarzındadır. Yani: Bir nev'i onu ifade eder.

6- Timaş yayınlarından Yr.Doç.Dr. Niyazî Beki'nin 1999 baskılı "Kur'an ilimleri ve tefsir açısından Bediüzzaman Said-i Nursî'nin eserleri" adlı kitabı Sh: 160 ta ayni bu mevzu' hakkında şöyle kayıtlıdır:

[Bediüzzaman'a göre -daha önce de ifade edildiği gibi- 78 harften meydana gelen 14 şeklin bu tarzda taksimatı, ancak 504 ihtimalden biri olarak seçilmiştir. Bu sayı da 7 nin katıdır. 72x14=504]

NETİCE VE BİR FEZLEKE

Görüldüğü üzere, Hecaî harflerin yekûnu 28 iken, bunların sıfatları, onların iki katına yakındır. Fakat harflerin mezkûr sıfat ve ya tabiatları iç içe olup birbirlerinin hududları dahiline girebilmekte ve yekdiğerinin libasını giyebilmektedir. Mesela, diyelim: "He -ve Z-" harfi "Rıhve" sıfatlı iken, aynı zamanda "Mehmûse, munhafıda ve Münfatiha sıfatlarını da taşımaktadır.. Ve mesela: "Elif" harfi, "istifale" sıfatlı olduğu halde, aynı zamanda "Şedide, Mechûre, Münhafıda ve Münfatıha" sıfatlarını da taşımaktadır ve hakeza!

Şimdi, mezkûr 29 sûrenin başlarındaki mukatta'ların üstte evsafı yazılı o birkaç sıfatlı harfleri nasıl tansif ettiğine (yarıladığına) bakalım. İşte mesela: "Tefeşşi" sıfatlı olan harflerin sekiz tanesinden beşini almış, üçünü almamıştır. Aldığı o beşlerden Ye harfi, mukatta'ların tamamında iki defa geldiği için, ikisini de almıştır.

Ve mesela: "Zillaka" sıfatlı harflerin altı tanesinden "nun" harfi, tek olduğu için, aldığı yarıların içine onu da alarak dördünü almıştır.. vehakeza.

MUKATTA'LARDA TEKRARLANAN HARFLER

Evvela: 29 sûrenin başlarındaki 29 şifreli mukattalara baktığımızda ﻻ şekilli harf dahil olmak üzere, 29 harftir ki mukatta'ların sayısıyla denkli vaziyettedir.

Saniyen: Heca harflerinin ﻻ hariç asıl adedi olan 28 rakamının yarısı, -tekrarlar hesap edilmezse- 14 dü mukattalarda kullanılmıştır.

Salisen: Mukattalarda kullanılmış bu 14 harflerin tekrarı (Yani, 29 surenin başındaki 29 şifreli mukatta'ların yekûn harfleri olan 78 adedi içersindeki tekrarları) garip bir tarzdadır.

Mesela: Kur'anda en çok kullanılıp tekrarlanan ﻝ ve ﺍﻟﻒ harfleri onüçer defa tekrarlanmışlardır. -ki Risale-i Nurda izahı yapılmış "On üç" adedinin sırlarına bakmaktadır. Hem mesela: ﻝ harfinin bir arkadaşı olan ﻙ harfi sadece bir defa zikredilmiştir ki, ﻙ "ke"yi ifade eder. Yani: [Ya Muhammed bu şifreli harflerin esrarı ancak va sadece sana bildirilmiş ve bunların anahtarları sendedir ve sana tam uymuş nadir bazı evliya-yı ümmetindedir" gibi bir sırlı manaya bakar gibidir.

Yine, mesela: ﻡ harfinin bir arkadaşı olan ﻥ harfi de mukatta'larda yalnız bir defa zikredilmiştir. Ki bu da, "Azamet nunu" olduğunun işaretini vermekle beraber, "Bu sırları biz Allah u Teala sana vahy ve ilham eyledik" gibi sırlara bakıyor gibi olabilir.

Hem isimlerini verdiğimiz ﻙ ، ﻻﻡ ، ﺍﻟﻒ ve ﻥ harflerinin mukatta'larda tekrarları toplam 28 dir ki heca harflerinin sayısıdır.

Hem mukattalarda en çok tekrarlanan ﺍﻟٓﻢ deki ﺍﻟﻒ ، ﻻﻡ ، ﻣﻴﻢ harflerinin tekrarlanışı 43 dür ki, bir kavle göre, harf sıfatlarının sayısına bir eksiğiyle denk gelmektedir.

Keza, mukatta'larda tekrarlanmayan iki harf vardır ki ﻙ ve ﻥ harfleridir. Ebced hesabiyle bu ikisinin toplam sayısı 70 dir ki, mukatta'larda tekrarlanmış harflerin yekûn sayısı olan 78 adede, kusûrât nazara alınmazsa yaklaşık olarak muvafık gelmektedir. Mütercim}

ihtimal arasından seçilmiştir ki, harflerin mezkûr tabiatleri itibariyle, onları bu tarzda yarı yarıya bölmekte o seçilmiş yoldan başka bir yol, asla mümkin değildir. Çünki, bir çok taksimat şekli bunda içiçe bulunmaktadır, karışıktır. Ve birbirinden farklıdır. Öyle ise, burada harf cinslerinden her birisinin bu şekil tansifinde acip bir ğarabet bulunmaktadır... Ve işte şu zikredilmiş lem'aların imtizacından çıkan i'cazın nurunu derleyip alamayan kimseler, kendi zevkinden başka bir şeye levm ve itapta bulunmasın!